२. आयतनविभङ्गो
१. सुत्तन्तभाजनीयं
१५४.द्वादसायतनानि – चक्खायतनं, रूपायतनं, सोतायतनं, सद्दायतनं, घानायतनं, गन्धायतनं, जिव्हायतनं, रसायतनं, कायायतनं, फोट्ठब्बायतनं, मनायतनं, धम्मायतनं।
चक्खुं अनिच्चं दुक्खं अनत्ता विपरिणामधम्मं। रूपा अनिच्चा दुक्खा अनत्ता विपरिणामधम्मा। सोतं अनिच्चं दुक्खं अनत्ता विपरिणामधम्मं। सद्दा अनिच्चा दुक्खा अनत्ता विपरिणामधम्मा। घानं अनिच्चं दुक्खं अनत्ता विपरिणामधम्मं। गन्धा अनिच्चा दुक्खा अनत्ता विपरिणामधम्मा। जिव्हा अनिच्चा दुक्खा अनत्ता विपरिणामधम्मा। रसा अनिच्चा दुक्खा अनत्ता विपरिणामधम्मा। कायो अनिच्चो दुक्खो अनत्ता विपरिणामधम्मो। फोट्ठब्बा अनिच्चा दुक्खा अनत्ता विपरिणामधम्मा। मनो अनिच्चो दुक्खो अनत्ता विपरिणामधम्मो। धम्मा अनिच्चा दुक्खा अनत्ता विपरिणामधम्मा।
सुत्तन्तभाजनीयं।
२. अभिधम्मभाजनीयं
१५५.द्वादसायतनानि – चक्खायतनं, सोतायतनं, घानायतनं, जिव्हायतनं, कायायतनं, मनायतनं, रूपायतनं, सद्दायतनं, गन्धायतनं, रसायतनं, फोट्ठब्बायतनं, धम्मायतनं।
१५६.तत्थ कतमं चक्खायतनं? यं चक्खु [चक्खुं (सी॰ स्या॰ क॰) ध॰ स॰ ५९६-५९९] चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो अत्तभावपरियापन्नो अनिदस्सनो सप्पटिघो, येन चक्खुना अनिदस्सनेन सप्पटिघेन रूपं सनिदस्सनं सप्पटिघं पस्सि वा पस्सति वा पस्सिस्सति वा पस्से वा, चक्खुम्पेतं चक्खायतनम्पेतं चक्खुधातुपेसा चक्खुन्द्रियम्पेतं लोकोपेसो द्वारापेसा समुद्दोपेसो पण्डरम्पेतं खेत्तम्पेतं वत्थुम्पेतं नेत्तम्पेतं नयनम्पेतं ओरिमं तीरम्पेतं सुञ्ञो गामोपेसो। इदं वुच्चति ‘‘चक्खायतनं’’ ।
१५७.तत्थ कतमं सोतायतनं? यं सोतं चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो अत्तभावपरियापन्नो अनिदस्सनो सप्पटिघो, येन सोतेन अनिदस्सनेन सप्पटिघेन सद्दं अनिदस्सनं सप्पटिघं सुणि वा सुणाति वा सुणिस्सति वा सुणे वा, सोतम्पेतं सोतायतनम्पेतं सोतधातुपेसा सोतिन्द्रियम्पेतं लोकोपेसो द्वारापेसा समुद्दोपेसो पण्डरम्पेतं खेत्तम्पेतं वत्थुम्पेतं ओरिमं तीरम्पेतं सुञ्ञो गामोपेसो। इदं वुच्चति ‘‘सोतायतनं’’।
१५८.तत्थ कतमं घानायतनं? यं घानं चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो अत्तभावपरियापन्नो अनिदस्सनो सप्पटिघो, येन घानेन अनिदस्सनेन सप्पटिघेन गन्धं अनिदस्सनं सप्पटिघं घायि वा घायति वा घायिस्सति वा घाये वा, घानम्पेतं घानायतनम्पेतं घानधातुपेसा घानिन्द्रियम्पेतं लोकोपेसो द्वारापेसा समुद्दोपेसो पण्डरम्पेतं खेत्तम्पेतं वत्थुम्पेतं ओरिमं तीरम्पेतं सुञ्ञो गामोपेसो। इदं वुच्चति ‘‘घानायतनं’’।
