३. कारककप्प
छट्ठकण्ड
२७१., ८८, ३०८यस्मादपेति भयमादत्ते वा तदपादानं।
यस्मा वा अपेति, यस्मा वा भयं जायते, यस्मा वा आदत्ते, तं कारकं अपादानसञ्ञं होति।
तं यथा? गामा अपेन्ति मुनयो, नगरा निग्गतो राजा, चोरा भयं जायते, आचरियुपज्झायेहि सिक्खं गण्हाति सिस्सो।
अपादानमिच्चनेन क्वत्थो? अपादाने पञ्चमी।
२७२., ३०९धातुना मानमुपसग्गयोगाद्वीस्वपि च।
धातुनामानं पयोगे च उपसग्गयोगादीस्वपि च तं कारकं अपादानसञ्ञं होति।
धातूनं पयोगे ताव जिइच्चेतस्स धातुस्स परापुब्बस्स पयोगे यो असहो, सो अपादानसञ्ञो होति।
तं यथा? बुद्धस्मा पराजेन्ति अञ्ञतित्थिया।
भूइच्चेतस्स धातुस्स पपुब्बस्स पयोगे यतो अच्छिन्नप्पभवो, सो अपादानसञ्ञो होति।
तं यथा? हिमवता पभवन्ति पञ्च महानदियो, अनवतत्तम्हा पभवन्ति महासरा, अचिरवतिया पभवन्ति कुन्नदियो।
नामप्पयोगेपि तं कारकं अपादानसञ्ञं होति।
तं यथा? उरस्मा जातो पुत्तो, भूमितो निग्गतो रसो, उभतो सुजातो पुत्तो मातितो च पितितो च।
उपसग्गयोगे तं कारकं अपादानसञ्ञं होति।
तं यथा? अपसालाय आयन्ति वाणिजा, आब्रह्मलोका सद्दो अब्भुग्गच्छति उपरि पब्बता देवो वस्सति, बुद्धस्मा पति सारिपुत्तो धम्मदेसनाय भिक्खू आलपति तेमासं, घतमस्स तेलस्मा पति ददाति, उप्पलमस्स पदुमस्मा पति ददाति, कनकमस्स हिरञ्ञस्मा पति ददाति।
आदिग्गहणेन कारकमज्झेपि पञ्चमीविभत्ति होति। इतो पक्खस्मा विज्झति मिगं लुद्दको, कोसा विज्झति कुञ्जरं, मासस्मा भुञ्जति भोजनं।
अपिग्गहणेन निपातपयोगेपि पञ्चमीविभत्ति होति दुतिया च ततिया च। रहिता मातुजा पुञ्ञं कत्वा दानं देति, रहिता मातुजं, रहिता मातुजेन वा। रिते सद्धम्मा कुतो सुखं लभति, रिते सद्धम्मं, रिते सद्धम्मेन वा। ते भिक्खू नाना कुला पब्बजिता, विना सद्धम्मा नत्थञ्ञो कोचि नाथो लोके विज्जति, विना सद्धम्मं, विना सद्धम्मेन वा। विना बुद्धस्मा, विना बुद्धं, विना बुद्धेन वा।
चग्गहणेन अञ्ञत्थापि पञ्चमीविभत्ति होति। यतोहं भगिनि अरियाय जातिया जातो। यतो सरामि अत्तानं, यतो पत्तोस्मि विञ्ञुतं, यत्वाधिकरणमेनं चक्खुन्द्रियं असंवुतं विहरन्तं अभिज्झादोमनस्सा पापका अकुसला धम्मा अन्वासवेय्युं।
२७३., ३१०रक्खणत्थानमिच्छितं।
रक्खणत्थानं धातूनं पयोगे यं इच्छितं, तं कारकं अपादानसञ्ञं होति।
काके रक्खन्ति तण्डुला, यवा पटिसेधेन्ति गावो।
२७४., ३११येन वा’ दस्सनं।
येन वा अदस्सनमिच्छितं, तं कारकं अपादानसञ्ञं होति।
उपज्झाया अन्तरधायति सिस्सो, मातरा च पितरा च अन्तरधायति पुत्तो।
वाति किमत्थं? सत्तमीविभत्यत्तं। जेतवने अन्तरधायति भगवा।
