पच्चयसभागो
पच्चयसभागो वुच्चते। पञ्चदस सहजातजातिका होन्ति, चत्तारो महासहजाता चत्तारो मज्झिमसहजाता सत्त खुद्दकसहजाता। तत्थ चत्तारो महासहजाता नाम सहजातो सहजातनिस्सयो सहजातत्थि सहजात अविगतो। चत्तारो मज्झिमसहजाता नाम अञ्ञमञ्ञो विपाको सम्पयुत्तो सहजातविप्पयुत्तो। सत्त खुद्दकसह जाता नाम हेतु सहजाताधिपति सहजातकम्मं सह जाताहारो सहजातिन्द्रियं झानं मग्गो।
तयो रूपाहारा, रूपाहारो रूपाहारत्थि रूपाहारा विगतो।
तीणि रूपजीवितिन्द्रियानि, रूपजीवितिन्द्रियं रूपजीवितिन्द्रियत्थि रूपजीवितिन्द्रियाविगतं।
सत्तरस पुरेजातजातिका होन्ति, छ वत्थुपुरेजाता छ आरम्मणपुरेजाता पञ्च वत्थारम्मणपुरेजाता। तत्थ छ वत्थुपुरेजाता नाम वत्थुपुरेजातो वत्थुपुरेजातनिस्सयो वत्थुपुरेजातिन्द्रियं वत्थुपुरेजातविप्पयुत्तं वत्थुपुरेजातत्थि वत्थु पुरेजातअविगतो। छ आरम्मणपुरेजाता नाम आरम्मण पुरेजातो किञ्चिआरम्मणं कोचि आरम्मणाधिपति कोचि आरम्मणूपनिस्ससो आरम्मणपुरेजातत्थि आरम्मणपुरेजात अविगतो। किञ्चि आरम्मणन्तिआदीसु किञ्चिकोचिवचनेहि पच्चुप्पन्नं निप्फन्नरूपं गय्हति। पञ्च वत्थारम्मणपुरेजाता नाम वत्थारम्मण पुरेजातो वत्थारम्मणपुरेजातनिस्सयो वत्थारम्मणपुरे जात विप्पयुत्तो वत्थारम्मणपुरेजातत्थि वत्थारम्मणपुरेजात अविगतो।
चत्तारो पच्छाजातजातिका होन्ति, पच्छाजातो पच्छाजातविप्पयुत्तो पच्छाजातत्थि पच्छाजातअविगतो।
सत्त अनन्तरा होन्ति, अनन्तरो समनन्तरो अनन्तरूप निस्सयो आसेवनं अनन्तरकम्मं नत्थि विगतो। एत्थ च अनन्तर कम्मं नाम अरियमग्गचेतना, सा अत्तनो अनन्तरे अरियफलं जनेति।
पञ्च विसुं पच्चया होन्ति, अवसेसं आरम्मणं अवसेसो आरम्मणाधिपति अवसेसो आरम्मणूप निस्सयो सब्बो पकतूपनिस्सयो अवसेसं नानाक्खणिक कम्मं। इति वित्थारतो पट्ठानपच्चया चतुपञ्ञासप्पभेदा होन्तीति।
तत्थ सब्बे सहजातजातिका च सब्बे पुरेजात जातिका सब्बे पच्छाजातजातिका रूपाहारो रूपजीवितिन्द्रियन्ति इमे पच्चुप्पन्नपच्चया नाम। सब्बे अनन्तरजातिका सब्बं नानाक्खणिक कम्मन्ति इमे अतीतपच्चया नाम। आरम्मणं पकतूपनिस्सयोति इमे तेकालिका च निब्बानपञ्ञत्तीनं वसेन कालविमुत्ता च होन्ति।
निब्बानञ्च पञ्ञत्ति चाति इमे द्वे धम्मा अप्पच्चया नाम असङ्खता नाम। कस्मा। अजातिकत्ता। येसञ्हि जाति नाम अत्थि, उप्पादो नाम अत्थि। ते सप्पच्चयानाम सङ्खता नाम पटिच्चसमुप्पन्ना नाम। इमे द्वे धम्मा अजातिकत्ता अनुप्पादत्ता अजातिपच्चयत्ताच अप्पच्चया नाम असङ्खता नामाति।
