१८. चुरादिगणपरिदीपन
इतो परं पवक्खामि, पचुरत्थहितक्करं।
चुरादिकगणनामं, नामतो अट्ठमं गणं॥
चुर थेय्ये। थेननं थेय्यं, चोरिकाति वुत्तं होति। तस्मिं थेय्ये चुरध्तु वत्तति। चोरेति, चोरयति, चोरो, चोरी, चोरिका, चोरेतु, चोरयितुं, चोरेत्वा, चोरयित्वा। कत्तुत्थेसु णेणयता चुरादिगणलक्खणं। कारिते – चोरापेति, चोरापयति, चोरापेतुं, चोरापयितुं, चोरापेत्वा, चोरापयित्वा। कम्मेधनं चोरेहि चोरियति, चोरितं धनं। एस नयो सब्बत्थ।
ककारन्तधातु
लोक दस्सने। लोकेति, लोकयति, ओलोकेति, ओलोकयति, उल्लोकेति, उल्लोकयति, अपलोकेति, अपलोकयति, आलोकेति, आलोकयति, विलोकेति, विलोकयति। लोको, आलोको, लोकनं, ओलोकनं, उल्लोकनं, आलोकनं, विलोकनं, अपलोकनं, अवलोकनं। ओलोकेतुं, ओलोकयितुं, ओलोकेत्वा, ओलोकयित्वा। कारिते पन ‘‘ओलोकापेति, ओलोकापयति, ओलोकापेतुं, ओलोकापयितुं, ओलोकापेत्वा , ओलोकापयित्वा’’ इच्चेवमादीनि योजेतब्बानि। एस नयो सब्बत्थापि।
तत्थ लोकोति तयो लोका सङ्खारलोको सत्तलोको ओकासलोकोति। तत्थ ‘‘एको लोको सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका’’ति आगतट्ठाने सङ्खारलोको वेदितब्बो। ‘‘सस्सतो लोको’ति वा ‘असस्सतो लोको’ति वा’’ति आगतट्ठाने सत्तलोको।
‘‘यावता चन्दिमसूरिया परिहरन्ति,
दिसा भन्ति विरोचमाना।
ताव सहस्सधा लोको,
एत्थ ते वत्तते वसो’’ति
आगतट्ठाने ओकासलोको।
अथ वा लोकोति तिविधो लोको किलेसलोको भवलोको इन्द्रियलोकोति। तत्थ रागादिकिलेसबहुलताय कामावचरसत्ता किलेसलोको। झानाभिञ्ञापरिबुद्धिया रूपावचरसत्ता भवलोको। आनेञ्जसमाधिबहुलताय विसदिन्द्रियत्ता अरूपावचरसत्ता इन्द्रियलोको। अथ वा किलिस्सनं किलेसो, विपाकदुक्खन्ति अत्थो। तस्मा दुक्खबहुलताय अपायेसु सत्ता किलेसलोको। तदञ्ञे सत्ता सम्पत्तिभवभावतो भवलोको। तत्थ ये विमुत्तिपरिपाचकेहि इन्द्रियेहि समन्नागता सत्ता, सो इन्द्रियलोकोति वेदितब्बं।
जातकट्ठकथायं पन –
‘‘सङ्खारलोको सत्तलोको ओकासलोको खन्धलोको आयतनलोको धातुलोकोति अनेकविधो लोको। एत्थ ‘एको लोको सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका…पे॰… अट्ठारस लोका अट्ठारस धातुयो’ति एत्थ सङ्खारलोको वुत्तो। खन्धलोकादयो तदन्तोगधायेव। ‘अयं लोको परो लोको ब्रह्मलोको सदेवको’तिआदीसु पन सत्तलोको वुत्तो। ‘यावता चन्दिमसूरिया परिहरन्ति, दिसा भन्ति विरोचमाना। ताव सहस्सधा लोको, एत्थ तेवत्तते वसो’ति एत्थ ओकासलोको वुत्तो’’ति वुत्तं।