२७५., ३१२दूरन्ति कद्ध काल निम्मान त्वालोप दिसायोगविभत्तारप्पयोग सुद्धप्पमोचन हेतु विवित्तप्पमाण पुब्बयोगबन्धन गुणवचन पञ्ह कथन थोकाकत्तूसु च।
दूरत्थे, अन्तिकत्थे, अद्धनिम्माने, कालनिम्माने, त्वालोपे, दिसायोगे, विभत्ते, आरप्पयोगे, सुद्धे, पमोचने, हेत्वत्थे, विवित्तत्थे, पमाणे, पुब्बयोगे, बन्धनत्थे, गुणवचने, पञ्हे, कथने, थोके, अकत्तरि च इच्चेतेस्वत्थेसु, पयोगेसु च, तं कारकं अपादानसञ्ञं होति।
दूरत्थेताव – कीव दूरो इतो नळकारगामो, दूरतो वा गम्म, आरका ते मोघपुरिसा इमस्मा धम्मविनया। दुतिया च ततिया च, दूरं गामं आवतो, दूरेन गामेन वा आगतो। आरका इमं धम्मविनयं, अनेन धम्मविनयेन वा इच्चेवमादि।
अन्तिकत्थे – अन्तिकं गामा, आसन्नं गामा, समीपं गामा, समीपं सद्धम्मा। दुतिया च ततिया च, अन्तिकं गामं, अन्तिकं गामेन वा। आसन्नं गामं, आसन्नं गामेन वा। समीपं गामं। समीपं गामेन वा। समीपं सद्धम्मं, समीपं सद्धम्मेन वा इच्चेवमादि।
अद्धनिम्माने – इतो मथुराय चतूसु योजनेसु सङ्कस्सं नाम नगरं अत्थि, तत्थ बहू जना वसन्ति इच्चेवमादि।
कालनिम्माने – इतो भिक्खवे एकनवुतिकप्पे विपस्सी नाम भगवा लोके उदपादि, इतो तिण्णं मासानं अच्चयेन परिनिब्बायिस्सति इच्चेवमादि।
त्वालोपे कम्माधिकरणेसु – पासादा सङ्कमेय्य, पासादं अभिरुहित्वा वा। पब्बता सङ्कमेय्य, पब्बतं अभिरुहित्वा वा। हत्थिक्खन्धा सङ्कमेय्य, हत्थिक्खन्धं अभिरुहित्वा वा। आसना वुट्ठहेय्य। आसने निसीदित्वा वा इच्चेवमादि।
दिसायोगे – अविचितो याव उपरिभवग्गमन्तरे बहू सत्तनिकाया वसन्ति, यतो खेमं ततो भयं, पुरत्थिमतो, दक्खिणतो, पच्छिमतो, उत्तरतो अग्गी पज्जलन्ति, यतो अस्सोसुं भगवन्तं, उद्धं पादतला अधो केसमत्थका इच्चेवमादि।
विभत्ते – यतो पणीततरो वा विसिट्ठतरो वा नत्थि। छट्ठी च, छन्नवुतीनं पासण्डानं, धम्मानं पवरं यदिदं सुगतविनयो इच्चेवमादि।
२७६., ३०२यस्स दातुकामो रोचते धारयते वा तं सम्पदानं।
यस्स वा दातुकामो यस्स वारोचते, यस्स वा धारयते, तं कारकं सम्पदानसञ्ञं होति।
समणस्स चीवरं ददाति, समणस्स रोचते सच्चं, देवदत्तस्स सुवण्णच्छत्तं धारयते यञ्ञदत्तो।
सम्पदानमिच्चनेन क्वत्थो? सम्पदाने चतुत्थी।
वाति विकप्पनत्थं, धातुनामानं पयोगे वा उपसग्गप्पयोगे वा निपातप्पयोगे वा सति अत्थविकप्पनत्थं वाति पदं पयुज्जति।
२७७., ३०३सिलाघ हनु ठा सप धार पिह कुध दुहिस्सोसूय राधिक्ख पच्चासुण अनुपतिगिण पुब्बकत्तारोचनत्थ तदत्थ तुमत्थालमत्थ मञ्ञानादरप्पाणिनि, गत्यत्थकम्मनि, आसीसत्थ सम्मुति भिय्य सत्तम्यत्थेसु च।