१५९.तत्थ कतमं जिव्हायतनं? या जिव्हा चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो अत्तभावपरियापन्नो अनिदस्सनो सप्पटिघो, याय जिव्हाय अनिदस्सनाय सप्पटिघाय रसं अनिदस्सनं सप्पटिघं सायि वा सायति वा सायिस्सति वा साये वा, जिव्हापेसा जिव्हायतनम्पेतं जिव्हाधातुपेसा जीव्हिन्द्रियम्पेतं लोकोपेसो द्वारापेसा समुद्दोपेसो पण्डरम्पेतं खेत्तम्पेतं वत्थुम्पेतं ओरिमं तीरम्पेतं सुञ्ञो गामोपेसो। इदं वुच्चति ‘‘जिव्हायतनं’’।
१६०.तत्थ कतमं कायायतनं? यो कायो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो अत्तभावपरियापन्नो अनिदस्सनो सप्पटिघो, येन कायेन अनिदस्सनेन सप्पटिघेन फोट्ठब्बं अनिदस्सनं सप्पटिघं फुसि वा फुसति वा फुसिस्सति वा फुसे वा, कायोपेसो कायायतनम्पेतं कायधातुपेसा कायिन्द्रियम्पेतं लोकोपेसो द्वारापेसा समुद्दोपेसो पण्डरम्पेतं खेत्तम्पेतं वत्थुम्पेतं ओरिमं तीरम्पेतं सुञ्ञो गामोपेसो। इदं वुच्चति ‘‘कायायतनं’’।
१६१.तत्थ कतमं मनायतनं? एकविधेन मनायतनं – फस्ससम्पयुत्तं।
दुविधेन मनायतनं – अत्थि सहेतुकं, अत्थि अहेतुकं।
तिविधेन मनायतनं – अत्थि कुसलं, अत्थि अकुसलं, अत्थि अब्याकतं।
चतुब्बिधेन मनायतनं – अत्थि कामावचरं, अत्थि रूपावचरं, अत्थि अरूपावचरं, अत्थि अपरियापन्नं।
पञ्चविधेन मनायतनं – अत्थि सुखिन्द्रियसम्पयुत्तं, अत्थि दुक्खिन्द्रियसम्पयुत्तं, अत्थि सोमनस्सिन्द्रियसम्पयुत्तं, अत्थि दोमनस्सिन्द्रियसम्पयुत्तं, अत्थि उपेक्खिन्द्रियसम्पयुत्तं।
छब्बिधेन मनायतनं – चक्खुविञ्ञाणं, सोतविञ्ञाणं, घानविञ्ञाणं, जिव्हाविञ्ञाणं, कायविञ्ञाणं, मनोविञ्ञाणं। एवं छब्बिधेन मनायतनं।
सत्तविधेन मनायतनं – चक्खुविञ्ञाणं, सोतविञ्ञाणं, घानविञ्ञाणं, जिव्हाविञ्ञाणं, कायविञ्ञाणं, मनोधातु, मनोविञ्ञाणधातु। एवं सत्तविधेन मनायतनं।
अट्ठविधेन मनायतनं – चक्खुविञ्ञाणं, सोतविञ्ञाणं, घानविञ्ञाणं, जिव्हाविञ्ञाणं, कायविञ्ञाणं अत्थि सुखसहगतं, अत्थि दुक्खसहगतं, मनोधातु, मनोविञ्ञाणधातु। एवं अट्ठविधेन मनायतनं।
नवविधेन मनायतनं – चक्खुविञ्ञाणं, सोतविञ्ञाणं, घानविञ्ञाणं, जिव्हाविञ्ञाणं, कायविञ्ञाणं, मनोधातु, मनोविञ्ञाणधातु अत्थि कुसलं, अत्थि अकुसलं, अत्थि अब्याकतं। एवं नवविधेन मनायतनं।
दसविधेन मनायतनं – चक्खुविञ्ञाणं, सोतविञ्ञाणं, घानविञ्ञाणं, जिव्हाविञ्ञाणं, कायविञ्ञाणं अत्थि सुखसहगतं, अत्थि दुक्खसहगतं, मनोधातु, मनोविञ्ञाणधातु अत्थि कुसलं, अत्थि अकुसलं, अत्थि अब्याकतं। एवं दसविधेन मनायतनं।
