समुच्चय सङ्गह परमत्थदीपनी
१६२.एवं छहि परिच्छेदेहि चत्तारो परमत्थे दस्सेत्वा इदानि तेसं तंतंरासिसङ्खातं समुच्चयं दस्सेन्तो आदिगाथ माह। ये सलक्खणा द्वासत्ततिविधा वत्थुधम्मा मया वुत्ता। इदानि तेसं समुच्चयं यथायोगं पवक्खामीति योजना। तत्थ सलक्खणावत्थुधम्माति पदेहि दसविधानि अनिप्फन्नरूपानि पटिक्खिपति। न हि तानि अत्तनो आवेनिकभूतेन सभाव लक्खणेन अनिच्चतादि सामञ्ञलक्खणेनच सलक्खणानि होन्ति। एकन्तपरमत्थताय अभावतो। ततोयेवच वत्थुधम्माच नहोन्ति। सरूपतो अनुपलब्भमानत्ता। दब्बवाचको हि इध वत्थुसद्दो। दब्बञ्चनाम इध सरूपतो लब्भमानो सभावो एव। एतेन निब्बानस्सपि मग्गफल पच्चवेक्खनञाणेसु सरूपतो लब्भमान सभावता वुत्ता होति। अनिप्फन्नरूपानं विय च वत्थुधम्म सन्निस्सयेन दिस्समानधम्ममत्तभावं वा पञ्ञत्तिधम्मानं विय परिकप्पिताकारमत्तभावंवा ससविसाण कच्छपलोमादीनं विय सब्बसो अभूत परिकप्पित मत्तभावंवा निवारेतीति वेदितब्बं। एत्थच द्वासत्ततिविधासलक्खणावत्थुधम्माति वचने पयोजनं नदिस्सति। तेसु हि द्वासत्ततिविधेसु एकच्चे एव धम्मा पुरिमेसु तीसु सङ्गहेसु आगता। पच्छिमेच सब्बसङ्गहे अनिप्फन्नरूपानिपि अधिप्पेतानिएवाति। एत्थच वत्थुधम्मासलक्खणाति पदेहि अनिप्फन्नरूपानं सलक्खणता पटिक्खिपने यं वत्तब्बं। तं रूपसमुद्देस दीपनियं वुत्तमेवाति। एकन्ताकुसलजातियानं आसव चतुक्कादीनं सङ्गहो अकुसलसङ्गहो, न अकुसल सम्पयुत्तत्तायेव अकुसलभूतानं चित्तफस्सादीनन्ति। कुसला कुसलाब्याकतमिस्सकानं सङ्गहो मिस्सकसङ्गहो।
बोधि वुच्चति चतूसु मग्गेसु ञाणं, बुज्झन्ति एतायाति कत्वा। बोधिया पक्खा बोधिपक्खा। बोधिसम्भाराति अत्थो। बोधि पक्खेसु भवा अन्तोगधाति बोधिपक्खिया। तेसं सङ्गहोति बोधिपक्खियसङ्गहो। सब्बेसं अनवसेसानं परमत्थधम्मानं सङ्गहो सब्बसङ्गहो। चिरपारिवासियट्ठेन मदनियट्ठेनच आसव सदिसत्ता आसवा। यदिच तदुभयट्ठेन आसवानाम सियुं। इमे लोभादयो एव आसवानाम सियुं। पुप्फासवादयो हि लोके छ पञ्च रत्तिमत्तं वा सत्तट्ठरत्तिमत्तं वा सयंपि कुम्भेसु परिवासं गण्हन्ति। कुम्भेच परिवासं गाहापेन्ति। इमे पन अनमतग्गे संसारे सयंपि सत्तसन्ताने परिवासं गण्हन्ति। सत्तसन्तानञ्च परिवासं गाहापेन्ति। सकलं सत्तसन्तानं सदा आसवपूरितमेव होति। यथाह-चक्खुं लोके पियरूपं सातरूपं एत्थेसा तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति। एत्थ निवीसमाना निवीसतीतिआदि। तत्थ एसा तण्हा परियुट्ठानवसेन उप्पज्जमाना एत्थेव उप्पज्जति। उप्पज्जित्वाच पुन अनुसयभावेन परिवासं कत्वा निवीसमाना एत्थेव निवीसतीति अत्थो। यावच अरियमग्गधोवनं नलब्भति। ताव सन्तानं गूथपूरितकूपं विय दुब्बिसोधं कत्वा पवत्तति। पुप्फासवादयोच मदं जनेन्ता मुहुत्तमेव जनेन्ति। इमे पन याव अरियमग्गं नलभति। ताव निच्चमदं जनेन्ति। तस्मा एकन्तेन इमेयेव चिरपारिवासियट्ठेन मदनि यट्ठेनच आसवानाम भवितुं अरहन्तीति।
विसन्दनट्ठेनवा आसवसदिसत्ता आसवा, यथा हि कुधित कुट्ठिनो महावणमुखेहि यूससङ्खातो आसवो विसन्दित्वा पिलोतिकखण्डानि दूसेति, एवं इमेपि छहिद्वारेहि विसन्दित्वा छळारम्मणानिदूसेन्तीति। आयतंवा संसारदुक्खं सवन्तिपसवन्ति वड्ढेन्तीति आसवा। अथवा, भवतो आभवग्गा धम्मतो आगोत्रतुम्हा सवन्ति आरम्मणकरणवसेन पवत्तन्तीति आसवा। आसद्दस्स अवधिअत्थजोतकत्ता। अवधिच दुविधो मरियादविसयो अभिविधिविसयोचाति तत्थ यस्स सम्बन्धिनीक्रिया अवधिभूतं अत्तानं बहिकत्वा पवत्तति। सो मरियादविसयो नाम। यथा आपातलिपुत्ता देवो वुट्ठोति। यस्स सम्बन्धिनीक्रिया अवधिभूतं अत्तानं ब्यापेत्वा अन्तो कत्वा पवत्तति, सो अभिविधिविसयोनाम। यथा आब्रह्मलोका भगवतो कित्तिसद्दो अब्भुग्गतोति। इध पन अभिविधिविसयो दट्ठब्बो। तस्मा भवग्गञ्च गोत्रभुञ्च ब्यापेत्वा अन्तो कत्वा सवन्तीति अत्थो वेदितब्बो।
