५. सब्बमत्थीतिकथा

५. सब्बमत्थीतिकथा

१. वादयुत्ति

२८२.सब्बमत्थीति ? आमन्ता। सब्बत्थ सब्बमत्थीति? न हेवं वत्तब्बे। सब्बमत्थीति? आमन्ता। सब्बदा सब्बमत्थीति? न हेवं वत्तब्बे। सब्बमत्थीति? आमन्ता। सब्बेन सब्बं सब्बमत्थीति? न हेवं वत्तब्बे। सब्बमत्थीति? आमन्ता। सब्बेसु सब्बमत्थीति? न हेवं वत्तब्बे। सब्बमत्थीति? आमन्ता। अयोगन्ति कत्वा सब्बमत्थीति? न हेवं वत्तब्बे। सब्बमत्थीति? आमन्ता। यम्पि नत्थि, तम्पत्थीति? न हेवं वत्तब्बे। सब्बमत्थीति? आमन्ता। सब्बमत्थीति या दिट्ठि सा दिट्ठि मिच्छादिट्ठीति, या दिट्ठि सा दिट्ठि सम्मादिट्ठीति, हेवमत्थीति? न हेवं वत्तब्बे। (संखित्तं)। वादयुत्ति।

२. कालसंसन्दना

२८३.अतीतं अत्थीति? आमन्ता। ननु अतीतं निरुद्धं विगतं विपरिणतं अत्थङ्गतं अब्भत्थङ्गतन्ति? आमन्ता। हञ्‍चि अतीतं निरुद्धं विगतं विपरिणतं अत्थङ्गतं अब्भत्थङ्गतं, नो च वत रे वत्तब्बे – ‘‘अतीतं अत्थी’’ति।

अनागतं अत्थीति? आमन्ता। ननु अनागतं अजातं अभूतं असञ्‍जातं अनिब्बत्तं अनभिनिब्बत्तं अपातुभूतन्ति? आमन्ता। हञ्‍चि अनागतं अजातं अभूतं असञ्‍जातं अनिब्बत्तं अनभिनिब्बत्तं अपातुभूतं, नो च वत रे वत्तब्बे – ‘‘अनागतं अत्थी’’ति।

पच्‍चुप्पन्‍नं अत्थि पच्‍चुप्पन्‍नं अनिरुद्धं अविगतं अविपरिणतं न अत्थङ्गतं न अब्भत्थङ्गतन्ति? आमन्ता। अतीतं अत्थि अतीतं अनिरुद्धं अविगतं अविपरिणतं न अत्थङ्गतं न अब्भत्थङ्गतन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… पच्‍चुप्पन्‍नं अत्थि पच्‍चुप्पन्‍नं जातं भूतं सञ्‍जातं निब्बत्तं अभिनिब्बत्तं पातुभूतन्ति? आमन्ता। अनागतं अत्थि अनागतं जातं भूतं सञ्‍जातं निब्बत्तं अभिनिब्बत्तं पातुभूतन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

अतीतं अत्थि अतीतं निरुद्धं विगतं विपरिणतं अत्थङ्गतं अब्भत्थङ्गतन्ति? आमन्ता। पच्‍चुप्पन्‍नं अत्थि पच्‍चुप्पन्‍नं निरुद्धं विगतं विपरिणतं अत्थङ्गतं अब्भत्थङ्गतन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अनागतं अत्थि अनागतं अजातं अभूतं असञ्‍जातं अनिब्बत्तं अनभिनिब्बत्तं अपातुभूतन्ति? आमन्ता। पच्‍चुप्पन्‍नं अत्थि पच्‍चुप्पन्‍नं अजातं अभूतं असञ्‍जातं अनिब्बत्तं अनभिनिब्बत्तं अपातुभूतन्ति? न हेवं वत्तब्बे।