अत्थतो पन इन्द्रियबद्धानं खन्धानं समूहो सन्तानो च सत्तलोको, रूपादीसु सत्तविसत्तताय सत्तो, लोकियति एत्थ कुसलाकुसलं तब्बिपाको चाति। अनिन्द्रियबद्धानं रूपानं समूहो सन्तानो च ओकासलोको, लोकियन्ति एत्थ तसा थावरा च, तेसञ्च ओकासभूतोति, तदाधारणताय हेस ‘‘भाजनलोको’’तिपि वुच्चति। दुविधोपि चेस रूपादिधम्मे उपादाय पञ्ञत्तत्ता उपादापञ्ञत्तिभूतो अपरमत्थसभावो सप्पच्चये पन रूपारूपधम्मे उपादाय पञ्ञत्तत्ता तदुभयस्सापि उपादानानं वसेन परियायतो पच्चयायत्तवुत्तिता उपचरितब्बा, तदुभये खन्धा सङ्खारलोको, पच्चयेहि सङ्खरियन्ति, लुज्जन्ति पलुज्जन्ति चाति एत्थ पच्चयायत्तवुत्तिताय मग्गफलधम्मानम्पि सतिपि लुज्जनपलुज्जनत्ते तेभूमिकधम्मानंयेव ‘‘लोको’’ति अधिप्पेतत्ता नत्थि लोकतापज्जनं। तथा हि ते ‘‘लोकुत्तरा’’ति वुत्ता।
आलोकोति रस्मि, आलोकेन्ति एतेन भुसो पस्सन्ति जना चक्खुविञ्ञाणं वाति आलोको। ओलोकनन्ति हेट्ठा पेक्खनं। विलोकनन्ति उद्धं पेक्खनं। आलोकनन्ति पुरतो पेक्खनं। विलोकनन्ति द्वीसु पस्सेसु पेक्खनं, विविधा वा पेक्खनं। अपलोकनन्ति ‘‘सङ्घं अपलोकेत्वा’’तिआदीसु विय जानापनं। अवलोकनन्ति ‘‘नागावलोकितं अवलोकेत्वा’’तिआदीसु विय पुरिमकायं परिवत्तेत्वा पेक्खनं। ‘‘आलोकिते विलोकिते सम्पजानकारी होती’’ति एत्थापि भाववसेन आलोकनं आलोकितं विलोकनं विलोकितन्ति अत्थो गहेतब्बो।
थक पटिघाते। थकेति, थकयति द्वारं पुरिसो।
तक्क वितक्के। तक्केति, वितक्केति, वितक्कयति। तक्को, वितक्को, वितक्किता।
तत्थ तक्कनं तक्को, ऊहनन्ति वुत्तं होति, एवं वितक्को। अथ वा वितक्केन्ति एतेन, सयं वा वितक्केति, वितक्कनमत्तमेव वा एतन्ति वितक्को। ‘‘तक्को, वितक्को, अप्पना, ब्यप्पना, चेतसो अभिनिरोपना’’ति अभिधम्मे परियायसद्दा वुत्ता। वितक्केतीति वितक्किता, पुग्गलो। ‘‘अवितक्किता मच्चुमुपब्बजन्ती’’ति पाळि।
अकि लक्खणे। लक्खणं सञ्ञाणं, सञ्जाननकारणन्ति वुत्तं होति। अत्रिदं सल्लक्खितब्बं। ये इमस्मिं चुरादिगणे अनेकस्सरा असंयोगन्ता इकारानुबन्धवसेन निद्दिट्ठा धातवो, ते एवंवुत्तेहि इमेहि तीहि लक्खणेहि समन्नागता आख्यातत्तं नामिकत्तञ्च पापुणन्ता एकन्ततो निग्गहीतागमेन निप्फन्नरूपायेव भवन्ति, न कत्थचिपि विगतनिग्गहीतागमरूपानि भवन्ति। अङ्केति, अङ्कयति। अङ्कनं, अङ्को । समासे पन ‘‘ससङ्को, चक्कङ्कितचरणो’’तिआदीनि रूपानि भवन्ति।