[२०४] विभावनियं पन
अवधिच मरियादअभिविधिवसेन दुविधोति वत्वा पुन तं विभावेन्तो ‘‘तत्थ आपातलिपुत्ता देवो वुट्ठोतिआदीसुविय क्रियं बहिकत्वा पवत्तो मरियादो। आभवग्गासद्दो अब्भुग्गतोतिआदीसुविय क्रियं ब्यापेत्वा पवत्तो अभिविधी’’ति वदति। तं न युज्जति।
न हि अवविधिविसयभूतो भवग्गो लोकत्तयब्यापकं सद्दस्स अब्भुग्गमनक्रियं ब्यापेत्वा पवत्तति। नच अवधिभूतो अत्थो क्रियं बहिवा अन्तोवा कत्वा पवत्ततीति युत्तो। क्रियाएव पन तं बहिवा अन्तोवा कत्वा पवत्ततीति युत्तो। एवञ्च कत्वा मूलटीकायं-दुविधोहि अवधि अभिविधिविसयो अनभिविधिविसयोच। अभिविधिविसयं क्रियाब्यापेत्वा पवत्तति, आभवग्गा भगवतो यसो गतोति। इतरं बहिकत्वा, आपातलिपुत्ता वुट्ठो देवोति। कामेति इच्छतीति कामो। सोएव आसवोति कामासवो। कामीयतिवा ओळारिकेन कामेन इच्छीयतीति कामो। पञ्चकामगुणमुखेन देसितो सब्बो कामावचरधम्मो। इध पन तं नामेन तदारम्मणा तण्हाएव अधिप्पेता, कामोएव आसवोति कामासवो। कामावचरधम्मेसु अस्सादनाभिनन्दन वसेन पवत्तो कामरागो। थेरेन पन अयमत्थोव इच्छितो। वक्खति हि कामभव नामेन तब्बत्थुका तण्हा अधिप्पेताति।
[२०५] विभावनियं पन
पुरिमत्थोव वुत्तो। सो अनुपपन्नो, थेरमतानुगतस्स इधाधिप्पेतस्स अत्थस्स अवुत्तत्ता।
भवासवोति एत्थ दुविधो भवो कम्मभवो उपपत्तिभवो च। तत्थ महग्गतकुसलधम्मा कम्मभवो। तंनिब्बत्ता विपाक धम्मा उपपत्तिभवो। इधपि भवसद्देन तदारम्मणा तण्हाएव अधिप्पेता। भवोएव आसवोति भवासवो। तस्मिं दुविधे भवे निकन्तिवसेन पवत्तो रूपारूपरागो।
[२०६] यं पन विभावनियं
‘‘सस्सत दिट्ठिसहगतोच रागो एत्थेव सङ्गय्हती’’ति वुत्तं। तं न युत्तं।
भवासवो चतूसु दिट्ठिगत विप्पयुत्त लोभसहगतेसु चित्तुप्पादेसु उप्पज्जतीति हि अट्ठकथाकण्डे वुत्तं। यत्थ पन कामतण्हा भवतण्हा विभवतण्हाति आगतं। तत्थेव सस्सतदिट्ठि सहगतो रागो याकाचि कुसलाकुसल कम्मभवनिकन्ति याकाचि उपपत्तिभवपत्थना। सब्बा भवतण्हायं सङ्गहिताति युत्ता। इध पन यथावुत्तं भवासवं थपेत्वा सब्बो लोभो कामासवे एव सङ्गहितोति युत्तोति।
[२०७] एतेनेव यञ्च तत्थ वुत्तं।
‘‘ततियो भादिट्ठिसहगतो’’ति। तंपि पटिक्खित्तं होति।
याकाचि दिट्ठि दिट्ठासवो। योकोचि मोहो अविज्जासवो। एत्थ सिया, कस्मा इमे एव आसवाति वुत्ता। ननु अञ्ञेपि मानादयो चिरपारिवासियट्ठादियुत्ता एव होन्तीति। सच्चं। इमेसु पन कामासवे परिवुट्ठे सति सब्बेकामविसया मानादयो परिवुट्ठाएव होन्ति। तस्मिं विमुत्ते विमुत्ताएव, तथा भवासवे परिवुट्ठे सति भवविसया। दिट्ठासवेच परिवुट्ठे सति दिट्ठिविसयाति। अविज्जापन तेसं तिण्णंपि मूलभूताति। इति इमे एव पारिवासियट्ठादीसु पधानभूता होन्ति। इतरे पन तदनुबन्धमत्ताएव सम्पज्जन्तीति न ते आसवाति विसुं वत्तुं अरहन्तीति। अत्तनि पतितं जनं अनस्सासिकं कत्वा अज्झोत्थ रन्तो हनति मारेतीति ओघो। पकतिमहोघो। तथा अवहननट्ठेन दुत्तरट्ठेनच ओघसदिसाति ओघा। यदिच अवहञ्ञनट्ठेच दुत्तरट्ठेनच ओघानाम सियुन्तिआदिको पसङ्गो मानादीनञ्च ओघभाव परिहारो वुत्त नयेन वेदितब्बो।
वट्टस्मिंवा भवयन्तकेवा सत्ते योजेन्तीति योगा। भवन्तरचुतिया सह भवन्तरपटिसन्धिं गन्तेन्ति घटेन्तीति गन्था। अभिज्झाति सब्बस्स रागस्सेतं नामं। तस्मा रूपारूप रागापि एत्थ सङ्गहिताति दट्ठब्बा। ब्यापादोतिपि सब्बो दोसो एव। इदं सच्चाति निवेसोति इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञन्ति पवत्तो मिच्छाभिनिवेसो। वट्टदुक्खतो विमुत्तिया अमग्गभूतंयेव गोसीलगोवतादिकं परतो आमसनं तथा तथा कप्पेत्वा गहणं सीलब्बतपरामासो। एत्थच परतोति भूतसभावपच्चनिकतोति अत्थो। कायसद्दो पन सब्बत्थ रूपकाये नामकायेच पवत्तोति अतितकायेन पच्चुप्पन्न कायं पच्चुप्पन्नकायेनच अनागतकायं गन्थेति घटेतीति कायगन्थो। अथवा, काये गण्ठोति कायगण्ठो। अज्झत्त गण्ठोति अत्थो। निगण्ठोनाटपुत्तोतिआदीसुविय गण्ठसद्दो गण्ठियं पवत्तो। भुसं आदियन्ति अमुञ्चनगाहं गण्हन्तीति उपादानानि। किलेसभूतो कामोएव उपादानं कामु पादानं। वत्थुभूतंवा कामं उपादियतीति कामुपादानं।