सिलाघ हनु ठा सप धार पिह कुध दुह इस्सइच्चेतेसं धातूनं पयोगे, उसूयत्थानञ्च पयोगे, राधिक्खप्पयोगे, पच्चासुणअनुपतिगिणानं पुब्बकत्तरि, आरोचनत्थे , तदत्थे, तुमत्थे, अलमत्थे, मञ्ञतिप्पयोगे अनादरे अप्पाणिनि, गत्यत्थानं धातूनं कम्मनि, आसीसत्थे च सम्मुति भिय्य सत्तम्यत्थेसु च, तं कारकं सम्पदानसञ्ञं होति।
सिलाघप्पयोगे ताव – बुद्धस्स सिलाघते, धम्मस्स सिलाघते, सङ्घस्स सिलाघते, सकंउपज्झायस्स सिलाघते, तव सिलाघते मम सिलाघते इच्चेवमादि।
हनुप्पयोगे – हनुते तुय्हमेव, हनुते मय्हमेव इच्चेवमादि।
ठापयोगे – उपतिट्ठेय्य सक्यपुत्तानं वड्ढकी, भिक्खुस्स भुञ्जन्तस्स पानीयेन वा विधूपनेन वा उपतिट्ठेय्य भिक्खुनी इच्चेवमादि।
सपप्पयोगे – तुय्हं सपते, मय्हं सपते इच्चेवमादि।
धारप्पयोगे – सुवण्णं ते धारयते इच्चेवमादि।
पिहप्पयोगे – बुद्धस्स अञ्ञतित्थिया पिहयन्ति, देवा दस्सनकामा ते, यतो इच्छामि भद्दन्तस्स, समिद्धानं पिहयन्ति दलिद्दा इच्चेवमादि।
कुधदुहइस्सउसूयप्पयोगे – कोधयति देव दत्तस्स, तस्स कुज्झ महावीर, मा रट्ठं विनस्स इदं। दुहयति दिसानं मेघो, तित्थिया समणानं इस्सयन्ति गुणगिद्धेन, तित्थिया समणानं इस्सयन्ति लाभगिद्धेन, दुज्जना गुणवन्तानं उसूयन्ति गुणगिद्धेन, का उसूया विजानतं इच्चेवमादि।
राध इक्ख इच्चेतेसं धातूनं पयोगे यस्स अकथितस्स पुच्छनं कम्मविक्ख्यापनत्थञ्च, तं कारकं सम्पदानसञ्ञं होति, दुतिया च।
१७८., ३२०योधारो तमोकासं।
यो आधारो, तं ओकाससञ्ञं होति। स्वाधारो चतुब्बिधो ब्यापिको, ओपसिलेसिको, वेसयिको सामीपिको चाति।
तत्थ ब्यापिको ताव–जलेसु खीरं तिट्ठति, तिलेसु तेलं, उच्छूसु रसो।
ओपसिलेसिको–परियङ्के राजा सेति, आसने उपविट्ठो सङ्घो।
वेसयिको–भूमीसु मनुस्सा चरन्ति, अन्तलिक्खे वायू वायन्ति। आकासे सकुणा पक्खन्दन्ति।
सामीपिको–वने हत्थिनो चरन्ति, गङ्गायं घोसो तिट्ठति, वजे गावो दुहन्ति, सावत्थियं विहरति जेतवने।
ओकासमिच्चनेन क्वत्थो? ओकासे सत्तमी।
२७९., २९२येन वा कयिरते तं करणं।
येन वा कयिरते, येन वा पस्सति, येन वा सुणाति, तं कारकं करणसञ्ञं होति।
दत्तेन विहिं लुनाति, वासिया कट्ठं तच्छति, फरसुना रुक्खं छिन्दति, कुदालेन पथविं खणति, सत्थेन कम्मं करोति। चक्खुना रूपं पस्सति।
करणमिच्चनेन क्वत्थो? करणे ततिया।
२८०., २८५यंकरोति तं कम्मं।
यं वा करोति, यं वा पस्सति, यं वा सुणाति, तं कारकं कम्मसञ्ञं होति।
छत्तं करोति, रथं करोति, रूपं पस्सति, सद्दं सुणाति, कण्टकं मद्दति, विसं गिलति।