एकविधेन मनायतनं – फस्ससम्पयुत्तं।
१६२.तत्थ कतमं रूपायतनं? यं रूपं चतुन्नं महाभूतानं उपादाय वण्णनिभा सनिदस्सनं सप्पटिघं नीलं पीतकं लोहितकं [पीतं लोहितं (सी॰)] ओदातं काळकं मञ्जिट्ठकं [मञ्जेट्ठकं (सी॰ स्या॰)] हरि हरिवण्णं अम्बङ्कुरवण्णं दीघं रस्सं अणुं थूलं वट्टं परिमण्डलं चतुरस्सं छळंसं अट्ठंसं सोळसंसं निन्नं थलं छाया आतपो आलोको अन्धकारो अब्भा महिका धूमो रजो चन्दमण्डलस्स वण्णनिभा सूरियमण्डलस्स [सुरियमण्डलस्स (सी॰ स्या॰ कं॰)] वण्णनिभा तारकरूपानं वण्णनिभा आदासमण्डलस्स वण्णनिभा मणिसङ्खमुत्तवेळुरियस्स वण्णनिभा जातरूपरजतस्स वण्णनिभा, यं वा पनञ्ञम्पि अत्थि रूपं चतुन्नं महाभूतानं उपादाय वण्णनिभा सनिदस्सनं सप्पटिघं, यं रूपं सनिदस्सनं सप्पटिघं चक्खुना अनिदस्सनेन सप्पटिघेन पस्सि वा पस्सति वा पस्सिस्सति वा पस्से वा, रूपम्पेतं रूपायतनम्पेतं रूपधातुपेसा। इदं वुच्चति ‘‘रूपायतनं’’।
१६३.तत्थ कतमं सद्दायतनं? यो सद्दो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय अनिदस्सनो सप्पटिघो भेरिसद्दो मुदिङ्गसद्दो [मुतिङ्गसद्धो (सी॰)] सङ्खसद्दो पणवसद्दो गीतसद्दो वादितसद्दो सम्मसद्दो पाणिसद्दो सत्तानं निग्घोससद्दो धातूनं सन्निघातसद्दो वातसद्दो उदकसद्दो मनुस्ससद्दो अमनुस्ससद्दो, यो वा पनञ्ञोपि अत्थि सद्दो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय अनिदस्सनो सप्पटिघो, यं सद्दं अनिदस्सनं सप्पटिघं सोतेन अनिदस्सनेन सप्पटिघेन सुणि वा सुणाति वा सुणिस्सति वा सुणे वा, सद्दोपेसो सद्दायतनम्पेतं सद्दधातुपेसा। इदं वुच्चति ‘‘सद्दायतनं’’।
१६४.तत्थ कतमं गन्धायतनं? यो गन्धो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय अनिदस्सनो सप्पटिघो मूलगन्धो सारगन्धो तचगन्धो पत्तगन्धो पुप्फगन्धो फलगन्धो आमगन्धो विस्सगन्धो सुगन्धो दुग्गन्धो, यो वा पनञ्ञोपि अत्थि गन्धो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय अनिदस्सनो सप्पटिघो , यं गन्धं अनिदस्सनं सप्पटिघं घानेन अनिदस्सनेन सप्पटिघेन घायि वा घायति वा घायिस्सति वा घाये वा, गन्धोपेसो गन्धायतनम्पेतं गन्धधातुपेसा। इदं वुच्चति ‘‘गन्धायतनं’’।