सप्पच्चयेसु च धम्मेसु सङ्खतेसु एकोपि धम्मो निच्चो धुवो सस्सतो अविपरीतधम्मो नाम नत्थि। अथ खो सब्बे ते खयट्ठेन अनिच्चा एव होन्ति। कस्मा। सयञ्च पच्चयायत्तवुत्ति कत्ता पच्चयानञ्च अनिच्चधम्मत्ता। ननु निब्बानञ्च पञ्ञत्ति च पच्चया होन्ति। ते च निच्चा धुवाति। सच्चं। केवलेन पन निब्बानपच्चयेन वा पञ्ञत्तिपच्चयेन वा उप्पन्नो नाम नत्थि, बहूहि पच्चयेहि एव उप्पन्नो, ते पन पच्चया अनिच्चा एव अधुवाति।
ये च धम्मा अनिच्चा होन्ति, ते निच्चकालं सत्ते तिविधेहि दुक्खदण्डेहि पटिप्पीळेन्ति बाधेन्ति, तस्मा ते धम्मा भयट्ठेन दुक्खा एव होन्ति। तत्थ तिविधा दुक्खदण्डा नाम दुक्खदुक्खता सङ्खार दुक्खता विपरिणामदुक्खता।
ये केचि अनिच्चा एव होन्ति, एकस्मिं इरियापथेपि पुनप्पुनं भिज्जन्ति, ते कथं यावजीवं निच्चसञ्ञितानं सत्तपुग्गलानं अत्ता नाम भवेय्युं, सारा नाम भवेय्युं। ये च दुक्खा एव होन्ति, ते कथं दुक्खप्पटिकुलानं सुखकामानं सत्तानं अत्ता नाम भवेय्युं, सारा नाम भवेय्युं। तस्मा ते धम्मा असारकट्ठेन अनत्ता एव होन्ति।
अपि च यस्मा इमाय चतुवीसतिया पच्चयदेसनाय इममत्थं दस्सेति। सब्बेपि सङ्खतधम्मा नाम पच्चयायत्तवुत्तिका एव होन्ति, सत्तानं वसायत्तवुत्तिका न होन्ति। पच्चयायत्त वुत्तिकेसु च तेसु न एकोपि धम्मो अप्पकेन पच्चयेन उप्पज्जति। अथ खो बहूहि एव पच्चयेहि उप्पज्जतीति, तस्मा अयं देसना धम्मानं अनत्तलक्खणदीपने मत्थकपत्ता होतीति।
पच्चयसभागसङ्गहो निट्ठितो।
पच्चयघटनानयो
पञ्चविञ्ञाणेसु पच्चयघटनानयो
पच्चयघटनानयो वुच्चते। एकेकस्मिं पच्चयुप्पन्ने बहुन्नं पच्चयानं समोधानं पच्चयघटना नाम। येन पन धम्मा सप्पच्चया सङ्खता पटिच्चसमुप्पन्नाति वुच्चन्ति, सब्बे ते धम्मा उप्पादे च ठितियञ्च इमेहि चतुवीसतिया पच्चयेहि सहितत्ता सप्पच्चया नाम, सप्पच्चयत्ता सङ्खता नाम, सङ्खतत्ता पटिच्चसमुप्पन्ना नाम। कतमे पन ते धम्माति। एकवीससतचित्तानि च द्विपञ्ञासचेतसिकानि च अट्ठवीसति रूपानि च।
तत्थ एकवीससतचित्तानि धातुवसेन सत्तविधानि भवन्ति, चक्खु विञ्ञाणधातु सोतविञ्ञाणधातु घानविञ्ञाणधातु जिव्हा विञ्ञाणधातु कायविञ्ञाणधातु मनोधातु मनोविञ्ञाण धातूति। तत्थ चक्खुविञ्ञाणद्वयं चक्खुविञ्ञाणधातु नाम। सोतविञ्ञाणद्वयं सोतविञ्ञाणधातु नाम। घानविञ्ञाणद्वयं घानविञ्ञाणधातु नाम। जिव्हाविञ्ञाणद्वयं जिव्हाविञ्ञाणधातु नाम। कायविञ्ञाणद्वयं कायविञ्ञाणधातु नाम। पञ्चद्वारावज्जन चित्तञ्च सम्पटिच्छनचित्तद्वयञ्च मनोधातु नाम। सेसानि अट्ठसतं चित्तानि मनोविञ्ञाणधातु नाम।