वचनसोधना

२८८.अतीतं न्वत्थीति? आमन्ता। हञ्‍चि अतीतं न्वत्थि, अतीतं अत्थीति मिच्छा। हञ्‍चि वा पन अत्थि न्वातीतं, अत्थि अतीतन्ति मिच्छा। अनागतं न्वत्थीति? आमन्ता। हञ्‍चि अनागतं न्वत्थि, अनागतं अत्थीति मिच्छा। हञ्‍चि वा पन अत्थि न्वानागतं, अत्थि अनागतन्ति मिच्छा।

अनागतं हुत्वा पच्‍चुप्पन्‍नं होतीति? आमन्ता। तञ्‍ञेव अनागतं तं पच्‍चुप्पन्‍नन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… तञ्‍ञेव अनागतं तं पच्‍चुप्पन्‍नन्ति? आमन्ता। हुत्वा होति हुत्वा होतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… हुत्वा होति हुत्वा होतीति? आमन्ता। न हुत्वा न होति न हुत्वा न होतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

पच्‍चुप्पन्‍नं हुत्वा अतीतं होतीति? आमन्ता। तञ्‍ञेव पच्‍चुप्पन्‍नं तं अतीतन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… तञ्‍ञेव पच्‍चुप्पन्‍नं तं अतीतन्ति? आमन्ता । हुत्वा होति हुत्वा होतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… हुत्वा होति हुत्वा होतीति? आमन्ता। न हुत्वा न होति न हुत्वा न होतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

अनागतं हुत्वा पच्‍चुप्पन्‍नं होति, पच्‍चुप्पन्‍नं हुत्वा अतीतं होतीति? आमन्ता। तञ्‍ञेव अनागतं तं पच्‍चुप्पन्‍नं तं अतीतन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… तञ्‍ञेव अनागतं तं पच्‍चुप्पन्‍नं तं अतीतन्ति? आमन्ता। हुत्वा होति हुत्वा होतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… हुत्वा होति हुत्वा होतीति? आमन्ता। न हुत्वा न होति न हुत्वा न होतीति? न हेवं वत्तब्बे।

अतीतचक्खुरूपादिकथा

२८९.अतीतं चक्खुं अत्थि रूपा अत्थि चक्खुविञ्‍ञाणं अत्थि आलोको अत्थि मनसिकारो अत्थीति? आमन्ता। अतीतेन चक्खुना अतीतं रूपं पस्सतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अतीतं सोतं अत्थि सद्दा अत्थि सोतविञ्‍ञाणं अत्थि आकासो अत्थि मनसिकारो अत्थीति? आमन्ता। अतीतेन सोतेन अतीतं सद्दं सुणातीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अतीतं घानं अत्थि गन्धा अत्थि घानविञ्‍ञाणं अत्थि वायो अत्थि मनसिकारो अत्थीति? आमन्ता। अतीतेन घानेन अतीतं गन्धं घायतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अतीता जिव्हा अत्थि रसा अत्थि जिव्हाविञ्‍ञाणं अत्थि आपो अत्थि मनसिकारो अत्थीति? आमन्ता । अतीताय जिव्हाय अतीतं रसं सायतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अतीतो कायो अत्थि फोट्ठब्बा अत्थि कायविञ्‍ञाणं अत्थि पथवी अत्थि मनसिकारो अत्थीति? आमन्ता। अतीतेन कायेन अतीतं फोट्ठब्बं फुसतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अतीतो मनो अत्थि धम्मा अत्थि मनोविञ्‍ञाणं अत्थि वत्थुं अत्थि मनसिकारो अत्थीति? आमन्ता। अतीतेन मनेन अतीतं धम्मं विजानातीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

अनागतं चक्खुं अत्थि रूपा अत्थि चक्खुविञ्‍ञाणं अत्थि आलोको अत्थि मनसिकारो अत्थीति? आमन्ता। अनागतेन चक्खुना अनागतं रूपं पस्सतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अनागतं सोतं अत्थि… घानं अत्थि… जिव्हा अत्थि… कायो अत्थि … मनो अत्थि धम्मा अत्थि मनोविञ्‍ञाणं अत्थि वत्थुं अत्थि मनसिकारो अत्थीति? आमन्ता। अनागतेन मनेन अनागतं धम्मं विजानातीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

