१. सविकरणाख्यातविभाग
तत्थ धातूति केनट्ठेन धातु? सकत्थम्पि धारेतीति धातु, अत्थातिसययोगतो परत्थम्पि धारेतीति धातु, वीसतिया उपसग्गेसु येन केनचि उपसग्गेन अत्थविसेसकारणेन पटिबद्धा अत्थविसेसम्पि धारेतीति धातु, ‘‘अयं इमिस्सा अत्थो, अयमितो पच्चयो परो’’तिआदिना अनेकप्पकारेन पण्डितेहि धारियति एसातिपि धातु, विदहन्ति विदुनो एताय सद्दनिप्फत्तिं अयलोहादिमयं अयलोहादिधातूहि वियातिपि धातु। एवं ताव धातुसद्दस्सत्थो वेदितब्बो।
धातुसद्दो जिनमते, इत्थिलिङ्गत्तने मतो।
सत्थे पुल्लिङ्गभावस्मिं, कच्चायनमते द्विसु॥
अथ वा जिनमते ‘‘ततो गोतमिधातूनी’’ति एत्थ धातुसद्दो लिङ्गविपल्लासे वत्तति ‘‘पब्बतानि वनानि चा’’ति एत्थ पब्बतसद्दो विय, न पनेत्थ वत्तब्बं ‘‘अट्ठिवाचकत्ता नपुंसकनिद्देसो’’ति अट्ठिवाचकत्तेपि ‘‘धातुयो’’ति इत्थिलिङ्गदस्सनतो। भूवादयो सद्दा धातवो। सेय्यथिदं? भू इ कु के तक्क तक तकि सुकइच्चादयो। गणतो ते अट्ठविधा भूवादिगणो रुधादिगणो दिवादिगणो स्वादिगणो कियादिगणो गहादिगणो तनादिगणो चुरादिगणो चाति। इदानि तेसं विकरणसञ्ञिते पच्चये दस्सेस्साम। अनेकविधा हि पच्चया नानप्पकारेसु नामनाम कितनाम समासनाम तद्धितनामाख्यातेसु पवत्तनतो। सङ्खेपतो पन दुविधाव नामपच्चयो आख्यातपच्चयो चाति। तत्रापि आख्यातपच्चया दुविधा विकरणपच्चयनोविकरणपच्चयवसेन। तत्थ विकरणपच्चयो अकारादिसत्तरसविधो अग्गहितग्गहणेन पन्नरसविधो च। नोविकरणपच्चयो पन ख छ सादिनेकविधो। ये रूपनिप्फत्तिया उपकारका अत्थविसेसस्स जोतका वा अजोतका वा लोपनीया वा अलोपनीया वा, ते सद्दा पच्चया।
पटिच्च कारणं तं तं, एन्तीति पच्चयाथ वा।
पटिच्च सद्दनिप्फत्ति, इतो एतीति पच्चया॥
नामिकप्पच्चयानं यो, विभागो आवि हेस्सति।
नामकप्पे यतो तस्मा, न तं वित्थारयामसे॥
यो नोविकरणानं तु, पच्चयानं विभागतो।
सो पनाख्यातकप्पम्हि, वित्थारेना’गमिस्सतीति॥
इच्चानेकविधेसु पच्चयेसु ‘‘विकरणपच्चया नाम इमे’’ति सल्लक्खेतब्बा। कथं? भूवादिगणतो अपच्चयो होति कत्तरि, रुधादिगणतो अकारिवण्णेकारोकारपच्चया होन्ति कत्तरि, पुब्बमज्झट्ठाने निग्गहीतागमो च, दिवादिगणतो यपच्चयो होति कत्तरि, स्वादिगणतो णु णा उणापच्चया होन्ति कत्तरि, कियादिगणतो नापच्चयो होति कत्तरि, गहादिगणतो प्प ण्हापच्चया होन्ति कत्तरि, तनादिगणतो ओ यिरपच्चया होन्ति कत्तरि, चुरादिगणतो णे णयपच्चया होन्ति कत्तरि।