द्विपञ्ञासचेतसिकानि च रासिवसेन चतुब्बिधानि भवन्ति, सत्त सब्बचित्तिकानि च छ पकिण्णकानि च चुद्दस पापानिच पञ्चवीसति कल्याणानि च।
चतुवीसतिपच्चयेसु च पन्नरसपच्चया सब्बचित्तुप्पाद साधारणा होन्ति, आरम्मणञ्च अनन्तरञ्च समनन्तरञ्च सह जातो च अञ्ञमञ्ञञ्च निस्सयो च उपनिस्सयो च कम्मञ्च आहारो च इन्द्रियञ्च सम्पयुत्तो च अत्थि च नत्थि च विगतो च अविगतो च। न हि किञ्चि चित्तं वा चेतसिकं वा आरम्मणेन विना उप्पन्नं नाम अत्थि। तथा अनन्तरादीहि च। अट्ठपच्चया केसञ्चि चित्तुप्पादानं पच्चया साधारणा होन्ति, हेतु च अधिपति च पुरे जातो च आसेवनञ्च विपाको च झानञ्च मग्गो च विप्पयुत्तो च। तत्थ हेतु सहेतुकचित्तुप्पादानं एव साधारणा, अधिपति च साधिपतिजवनानं एव, पुरेजातो च केसञ्चि चित्तुप्पादानं एव, आसेवनञ्च कुसलाकुसलकिरियजवनानं एव, विपाको च विपाकचित्तुप्पादानं एव, झानञ्च मनोधातु मनोविञ्ञाणधातु चित्तुप्पादानं एव, मग्गो च सहेतुकचित्तुप्पादानं एव, विप्पयुत्तो च अरूपलोके चित्तुप्पादानं नत्थि, एको पच्छाजातो रूपधम्मानं एव विसुंभूतो होति।
तत्रायं दीपना। सत्त सब्बचित्तिकानि चेतसिकानि नाम, फस्सो वेदना सञ्ञा चेतना एकग्गता जीवितं मनसिकारो। तत्थ चित्तं अधिपतिजातिकञ्च आहारपच्चयो च इन्द्रियपच्चयो च। फस्सो आहारपच्चयो। वेदना इन्द्रियपच्चयो च झान पच्चयो च। चेतना कम्मपच्चयो च आहारपच्चयो च। एकग्गता इन्द्रियपच्चयो च झान पच्चयो च मग्गपच्चयो च। जीवितं इन्द्रियपच्चयो। सेसा द्वे धम्मा विसेसपच्चया न होन्ति।
अहेतुक चित्तुप्पादेसु पच्चयघटनानयो
छ पकिण्णकानि चेतसिकानि नाम, वितक्को विचारो अधिमोक्खो वीरियं पीति छन्दो। तत्थ वितक्को झानपच्चयो च मग्गपच्चयो च। विचारो झानपच्चयो। वीरियं अधिपतिजातिकञ्च इन्द्रियपच्चयो च मग्गपच्चयो च। पीति झानपच्चयो। छन्दो अधिपतिजातिको। अधिमोक्खो पन विसेसपच्चयो न होति।
पञ्चद्वारावज्जनचित्तञ्च सम्पटिच्छनचित्तद्वयञ्च उपेक्खासन्तीरण द्वयञ्चाति पञ्चसु चित्तेसु दस चेतसिकानि लब्भन्ति, सत्त सब्ब चित्तिकानि च पकिण्णकेसु वितक्को च विचारो च अधिमोक्खो च। विञ्ञाणेन सद्धिं पच्चेकं एकादस नामधम्मा होन्ति। इमेसु चित्तेसु झानकिच्चं लब्भति। वेदना च एकग्गता च वितक्को च विचारो च झानपच्चयं साधेन्ति। पञ्चद्वारावज्जनचित्तं पन किरियचित्तं होति, विपाकपच्चयो नत्थि। नानाक्खणिककम्मञ्च उपनिस्सयट्ठाने तिट्ठति। विपाकपच्चयेन सद्धिं छ पच्चया न लब्भन्ति। झानपच्चयेन सद्धिं अट्ठारसपच्चया लब्भन्ति। सेसेसु चतूसु विपाकचित्तेसु पञ्च पच्चया न लब्भन्ति। विपाकपच्चयेन च झानपच्चयेन च सद्धिं एकूनवीसति पच्चया लब्भन्ति।