पच्‍चुप्पन्‍नं चक्खुं अत्थि रूपा अत्थि चक्खुविञ्‍ञाणं अत्थि आलोको अत्थि मनसिकारो अत्थि, पच्‍चुप्पन्‍नेन चक्खुना पच्‍चुप्पन्‍नं रूपं पस्सतीति? आमन्ता। अतीतं चक्खुं अत्थि रूपा अत्थि चक्खुविञ्‍ञाणं अत्थि आलोको अत्थि मनसिकारो अत्थि, अतीतेन चक्खुना अतीतं रूपं पस्सतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…। पच्‍चुप्पन्‍नं सोतं अत्थि… घानं अत्थि… जिव्हा अत्थि… कायो अत्थि… मनो अत्थि धम्मा अत्थि मनोविञ्‍ञाणं अत्थि वत्थुं अत्थि मनसिकारो अत्थि, पच्‍चुप्पन्‍नेन मनेन पच्‍चुप्पन्‍नं धम्मं विजानातीति? आमन्ता। अतीतो मनो अत्थि धम्मा अत्थि मनोविञ्‍ञाणं अत्थि वत्थुं अत्थि मनसिकारो अत्थि, अतीतेन मनेन अतीतं धम्मं विजानातीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

पच्‍चुप्पन्‍नं चक्खुं अत्थि रूपा अत्थि चक्खुविञ्‍ञाणं अत्थि आलोको अत्थि मनसिकारो अत्थि, पच्‍चुप्पन्‍नेन चक्खुना पच्‍चुप्पन्‍नं रूपं पस्सतीति? आमन्ता। अनागतं चक्खुं अत्थि रूपा अत्थि चक्खुविञ्‍ञाणं अत्थि आलोको अत्थि मनसिकारो अत्थि, अनागतेन चक्खुना अनागतं रूपं पस्सतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… पच्‍चुप्पन्‍नं सोतं अत्थि… घानं अत्थि… जिव्हा अत्थि… कायो अत्थि… मनो अत्थि धम्मा अत्थि मनोविञ्‍ञाणं अत्थि वत्थुं अत्थि मनसिकारो अत्थि, पच्‍चुप्पन्‍नेन मनेन पच्‍चुप्पन्‍नं धम्मं विजानातीति? आमन्ता। अनागतो मनो अत्थि धम्मा अत्थि मनोविञ्‍ञाणं अत्थि वत्थुं अत्थि मनसिकारो अत्थि, अनागतेन मनेन अनागतं धम्मं विजानातीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

अतीतञाणादिकथा

२९०.अतीतं ञाणं अत्थीति? आमन्ता। तेन ञाणेन ञाणकरणीयं करोतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… तेन ञाणेन ञाणकरणीयं करोतीति ? आमन्ता। तेन ञाणेन दुक्खं परिजानाति, समुदयं पजहति, निरोधं सच्छिकरोति, मग्गं भावेतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

अनागतं ञाणं अत्थीति? आमन्ता। तेन ञाणेन ञाणकरणीयं करोतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… तेन ञाणेन ञाणकरणीयं करोतीति? आमन्ता। तेन ञाणेन दुक्खं परिजानाति, समुदयं पजहति, निरोधं सच्छिकरोति , मग्गं भावेतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