१६५.तत्थ कतमं रसायतनं? यो रसो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय अनिदस्सनो सप्पटिघो मूलरसो खन्धरसो तचरसो पत्तरसो पुप्फरसो फलरसो अम्बिलं मधुरं तित्तकं कटुकं लोणिकं [लपिलकं (सी॰), लम्पिकं (क॰ सी॰)] खारिकं लम्बिकं कसावो सादु असादु, यो वा पनञ्ञोपि अत्थि रसो चतुन्नं महाभूतानं उपादाय अनिदस्सनो सप्पटिघो, यं रसं अनिदस्सनं सप्पटिघं जिव्हाय अनिदस्सनाय सप्पटिघाय सायि वा सायति वा सायिस्सति वा साये वा, रसोपेसो रसायतनम्पेतं रसधातुपेसा। इदं वुच्चति ‘‘रसायतनं’’।
१६६.तत्थ कतमं फोट्ठब्बायतनं? पथवीधातु तेजोधातु वायोधातु कक्खळं मुदुकं सण्हं फरुसं सुखसम्फस्सं दुक्खसम्फस्सं गरुकं लहुकं, यं फोट्ठब्बं अनिदस्सनं सप्पटिघं कायेन अनिदस्सनेन सप्पटिघेन फुसि वा फुसति वा फुसिस्सति वा फुसे वा, फोट्ठब्बोपेसो फोट्ठब्बायतनम्पेतं फोट्ठब्बधातुपेसा। इदं वुच्चति ‘‘फोट्ठब्बायतनं’’।
१६७.तत्थ कतमं धम्मायतनं? वेदनाक्खन्धो, सञ्ञाक्खन्धो, सङ्खारक्खन्धो, यञ्च रूपं अनिदस्सनअप्पटिघं धम्मायतनपरियापन्नं, असङ्खता च धातु।
तत्थ कतमो वेदनाक्खन्धो? एकविधेन वेदनाक्खन्धो – फस्ससम्पयुत्तो। दुविधेन वेदनाक्खन्धो – अत्थि सहेतुको, अत्थि अहेतुको। तिविधेन वेदनाक्खन्धो – अत्थि कुसलो, अत्थि अकुसलो, अत्थि अब्याकतो…पे॰… एवं दसविधेन वेदनाक्खन्धो…पे॰… एवं बहुविधेन वेदनाक्खन्धो। अयं वुच्चति ‘‘वेदनाक्खन्धो’’।
तत्थ कतमो सञ्ञाक्खन्धो? एकविधेन सञ्ञाक्खन्धो – फस्ससम्पयुत्तो। दुविधेन सञ्ञाक्खन्धो – अत्थि सहेतुको, अत्थि अहेतुको। तिविधेन सञ्ञाक्खन्धो – अत्थि कुसलो, अत्थि अकुसलो, अत्थि अब्याकतो…पे॰… एवं दसविधेन सञ्ञाक्खन्धो…पे॰… एवं बहुविधेन सञ्ञाक्खन्धो। अयं वुच्चति ‘‘सञ्ञाक्खन्धो’’।
तत्थ कतमो सङ्खारक्खन्धो? एकविधेन सङ्खारक्खन्धो – चित्तसम्पयुत्तो। दुविधेन सङ्खारक्खन्धो – अत्थि हेतु, अत्थि न हेतु। तिविधेन सङ्खारक्खन्धो – अत्थि कुसलो, अत्थि अकुसलो, अत्थि अब्याकतो…पे॰… एवं दसविधेन सङ्खारक्खन्धो…पे॰… एवं बहुविधेन सङ्खारक्खन्धो। अयं वुच्चति ‘‘सङ्खारक्खन्धो’’।
तत्थ कतमं रूपं अनिदस्सनअप्पटिघं धम्मायतनपरियापन्नं? इत्थिन्द्रियं पुरिसिन्द्रियं…पे॰… कबळीकारो आहारो। इदं वुच्चति रूपं ‘‘अनिदस्सनअप्पटिघं धम्मायतनपरियापन्नं’’।
तत्थ कतमा असङ्खता धातु? रागक्खयो , दोसक्खयो, मोहक्खयो – अयं वुच्चति ‘‘असङ्खता धातु’’।
इदं वुच्चति धम्मायतनं।
अभिधम्मभाजनीयं।
३. पञ्हापुच्छकं
१६८.द्वादसायतनानि – चक्खायतनं, रूपायतनं, सोतायतनं, सद्दायतनं, घानायतनं, गन्धायतनं, जिव्हायतनं, रसायतनं, कायायतनं, फोट्ठब्बायतनं, मनायतनं, धम्मायतनं।
१६९.द्वादसन्नं आयतनानं कति कुसला, कति अकुसला, कति अब्याकता…पे॰… कति सरणा, कति अरणा?