सोमनस्ससन्तीरणे पीतिया सद्धिं एकादसचेतसिका युज्जन्ति, मनोद्वारावज्जनचित्ते च वीरियेन सद्धिं एकादसाति विञ्ञाणेन सद्धिं द्वादस नामधम्मा होन्ति। हसितुप्पादचित्ते पन पीतिया च वीरियेन च सद्धिं द्वादस चेतसिकानि युज्जन्ति। विञ्ञाणेन सद्धिं तेरस नामधम्मा होन्ति। तत्थ सोमनस्ससन्तीरणे झानङ्गेसु पीतिमत्तं अधिकं होति, पुब्बे उपेक्खासन्तीरणद्वये विय पञ्चपच्चया न लब्भन्ति। एकूनवीसतिपच्चया लब्भन्ति। मनोद्वारा वज्जनचित्ते च वीरियमत्तं अधिकं होति, तञ्च इन्द्रियकिच्च झान किच्चानिसाधेति। अधिपतिकिच्चञ्च मग्गकिच्चञ्च न साधेति। किरिय चित्तत्ताविपाकपच्चयो च नत्थि। पुब्बे पञ्चद्वारावज्जनचित्ते विय विपाक पच्चयेन सद्धिं छ पच्चया न लब्भन्ति। झानपच्चयेन सद्धिं अट्ठरस पच्चया लब्भन्ति। हसितुप्पादचित्तेपि किरियचित्तत्ता विपाकपच्चयो नत्थि, जवनचित्तत्ता पन आसेवनं अत्थि, विपाकपच्चयेन सद्धिं पञ्च पच्चया न लब्भन्ति। आसेवनपच्चयेन सद्धिं एकूनवीसति पच्चया लब्भन्ति।
अहेतुकचित्तुप्पादेसु पच्चयघटनानयो निट्ठितो।
अकुसलचित्तुप्पादेसु पच्चयघटनानयो
द्वादस अकुसलचित्तानि, द्वे मोहमूलिकानि अट्ठ लोभ मूलिकानि द्वे दोसमूलिकानि। चुद्दस पापचेतसिकानि नाम मोहो अहिरिकं अनोत्तप्पं उद्धच्चन्ति इदं मोहचतुक्कं नाम। लोभो दिट्ठि मानोति इदं लोभतिक्कं नाम। दोसो इस्सा मच्छरियं कुक्कुच्चन्ति इदं दोसचतुक्कं नाम। थिनं मिद्धं विचिकिच्छाति इदं विसुं तिक्कं नाम।
तत्थ लोभो दोसो मोहोति तयो मूलधम्मा हेतुपच्चया, दिट्ठि मग्गपच्चयो, सेसा दसधम्मा विसेसपच्चया न होन्ति।
तत्थ द्वे मोहमूलिकानि नाम विचिकिच्छासम्पयुत्तचित्तं उद्धच्च सम्पयुत्तचित्तं। तत्थ विचिकिच्छासम्पयुत्तचित्ते पन्नरस चेतसिकानि उप्पज्जन्ति सत्त सब्बचित्तिकानि च वितक्को विचारो वीरियन्ति तीणि पकिण्णकानि च पापचेतसिकेसु मोहचतुक्कञ्च विचिकिच्छा चाति, चित्तेन सद्धिं सोळस नामधम्मा होन्ति। इमस्मिं चित्ते हेतु पच्चयोपि मग्गपच्चयोपि लब्भन्ति। तत्थ मोहो हेतुपच्चयो, वितक्को च वीरियञ्च मग्गपच्चयो, एकग्गता पन विचिकिच्छाय दुट्ठत्ता इमस्मिं चित्ते इन्द्रियकिच्चञ्च मग्गकिच्चञ्च न साधेति, झानकिच्चमत्तं साधेति। अधिपति च पच्छाजातो विपाको चाति तयो पच्चयान लब्भन्ति, सेसा एकवीसतिपच्चया लब्भन्ति। उद्धच्चसम्पयुत्तचित्तेपि विचिकिच्छं पहाय अधिमोक्खेन सद्धिं पन्नरसेव चेतसिकानि, सोळसेव नामधम्मा होन्ति । इमस्मिं चित्ते एकग्गता इन्द्रिय किच्चञ्च झानकिच्चञ्च मग्गकिच्चञ्च साधेति, तयो पच्चया न लब्भन्ति, एकवीसति पच्चया लब्भन्ति।