अकारो च इवण्णो च, ए ओकारा च यो तथा।
णु णा उणा च ना प्प ण्हा-यिरा णे णयपच्चया॥
अग्गहितग्गहणेन, एवं पन्नरसे’रिता।
विकरणव्हया एते, पच्चयाति विभावये॥
ये एवं निद्दिट्ठेहि विकरणपच्चयेहि तदञ्ञेहि च सप्पच्चया अट्ठविधा धातुगणा सुत्तन्तेसु बहूपकारा, तेस्वायं भूवादिगणो। भू सत्तायं, भूधातु विज्जमानतायं वत्तति। सकम्मिकाकम्मिकासु धातूसु अयं अकम्मिका धातु, न पन ‘‘धम्मभूतो’’तिआदीसु पत्तिअत्थवाचिका अपरा भूधातु विय सकम्मिका। एसा हि परिअभिआदीहि उपसग्गेहि युत्तायेव सकम्मिका भवति, न उप परा पातुआदीहि उपसग्गनिपातेहि युत्तापि। अतो इमिस्सा सिद्धानि रूपानि द्विधा ञेय्यानि अकम्मकपदानि सकम्मकपदानि चाति।
सुद्धकत्तुक्रियापदनिद्देस
तत्र भवति उब्भवति समुब्भवति पभवति पराभवति सम्भवति विभवति, भोति सम्भोति विभोति पातुभवति पातुब्भवति पातुभोति, इमानि अकम्मकपदानि। एत्थ पातुइति निपातो, सो ‘‘आविभवति तिरोभवती’’तिआदीसु आवि तिरोनिपाता विय भूधातुतो निप्फन्नाख्यातसद्दस्स नेव विसेसकरो, न च सकम्मकत्तसाधको। उइच्चादयो उपसग्गा, ते पन विसेसकरा, न सकम्मकत्तसाधका। येसमत्थो कम्मेन सम्बन्धनीयो न होति, तानि पदानि अकम्मकानि। अकम्मकपदानं यथारहं सकम्मकाकम्मकवसेन अत्थो कथेतब्बो। परिभोति परिभवति, अभिभोति अभिभवति, अधिभोति अधिभवति, अतिभोति अतिभवति, अनुभोति अनुभवति, समनुभोति समनुभवति, अभिसम्भोति अभिसम्भवति, इमानि सकम्मकपदानि। एत्थ परिइच्चादयो उपसग्गा, ते भूधातुतो निप्फन्नाख्यातसद्दस्स विसेसकरा चेव सकम्मकत्तसाधका च। येसमत्थो कम्मेन सम्बन्धनीयो, तानि पदानि सकम्मकानि। सकम्मकपदानं सकम्मकवसेन अत्थो कथेतब्बो, क्वचि अकम्मकवसेनपि। एवं सुद्धकत्तुक्रियापदानि भवन्ति। उद्देसोयं।
तत्र भवतीति होति विज्जति पञ्ञायति सरूपं लभति। उब्भवतीति उप्पज्जति सरूपं लभति। समुब्भवतीति समुप्पज्जति सरूपं लभति। पभवतीति होति सम्भवति। अथ वा पभवतीति यतो कुतोचि सन्दति, न विच्छिज्जति, अविच्छिन्नं होति, तं तं ठानं विसरति। पराभवतीति पराभवो होति ब्यसनं आपज्जति अवुद्धिं पापुणाति। सम्भवतीति सुट्ठु भवति वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं आपज्जति। विभवतीति उच्छिज्जति विनस्सति विपज्जति, विसेसतो वा भवति सम्पज्जति। भोति सम्भोति विभोतीति इमानि ‘‘भवति सम्भवति विभवती’’ति इमेहि यथाक्कमं समाननिद्देसानि। पातुभवतीति पकासति दिस्सति पञ्ञायति पाकटं होति। पातुब्भवति पातुभोतीति इमानि ‘‘पातुभवती’’ति इमिना समाननिद्देसानि। एवं अकम्मकपदानं यथारहं सकम्मकाकम्मकवसेन अत्थकथनं दट्ठब्बं। एवमुत्तरत्रापि अञ्ञेसम्पि अकम्मकपदानं।