पच्‍चुप्पन्‍नं ञाणं अत्थि, तेन ञाणेन ञाणकरणीयं करोतीति? आमन्ता। अतीतं ञाणं अत्थि, तेन ञाणेन ञाणकरणीयं करोतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… पच्‍चुप्पन्‍नं ञाणं अत्थि, तेन ञाणेन दुक्खं परिजानाति, समुदयं पजहति, निरोधं सच्छिकरोति, मग्गं भावेतीति? आमन्ता। अतीतं ञाणं अत्थि, तेन ञाणेन दुक्खं परिजानाति, समुदयं पजहति, निरोधं सच्छिकरोति, मग्गं भावेतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… पच्‍चुप्पन्‍नं ञाणं अत्थि, तेन ञाणेन ञाणकरणीयं करोतीति? आमन्ता। अनागतं ञाणं अत्थि, तेन ञाणेन ञाणकरणीयं करोतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… पच्‍चुप्पन्‍नं ञाणं अत्थि, तेन ञाणेन दुक्खं परिजानाति, समुदयं पजहति, निरोधं सच्छिकरोति, मग्गं भावेतीति? आमन्ता । अनागतं ञाणं अत्थि, तेन ञाणेन दुक्खं परिजानाति, समुदयं पजहति, निरोधं सच्छिकरोति, मग्गं भावेतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

अतीतं ञाणं अत्थि, न च तेन ञाणेन ञाणकरणीयं करोतीति? आमन्ता। पच्‍चुप्पन्‍नं ञाणं अत्थि, न च तेन ञाणेन ञाणकरणीयं करोतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अतीतं ञाणं अत्थि, न च तेन ञाणेन दुक्खं परिजानाति, समुदयं पजहति, निरोधं सच्छिकरोति, मग्गं भावेतीति? आमन्ता। पच्‍चुप्पन्‍नं ञाणं अत्थि, न च तेन ञाणेन दुक्खं परिजानाति, समुदयं पजहति, निरोधं सच्छिकरोति, मग्गं भावेतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

अनागतं ञाणं अत्थि, न च तेन ञाणेन ञाणकरणीयं करोतीति? आमन्ता। पच्‍चुप्पन्‍नं ञाणं अत्थि, न च तेन ञाणेन ञाणकरणीयं करोतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…। अनागतं ञाणं अत्थि, न च तेन ञाणेन दुक्खं परिजानाति, समुदयं पजहति , निरोधं सच्छिकरोति, मग्गं भावेतीति? आमन्ता । पच्‍चुप्पन्‍नं ञाणं अत्थि, न च तेन ञाणेन दुक्खं परिजानाति, समुदयं पजहति, निरोधं सच्छिकरोति, मग्गं भावेतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

अरहन्तादिकथा

२९१.अरहतो अतीतो रागो अत्थीति? आमन्ता। अरहा तेन रागेन सरागोति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अरहतो अतीतो दोसो अत्थीति? आमन्ता । अरहा तेन दोसेन सदोसोति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अरहतो अतीतो मोहो अत्थीति? आमन्ता। अरहा तेन मोहेन समोहोति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अरहतो अतीतो मानो अत्थीति? आमन्ता। अरहा तेन मानेन समानोति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अरहतो अतीता दिट्ठि अत्थीति? आमन्ता। अरहा ताय दिट्ठिया सदिट्ठिकोति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अरहतो अतीता विचिकिच्छा अत्थीति? आमन्ता। अरहा ताय विचिकिच्छाय सविचिकिच्छोति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अरहतो अतीतं थिनं अत्थीति? आमन्ता। अरहा तेन थिनेन सथिनोति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अरहतो अतीतं उद्धच्‍चं अत्थीति? आमन्ता। अरहा तेन उद्धच्‍चेन सउद्धच्‍चोति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अरहतो अतीतं अहिरिकं अत्थीति? आमन्ता। अरहा तेन अहिरिकेन सअहिरिकोति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अरहतो अतीतं अनोत्तप्पं अत्थीति? आमन्ता। अरहा तेन अनोत्तप्पेन सअनोत्तप्पीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