अट्ठसु लोभमूलिकचित्तेसु पन सत्त सब्बचित्तिकानि च छ पकिण्णकानि च पापेसु मोहचतुक्कञ्च लोभतिक्कञ्च थिनमिद्धञ्चाति द्वावीसति चेतसिकानि उप्पज्जन्ति। तेसु लोभो च मोहोचाति द्वे मूलानि हेतुपच्चयो। छन्दो च चित्तञ्च वीरियञ्चाति तयो अधिपतिजातिका कदाचि अधिपतिकिच्चं साधेन्ति, आरम्मणाधिपतिपि एत्थ लब्भति। चेतना कम्मपच्चयो। तयो आहारा आहारपच्चयो। चित्तञ्च वेदना च एकग्गता च जीवितञ्च वीरियञ्चाति पञ्च इन्द्रियधम्मा इन्द्रियपच्चयो। वितक्को च विचारो च पीति च वेदना च एकग्गताचाति पञ्च झानङ्गानि झानपच्चयो। वितक्को च एकग्गता च दिट्ठि च वीरियञ्चाति चत्तारि मग्गङ्गानि मग्गपच्चयो। पच्छाजातो च विपाको चाति द्वे पच्चया न लब्भन्ति। सेसा द्वावीसति पच्चया लब्भन्ति।
द्वीसु दोसमूलिकचित्तेसु पीतिञ्च लोभतिक्कञ्च पहाय दोसचतुक्केन सद्धिं द्वावीसति एव चेतसिकानि, दोसो च मोहो च द्वे मूलानि, तयो अधिपति जातिका, तयो आहारा, पञ्च इन्द्रियानि, चत्तारि झानङ्गानि, तीणि मग्गङ्गानि। एत्थापि द्वे पच्चया न लब्भन्ति, द्वावीसति पच्चया लब्भन्ति।
चित्तुप्पादेसु पच्चयघटनानयो
एकनवुति सोभणचित्तानि नाम, चतुवीसति काम सोभणचित्तानि पन्नरस रूपचित्तानि द्वादस अरूपचित्तानि चत्तालीस लोकुत्तरचित्तानि। तत्थ चतुवीसति कामसोभण चित्तानि नाम अट्ठ कामकुसलचित्तानि अट्ठ कामसोभणविपाक चित्तानि अट्ठ कामसोभणकिरियचित्तानि।
पञ्च वीसति कल्याणचेतसिकानि नाम, अलोभो अदोसो अमोहोचेति तीणि कल्याणमूलिकानि च सद्धा च सति च हिरी च ओत्तप्पञ्च तत्रमज्झत्तता च कायपस्सद्धि च चित्त पस्सद्धि च कायलहुता च चित्तलहुता च कायमुदुता च चित्त मुदुता च कायकम्मञ्ञता च चित्त कम्मञ्ञता च कायपागुञ्ञता च चित्तपागुञ्ञता च कायुजुकता च चित्तुजुकता च सम्मावाचा सम्माकम्मन्तो सम्माआजीवोति तिस्सो विरतियो च करुणा मुदिताति द्वे अप्पमञ्ञायो च।
तत्थ तीणि कल्याणमूलानि हेतुपच्चयो, अमोहो पन अधिपतिपच्चये वीमंसाधिपतिनाम, इन्द्रियपच्चये पञ्ञिन्द्रियं नाम, मग्गपच्चये सम्मादिट्ठि नाम। सद्धा इन्द्रियपच्चये सद्धिन्द्रियं नाम। सति इन्द्रियपच्चये सतिन्द्रियं नाम, मग्गपच्चये सम्मासति नाम। तिस्सो विरतियो मग्गपच्चयो, सेसा सत्तरस धम्मा विसेसपच्चया न होन्ति।