परिभोतिदुकादीसु पन सत्तसु दुकेसु यथाक्कमं द्वे द्वे पदानि समानत्थानि, तस्मा द्वे द्वे पदानियेव गहेत्वा निद्दिसिस्साम। तत्र परिभोति परिभवतीति परं हिंसति पीळेति, अथ वा हीळेति अवजानाति। अभिभोति अभिभवतीति परं अज्झोत्थरति मद्दति। अधिभोति अधिभवतीति परं अभिमद्दित्वा भवति अत्तनो वसं वत्तापेति। अतिभोति अतिभवतीति परं अतिक्कमित्वा भवति। अनुभोति अनुभवतीति सुखदुक्खं वेदेति परिभुञ्जति सुखदुक्खपटिसंवेदी होति। समनुभोति समनुभवतीति सुखदुक्खं सुट्ठु वेदेति सुट्ठु परिभुञ्जति सुट्ठु सुखदुक्खपटिसंवेदी होति। अभिसम्भोति अभिसम्भवतीति परं अज्झोत्थरति मद्दति। एवं सकम्मकपदानं सकम्मकवसेन अत्थकथनं दट्ठब्बं। कत्थचि पन गच्छतीति पवत्ततीति एवं अकम्मकवसेनपि। एवमुत्तरत्रापि अञ्ञेसं सकम्मकपदानं।
अपच्चयो परो होति, भूवादिगणतो सति।
सुद्धकत्तुक्रियाख्याने, सब्बधातुकनिस्सिते॥
हेतुकत्तुक्रियापदनिद्देस
भावेति विभावेतिसम्भावेति परिभावेति, एवं हेतुकत्तुक्रियापदानि भवन्ति। एककम्मकवसेनेसमत्थो गहेतब्बो । पच्छिमस्स पन द्विकम्मकवसेनपि। परिभावापेति अभिभावापेति अनुभावापेति, एवम्पि हेतुकत्तुक्रियापदानि भवन्ति। द्विकम्मकवसेनेसमत्थो गहेतब्बो। इच्चेवं द्विधा हेतुकत्तुक्रियापदानि ञेय्यानि, अञ्ञानिपि गहेतब्बानि।
तत्र भावेतीति पुग्गलो भावेतब्बं यं किञ्चि भावेति आसेवति बहुलीकरोति, अथ वा भावेतीति वड्ढेति। विभावेतीति भावेतब्बं यं किञ्चि विभावेति विसेसेन भावेति, विविधेन वा आकारेन भावेति भावयति वड्ढेति, अथ वा विभावेतीति अभावेति अन्तरधापेति। सम्भावेतीति यस्स कस्सचि गुणं सम्भावेति सम्भावयति सुट्ठु पकासेति उक्कंसेति। परिभावेतीति परिभावेतब्बं यं किञ्चि परिभावेति परिभावयति समन्ततो वड्ढेति। एवं एककम्मकवसेनत्थो गहेतब्बो। अथ वा परिभावेतीति वासेतब्बं वत्थुं परिभावेति परिभावयति वासेति गन्धं गाहापेति। एवं द्विकम्मकवसेनापि अत्थो गहेतब्बो। परिभावापेतीति पुग्गलो पुग्गलेन सपत्तं परिभावापेति हिंसापेति, अथ वा परिभावापेतीति हीळापेति अवजानापेति। अभिभावापेतीति पुग्गलो पुग्गलेन सपत्तं अभिभावापेति अज्झोत्थरापेति। अनुभावापेतीति पुग्गलो पुग्गलेन सम्पत्तिं अनुभावापेति परिभोजेति।