सक्क वक्क भासने। सक्केति, सक्कयति। वक्केति, वक्कयति।
नक्क वक्क नासने। नक्केति, नक्कयति। वक्केति, वक्कयति।
चक्क चुक्क ब्यथने। चक्केति, चक्कयति। चुक्केति, चुक्कयति। चक्कं। चक्कन्ति केनट्ठेन चक्कं? चक्केति ब्यथति हिंसतीति अत्थेन चक्कं। चक्कसद्दो –
सम्पत्तियं लक्खणे च, रथङ्गे इरियापथे।
दाने रत्नधम्मखुर-चक्कादीसु पदिस्सति।
‘‘चत्तारिमानि भिक्खवे चक्कानि येहि समन्नागतानं देवमनुस्सान’’न्तिआदीसु हि अयं सम्पत्तियं दिस्सति। ‘‘पादतलेसु चक्कानि जातानी’’ति एत्थ लक्खणे। ‘‘चक्कंव वहतो पद’’न्ति एत्थ रथङ्गे। ‘‘चतुचक्कं नवद्वार’’न्ति एत्थ इरियापथे। ‘‘दद भुञ्ज च मा चप्पमादो, चक्कं वत्तस्सु पाणिन’’न्ति एत्थ दाने। ‘‘दिब्बं चक्करतनं पातुरहोसी’’ति एत्थ रतनचक्के। ‘‘मया पवत्तितं चक्क’’न्ति एत्थ धम्मचक्के। ‘‘इच्छाहतस्स पोसस्स, चक्कं भमति मत्थके’’ति एत्थ खुरचक्के। ‘‘खुरपरियन्तेन चेपि चक्केना’’ति एत्थ पहरणचक्के। ‘‘असनिविचक्क’’न्ति एत्थ असनिमण्डलेति।
तकिबन्धने। तङ्केति, तङ्कयति।
अक्क थवने। थवनं थुति। अक्केति, अक्कयति। अक्को। अक्कोति सूरियो। सो हि महाजुतिताय अक्कियति अभित्थवियति तप्पसन्नेहि जनेहीति अक्को। तथा हि तस्स ‘‘नत्थि सूरियसमा आभा। उदेतयं चक्खुमा एकराजा’’तिआदिना अभिक्खुति दिस्सति।
हिक्क हिंसायं। हिक्केति, हिक्कयति।
निक्क परिमाणे। निक्केति, निक्कयति।
बुक्क भस्सने। एत्थ सुनखभस्सनं भस्सनन्ति गहेतब्बं, न वाचासङ्खातं भस्सनं। बुक्केति, बुक्कयति। एत्थ च ‘‘बुक्कयति सा चोरे’’ इति लोकियप्पयोगो वेदितब्बो। भूवादिगणे पन ‘‘बुक्कति सा’’ति रूपं भवति। अञ्ञो तु ‘‘बुक्क परिभासने’’ इति पठति, एवं पठन्तेपि सुनखभस्सनमेवाधिप्पेतं।
दक लक अस्सादने। दकेति, दकयति। लकेति, लकयति।
तक्क लोक भासायं। तक्केति, तक्कयति। लोकेति, लोकयति।
चिक सिक आमसने। चिकेति, चिकयति। सिकेति, सिकयति।
ककारन्तधातुरूपानि।
खकारन्तधातु
लक्ख दस्सनङ्केसु। दस्सनं पस्सनं। अङ्को लञ्जनं। लक्खेति, लक्खयति। सल्लक्खेति, सल्लक्खयति। लक्खं विज्झति उसुना, लक्खं करोति।
गङ्गाय वालुका खीये, उदकं खीये महण्णवे।
महिया मत्तिका खीये, लक्खे न मम बुद्धिया॥