अनागामिस्स अतीता सक्‍कायदिट्ठि अत्थीति? आमन्ता । अनागामी ताय दिट्ठिया सदिट्ठिकोति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अनागामिस्स अतीता विचिकिच्छा अत्थि… अतीतो सीलब्बतपरामासो अत्थि… अतीतो अणुसहगतो कामरागो अत्थि… अतीतो अणुसहगतो ब्यापादो अत्थीति? आमन्ता। अनागामी तेन ब्यापादेन ब्यापन्‍नचित्तोति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

सकदागामिस्स अतीता सक्‍कायदिट्ठि अत्थीति? आमन्ता। सकदागामी ताय दिट्ठिया सदिट्ठिकोति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… सकदागामिस्स अतीता विचिकिच्छा अत्थि… अतीतो सीलब्बतपरामासो अत्थि… अतीतो ओळारिको कामरागो अत्थि… अतीतो ओळारिको ब्यापादो अत्थीति? आमन्ता। सकदागामी तेन ब्यापादेन ब्यापन्‍नचित्तोति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

सोतापन्‍नस्स अतीता सक्‍कायदिट्ठि अत्थीति? आमन्ता। सोतापन्‍नो ताय दिट्ठिया सदिट्ठिकोति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… सोतापन्‍नस्स अतीता विचिकिच्छा अत्थि… अतीतो सीलब्बतपरामासो अत्थि… अतीतो अपायगमनीयो रागो अत्थि… अतीतो अपायगमनीयो दोसो अत्थि… अतीतो अपायगमनीयो मोहो अत्थीति? आमन्ता। सोतापन्‍नो तेन मोहेन समोहोति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

अतीतहत्थादिकथा

२९३.अतीता हत्था अत्थीति? आमन्ता। अतीतेसु हत्थेसु सति आदाननिक्खेपनं पञ्‍ञायतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अतीता पादा अत्थीति? आमन्ता। अतीतेसु पादेसु सति अभिक्‍कमपटिक्‍कमो पञ्‍ञायतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अतीता पब्बा अत्थीति? आमन्ता। अतीतेसु पब्बेसु सति समिञ्‍जनपसारणं पञ्‍ञायतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अतीतो कुच्छि अत्थीति? आमन्ता। अतीतस्मिं कुच्छिस्मिं सति जिघच्छा पिपासा पञ्‍ञायतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

अतीतो कायो अत्थीति? आमन्ता। अतीतो कायो पग्गहनिग्गहुपगो छेदनभेदनुपगो काकेहि गिज्झेहि कुललेहि साधारणोति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अतीते काये विसं कमेय्य , सत्थं कमेय्य, अग्गि कमेय्याति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… लब्भा अतीतो कायो अद्दुबन्धनेन बन्धितुं, रज्‍जुबन्धनेन बन्धितुं, सङ्खलिकबन्धनेन बन्धितुं, गामबन्धनेन बन्धितुं, निगमबन्धनेन बन्धितुं, नगरबन्धनेन बन्धितुं, जनपदबन्धनेन बन्धितुं, कण्ठपञ्‍चमेहि बन्धनेहि बन्धितुन्ति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

अतीतो आपो अत्थीति? आमन्ता। तेन आपेन आपकरणीयं करोतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अतीतो तेजो अत्थीति? आमन्ता। तेन तेजेन तेजकरणीयं करोतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अतीतो वायो अत्थीति? आमन्ता। तेन वायेन वायकरणीयं करोतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

अतीतक्खन्धादिसमोधानकथा

२९४.अतीतो रूपक्खन्धो अत्थि, अनागतो रूपक्खन्धो अत्थि, पच्‍चुप्पन्‍नो रूपक्खन्धो अत्थीति? आमन्ता। तयो रूपक्खन्धाति? न हेवं वत्तब्बे …पे॰… अतीता पञ्‍चक्खन्धा अत्थि, अनागता पञ्‍चक्खन्धा अत्थि, पच्‍चुप्पन्‍ना पञ्‍चक्खन्धा अत्थीति? आमन्ता। पन्‍नरसक्खन्धाति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