द्वासट्ठिदिट्ठियो तिविध महादिट्ठियो अञ्ञापिवा सासने लोकेच सन्दिस्समाना विपरीतगाहभूता दिट्ठियो दिट्ठुपादानं। यथागहितंवा पुरिमदिट्ठिं इदमेव सच्चं मोघमञ्ञन्ति उपादियतीति दिट्ठुपादानं। गोणकुक्कुरादीनं तंतंपकतिचारित्तं सीलं नाम। तमेव सुट्ठुं समादिन्नं वतंनाम। तदुभयं संसारमुत्तिया मग्गोति दळ्हगहणं सीलब्बतु पादानं नाम। अत्तवादुपादानन्ति एत्थ अत्ता वुच्चति परिकप्पबुद्धिया गहितो एकेकस्मिं सत्त सन्ताने पधानिस्सरो। यं लोकियमहाजना सत्तोतिवा पुग्गलोतिवा जीवोतिवा तथागतोतिवा लोकोतिवा सञ्जानन्ति। यञ्च नानातित्थिया इस्सरनिम्मितंवा अधिच्चसमुप्पन्नंवा अच्चन्तसस्सतंवा एकच्चसस्सतंवा उच्छेदंवा पञ्ञपेन्तीति। तं अत्तानं अभिवदन्तिचेव उपादियन्तिच सत्ता एतेनाति अत्तवा दुपादानं। वीसतिविधा सक्कायदिट्ठि। तत्थ अभिवदन्तीति विसिट्ठं पधानं कत्वा वदन्ति। उपादियन्तीति दळ्हं आदियन्ति। यथाह –
तत्थ कतमा सक्कायदिट्ठि। इध अस्सुतवा पुथुज्जनो रूपं अत्ततो समनुपस्सति। रूपवन्तंवा अत्तानं। अत्तनि वा रूपं। रूपस्मिंवा अत्तानं। वेदनं अत्ततो समनुपस्सति। वेदनावन्तंवा अत्तानं। अत्तनिवा वेदनं। वेदनापवा अत्तानं। सञ्ञं। सङ्खारे। विञ्ञाणन्ति।
तत्थ रूपं अत्ततो समनुपस्सतीति रूपमेव अत्ताति गण्हाति। रूपवन्तंवा अत्तानन्ति अत्ता मे रूपवाति गण्हाति। अत्तनि वा रूपन्ति अत्तानं पटिच्च रूपं तिट्ठतीति गण्हाति। रूपस्मिंवा अत्तानन्ति रूपं पटिच्च अत्ता तिट्ठतीति गण्हाति। कथं रूपकायं उद्दिस्स अज्ज अहं थद्धोम्हीति वा अज्ज अहं मुदुकोम्हीतिवा वदन्तो पथवि सङ्खातं रूपं अत्ततो समनुपस्सतिनाम। अज्ज मम कायो थद्धोतिवा मुदूतिवा वदन्तो सेसधम्मेवा धम्ममुत्तकंवा अत्तानं गहेत्वा तं अत्तानं पथवीवन्तं समनुपस्सतिनाम। अज्ज थद्धभावोवा मुदुभावोवा मयि जातोति वदन्तो अत्तनि पथविंस मनुपस्सतिनाम। अज्जाहं थद्धभावे ठितोम्हि मुदुभावे ठितो म्हीति वदन्तोपथविम्हि अत्तानं समनुस्सतिनाम। अयं पथविम्हि चतुरावत्थिकाय संक्कायदिट्ठिया पवत्ताकारो। सेसेसु सत्तवीसतिरूपेसु यथासम्भवं वत्तब्बो। अहं मरामि मरिस्सामीतिआदिना हि अनिच्चतायंपि सादिट्ठि पवत्ततियेव। सेसरूपेसु वत्तब्बं नत्थि। इदं नाम अहं पुब्बे संभुञ्जिं। अज्ज संभुञ्जामि। परतो संभुञ्जिस्सामीतिवा सुखितोम्हि दुक्खितोम्हीतिवा वेदनं अत्ततो समनुपस्सति। अज्ज मम कायो सुखितो दुक्खितोतिवा ममचित्तं सुखितं दुक्खितन्तिवा अत्तानं वेदनावन्तं समनुपस्सति। अज्जसुखंवा दुक्खंवा मयिजातन्ति अत्तनि वेदनं समनुपस्सति। अज्जाहं सुखित भावे ठितोम्हि दुक्खितभावे ठितोम्हीति वेदनाय अत्तानं समनुपस्सतीति।
सञ्ञाय सब्बेसुच पञ्ञासमत्तेसु सङ्खारेसु विसुं विसुं वित्थारेत्वा वत्तब्बो। अहं पस्सामीति चक्खुविञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सति। दस्सनं मेति अत्तानं विञ्ञाणवन्तं समनुपस्सति। मयिदस्सनंनाम अत्थीति अत्तनि विञ्ञाणं समनुपस्सति, अहं दस्सने समत्थोम्हीति विञ्ञाणस्मिं अत्तानं समनुपस्सति। एसे वनयो सेसेसु पञ्चसु विञ्ञाणेसूति। अह मस्मि अहं एको सत्तो एकोपुग्गलो एको जीवो एको लोको एको नरो मनुस्सो देवोसक्को ब्रह्मातिवा अहंगच्छामि अहं तिट्ठामि अहं निसीदामि अहं निप्पज्जामि अहं समिञ्जेमि पसारेमीतिआदिना वा खन्धपञ्चकंवा एकमेकंवा खन्धं समूहतो गहेत्वा पवत्तिपि वत्तब्बा। अपरिञ्ञातवत्थुकानञ्हि एकमुहुत्त मत्तेपि यंकिञ्चि अत्तनोवा परस्सवा अत्तपटिसंयुत्तवचनं कथेन्तानं चित्तंवा वचनंवा यथावुत्ते रूपारूपधम्मे कदाचि अत्ततो उपादियित्वा पवत्तति। कदाचि अत्तपरिवार भावेन। कदाचि अत्तनिस्सितभावेन। कदाचि अत्तनिस्सयभावेन। कदाचि एकेकधम्मवसेन। कदाचि समूहधम्मवसेनाति।