कप्पलक्खणं। गोलक्खणं। इत्थिलक्खणं। धम्मानं लक्खणं। सल्लक्खना। उपलक्खना। पच्चुपलक्खना। लक्खधातुया युपच्चयन्ताय समादिपुब्बानं रूपानं नकारो दन्तजो।
भक्ख अदने। भक्खेति, भक्खयति। भक्खो नो लद्धो। भक्खयन्ति मिगाधमा। भूवादिगणे पन ‘‘भक्खती’’ति रूपं।
नक्ख सम्बन्धे। नक्खेति, नक्खयति।
मक्ख मक्खने। मक्खेति, मक्खयति। मक्खो, मक्खी। तत्थ मक्खोति परेहि कतगुणं मक्खेति पिसतीति मक्खो, गुणधंसना। ‘‘मक्खं असहमानो’’ति एत्थ पन अत्तनि परेहि कतं अवमञ्ञनं मक्खोति वुच्चति।
यक्ख पूजायं। यक्खेति, यक्खयति। यक्खो। यक्खोति महानुभावो सत्तो। तथा हि ‘‘पुच्छामि तं महायक्ख, सब्बभूतानमिस्सरा’’ति एत्थ सक्को देवराजा ‘‘यक्खो’’ति वुत्तो। अथ वा यक्खोति यक्खयोनियं निब्बत्तसत्तो। सब्बेपि वा सत्ता ‘‘यक्खा’’ति वुच्चन्ति। ‘‘परमयक्खविसुद्धिं पञ्ञापेन्ती’’ति एत्थ हि यक्खसद्दो सत्ते वत्तति। तथा हि यक्खोपि सत्तोपि देवोपि सक्कोपि खीणासवोपि यक्खोयेव नाम, महानुभावताय यक्खियति सरणगतेहि जनेहि नानापच्चयेहि नानाबलीहि च पूजियतीति यक्खो।
सत्ते देवे च सक्के च, खीणासवे च रक्खसे।
पञ्चस्वेतेसु अत्थेसु, यक्खसद्दो पवत्तति॥
लक्खआलोचने। लक्खेति, लक्खयति। लक्खं विज्झति उसुना।
गकारन्तधातु
लिङ्ग चित्तीकरणे। चित्तीकरणं विचित्रभावकरणं। लिङ्गेति, लिङ्गयति, लिङ्गं। एत्थ लिङ्गं नाम दीघरस्सकिसथूलपरिमण्डलादिभेदं सण्ठानन्ति गहणे अतीव युज्जति। तञ्हि नानप्पकारेहि विचित्रं होति, लिङ्गीयति विचित्तं करियति अविज्जातण्हाकम्मेहि उतुना वा चुण्णादीहि वा सरीरमिति लिङ्गं, अज्झत्तसन्तानतिणरुक्खादिकुण्डलकरण्डकादीसु पवत्तसण्ठानवसेनेतं दट्ठब्बं। लिङ्गसद्दो सद्दे सद्दप्पवत्तिनिमित्ते इत्थिब्यञ्जने पुरिसब्यञ्जने सञ्ञाणे आकारे चाति इमेसु अत्थेसु दिस्सति। अयञ्हि ‘‘रुक्खोति वचनं लिङ्ग’’न्ति एत्थ सद्दे दिस्सति। ‘‘सतलिङ्गस्स अत्थस्सा’’ति एत्थ सद्दप्पवत्तिनिमित्ते। ‘‘तेन खो पन समयेन अञ्ञतरस्स भिक्खुनो इत्थिलिङ्गं पातुभवती’’ति एत्थ इत्थिब्यञ्जने। ‘‘पुरिसलिङ्गनिमित्तकुत्ताकप्पान’’न्ति एत्थ पुरिसब्यञ्जने। ‘‘तेन लिङ्गेन जानाम, धुवं बुद्धो भविस्सती’’ति एत्थ सञ्ञाणे । ‘‘तेहि लिङ्गेहि तेहि निमित्तेहि तेहि आकारेहि आगन्तुकभावो जानितब्बो ‘‘आगन्तुका इमे’’ति एत्थ आकारे दिस्सति।
सद्दे च तन्निमित्ते च, काटकोटचिकाय च।
लक्खणे चेव आकारे, लिङ्गसद्दो पवत्तति॥