१. तिकं
१७०.दसायतना अब्याकता। द्वायतना सिया कुसला, सिया अकुसला, सिया अब्याकता। दसायतना न वत्तब्बा – ‘‘सुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता’’तिपि, ‘‘दुक्खाय वेदनाय सम्पयुत्ता’’तिपि, ‘‘अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्ता’’तिपि। मनायतनं सिया सुखाय वेदनाय सम्पयुत्तं, सिया दुक्खाय वेदनाय सम्पयुत्तं, सिया अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्तं। धम्मायतनं सिया सुखाय वेदनाय सम्पयुत्तं, सिया दुक्खाय वेदनाय सम्पयुत्तं, सिया अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्तं, सिया न वत्तब्बं – ‘‘सुखाय वेदनाय सम्पयुत्त’’न्तिपि, ‘‘दुक्खाय वेदनाय सम्पयुत्त’’न्तिपि, ‘‘अदुक्खमसुखाय वेदनाय सम्पयुत्त’’न्तिपि। दसायतना नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मा। द्वायतना सिया विपाका, सिया विपाकधम्मधम्मा, सिया नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मा।
पञ्चायतना उपादिन्नुपादानिया। सद्दायतनं अनुपादिन्नुपादानियं। चत्तारो आयतना सिया उपादिन्नुपादानिया, सिया अनुपादिन्नुपादानिया, सिया अनुपादानिया। द्वायतना सिया उपादिन्नुपादानिया, सिया अनुपादिन्नुपादानिया, सिया अनुपादिन्नअनुपादानिया। दसायतना असंकिलिट्ठसंकिलेसिका। द्वायतना सिया संकिलिट्ठसंकिलेसिका, सिया असंकिलिट्ठसंकिलेसिका, सिया असंकिलिट्ठअसंकिलेसिका। दसायतना अवितक्कअविचारा। मनायतनं सिया सवितक्कसविचारं, सिया अवितक्कविचारमत्तं, सिया अवितक्कअविचारं। धम्मायतनं सिया सवितक्कसविचारं, सिया अवितक्कविचारमत्तं, सिया अवितक्कअविचारं , सिया न वत्तब्बं – ‘‘सवितक्कसविचार’’न्तिपि, ‘‘अवितक्कविचारमत्त’’न्तिपि, ‘‘अवितक्कअविचार’’न्तिपि। दसायतना न वत्तब्बा – ‘‘पीतिसहगता’’तिपि, ‘‘सुखसहगता’’तिपि, ‘‘उपेक्खासहगता’’तिपि। द्वायतना सिया पीतिसहगता, सिया सुखसहगता, सिया उपेक्खासहगता, सिया न वत्तब्बा – ‘‘पीतिसहगता’’तिपि, ‘‘सुखसहगता’’तिपि, ‘‘उपेक्खासहगता’’तिपि।
दसायतना नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बा। द्वायतना सिया दस्सनेन पहातब्बा, सिया भावनाय पहातब्बा, सिया नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बा। दसायतना नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बहेतुका। द्वायतना सिया दस्सनेन पहातब्बहेतुका, सिया भावनाय पहातब्बहेतुका, सिया नेव दस्सनेन न भावनाय पहातब्बहेतुका। दसायतना नेवाचयगामिनापचयगामिनो। द्वायतना सिया आचयगामिनो, सिया अपचयगामिनो, सिया