यस्मा पन अत्तनिमित्तंनाम वसवत्तनाकारं पटिच्च उपट्ठाति। वसवत्तना कारोच रूपारूपधम्मानं पच्चयायत्त वुत्तिकत्तं खणि कत्तञ्च सुट्ठु पस्सन्तानं नत्थि। तस्मा परिञ्ञातवत्तुकानं अत्त पटिसंयुत्तवचनं कथेन्तानंपि चित्तं पदुमिनिपत्ते उदकबिन्दु विय तेसु धम्मेसु अलग्गित्वाएव पवत्ततीति वेदितब्बं। सत्तानं चित्तसन्ताने कुसले धम्मे अनुप्पन्नेवा उप्पादेतुं उप्पन्नेवा वा सेतुं अदत्वा नीवारेन्तीति नीवरणानि। कामनट्ठेन कामो, छन्दनट्ठेनछन्दोति कामच्छन्दो। बलवरागो। सोएवनीवरणन्ति कामच्छन्दनीवरणं। पट्ठानेआरुप्पेकामच्छन्दं नीवरणं पटिच्चउद्धच्चनीवरणन्ति वुत्तत्ता पन थपेत्वा रूपारूपरागे अवसेसो सब्बोलोभो कामच्छन्दे असङ्गहितोनाम नत्थि। झानपटिपक्खभावोपन पञ्चकामगुणिकरागस्सेव होतीति वेदितब्बो। ब्यापज्जनं ब्यापादो। चित्तस्स पूतिभावोति अत्थो। योकोचिदोसो। कस्मा पनेत्थ थिनमिद्ध नीवरणन्ति च उद्धच्च कुक्कुच्च नीवरणन्ति च द्वे द्वे धम्मा एकं नीवरणं कत्वा वुत्ताति। किच्चतो पच्चयतो पटिपक्खतोच सदिसत्ता। तथा हि किच्चतो ताव थिनमिद्धद्वयं चित्तुप्पादानं लीनभावा पादनकिच्चं। उद्धच्चकुक्कुच्चद्वयं अवूपसन्तभावापादनकिच्चं। पच्चयतो पुरिमद्वयं तन्दिविजम्भि ततापच्चयं। पच्छिमद्वयं ञातिब्यसनादिवितक्कपच्चयं। पटिपक्खतो पुरिमद्वयं वीरियपटिपक्खं। पच्छिमद्वयं समथपटिपक्खन्ति।
अनुसेन्तीति अनुसया। अनुरूपं कारणं लभित्वा उप्पज्जन्तीति अत्थो। अनुअनु सेन्तीतिवा अनुसया। याव मग्गं नपटिलभति। ताव अन्तरा अपरिक्खिय्यमाना हुत्वा कारणलाभे सति पुनप्पुनं उप्पज्जन्तीति अत्थो। उप्पज्जनञ्चेत्थ अप्पहीनट्ठेन उप्पज्जना रहभावो वेदितब्बो। न पन सरूपतो उप्पत्ति, कथं विञ्ञा यतीति चे। यस्स कामरागानुसयो उप्पज्जति, तस्सेव पटिघानुसयो उप्पज्जतीति वुत्तत्ता। एवञ्च कत्वा पाळियं पुथुज्जनस्स सत्तपि अनुसया अनुसयवारे सह अनुसेन्तीति उप्पज्जनवारे सह उप्पज्जन्तीति वुत्ता। यथाह पुथुज्जनस्स अविज्जानुसयोच अनुसेति। कामराग। पटिघ। मान। दिट्ठि। विचिकिच्छा। भवरागनुसयोच अनुसेतीति। तथा उप्पज्जनवारेपीति।
अपिच, सरूपतो परियुट्ठानं अपत्वा सन्ताने पवत्तमानेहि कुसलाकुसला ब्याकतचित्तुप्पादेहि सह अनुरूपा अविरुद्धा हुत्वा सेन्ति। विसुं सम्पयुत्तधम्मभावेन अवुट्ठिता हुत्वा सयिता होन्तीति अनुसया। अनु अनु सेन्तीतिवा अनुसया। पकतिया यथानुसयितेसुएव कामरागादीसु पुनप्पुनं उप्पज्जित्वा दिगुण तिगुणादि वसेन पुनप्पुनं सेन्ति। सयनाकारेन उपरुपरि पलिवेठेन्तीति अत्थो।
तीसु रागादीनं अवत्थासु पथमावत्थाय ठितानं कामरागा दीनमेतं अधिवचनं। तिस्सो हि अवत्था अनुसयावत्था परियुट्ठानावत्था वीतिक्कमावत्थाति। तत्थ ये कामरागादयो उप्पज्जित्वा कायङ्गवाचङ्गं चालेन्ति, तेसं तथापवत्ता अवत्था वीतिक्कमावत्थानाम। ये मनस्मिं एव जवनचित्तसहजाता हुत्वा पवत्तन्ति, तेसं तथापवत्ता अवत्था परियुट्ठानावत्थानाम। ये पन जवनसहजातभावंपि अपत्वा वासनाधातुयो विय चिक्कसन्ताना नुसयिता हुत्वा परियुट्ठानप्पत्तिया बीजभावेन तिट्ठन्ति, सुभनिमित्तादिकेच आरम्मणे आपातमागते येसं वसेन आवज्जनं रागादिपातुभावत्थाय अयोनिसो भवङ्गं आवट्टेति, अभावितञ्च चित्तं येसं वसेन दमथं नउपेति, तेसं तथा पवत्ता अवत्था अनुसयावत्थानाम। तदवत्थिका कामरागादयो अनुसयानाम। ते पन अपरमत्थभूतापि न होन्ति। एकन्तपरमत्थजातिकत्ता। नच कुसलाब्याकतभूता एकन्ताकुसलजातिकत्ता। नापि कुसलाब्याकतविरुद्धा, विसुं सम्पयुत्तधम्मभावेन अनुपलद्धत्ता। नापि कालत्तयविनिमुत्ता, तेकालिकधम्मसन्निस्सयेन पवत्तनतो। यदा पन ते समुट्ठ हित्वा परियुट्ठानभावं गच्छन्ति, तदा विसुं सम्पयुत्तधम्म भावञ्च गच्छन्ति। सारम्मणादिभावोच तेसं परिब्यत्तो होति। एतदत्थं सन्धाय कथावत्थुम्हि तेसं सारम्मणधम्मभावो सङ्खारक्खन्धभावोच पतिट्ठापितो होतीति।