अट्ठसु कामकुसलचित्तेसु अट्ठतिंस चेतसिकानि सङ्गय्हन्ति, सत्त सब्बचित्तिकानि छ पकिण्णकानि पञ्चवीसति कल्याणानि। तेसु च पीति चतूसु सोमनस्सिकेसु एव, अमोहो चतूसु ञाणसम्पयुत्तेसु एव, तिस्सो विरतियो सिक्खापदसीलपूरण काले एव, द्वे अप्पमञ्ञायो सत्तेसु कारुञ्ञमोदनाकारेसु एवाति। इमेसुपि अट्ठसु चित्तेसु द्वे वा तीणि वा कल्याणमूलानि हेतुपच्चयो, छन्दो च चित्तञ्च वीरियञ्च वीमंसाचाति चतूसु अधिपतिजातिकेसु एकमेकोव कदाचि अधिपतिपच्चयो। चेतना कम्मपच्चयो। तयो आहारा आहारपच्चयो। चित्तञ्च वेदना च एकग्गता च जीवितञ्च सद्धा च सति च वीरियञ्च पञ्ञाचाति अट्ठ इन्द्रियानि इन्द्रियपच्चयो। वितक्को च विचारो च पीति च वेदना च एकग्गताचाति पञ्चझानङ्गानि झानपच्चयो। पञ्ञा च वितक्को च तिस्सो विरतियो च सति च वीरियञ्च एकग्गताचाति अट्ठ मग्गङ्गानि मग्गपच्चयो। इमेसुपि अट्ठसु चित्तेसु पच्छाजातो च विपाकोचाति द्वे पच्चया न लब्भन्ति, सेसा द्वावीसतिपच्चया लब्भन्ति।
अट्ठसु कामसोभणकिरियचित्तेसु तिस्सो विरतियो न लब्भन्ति, कुसलेसु विय द्वे पच्चया न लब्भन्ति, द्वावीसति पच्चया लब्भन्ति।
अट्ठसु कामसोभणविपाकेसु तिस्सो विरतियो च द्वे अप्पमञ्ञायो च न लब्भन्ति। अधिपतिपच्चयो च पच्छाजातो च आसेवनञ्चाति तयो पच्चया न लब्भन्ति, एकवीसति पच्चया लब्भन्ति।
रूपकलापेसु पच्चयघटनानयो
रूपकलापेसु पच्चयघटनानयो वुच्चते। अट्ठवीसति रूपानि नाम, चत्तारि महाभूतानि पथवी आपो तेजो वायो। पञ्च पसादरूपानि चक्खु सोतं घानं जिव्हा कायो। पञ्च गोचररूपानि रूपं सद्दो गन्धो रसो फोट्ठब्बं। तत्थ फोट्ठब्बं तिविधं पथवीफोट्ठब्बं तेजोफोट्ठब्बं वायोफोट्ठब्बं। द्वे भावरूपानि इत्थिभावरूपं पुम्भावरूपं। एकं जीवितरूपं, एकं हदयरूपं। एकं आहाररूपं। एकं आकासधातुरूपं। द्वे विञ्ञत्तिरूपानि कायविञ्ञत्तिरूपं वचीविञ्ञत्ति रूपं। तीणि विकाररूपानि लहुता मुदुता कम्मञ्ञता। चत्तारि लक्खणरूपानि उपचयो सन्तति जरता अनिच्चता।
तत्थ छ रूपधम्मा रूपधम्मानं पच्चया होन्ति चत्तारि महाभूतानि च जीवितरूपञ्च आहाररूपञ्च। तत्थ चत्तारि महा भूतानि अञ्ञमञ्ञस्स पञ्चहि पच्चयेहि पच्चया होन्ति सहजातेन च अञ्ञमञ्ञेन च निस्सयेन च अत्थिया च अविगतेनच। सहजातानं उपादारूपानं अञ्ञमञ्ञवज्जितेहि चतूहि पच्चयेहि पच्चया होन्ति। जीवितरूपं सहजातानं कम्मजरूपानं इन्द्रियपच्चयेन पच्चयो। आहाररूपं सहजातानञ्च असहजातानञ्च सब्बेसं अज्झत्तरूपधम्मानं आहारपच्चयेन पच्चयो।