कम्ममिच्चनेन क्वत्थो? कम्मत्थे दुतिया।
२८१., २९४यो करोति स कत्ता।
यो करोति, सो कत्तुसञ्ञो होति।
अहिना दट्ठो नरो, गरुळेन हतो नागो। बुद्धेन जितो मारो, उपगुत्तेन मारो बन्धो।
कत्तुइच्चनेन क्वत्थो? कत्तरि च।
२८२., २९५यो कारेति स हेतु।
यो कत्तारं कारेति, सो हेतुसञ्ञो होति, कत्ता च।
सो पुरिसो तं पुरिसं कम्मं कारेति सो पुरिसो तेन पुरिसेन कम्मं कारेति, सो पुरिसो तस्स पुरिसस्स कम्मं कारेति। एवं हारेति पाठेति पाचेति, धारेति।
हेतुइच्चनेन क्वत्थो? धातूहि णे णय णापे णापया कारितानि हेत्वत्थे।
२८३., ३१६यस्सवा परिग्गहो तं सामी।
यस्स वा परिग्गहो, तं सामीसञ्ञं होति।
तस्स भिक्खुनो पटिवीसो, तस्स भिक्खुनो पत्तो, तस्स भिक्खुनो चीवरं, अत्तनो मुखं।
सामीइच्चनेन क्वत्थो? सामिस्मिं छट्ठी।
२८४., २८३लिङ्गत्थे पठमा।
लिङ्गत्थाभिधानमत्ते पठमाविभत्ति होति।
पुरिसो, पुरिसा, एको, द्वे, च, वा, हे, अहे, रे, अरे।
२८५., ७०आलपने च।
आलपनत्था धिके लिङ्गत्थाभिधानमत्ते च पठमाविभत्ति होति।
भो पुरिस, भवन्तो पुरिसा, भो राज, भवन्तो राजानो, हे सखे, हे सखिनो।
२८६., २९१करणे ततिया।
करणकारके ततियाविभत्ति होति।
अग्गिना कुटिं झापेति, मनसा चे पदुट्ठेन, मनसा चे पसन्नेन, कायेन कम्मं करोति।
२८७., २९९सहादियोगेच।
सहादियोगत्थे च ततियाविभत्ति होति।
सहापि गग्गेन सङ्घो उपोसथं करेय्य, विनापि गग्गेन, महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं, सहस्सेन समं मिता।
२८८., २९३कत्तरि च।
कत्तरि च ततियाविभत्ति होति।
रञ्ञा हतो पोसो, यक्खेन दिन्नो वरो, अहिना दट्ठो नरो।
२८९., २९७हेत्वत्थे च।
हेत्वत्थे च ततियाविभत्ति होति।
अन्नेन वसति, धम्मेन वसति, विज्जाय वसति, सक्कारेन वसति।
२९०., २९८सत्तम्यत्थे च।
सत्तम्यत्थे च ततियाविभत्ति होति।
तेन कालेन, तेन समयेन। (येन कालेन, येन समयेन,) तेन खो पन समयेन।
२९१., २९९येनङ्गविकारो।
येन ब्याधिमता अङ्गेन अङ्गिनो विकारो लक्खीयते। तत्थ ततियाविभत्ति होति।
अक्खिना काणो, हत्थेन कुणी, काणं पस्सति नेत्तेन, पादेन खञ्जो, पिट्ठिया खुज्जो।
२९२., ३००विसेसने च।
विसेसनत्थे च ततियाविभत्ति होति।
गोत्तेन गोतमो नाथो, सुवण्णेन अभिरूपो, तपसा उत्तमो।
२९३., ३०१सम्पदाने चतुत्थी।
सम्पदानकारके चतुत्थीविभत्ति होति।
बुद्धस्स वा धम्मस्स वा सङ्घस्स वा दानं देति, दाता होति समणस्स वा ब्राह्मणस्स वा।
२९४., ३०५नमोयोगादीस्वपि च।
नमोयोगादीस्वपि च चतुत्थीविभत्ति होति।
नमो ते बुद्ध वीरत्थु, सोत्थि पजानं, नमो करोहि नागस्स, स्वागतं ते महाराज।