नेवाचयगामिनापचयगामिनो। दसायतना नेवसेक्खनासेक्खा। द्वायतना सिया सेक्खा, सिया असेक्खा , सिया नेवसेक्खनासेक्खा। दसायतना परित्ता। द्वायतना सिया परित्ता, सिया महग्गता, सिया अप्पमाणा। दसायतना अनारम्मणा। द्वायतना सिया परित्तारम्मणा, सिया महग्गतारम्मणा, सिया अप्पमाणारम्मणा, सिया न वत्तब्बा – ‘‘परित्तारम्मणा’’तिपि, ‘‘महग्गतारम्मणा’’तिपि, ‘‘अप्पमाणारम्मणा’’तिपि। दसायतना मज्झिमा। द्वायतना सिया हीना, सिया मज्झिमा, सिया पणीता। दसायतना अनियता। द्वायतना सिया मिच्छत्तनियता, सिया सम्मत्तनियता, सिया अनियता।
दसायतना अनारम्मणा। द्वायतना सिया मग्गारम्मणा, सिया मग्गहेतुका, सिया मग्गाधिपतिनो, सिया न वत्तब्बा – ‘‘मग्गारम्मणा’’तिपि, ‘‘मग्गहेतुका’’तिपि, ‘‘मग्गाधिपतिनो’’तिपि। पञ्चायतना सिया उप्पन्ना, सिया उप्पादिनो, न वत्तब्बा – ‘‘अनुप्पन्ना’’ति। सद्दायतनं सिया उप्पन्नं, सिया अनुप्पन्नं, न वत्तब्बं – ‘‘उप्पादी’’ति। पञ्चायतना सिया उप्पन्ना, सिया अनुप्पन्ना, सिया उप्पादिनो। धम्मायतनं सिया उप्पन्नं, सिया अनुप्पन्नं, सिया उप्पादि, सिया न वत्तब्बं – ‘‘उप्पन्न’’न्तिपि, ‘‘अनुप्पन्न’’न्तिपि, ‘‘उप्पादी’’तिपि। एकादसायतना सिया अतीता, सिया अनागता, सिया पच्चुप्पन्ना। धम्मायतनं सिया अतीतं, सिया अनागतं, सिया पच्चुप्पन्नं, सिया न वत्तब्बं – ‘‘अतीत’’न्तिपि, ‘‘अनागत’’न्तिपि, ‘‘पच्चुप्पन्न’’न्तिपि। दसायतना अनारम्मणा। द्वायतना सिया अतीतारम्मणा, सिया अनागतारम्मणा , सिया पच्चुप्पन्नारम्मणा, सिया न वत्तब्बा – ‘‘अतीतारम्मणा’’तिपि, ‘‘अनागतारम्मणा’’तिपि, ‘‘पच्चुप्पन्नारम्मणा’’तिपि; सिया अज्झत्ता, सिया बहिद्धा, सिया अज्झत्तबहिद्धा। दसायतना अनारम्मणा। द्वायतना सिया अज्झत्तारम्मणा, सिया बहिद्धारम्मणा, सिया अज्झत्तबहिद्धारम्मणा, सिया न वत्तब्बा – ‘‘अज्झत्तारम्मणा’’तिपि, ‘‘बहिद्धारम्मणा’’तिपि, ‘‘अज्झत्तबहिद्धारम्मणा’’तिपि। रूपायतनं सनिदस्सनसप्पटिघं। नवायतना अनिदस्सनसप्पटिघा। द्वायतना अनिदस्सनअप्पटिघा।
२. दुकं
१७१.एकादसायतना न हेतू। धम्मायतनं सिया हेतु, सिया न हेतु। दसायतना अहेतुका। द्वायतना सिया सहेतुका, सिया अहेतुका। दसायतना हेतुविप्पयुत्ता। द्वायतना सिया हेतुसम्पयुत्ता, सिया हेतुविप्पयुत्ता। दसायतना न वत्तब्बा – ‘‘हेतू चेव सहेतुका चा’’तिपि, ‘‘सहेतुका चेव न च हेतू’’तिपि। मनायतनं न वत्तब्बं – ‘‘हेतु चेव सहेतुकञ्चा’’ति, सिया सहेतुकञ्चेव न च हेतु, सिया न वत्तब्बं – ‘‘सहेतुकञ्चेव न च हेतू’’ति। धम्मायतनं सिया हेतु चेव सहेतुकञ्च, सिया