पयुत्तो कत्तुना योगे, ठितोयेवाप्पधानिये।
क्रियं साधेति एतस्स, दीपकं सासने पदं॥
करणवचनंयेव, येभुय्येन पदिस्सति।
आख्याते कारितट्ठानं, सन्धाय कथितं इदं॥
न नामे कारितट्ठानं, ‘‘बोधेता’’ इतिआदिकं।
‘‘सुनखेहिपि खादापेन्ति’’, इच्चादीनि पदानि च।
आहरित्वान दीपेय्य, पयोगकुसलो बुधो॥
तत्रिदं करणवचनं कम्मत्थदीपकं, उपयोगसामिवचनानिपि तद्दीपकानि योजेतब्बानि। कथं? परिभावापेतीति पुग्गलो पुग्गलं सपत्तं परिभावापेतीति, तथा परिभावापेतीति पुग्गलो पुग्गलस्स सपत्तं परिभावापेतीति। सेसानि नयानुसारेन निद्दिसितब्बानि। एवं सब्बानेतानि करणोपयोगसामिवचनानि कम्मत्थदीपकानियेव होन्ति, तस्मा द्विकम्मकवसेनत्थो गहेतब्बो।
कम्मक्रियापदनिद्देस
भवियते विभवियते परिभवियते अभिभवियते अनुभवियते परिभूयते अभिभूयते अनुभूयते, एवं कम्मुनो क्रियापदानि भवन्ति। अञ्ञथा च भविय्यते विभविय्यते परिभविय्यते अभिभविय्यते अनुभविय्यते परिभुय्यते अभिभुय्यते अनुभुय्यतेति। एत्थ कम्मुनो क्रियापदानियेव कम्मकत्तुनो क्रियापदानि कत्वा योजेतब्बानि। विसुञ्हि कम्मकत्तुनो क्रियापदानि न लब्भन्ति।
तत्र भवियतेति भावेतब्बं यं किञ्चि पुग्गलेन भावियते आसेवियते बहुलीकरियते, अथ वा भवियतेति वड्ढियते। विभवियतेति विभावेतब्बं यं किञ्चि पुग्गलेन विभवियते विसेसेन भवियते, विविधेन वा आकारेन भवियते वड्ढियते, अथ वा विभवियतेति अभवियते अन्तरधापियते। परिभवियतेति सपत्तो पुग्गलेन परिभवियते हिंसियते, अथ वा परिभवियतेति हीळियते अवजानियते। अभिभवियतेति सपत्तो पुग्गलेन अभिभवियते अज्झोत्थरियते अभिमद्दियते। अनुभवियतेति सम्पत्ति पुग्गलेन अनुभवियते परिभुञ्जियते। परिभूयतेतिआदीनि तीणि ‘‘परिभवियते’’तिआदीहि तीहि समाननिद्देसानि। सेसानि पन यथावुत्तेहि यं कम्ममेव पधानतो गहेत्वा निद्दिसियति पदं, तं कम्मत्थदीपकं। तस्मा कत्तरि एकवचनेन निद्दिट्ठेपि यदि कम्मं बहुवचनवसेन वत्तब्बं, बहुवचनन्तञ्ञेव कम्मुनो क्रियापदं दिस्सति। यदि पनेकवचनवसेन वत्तब्बं, एकवचनन्तञ्ञेव। तथा कत्तरि बहुवचनेन निद्दिट्ठेपि यदि कम्मं एकवचनवसेन वत्तब्बं, एकवचनन्तञ्ञेव कम्मुनो क्रियापदं दिस्सति। यदि पन बहुवचनवसेन वत्तब्बं, बहुवचनन्तञ्ञेव। कथं? भिक्खुना धम्मो भवियते, भिक्खुना धम्मा भवियन्ते, भिक्खूहि धम्मो भवियते, भिक्खूहि धम्मा भवियन्तेति। इमिना