मग अन्वेसने। मगेति, मगयति। मिगो, मगो, मगो, मगयमानो।
एत्थ च ‘‘यथा बिळारो मूसिकं मगयमानो’’ति पाळि निदस्सनं। ‘‘मिगो’’ति च ‘‘मगो’’ति च चतुप्पदो पवुच्चति। एत्थ मिगोति मगयति इतो चितो गोचरं अन्वेसति परियेसतीति मिगो। एवं मगो। एत्थ विसेसतो हरिण मिगो मिगो नाम। सामञ्ञतो पन अवसेसापि चतुप्पदा ‘‘मिगो’’ इच्चेव वुच्चन्ति। तथा हि सुसीमजातके ‘‘काळा मिगा सेतदन्ता तव इमे, परोसहस्सं हेमजालाभिसञ्छन्ना’’ति एतस्मिं पाळिप्पदेसे हत्थिनोपि मिगसद्देन वुत्ता ‘‘काळमिगा’’ति। अथ वा मगियति जीवितकप्पनत्थाय मंसादीहि अत्थिकेहि लुद्देहि अन्वेसियति परियेसियतीति मिगो, अरञ्ञजाता ससपसदहरिणेणेय्यादयो चतुप्पादा, एवं मगो। ‘‘अत्थं न लभते मगो’’ति एत्थ पन मगो वियाति मगो, बालोति अत्थो।
मग्ग गवेसने। मग्गेति, मग्गयति। मग्गो, मग्गनं।
एत्थ च मग्गोति पटिपदाय च पकतिमग्गस्स च उपायस्स च अधिवचनं। ‘‘महाविहारवासीनं, वाचनामग्गनिस्सित’’न्तिआदीसु पन कथापबन्धोपि ‘‘मग्गो’’ति वुच्चति। तत्र पटिपदा एकन्ततो जातिजराब्याधिदुक्खादीहि पीळितेहि सत्तेहि दुक्खक्खयं निब्बानं पापुणत्थाय मग्गितब्बो गवेसितब्बोति मग्गो। पकतिमग्गो पन मग्गमूळ्हेहि मग्गितब्बोति मग्गो। पकतिमग्गमूळ्हेहि च पटिपदासङ्खातारियमग्गमूळ्हा एव बहवो सन्ति। पकतिमग्गो हि कदाचि एव अद्धिकानं मुय्हति, ‘‘एस मग्गो’’ति नायका न दुल्लभा। अरियमग्गो पन सब्बदायेव सब्बलोकस्स मुय्हति, नायका परमदुल्लभा। तस्मा सो एव अविज्जासम्मूळ्हेहि मग्गितब्बोति मग्गो। अञ्ञेसं पन द्विन्नं धातूनं वसेनपि अत्थं वदन्ति गरू ‘‘किलेसे मारेन्तो गच्छतीति मग्गो’’ति। तं तं किच्चं हितं वा निप्फादेतुकामेहि मग्गियति गवेसियतीति मग्गो, उपायो। मग्गसद्दो हि ‘‘अभिधम्मकथामग्गं, देवानं सम्पवत्तयी’’ति एत्थ उपायेपि वत्तति। तथा हि अभिधम्मटीकायं ‘‘मग्गोति उपायो, खन्धायतनादीनं कुसलादीनञ्च धम्मानं अवबोधस्स सच्चप्पटिवेधस्सेव वा उपायभावतो अभिधम्मकथामग्गो’’ति वुत्तो, पबन्धो वा ‘‘मग्गो’’ति वुच्चति। सो हि दीघत्ता मग्गो वियाति मग्गो, तस्मा अभिधम्मकथापबन्धो अभिधम्मकथामग्गोति वुत्तो। इदानि पकतिपटिपदामग्गानं नामानि कथयाम। तेसु पकतिमग्गस्स –
घकारन्तधातु
लिघिभासने। लङ्घेति, लङ्घयति। एतानि बुद्धवचने अप्पसिद्धानिपि लोकिकप्पयोगदस्सनवसेन आगतानि। सासनस्मिञ्हि भूवादिगणचुरादिगणपरियापन्नस्स गत्यत्थवाचकउल्लङ्घनत्थपरिदीपकस्स धातुस्स रूपं अतीव पसिद्धं।