सहेतुकञ्चेव न च हेतु, सिया न वत्तब्बं – ‘‘हेतु चेव सहेतुकञ्चा’’तिपि, ‘‘सहेतुकञ्चेव न च हेतू’’तिपि। दसायतना न वत्तब्बा – ‘‘हेतू चेव हेतुसम्पयुत्ता चा’’तिपि, ‘‘हेतुसम्पयुत्ता चेव न च हेतू’’तिपि। मनायतनं न वत्तब्बं – ‘‘हेतु चेव हेतुसम्पयुत्तञ्चा’’ति, सिया हेतुसम्पयुत्तञ्चेव न च हेतु, सिया न वत्तब्बं – ‘‘हेतुसम्पयुत्तञ्चेव न च हेतू’’ति। धम्मायतनं सिया हेतु चेव हेतुसम्पयुत्तञ्च, सिया हेतुसम्पयुत्तञ्चेव न च हेतु, सिया न वत्तब्बं – ‘‘हेतु चेव हेतुसम्पयुत्तञ्चा’’तिपि, ‘‘हेतुसम्पयुत्तञ्चेव न च हेतू’’तिपि। दसायतना न हेतूअहेतुका। मनायतनं सिया न हेतुसहेतुकं, सिया न हेतुअहेतुकं। धम्मायतनं सिया न हेतुसहेतुकं, सिया न हेतुअहेतुकं, सिया न वत्तब्बं – ‘‘न हेतुसहेतुक’’न्तिपि, ‘‘न हेतुअहेतुक’’न्तिपि।
एकादसायतना सप्पच्चया। धम्मायतनं सिया सप्पच्चयं, सिया अप्पच्चयं। एकादसायतना सङ्खता। धम्मायतनं सिया सङ्खतं, सिया असङ्खतं। रूपायतनं सनिदस्सनं। एकादसायतना अनिदस्सना। दसायतना सप्पटिघा। द्वायतना अप्पटिघा। दसायतना रूपा। मनायतनं अरूपं। धम्मायतनं सिया रूपं, सिया अरूपं। दसायतना लोकिया। द्वायतना सिया लोकिया, सिया लोकुत्तरा; केनचि विञ्ञेय्या, केनचि न विञ्ञेय्या।
एकादसायतना नो आसवा। धम्मायतनं सिया आसवो, सिया नो आसवो। दसायतना सासवा। द्वायतना सिया सासवा, सिया अनासवा। दसायतना आसवविप्पयुत्ता। द्वायतना सिया आसवसम्पयुत्ता, सिया आसवविप्पयुत्ता। दसायतना न वत्तब्बा – ‘‘आसवा चेव सासवा चा’’ति, ‘‘सासवा चेव नो च आसवा’’। मनायतनं न वत्तब्बं – ‘‘आसवो चेव सासवञ्चा’’ति, सिया सासवञ्चेव नो च आसवो, सिया न वत्तब्बं – ‘‘सासवञ्चेव नो च आसवो’’ति। धम्मायतनं सिया आसवो चेव सासवञ्च, सिया सासवञ्चेव नो च आसवो, सिया न वत्तब्बं – ‘‘आसवो चेव सासवञ्चा’’तिपि, ‘‘सासवञ्चेव नो च आसवो’’तिपि। दसायतना न वत्तब्बा – ‘‘आसवा चेव आसवसम्पयुत्ता चा’’तिपि, ‘‘आसवसम्पयुत्ता चेव नो च आसवा’’तिपि। मनायतनं न वत्तब्बं – ‘‘आसवो चेव आसवसम्पयुत्तञ्चा’’ति, सिया आसवसम्पयुत्तञ्चेव नो च आसवो, सिया न वत्तब्बं – ‘‘आसवसम्पयुत्तञ्चेव नो च आसवो’’ति। धम्मायतनं सिया आसवो चेव आसवसम्पयुत्तञ्च, सिया आसवसम्पयुत्तञ्चेव नो च आसवो, सिया न वत्तब्बं – ‘‘आसवो चेव आसवसम्पयुत्तञ्चा’’तिपि, ‘‘आसवसम्पयुत्तञ्चेव नो च आसवो’’तिपि। दसायतना आसवविप्पयुत्तसासवा। द्वायतना सिया आसवविप्पयुत्तसासवा, सिया आसवविप्पयुत्तअनासवा, सिया न वत्तब्बा – ‘‘आसवविप्पयुत्तसासवा’’तिपि, ‘‘आसवविप्पयुत्तअनासवा’’तिपि।