अतीतं चक्खायतनं अत्थि, अनागतं चक्खायतनं अत्थि, पच्‍चुप्पन्‍नं चक्खायतनं अत्थीति? आमन्ता। तीणि चक्खायतनानीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अतीतानि द्वादसायतनानि अत्थि, अनागतानि द्वादसायतनानि अत्थि, पच्‍चुप्पन्‍नानि द्वादसायतनानि अत्थीति? आमन्ता। छत्तिंसायतनानीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

अतीता चक्खुधातु अत्थि, अनागता चक्खुधातु अत्थि, पच्‍चुप्पन्‍ना चक्खुधातु अत्थीति? आमन्ता। तिस्सो चक्खुधातुयोति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अतीता अट्ठारस धातुयो अत्थि, अनागता अट्ठारस धातुयो अत्थि, पच्‍चुप्पन्‍ना अट्ठारस धातुयो अत्थीति? आमन्ता। चतुपञ्‍ञास धातुयोति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

अतीतं चक्खुन्द्रियं अत्थि, अनागतं चक्खुन्द्रियं अत्थि, पच्‍चुप्पन्‍नं चक्खुन्द्रियं अत्थीति ? आमन्ता। तीणि चक्खुन्द्रियानीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰… अतीतानि बावीसतिन्द्रियानि अत्थि, अनागतानि बावीसतिन्द्रियानि अत्थि, पच्‍चुप्पन्‍नानि बावीसतिन्द्रियानि अत्थीति? आमन्ता। छसट्ठिन्द्रियानीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

अतीतो राजा चक्‍कवत्ती अत्थि, अनागतो राजा चक्‍कवत्ती अत्थि, पच्‍चुप्पन्‍नो राजा चक्‍कवत्ती अत्थीति? आमन्ता। तिण्णन्‍नं राजूनं चक्‍कवत्तीनं सम्मुखीभावो होतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

अतीतो सम्मासम्मुद्धो अत्थि, अनागतो सम्मासम्बुद्धो अत्थि, पच्‍चुप्पन्‍नो सम्मासम्बुद्धो अत्थीति? आमन्ता। तिण्णन्‍नं सम्मासम्बुद्धानं सम्मुखीभावो होतीति? न हेवं वत्तब्बे…पे॰…।

पदसोधनकथा

२९५.अतीतं अत्थीति? आमन्ता । अत्थि अतीतन्ति? अत्थि सिया अतीतं, सिया न्वातीतन्ति।

आजानाहि निग्गहं। हञ्‍चि अतीतं अत्थि, अत्थि सिया अतीतं, सिया न्वातीतं, तेनातीतं न्वातीतं, न्वातीतं अतीतन्ति। यं तत्थ वदेसि – ‘‘वत्तब्बे खो – ‘अतीतं अत्थि अत्थि सिया अतीतं, सिया न्वातीतं, तेनातीतं न्वातीतं, न्वातीतं अतीत’’’न्ति मिच्छा।

नो चे पन अतीतं न्वातीतं न्वातीतं अतीतन्ति, नो च वत रे वत्तब्बे – ‘‘अतीतं अत्थि अत्थि सिया अतीतं, सिया न्वातीत’’न्ति। यं तत्थ वदेसि – ‘‘वत्तब्बे खो – ‘अतीतं अत्थि अत्थि सिया अतीतं, सिया न्वातीतं, तेनातीतं न्वातीतं, न्वातीतं अतीत’’’न्ति मिच्छा।

अनागतं अत्थीति? आमन्ता। अत्थि अनागतन्ति? अत्थि सिया अनागतं, सिया न्वानागतन्ति।

आजानाहि निग्गहं। हञ्‍चि अनागतं अत्थि अत्थि सिया अनागतं सिया न्वानागतं, तेनानागतं न्वानागतं, न्वानागतं अनागतन्ति। यं तत्थ वदेसि – ‘‘वत्तब्बे खो – ‘अनागतं अत्थि अत्थि सिया अनागतं, सिया न्वानागतं, तेनानागतं न्वानागतं, न्वानागतं अनागत’’’न्ति मिच्छा।