यथा पन फलधारिम्हि रुक्खम्हि विसकण्टके दिन्ने रुक्खानुसयितो फलुप्पत्तिया पच्चयभूतो सिनेहो परिक्खयं गच्छति। समये उप्पज्जिस्समानानि फलानि नुप्पज्जन्ति। एवं सानुसये चित्त सन्ताने यस्मिं खणे मग्गो पातुभवति, तस्मिं सहमग्गुप्पादा सो सो अनुसयो परिक्खयं गच्छति। परिक्खीणस्स पन पुन परियुट्ठानंनाम नत्थि, कुतो वीतिक्कमोति इममत्थं सन्धाय मग्गो अनागतसामञ्ञं किलेसजातं पजहतीति तत्थ तत्थ वुत्तो। तत्थ अनागतसामञ्ञन्ति अनागतसम्मतं, न एकन्त अनागतं। तेनेव हि अट्ठकथायं मग्गो येकिलेसे पजहति, ते अतीताकिवा अनागतातिवा पच्चुप्पन्नातिवा नवत्तब्बाति वुत्तं। एतेनच मग्गो किलेसमुखेन यानि कुसलाकुसलकम्मानिच उपादिन्नकखन्धपञ्चकेच पजहति, ते अतीतातिवाअनागतातिवा पच्चुप्पन्नातिवा नवत्तब्बाति दीपेति। यदि एवं मग्गेन पहीना सब्बे तेभूमकधम्मा कालविमुत्तानाम अतङ्खता नाम अपच्चयानाम सियुन्ति।न। तेकालिकजातिकत्ता सङ्खत सपच्चयजातिकत्ता च। ते हि मग्गे अनुप्पन्ने इमे नामधम्मा उप्पज्जिस्सन्ति निरुज्झिस्सन्तीति एवं सङ्खतलक्खणं आहच्च ञाणेन गहितत्ता लक्खणवसेन तेभूमकादिभावं भजन्तीति। एवञ्च कत्वा विसुं सम्पयुत्तधम्मभावं अपत्तानं अनुसयावत्थाय वा वासनावत्थायवा कम्मसमङ्गीतावत्थायवा आसयज्झासया धिमुत्तिचरितवत्थासुवा ठितानं सभावानं जातिवसेन परमत्थ धम्मता अकुसलादिताच पच्चेतब्बा होतीति।
[२०८] विभावनियं पन
‘‘अप्पहीना हि किलेसा कारणलाभे सति उप्पज्जना रहा सन्ताने अनुअनुसयिता विय होन्तीति तदवत्था अनुसयाति वुच्चन्ति। ते पन निप्परियायतो अनागत किलेसा। अतीतपच्चुप्पन्नापि तंसभावत्ता तथा वुच्चन्ती’’ति वुत्तं। तत्थ अनुसयानाम सन्ताने कदाचिपि अनुप्पन्न पुब्बा अनागत किलेसा एवाति कत्वा सन्ताने अनु अनुसयिता विय होन्तीति वुत्तं। तं न युज्जति।
न हि ते अनुअनुसयिता विय होन्ति। एकन्तेन अनुसयिताएव होन्तीति।
[२०९] यञ्च तत्थ
‘‘ते पन निप्परियायतो अनागतकिलेसा’’ति वुत्तं। तंपि न युत्तं।
न हि मग्गेन अप्पहीना अनुसया अनागतानाम होन्ति। पहीनापिच निप्परियायतो अनागताति नसक्का वत्तुं। अनागत सामञ्ञस्स अधिप्पेतत्ताति। एतेन अतीतपच्चुप्पन्नापि तंसभावत्तातथा वुच्चन्तीति इदंविपटिक्खित्तं होति। अपिच, उप्पादट्ठितिभङ्ग पत्तानंएव एकन्तेन तेकालिकता होतीति तदपत्तानं अनुसयानं पच्चुप्पन्नता परियायोव वत्तुं युत्तो। एवञ्च कत्वा पाळियं यस्स कामरागनुसयो उप्पज्जति, तस्स पटिघानुसयो उप्पज्जतीतिआदिना पच्चुप्पन्नकालिको उप्पादवारो एव वुत्तो, न निरोधवारो, नच अतीतानागत वाराति। यं पन पटिसम्भिदामग्गे हञ्चि पच्चुप्पन्ने किलेसे पजहति। तेन हि रत्तो रागं पजहति, दुट्ठो दोसं, मुळ्हो मोहन्ति वुत्तं। तं परियुट्ठानपत्तानं एकन्तपच्चुप्पन्नक्खणं सन्धाय वुत्तन्ति दट्ठब्बं। तेनेव हि अट्ठकथायं वत्तमानुप्पन्नं भुत्वा विगतुप्पन्नं ओकासकतुप्पन्नं समुदाचारुप्पन्नन्ति चतुब्बिधं उप्पन्नं न मग्गवज्झं। भूमिलद्धुप्पन्नं आरम्मणा धिग्गहि तुप्पन्नं अविक्खम्भितुप्पन्नं असमुग्घाटितुप्पन्नन्ति चतुब्बिधं मग्गवज्झन्ति वुत्तं। तत्थ वत्तमानुप्पन्नं समुदा चारुप्पन्नन्ति इदं द्वयं खणपच्चुप्पन्नमेव। भुत्वाविगतुप्पन्नं अतीतमेव। ओकास कतुप्पन्नं अनागतमेव। तदुभयं पन पच्चुप्पन्नसमीपत्ता उप्पन्नन्ति वुत्तं। समीपपच्चुप्पन्नन्ति वुत्तं होति।