लङ्घ लङ्घने। लङ्घेति, लङ्घयति।
‘‘अतिकर’मकरा’चरिय, मय्हम्पेतं न रुच्चति।
चतुत्थे लङ्घयित्वान, पञ्चमियम्पि आवुतो’’ति
इमस्मिं सत्तिलङ्घनजातके चुरादिगणपरियापन्नस्स गत्यत्थवाचकस्स उल्लङ्घनत्थपरिदीपकस्स लङ्घधातुस्स ‘‘लङ्घयित्वा, लङ्घयित्वाना’’ति रूपे दिट्ठेयेव ‘‘लङ्घेति, लङ्घयती’’ति रूपानि दिट्ठानि एव होन्ति। भासत्थवाचकस्स पन तथारूपानि रूपानि न दिट्ठानि, एवं सन्तेपि पुब्बाचरियेहि दीघदस्सीहि अभिमतत्ता भासत्थवाचिकापि लङ्घधातु अत्थीति गहेतब्बा, एवं सब्बेसुपि भूवादिगणादीसु सासने अप्पसिद्धानम्पि रूपानं सासनानुकूलानं गहणं वेदितब्बं, अननुकूलानञ्च अप्पसिद्धानं छड्डनं।
अघ पापकरणे। अघेति, अघयति। अघं, अघो, अनघो।
तत्थ अघन्ति दुक्खं। ‘‘अघन्तं पटिसेविस्सं। वने वाळमिगाकिण्णे। खग्गदीपिनिसेविते’’ति इदं निदस्सनं। अघोति किलेसो। तेन अघेन अरहा अनघो। तत्थ अघयन्ति पापं करोन्ति सत्ता एतेनाति अघं, किन्तं? दुक्खं, एवं अघो। ननु च सप्पुरिसा दुक्खहेतुपि किलेसहेतुपि च अत्तनो सुखत्थाय पापं न करोन्ति। तथा हि –
‘‘न पण्डिता अत्तसुखस्स हेतु,
पापानि कम्मानि समाचरन्ति।
दुक्खेन फुट्ठा खलितापि सन्ता,
छन्दा च दोसा न जहन्ति धम्म’’न्ति
वुत्तं। एवं सन्ते कस्मा ‘‘अघ पापकरणे’’ति धातु च ‘‘अघयन्ति पापं करोन्ति सत्ता एतेनाति अघ’’न्तिआदिवचनञ्च वुत्तन्ति? सच्चं, येभुय्येन पन सत्ता दुक्खादिहेतु पापकम्मं करोन्ति, एतेसु सप्पुरिसा एव न करोन्ति, इतरे करोन्ति। एवं पापकरणस्स हि दुक्खं किलेसो च हेतु। तथा हि –
चकारन्तधातु
लोच दस्सने। लोचेति, लोचयति। लोचनं। रूपारम्मणं लोचयति पस्सतीति लोचनं, चक्खु।
किचि मद्दने। किञ्चेति, किञ्चयति। किञ्चनं, अकिञ्चनो।
तत्थ किञ्चनन्ति पलिबोधो। किञ्चेति सत्ते मद्दतीति किञ्चनं। किञ्चनसद्दो मद्दनत्थे वत्तति। मनुस्सा हि वीहिं मद्दन्ता गोणं ‘‘किञ्चेहि कापिल, किञ्चेहि कापिला’’ति वदन्ति।
पचि वित्थारे। पञ्चेति, पञ्चयति। पपञ्चेति, पपञ्चयति। पपञ्चा।
एत्थ पपञ्चाति तण्हामानदिट्ठियो। एता हि अत्तनिस्सितानं सत्तानं संसारं पपञ्चेन्ति वित्थिन्नं करोन्तीति पपञ्चाति वुच्चन्ति। अथ वा पपञ्चेन्ति यत्थ सयं उप्पन्ना तंसन्तानं वित्थारेन्ति चिरं ठपेन्तीति पपञ्चा। लोकिया पन ‘‘अम्हाकं तुम्हेहि सद्धिं कथेन्तानं पपञ्चो होती’’तिआदीनि वदन्ता कालस्स चिरभावं पपञ्चोति वदन्ति, सासने पन द्वयम्पि लब्भति।