नो चे पनानागतं न्वानागतं न्वानागतं अनागतन्ति, नो च वत रे वत्तब्बे – ‘‘अनागतं अत्थि अत्थि सिया अनागतं, सिया न्वानागत’’न्ति। यं तत्थ वदेसि – ‘‘वत्तब्बे खो – ‘अनागतं अत्थि अत्थि सिया अनागतं, सिया न्वानागतं, तेनानागतं न्वानागतं, न्वानागतं अनागत’’’न्ति मिच्छा।

पच्‍चुप्पन्‍नं अत्थीति, आमन्ता। अत्थि पच्‍चुप्पन्‍नन्ति? अत्थि सिया पच्‍चुप्पन्‍नं, सिया नो पच्‍चुप्पन्‍नन्ति।

आजानाहि निग्गहं। हञ्‍चि पच्‍चुप्पन्‍नं अत्थि अत्थि सिया पच्‍चुप्पन्‍नं, सिया नो पच्‍चुप्पन्‍नं, तेन पच्‍चुप्पन्‍नं, नो पच्‍चुप्पन्‍नं, नो पच्‍चुप्पन्‍नं पच्‍चुप्पन्‍नन्ति। यं तत्थ वदेसि – ‘‘वत्तब्बे खो – ‘पच्‍चुप्पन्‍नं अत्थि अत्थि सिया पच्‍चुप्पन्‍नं, सिया नो पच्‍चुप्पन्‍नं, तेन पच्‍चुप्पन्‍नं नो पच्‍चुप्पन्‍नं, नो पच्‍चुप्पन्‍नं पच्‍चुप्पन्‍न’’’न्ति मिच्छा।

नो चे पन पच्‍चुप्पन्‍नं नो पच्‍चुप्पन्‍नं, नो पच्‍चुप्पन्‍नं पच्‍चुप्पन्‍नन्ति, नो च वत रे वत्तब्बे – ‘‘पच्‍चुप्पन्‍नं अत्थि अत्थि सिया पच्‍चुप्पन्‍नं, सिया नो पच्‍चुप्पन्‍न’’न्ति। यं तत्थ वदेसि – ‘‘वत्तब्बे खो – ‘पच्‍चुप्पन्‍नं अत्थि अत्थि सिया पच्‍चुप्पन्‍नं, सिया नो पच्‍चुप्पन्‍नं, तेन पच्‍चुप्पन्‍नं नो पच्‍चुप्पन्‍नं, नो पच्‍चुप्पन्‍नं पच्‍चुप्पन्‍न’’’न्ति मिच्छा।

सुत्तसाधनं

२९६.न वत्तब्बं – ‘‘अतीतं अत्थि, अनागतं अत्थी’’ति? आमन्ता। ननु वुत्तं भगवता – ‘‘यं किञ्‍चि, भिक्खवे, रूपं अतीतानागतपच्‍चुप्पन्‍नं अज्झत्तं वा बहिद्धा वा ओळारिकं वा सुखुमं वा हीनं वा पणीतं वा यं दूरे सन्तिके वा – अयं वुच्‍चति रूपक्खन्धो। या काचि वेदना… या काचि सञ्‍ञा… ये केचि सङ्खारा… यं किञ्‍चि विञ्‍ञाणं अतीतानागतपच्‍चुप्पन्‍नं अज्झत्तं वा बहिद्धा वा ओळारिकं वा सुखुमं वा हीनं वा पणीतं वा यं दूरे सन्तिके वा – अयं वुच्‍चति विञ्‍ञाणक्खन्धो’’ति [सं॰ नि॰ ३.४८]। अत्थेव सुत्तन्तोति? आमन्ता। तेन हि अतीतं अत्थि, अनागतं अत्थीति।