भूमिलद्धुप्पन्नंनाम अत्तनो खन्धेसु अनुसयितानं मग्गेन अप्पहीनानं अनुसयानंएव नामं। आरम्मणाधिग्गहितुप्पन्नं नाम सुभनिमित्तादिके आरम्मणे सकिं जवित्वा याव तम्मूलको परियुट्ठानवेगो न वूपसम्मति, ताव अधिमत्तथामगत भावेन ठितानं तेसञ्ञेव नामं। अनुसया हि नाम अनमतग्गे संसारे पुनप्पुनं परियुट्ठानपत्तानं किलेसानं वसेन उपरुपरि थिर तर दळ्हतर पत्तिया पकतियापि थामगताएवनाम होन्ति। न येनवा तेनवा वायामेन पजहितुं सक्कुणेय्या। एवं सन्तेपि यदा यो यो अनुसयो पच्चयलाभेन परियुट्ठान बहुलो होति, तदा सो सो विसेसेन अधिमत्तथाम गतभावं पत्वा ठितो होति। यदा यो यो पटिपक्खधम्म समादानेन निग्गहपत्तो होति, तदा सो सो मन्दथाम गतभावं पत्वा ठितो होतीति। अविक्खम्भितुप्पन्नंनाम समथ विपस्सनाहि सुट्ठुअनिग्गहितानं तेसञ्ञेव नामं। असमुग्घाटि तुप्पन्नंनाम मग्गेन अप्पहीनानं भूमिलद्धानं तेसंएव नामन्ति। यस्मा पन लोकुत्तरधम्मानाम किलेसानं अच्चन्तपटिपक्खा होन्तीति हेट्ठिमा मग्गट्ठफलट्ठा सेक्खा अत्तनो मग्गफलक्खणेसु उपरि मग्गाज्झेहिपि अनुसयेहि सानुसयातिवा निरानुसयातिवा थामवतातिवा अथामगतातिवा नवत्तब्बा। तस्मा अनुसयानं तादिसे पच्चुप्पन्न भावे सतिपि हञ्चि पच्चुप्पन्ने किलेसे पजहति। तेनहि थामगतो अनुसयं पजहतीति वुत्त दोसो नत्थीति वेदितब्बोति। कामरागोएव अनुसयो कामरागानुसयो।
संयोजेन्ति बन्धन्तीति संयोजनानि, तानि पन सक्कायदिट्ठि विचिकिच्छा सीलब्बतपरामासो कामच्छन्दो ब्यापादोति पञ्च ओरम्भागियानि। रूपरागो अरूपरागो मानो उद्धच्चं अविज्जाति पञ्च उद्धंभागियानीति सुत्तन्ते अभिधम्मेच दससंयोजनानि आगतानि। इतरानि पन अभिधम्मेएव आगतानीति ततो विसेसकरणत्थं सुत्तन्तेति वुत्तं। कमो पन द्विन्नंपि पाळिया नसमेति। सभाग धम्मसङ्गहवसेन पन इध अञ्ञथा कमो वुत्तो सियाति। चित्तं किलिस्सन्ति विबाधेन्ति उपतापेन्तिचाति किलेसा। किलिस्सन्तिवा मलीनभावं निहीनभावञ्च गच्छन्ति सत्ता एतेहीति किलेसा। कामभवनामेनाति वत्थुकामदीपकेन कामनामेन रूपारूपभवदीपकेन च भवनामेन। तादिसं काम भवसङ्खातं आरम्मणभूतं वत्थु एतिस्साति तब्बत्थुका। तथा पवत्तन्ति सीलब्बतानि परतो आमसनाकारेन इदं मे सच्चं मोघमञ्ञन्ति अभिनिविसनाकारेन खन्धेसु अत्ताभिनिवेसाकारेनच पवत्तं। वत्थुतोति सभावधम्मतो। अयं पापसङ्गहो अकुसलङ्गहो नवधा वुत्तोति योजना। [अकुसलसङ्गहो]
१६३.मिस्सक सङ्गहे पाणातिपातादीनि पापकम्मानि करोन्तानंपि चित्तस्स आरम्मणे उजुकरणंनाम झानेन विना न सिज्झतीति वुत्तं सत्तझानङ्गानीति। कल्याणेवा पापकेवा आरम्मणे उजुकं चित्तपटिपादनसङ्खातस्स उपनिज्झायन किच्चस्स अङ्गानीति अत्थो। तत्थ दोमनस्सं अकुसलज्झानङ्गं। सेसानि कुसलाकुसलाब्याकतानीति। कल्याणकम्म पापकम्मसङ्खातासु सुगति दुग्गति विवट्टसङ्खातासुच नानादिसासु तंतंदिसाति मुखप्पवत्तिसङ्खाता चित्तस्स गतिनाम सम्मावा मिच्छावा पवत्तेहि दस्सनादीहि एव सिज्झतीति वुत्तं द्वादसमग्गङ्गानीति। चित्तस्स उजुगतियावा वङ्कगतियावा गमनस्स पथङ्गानि उपायङ्गानीति अत्थो। तत्थ मिच्छादिट्ठि मिच्छासङ्कप्प मिच्छावायाम मिच्छासमाधयो पापकम्म दुग्गतिभव सङ्खातासु अहितदिसासु चित्तस्स वङ्कगतिया गमनस्स उपायङ्गानि, इतरानि कल्याणकम्म सुगतिभव विवट्टधम्मसङ्खातासु हितदिसासु उजुगतियाति दट्ठब्बं। तत्थ पाणातिपातकम्मे वितक्क विचार दोमनस्सेकग्गता सङ्खातं चतुरङ्गिकज्झानं मिच्छासङ्कप्प मिच्छावायाम मिच्छासमाधि सङ्खातो तियङ्गीकमग्गोच वेदितब्बो। एवं सेसेसु सुचरितदुच्चरितकम्मेसु झानमग्गा उद्धरितब्बा। विभङ्गे पन सुत्तन्तेसुच मिच्छावाचा मिच्छाकम्मन्तो मिच्छाआजीवो मिच्छासतीति इमेपि चत्तारो आगता। इमे पन विसुं चेतसिकधम्मा नहोन्ति। तथा तथा पवत्तानं चतुन्नं खन्धानं अधिवचनन्ति कत्वा इध नगहिता।
[२१०] यं पन विभावनियं
‘‘सुगति दुग्गतीनं निब्बानस्स च अभिमुखं पापनतो मग्गा। तेसं पथभूतानि अङ्गानि मङ्गानी’’ति वुत्तं। तं न सुन्दरं।
न हि अङ्गानि मग्गानं पथभूतानिनाम होन्ति। मग्गसद्दोयेव पथपरियायो अट्ठकथासु वुत्तो न अङ्गसद्दोति।
[२११] यञ्च तत्थ