तत्थेव तेरस रूपधम्मा नामधम्मानं विसेसपच्चया होन्ति, पञ्चपसादरूपानि च सत्त गोचररूपानि च हदयवत्थुरूपञ्च। तत्थ पञ्च पसादरूपानि पञ्चन्नं विञ्ञाणधातूनं मातरो विय पुत्तकानं वत्थुपुरेजातेन च वत्थुपुरेजातिन्द्रियेन च वत्थु पुरेजातविप्पयुत्तेन च पच्चया होन्ति। सत्त गोचररूपानि पञ्चन्नं विञ्ञाणधातूनं तिस्सन्नं मनोधातूनञ्च पितरो विय पुत्तकानं आरम्मणपुरेजातेन पच्चया होन्ति। हदयवत्थुरूपं द्विन्नं मनोधातु मनोविञ्ञाणधातूनं रुक्खो विय रुक्खदेवतानं यथारहं पटिसन्धिक्खणे सहजातनिस्सयेन पवत्तिकाले वत्थुपुरेजातेन च वत्थुपुरेजातविप्पयुत्तेन च पच्चयो होति।
तेवीसति रूपकलापा। तत्थ एकाय रज्जुया बन्धितानं केसानं केसकलापो विय तिणानं तिणकलापो विय एकेन जातिरूपेन बन्धितानं रूपधम्मानं कलापो परिपिण्डिरूप कलापो नाम।
तत्थ चत्तारि महाभूतानि वण्णो गन्धो रसो ओजाति इमे अट्ठ धम्मा एको सब्बमूलकलापो नाम, सब्बमूलट्ठकन्ति च वुच्चति।
नव कम्मजरूपकलापा, – जीवितनवकं वत्थुदसकं काय दसकं इत्थिभावदसकं पुम्भावदसकं चक्खुदसकं सोतदसकं घानदसकं जिव्हादसकं। तत्थ सब्बमूलट्ठकमेवजीवितरूपेन सह जीवितनवकं नाम। एतदेव कम्मजकलापेसु मूलनवकं होति। मूलनवकमेव यथाक्कमं हदयवत्थुरूपादीहि अट्ठरूपेहि सह वत्थुदसकादीनि अट्ठदसकानि भवति। तत्थ जीवितनवकञ्च कायदसकञ्च भावदसकानिचाति चत्तारो कलापा सकल काये पवत्तन्ति। तत्थ जीवितनवकन्ति पाचकग्गि च कायग्गि च वुच्चति। पाचकग्गि नाम पाचकतेजो कोट्ठासो, सो आमासये पवत्तित्वा असितपीतखायितसायितानि परिपाचेति। कायग्गि नाम सकलकायब्यापको उस्मातेजो कोट्ठासो, सो सकल काये पवत्तित्वा पित्तसेम्हलोहितानि अपूतीनि विप्पसन्नानि करोति। तेसं द्विन्नं विसमवुत्तिया सति सत्ता बह्वाबाधा होन्ति, समवुत्तिया सति अप्पाबाधा। तदुभयं जीवितनवकं सत्तानं आयुं सम्पादेति। वण्णं सम्पादेति। कायदसकं सकलकाये सुखसम्फस्स दुक्खसम्फस्सानि सम्पादेति। भाव दसकानि इत्थीनं सब्बे इत्थाकारे सम्पादेति। पुरिसानं सब्बे पुरिसाकारे सम्पादेहि। सेसानि वत्थुदसकादीनि पञ्चदसकानि पदेसदसकानि नाम। तत्थ वत्थुदसकं हदयकोसब्भन्तरे पवत्तित्वा सत्तानं नानापकारानि सुचिन्तितदुचिन्तितानि सम्पादेति। चक्खुदसकादीनि चत्तारि दसकानि चक्खुगुळ कण्णबिल नासबिल जिव्हातलेसु पवत्तित्वा दस्सन सवन घायन सायनानि सम्पादेति।