२९५., ३०७अपादाने पञ्चमी।
अपादानकारके पञ्चमीविभत्ति होति।
पापा चित्तं निवारये, अब्भा मुत्तोव चन्दिमा, भया मुच्चति सो नरो।
२९६., ३१४कारणत्थे ढ।
कारणत्थे च पञ्चमीविभत्ति होति।
अननुबोधा अप्पटिवेधा चतुन्नं अरियसच्चानं यथाभूतं अदस्सना।
२९७., २८४कम्मत्थे दुतिया।
कम्मत्थे दुतियाविभत्ति होति।
गावं हनति, वीहयो लुनाति, सत्थं करोति, घटं करोति, रथं करोति, धम्मं सुणाति, बुद्धं पूजेति, वाचं भासती, तण्डुलं वचति, चोरं घातेति।
२९८., २८७कालद्धानमच्चन्तसंयोगे।
कालद्धानं अच्चन्तसंयोगे दुतियाविभत्ति होति।
मासं मंसोदनं भुञ्जति, सरदं रमणीया नदी, मासं सज्झायति, योजनं वनराजि, योजनं दीघो पब्बतो, कोसं सज्झायति।
अच्चन्तसंयोगेति किमत्थं? संवच्छरे भोजनं भुञ्जति।
२९९., २८८कम्मप्पवधनीययुत्ते।
कम्मप्पवचनीययुत्ते दुतियाविभत्ति होति।
तं खो पन भवन्तं गोतमं एवं कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गतो, पब्बजितमनुपब्बजिंसु।
३००., २८६गति बुद्धि भुज पठ हर कर सयादीनं कारिते वा।
गति बुद्धि भुज पठ हर कर सयादीनं पयोगे कारिते दुतियाविभत्ति होति वा।
पुरिसो पुरिसं (गामं) गामयति, पुरिसो पुरिसेन वा, पुरिसो पुरिसस्स वा। एवं बोधयति, भोजयति, पाठयति, हारयति, कारयति, सयापयति। एवं सब्बत्थ कारिते।
३०१., २१५सामिस्मिं छट्ठी।
सामिस्मिं छट्ठीविभत्ति होति।
तस्स भिक्खुनो पटिवीसो, तस्स भिक्खुनो पत्तो, तस्स भिक्खुनो चीवरं, अत्तनो मुखं।
३०२., ३१९ओकासे सत्तमी।
ओकासकारके सत्तमीविभत्ति होति।
गम्भीरे ओदकन्तिके, पापस्मिं रमति मनो, भगवति ब्रह्मचरियं वुस्सति कुलपुत्तो।
३०३., ३२१सामिस्सराधिपति दायाद सक्खीपतिभू पसुतकुसलेहि च।
सामी इस्सर अधिपति दायाद सक्खीपतिभू पसुतकुसल इच्चेतेहि पयोगे छट्ठीविभत्ति होति, सत्तमी च।
गोणानं सामी, गोणेसु सामी, गोणानं इस्सरो, गोणेसु इस्सरो। गोणानं अधिपति, गोणेसु अधिपति। गोणानं दायादो, गोणेसु दायादो। गोणानं सक्खी, गोणेसु सक्खी, गोणानं पतिभू, गोणेसु पतिभू। गोणानं पसुतो, गोणेसु पसुतो। गोणानं कुसलो, गोणेसु कुसलो।
३०४., ३२२निद्धारणे च।
निद्धारणत्थे च छट्ठीविभत्ति होति, सत्तमी च।
कण्हा गावीनं सम्पन्नखीरतमा, कण्हा गावीसु सम्पन्नखीरतमा। सामा नारीनं दस्सनीयतमा, सामा नारीसु दस्सनीयतमा। मनुस्सानं खत्तियो सूरतमो, मनुस्सेसु खत्तियो सूरतमो। पथिकानं धावन्तो सीघतमो, पथिकेसु धावन्तो सीघतमो।
३०५., ३२३अनादरे च।
अनादरे छट्ठीविभत्ति होति, सत्तमी च।