‘‘मग्गस्सवा अट्ठङ्गिकस्स अङ्गानि मग्गङ्गानी’’ति वुत्तं। तंपि अनुपपन्नं।
इध हि कत्थचि चित्ते तियङ्गिको कत्थचि चतुरङ्गिकोतिआदिना नानामग्गोव अधिप्पेतोति। आधिपच्चट्ठेन इन्द्रियानि। किञ्च आधिपच्चं। अत्ताधीनवुत्तिके धम्मे अत्तनो गतियं सब्बसो वत्तेतुं समत्थभावो। इति तेसु तेसु किच्चेसु अत्तनो आधिपच्चसङ्खातं इन्दट्ठं करोन्ति साधेन्तीति इन्द्रियानि। इन्दट्ठं कारेन्तीतिपि इन्द्रियानि। इस्सरा अधिपतिनोति वुत्तं होति। तत्थ पञ्चचक्खादीनि दस्सनादिकिच्चेसु चक्खुविञ्ञाणादीनं इस्सराहोन्ति। बलवदुब्बलमन्द तिक्खादीसु अत्ताकारानुवत्तापनतो। भावद्वयं इत्थाकारादिवसेन पवत्तियं चतुसमुट्ठानिक रूपानं सकलखन्धपञ्चकस्सेव वा इस्सरो होति। अञ्ञथा अप्पवत्तितो। तथा हि यस्मिं सन्ताने पटिसन्धियं इत्थिभावो पवत्तति। तस्मिं सब्बे कम्मादिपच्चया चतुसमुट्ठानरूपसन्ततिं समुट्ठापेन्ता इत्थाकारसहितमेव समुट्ठापेन्ति, नो अञ्ञथा। छन्दचित्ताधिप्पायापि तस्मिं मन्दाकारसहिताव पवत्तन्ति। तब्बिपरीतेन पुरिससन्तानं वेदितब्बं। जीवितद्वयं रूपा रूपसन्ततीनं रत्ति दिव मास संवच्छरानुक्कमेन अद्धानफरणे सहजातधम्मानं इस्सरो होति। तेसं तदायत्तवुत्ति कत्ता। मनो विजाननकिच्चे। वेदनापञ्चकं तथा तथा आरम्मणरसानुभवने। सद्धा आरम्मणावीमुच्चने। वीरियं कम्मनि अलीन वुत्तिभावे। सति आरम्मणुपट्ठाने। समाधि आरम्मणे निच्चलट्ठि तियं। पञ्ञा असम्मोहकिच्चे सम्पयुत्तधम्मानं इस्सरो होति। अनञ्ञाभिभवनीयभावेन पवत्तनतो। यथा हि सिलायं पथवी सहजातेहि अनभिभवनीया होति। अत्तनावते अभिभवित्वा विसुं अविज्जमानेविय कत्वा पवत्तति। यथा च उदके आपो अग्गिम्हि तेजो वाते वायो। एवं सम्पदमिदं दट्ठब्बं।
१६४.चत्तारि सच्चानि बुज्झतीति बोधि। बुज्झन्तिवा तानि तं समङ्गिनो एतायाति बोधि। चतुमग्गञाणं। वुत्तञ्हेतं महा निद्देसे बोधि वुच्चति चतूसु मग्गेसु-ञाणन्ति। पक्खोति कोट्ठासो सम्भारो। बोधिया पक्खे भवाति बोधिपक्खिया। अधिसीला धिचित्ता धिपञ्ञा सङ्खातासु तीसु सिक्खासु परियापन्नानं सत्थुसासनधम्मानं एतंनामं। ते पन कोट्ठासतो सत्त विधा होन्तीति आह चत्तारोसतिपट्ठानातिआदि। सम्पयुत्त धम्मेसु पमुखा पधाना हुत्वा कायादीसु आरम्मणेसु तिट्ठन्ति नानारम्मणेसु चित्तगमनं निवत्तेत्वा तेस्वेव कायादीसु चित्त निबन्धनवसेन पवत्तन्तीति पट्ठानानि। सतिएव पट्ठानानीति सति पट्ठानानि। चत्तारिसतिपट्ठानानीति वत्तब्बे धम्मभावं अपेक्खित्वा चत्तारोसतिपट्ठाना तिवुत्तन्ति दट्ठब्बं। कायेअनुपस्सना काया नुपस्सना। रूपकाये रूपसमूहे अस्सासपस्सासादिकस्स अवयवकायस्स तंतंकायभावेनवा अनिच्चादिभावेनवा याव तस्मिं तस्मिं काये सम्मोहो पहिय्यति। ताव पुनप्पुनं निरन्तरं समनुपस्सनाति अत्थो। नवप्पभेदासु वेदनासु सुखवेदनादि कायअवयववेदनाय तंतं वेदनाभावेन उदयब्बयवसेन च अनुपस्सना वेदनानुपस्सना। सोळस पभेदेसु सरागा दीसु चित्तेसु सरागादिकस्स अवयवचित्तस्स तंतं चित्तभावेन उदयब्बयवसेनच अनुपस्सना चित्तानुपस्सना। पञ्चपभेदेसु नीवरणादीसु धम्मेसु कामच्छन्दादिकस्स अवयवधम्मस्स तं तं धम्मभावेन उदयब्बयवसेनच अनुपस्सना धम्मानुपस्सना।
[२१५] यं पन विभावनियं
‘‘कुच्छितानं केसादीनं आयोति कायो। अस्सास पस्सासानंवा समूहो कायो’’ति वुत्तं। तं न सुन्दर मेव।
[२१६] यञ्च तत्थ
‘‘कायस्स अनुपस्सना कायानुपस्सना’’ति वुत्तं। तंपि न सुन्दरं।
काये कायानुपस्सी विहरतीति हि वुत्तं। एतेन हि काये अनुपस्सना कायानुपस्सनाति अयमत्थोव पधानतो दस्सितोति।
[२१७] यञ्च तत्थ
‘‘वेदनानं वसेन अनुपस्सना’’ति वुत्तं। तंपि न सुन्दरं। वेदनासु वेदनानुपस्सीति हि वुत्तं। तथा चित्तानुपस्सना पदेपि।
[२१८] यंपि तत्थ