अतीतं अत्थि, अनागतं अत्थीति? आमन्ता। ननु वुत्तं भगवता – ‘‘तयोमे, भिक्खवे, निरुत्तिपथा अधिवचनपथा पञ्‍ञत्तिपथा असङ्किण्णा असङ्किण्णपुब्बा न सङ्कियन्ति न सङ्कियिस्सन्ति अप्पटिकुट्ठा समणेहि ब्राह्मणेहि विञ्‍ञूहि। कतमे तयो? यं, भिक्खवे, रूपं अतीतं निरुद्धं विगतं विपरिणतं ‘अहोसी’ति तस्स सङ्खा, ‘अहोसी’ति तस्स समञ्‍ञा, ‘अहोसी’ति तस्स पञ्‍ञत्ति; न तस्स सङ्खा ‘अत्थी’ति, न तस्स सङ्खा ‘भविस्सती’ति। या वेदना…पे॰… या सञ्‍ञा… ये सङ्खारा… यं विञ्‍ञाणं अतीतं निरुद्धं विगतं विपरिणतं ‘अहोसी’ति तस्स सङ्खा, ‘अहोसी’ति तस्स समञ्‍ञा, ‘अहोसी’ति तस्स पञ्‍ञत्ति; न तस्स सङ्खा ‘अत्थी’ति, न तस्स सङ्खा ‘भविस्सती’ति।

‘‘यं, भिक्खवे, रूपं अजातं अपातुभूतं ‘भविस्सती’ति तस्स सङ्खा, ‘भविस्सती’ति तस्स समञ्‍ञा, ‘भविस्सती’ति तस्स पञ्‍ञत्ति; न तस्स सङ्खा ‘अत्थी’ति, न तस्स सङ्खा ‘अहोसी’ति। या वेदना…पे॰… या सञ्‍ञा… ये सङ्खारा… यं विञ्‍ञाणं अजातं अपातुभूतं ‘भविस्सती’ति तस्स सङ्खा, ‘भविस्सती’ति तस्स समञ्‍ञा, ‘भविस्सती’ति तस्स पञ्‍ञत्ति; न तस्स सङ्खा ‘अत्थी’ति, न तस्स सङ्खा ‘अहोसी’ति।

‘‘यं, भिक्खवे, रूपं जातं पातुभूतं ‘अत्थी’ति तस्स सङ्खा, ‘अत्थी’ति तस्स समञ्‍ञा, ‘अत्थी’ति तस्स पञ्‍ञत्ति; न तस्स सङ्खा ‘अहोसी’ति, न तस्स सङ्खा ‘भविस्सती’ति। या वेदना…पे॰… या सञ्‍ञा… ये सङ्खारा… यं विञ्‍ञाणं जातं पातुभूतं ‘अत्थी’ति तस्स सङ्खा, ‘अत्थी’ति तस्स समञ्‍ञा, ‘अत्थी’ति तस्स पञ्‍ञत्ति; न तस्स सङ्खा ‘अहोसी’ति, न तस्स सङ्खा ‘भविस्सती’ति। इमे खो, भिक्खवे, तयो निरुत्तिपथा अधिवचनपथा पञ्‍ञत्तिपथा असङ्किण्णा असङ्किण्णपुब्बा न सङ्कियन्ति न सङ्कियिस्सन्ति अप्पटिकुट्ठा समणेहि ब्राह्मणेहि विञ्‍ञूहि।

‘‘येपि ते, भिक्खवे, अहेसुं उक्‍कला वस्सभञ्‍ञा अहेतुकवादा अकिरियवादा नत्थिकवादा, तेपिमे तयो निरुत्तिपथे अधिवचनपथे पञ्‍ञत्तिपथे न गरहितब्बं न पटिक्‍कोसितब्बं अमञ्‍ञिंसु। तं किस्स हेतु? निन्दाब्यारोसउपारम्भभया’’ति [संयुत्तनिकाये]