नयेन सब्बत्थ कम्मुनो क्रियापदेसु वोहारो कातब्बो। यस्मिं पन कम्मुनो क्रियापदे कम्मत्थदीपके कम्मभूतस्सेवत्थस्स कत्तुभावपरिकप्पो होति, तं कम्मकत्तुत्थदीपकं, तं कम्मुनो क्रियापदतो विसुं न लब्भति। अयं पनेत्थ अत्थविञ्ञापने पयोगरचना। सयमेव परिभवियते दुब्भासितं भणं बालो तप्पच्चया अञ्ञेहि परिभूतोपि, सयमेव अभिभवियते पापकारी निरये निरयपालेहि अभिभूतोपि तथारूपस्स कम्मस्स सयं कतत्ताति। एत्थ हि सयमेव पीयते पानीयं, सयमेव कटो करियतेतिआदीसु विय सुखाभिसङ्खरणीयता लब्भतेव, ततो कम्मकत्तुता च।
अयं कम्मुनो क्रियापदानं निद्देसो।
भावक्रियापदनिद्देस
भूयते भवियते उब्भवियते, एवं भावस्स क्रियापदानि भवन्ति। अञ्ञथा च भुय्यते भविय्यते उब्भविय्यतेति। तत्र यथा ठीयतेपदस्स ठानन्ति भाववसेन अत्थकथनमिच्छन्ति, एवं भूयतेतिआदीनम्पि भवनन्तिआदिना भाववसेन अत्थकथनमिच्छितब्बं। यथा च ठानं ठिति भवनन्तिआदीहि भाववाचककितन्तनामपदेहि सद्धिं सम्बन्धे छट्ठियोजनमिच्छन्ति, न तथा ठीयते भूयतेतिआदीहि भाववाचकाख्यातपदेहि सद्धिं सम्बन्धे छट्ठियोजना इच्छितब्बा सम्बन्धे पवत्तछट्ठियन्तसद्देहि असम्बन्धनीयत्ता आख्यातिकपदानं। यस्मिं पयोगे यं कम्मुनो क्रियापदेन समानगतिकं कत्वा विना कम्मेन निद्दिसियति क्रियापदं, कत्तुवाचकपदं पन पच्चत्तवचनेन वा करणवचनेन वा निद्दिसियति, तं तत्थ भावत्थदीपकं। न हि सब्बथा कत्तारमनिस्साय भावो पवत्तति। एवं सन्तेपि भावो नाम केवलो भवनलवनपचनादिको धातुअत्थोयेव। अक्खरचिन्तका पन ‘‘ठीयते भूयते’’तिआदीसु भावविसयेसु करणवचनमेव पयुञ्जन्ति ‘‘ननु नाम पब्बजितेन सुनिवत्थेन भवितब्बं सुपारुतेन आकप्पसम्पन्नेना’’तिआदीसु विय, तस्मा तेसं मते ‘‘तेन उब्भवियते’’ति करणवचनेन योजेतब्बं। जिनमतेन पन ‘‘सो भूयते’’तिआदिना पच्चत्तवचनेनेव। सच्चसङ्खेपप्पकरणे हि धम्मपालाचरियेन, निद्देसपाळियं पन धम्मसेनापतिना, धजग्गसुत्तन्ते भगवता च भावपदं पच्चत्तवचनापेक्खवसेनु’च्चारितं।
कथितो सच्चसङ्खेपे, पच्चत्तवचनेन वे,
‘‘भूयते’’ इति सद्दस्स, सम्बन्धो भावदीपनो॥
निद्देसपाळियं ‘‘रूपं, विभोति विभविय्यति’’।
इति दस्सनतो वापि, पच्चत्तवचनं थिरं॥
तथा धजग्गसुत्तन्ते, मुनिनाहच्चभासिते।
‘‘सो पहीयिस्सति’’ इति, पाळिदस्सनतोपि च॥
पारमितानुभावेन, महेसीनंव देहतो।
सन्ति निप्फादना, नेव, सक्कतादिवचो विय॥
पच्चत्तदस्सनेनेव, पुरिसत्तययोजनं।