१६५.सब्बसङ्गहे पञ्चक्खन्धाति पञ्च रासयो। अतीतादि भेद भिन्नानं रूपानं खन्धो रासीति रूपक्खन्धो। एकस्मिं रुप्पन लक्खणे रासिं कत्वा ञाणेन परिग्गहिता रूपधम्माएव। तथा एकस्मिं वेदयितलक्खणे सञ्जानन लक्खणे रासिं कत्वा परिग्गहिता अतीतादिभेदभिन्ना वेदनासञ्ञायो वेदनाक्खन्धो सञ्ञाक्खन्धो चनाम। सङ्खरोन्तीति सङ्खारा। फस्स चेतना दयो। तेहि छसुवा उपपत्तिद्वारेसु तीसुवा कम्मद्वारेसु एकतो सङ्गम्म समागम्म फुसनचेतयितादीहि अत्तनो अत्तनो किच्चेहि दस्सनसवनादीनि साधारणकिच्चानिवा कायिक वाचसिकमानसिकानिवा सयन निसज्जट्ठान गमन कथन चिन्तनादीनि सब्बानि किच्चानि करोन्ति विदहन्तीति। वुत्तञ्हेतं संयुत्तके –
किञ्च भिक्खवे सङ्खारे वदेथ। सङ्खतं अभिसङ्खरोन्तीति खो भिक्खवे तस्मा सङ्खाराति वुच्चन्ति। किञ्च सङ्खतं अभि सङ्खरोन्ति, रूपं रूपत्थाय सङ्खतं अभिसङ्खरोन्ति। वेदनं वेदनत्थाय सङ्खतं अभिसङ्खरोन्ति। सञ्ञं सञ्ञत्थाय सङ्खत अभिसङ्खरोन्ति। सङ्खारे सङ्खारत्थाय सङ्खत मभिसङ्खरोन्ति। विञ्ञाणं विञ्ञाणत्थाय सङ्खत मभि सङ्खरोन्तीति। सङ्खत मभिसङ्खरोन्तीति खो भिक्खवे तस्मा सङ्खाराति वुच्चन्तीति।
तत्थ रूपं रूपत्थाय सङ्खतमभिसङ्खरोन्तीति यस्मिं यस्मिं काले सयन निसज्जादिवसेन पवत्ता या या रूपविकति इच्छीयति, तस्मिंतस्मिं काले तस्सा तस्सा रूपविकतिया जातत्थाय इरियापथ परिवत्तनादि वसेन तं तं रूपविकतिं सङ्खतं अभिसङ्खरोन्तीति अत्थो। खज्जभोज्जादिकं वत्थालङ्कारादिकं मञ्च पीठ गेह रथादिकं सब्बं उपभोग परिभोगभूतं बाहिर रूपंपि गहेत्वा योजेतुं वट्टतियेव। वेदनन्ति दिट्ठधम्मिकं सम्परायिकञ्च सब्बंपि वेदनं। तत्थ दिट्ठधम्मिकं वेदनं सङ्खतं अभिसङ्खरोन्ता चित्तकम्मनच्चगीतादीनि तं तं वेदनुपकरणानि सम्पादन वसेन सम्परायिकञ्च अभिसङ्खरोन्ता मानुसकंवा दिब्बंवा तंतं वेदनं पत्थेत्वा दान सीलादि सम्पादन वसेन अभिसङ्खरोन्ति। एसनयो सेसेसुपि। सङ्खारेसु पन फस्सं फस्सत्थाय चेतनं चेतनत्थायातिआदिना दानं दानत्थाय सीलं सीलत्थाय पाणातिपातं पाणातिपातत्थायातिआदिना वा सब्बं लोकपवत्तिं ञत्वा वित्थारेतब्बाति। एत्थ सिया, कस्मा सङ्खारेसु पाकटा चेतनादयो वितक्कादयो लोभादयो सद्धासतिपञ्ञादयोच धम्मे विसुं विसुं खन्धभावेन अवत्वा वेदनासञ्ञाव वुत्ताति। वुच्चते।
यथा हि छेको महाभिसक्को भेसज्जमूलानि गहेत्वा चुण्णं करोन्तो तेसु मूलेसु इमानि थूलानिपि मुदूनि होन्ति। इमानि खुद्दकानिपि कक्खळानि होन्तीति ञत्वा ततो पथमतरं कक्खळानि विसुं उद्धरित्वा सुट्ठु कोट्टेत्वा चुण्णं करोति। सेसानि पन सब्बानि मुदूनि एकतो कत्वा कोट्टेत्वा चुण्णं करोति। ततो उभयानि मिस्सेत्वा सिलायं पिसेत्वा भेसज्जकम्मे उपनेति। एवं करोन्तो नकिलमति। एवमेवं भगवापि नामरूपधम्मेसु तिलक्खणं आरोपेत्वा निच्चसुखअत्त विपल्लासानं पहानत्थाय अनुयुञ्जन्ता देवमनुस्सा विभागे अकते तीसु धम्मेसु किलमिस्सन्तीति ञत्वा नामधम्मेसु वेदनासञ्ञाचित्तसङ्खाते तयो धम्मे विसुं उद्धरित्वा एकमेकं खन्धं नाम कत्वा देसेसि। तथा हि यथा मच्छानाम उदके सति उक्कण्ठिता नाम नत्थि। असति पन एकन्तेन उक्कण्ठितायेव होन्ति। यथावा मधुकरावा भमरावा यस्मिं वने पुप्फरस फलरसे लभन्ति, तत्थ उक्कण्ठितानाम नत्थि। अलभमाना पन एकन्तेन उक्कण्ठिताएव होन्ति। एवमेव इमेसं सत्तानं सुख सञ्ञितेसु पतिसरणेसु वेदनासदिसं पतिसरणंनाम नत्थि। मनुस्सदेवब्रह्मसम्पत्तियो अस्सादेन्तापि सुखवेदनत्थायएव अस्सादेन्ति। यदिच ताहि विना यथिच्छितं सुखवेदनं लभेय्युं। कोनाम ता सादियिस्सति। तथा फस्सचेतनादीहि वितक्कविचारवीरियादीहि लोभदोसादीहि सद्धासतिपञ्ञादीहि च सङ्खारक्खन्धधम्मेहि दिट्ठधम्मिकं सम्परायिकञ्च यंकिञ्चि सङ्खतं अभिसङ्खरोन्तापि सुखवेदनत्थायएव अभिसङ्खरोन्ति। यदिच तादिसेन अभिसङ्खरणेन विनापि यथिच्छितं सुखं लभेय्युं, तेहि धम्मेहि अत्थो नत्थीति कोनाम ते धम्मे अभिसङ्खरिस्सतीति।