रुदतो दारकस्स पब्बजि, रुदन्तस्मिं दारके पब्बजि।
३०६., २८९क्वचि दुतिया छट्ठीनमत्थे।
छट्ठीनमत्थे क्वचि दुतियाविभत्ति होति।
अपिस्सु मं अग्गिवेस्सन तिस्सो उपमा पटिभंसु।
३०७., २९०ततियासत्तमीनञ्च।
ततियासत्तमीनं अत्थे च क्वचि दुतियाविभत्ति होति।
सचे मं समणो गोतमो आलपिस्सति, त्वञ्च मं नाभिभाससि। एवं ततियत्थे।
पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा, एकं समयं भगवा। एवं सत्तम्यत्थे।
३०८., ३१७छट्ठीच।
ततियासत्तमीनं अत्थे च क्वचि छट्ठीविभत्ति होति।
कतो मे कल्याणो, कतं मे पापं। एवं ततियत्थे।
कुसला नच्चगीतस्स सिक्खिता चातुरित्थियो, कुसलो त्वं रथस्स अङ्गपच्चङ्गानं। एवं सत्तम्यत्थे।
क्वचीति किमत्थं? यो वो आनन्द मया धम्मो च विनयो च देसितो पञ्ञत्तो, आनन्दो अत्थेसु विचक्खणो।
३०९., ३१८दुतियापञ्चमीनञ्च।
दुतियापञ्चमीनञ्च अत्थे क्वचि छट्ठीविभत्ति होति।
तस्स भवन्ति वत्तारो, सहसा कम्मस्स कत्तारो, एवं दुतियत्थे।
अस्सवनता धम्मस्स परिहायन्ति, किन्नु खो अहं तस्स सुखस्स भायामि, सब्बे तसन्ति दण्डस्स, सब्बे भायन्ति मच्चुनो, भीतो चतुन्नं आसीविसानं घोरविसानं, भायामि घोरविसस्स नागस्स। एवं पञ्चम्यत्थे।
३१०., ३२४कम्मकरण निमित्तत्थेसु सत्तमी।
कम्मकरणनिमित्तत्थेसु सत्तमीविभत्ति होति।
सुन्दरावुसो इमे आजीवका भिक्खूसु अभिवादेन्ति। एवं कम्मत्थे।
हत्थेसु पिण्डाय चरन्ति, पत्तेसु पिण्डाय चरन्ति, पथेसु गच्छन्ति। एवं करणत्थे।
दीपि चम्मेसु हञ्ञते, कुञ्जरो दन्तेसु हञ्ञते, एवं निमित्तत्थे।
३११., ३२५सम्पदाने च।
सम्पदाने च सत्तमीविभत्ति होति।
सङ्घे दिन्नं महप्फल, सङ्घे गोतमी देहि, सङ्घे ते दिन्ने अहञ्चेव पूजितो भविस्सामि।
३१२., ३२६पञ्चम्यत्थे च।
पञ्चम्यत्थे च सत्तमीविभत्ति होति।
कदलीसु गजे रक्खन्ति।
३१३., ३२७कालभावेसु च।
कालभावेसु च कत्तरि पयुज्जमाने सत्तमीविभत्ति होति।
पुब्बण्हसमये गतो, सायन्हसमये आगतो। भिक्खूसु भोजीयमानेसु गतो, भुत्तेसु आगतो। गोसुदुय्हमानेसु गतो, दुद्धासु आगतो।
३१४., ३२८उप’झाधिकिस्सरवचने।
उपअधिइच्चेतेसं पयोगे अधिकइस्सरवचने सत्तमीविभत्ति होति।
उप खारियं दोणो, उप निक्खे कहापणं। अधि ब्रह्मदत्ते पञ्चाला, अधि नच्चेसु गोतमी, अधि देवेसु बुद्धो।
३१५., ३२९मण्डितु’स्सुक्केसु ततिया।
मण्डितउस्सुक्कइच्चेतेस्वत्थेसु ततियाविभत्ति होति, सत्तमी च।
ञाणेन पसीदितो, ञाणस्मिं वा पसीदितो, ञाणेन उस्सुक्को, ञाणस्मिं वा उस्सुक्को तथागतो वा तथागतगोत्तो वा।
इति नामकप्पे कारककप्पो छट्ठो कण्डो।
कारककप्पो निट्ठितो।