सिच्च कुड्डने। सिच्चेति, सिच्चयति।
वञ्चु पलम्भने। पलम्भनं उपलापनं। वञ्चेति, वञ्चयति। वञ्चको, वञ्चनं। भूवादिगणे पन वञ्चधातु गत्यत्थे वत्तति। ‘‘सन्ति पादा अवञ्चना’’ति हि पाळि
चच्च अज्झयने। चच्चेति, चच्चयति।
चु चवने। चावेति, चावयति। अञ्ञो ‘‘चु सहने’’ इति ब्रुते। चावेति, चावयति, सहतीति अत्थो।
अञ्चु विसेसने। अञ्चेति, अञ्चयति।
लोच भासायं। लोचेति, लोचयति। लोचनं, लोचयति समविसमं आचिक्खन्तं विय भवतीति लोचनं, चक्खु।
रच पतियतने। रचेति, रचयति। रचना, विरचितं, केसरचना, गाथारचना।
छकारन्तधातु
मिलेछअब्यत्तायं वाचायं। मिलेच्छेति, मिलेच्छयति। मिलक्खु।
एत्थ मिलक्खूति मिलेच्छेति अब्यत्तवाचं भासतीति मिलक्खु।
कुच्छ अवक्खेपे। अवक्खेपो अधोखिपनं। कुच्छेति, कुच्छयति।
विच्छ भासायं। विच्छेति, विच्छयति।
छकारन्तधातुरूपानि।
जकारन्तधातु
वज्ज वज्जने। वज्जेति, वज्जयति। परिवज्जनको। वज्जितो सीलवन्तेहि, कथं भिक्खु करिस्ससीति।
तुज्ज बलपालनेसु। तुज्जेति, तुज्जयति।
तुजि पिजि हिंसाबलदाननिकेतनेसु। निकेतनं निवासो। तुञ्जेति, तुञ्जयति। पिञ्जेति। पिञ्जयति।
खजि किच्छजीवने। खञ्जेति, खञ्जयति। खञ्जो।
खजि रक्खणे। तादिसानियेव रूपानि। भूवादिगणे ‘‘खजि गतिवेकल्लेति इमिस्सा ‘‘खञ्जती’’ति रूपं।
पूज पूजायं। पूजेति, पूजयति। पूजा। एसाव पूजना सेय्यो। पूजको, पूजितो, पूजनीयो, पूजनेय्यो, पूजेतब्बो, पुज्जो।
गजमद्दनसद्देसु। गजेति, गजयति। गजो।
तिज निसाने। तेजेति, तेजयति।
वज मग्गनसङ्खारेसु। वजेति, वजयति।
तज्ज सन्तज्जने। तज्जेति, तज्जयति। सन्तज्जेति, सन्तज्जयति। सन्तज्जितो।
अज्ज पटिसज्जने। अज्जेति, अज्जयति।
सज्ज सज्जने। सज्जेति, सज्जयति दानं। गमनसज्जो हुत्वा।
भज विस्सासे। भजेति, भजयति। भूवादिगणे पन ‘‘भजती’’ति रूपं, भत्ति, सम्भत्ति।
तुजि पिजि लुजि भजि भासायं। तुञ्जेति, तुञ्जयति। पिञ्जेति, पिञ्जयति। लुञ्जेति, लुञ्जयति। भञ्जेति, भञ्जयति। कथेतीति अत्थो।
टकारन्तधातु
घट्ट घट्टने। घट्टनं वायामकरणं। घट्टेति, घट्टयति। एत्थ तु ‘‘घट्टेसि, घट्टेसि, किंकारणा घट्टेसि, अहं तं जानामी’’ति निदस्सनं।
घट सङ्घाते। पुब्बे विय क्रियापदानि, नामिकत्ते ‘‘घटो, घटा’’ति रूपानि। एत्थ गटोति पानीयघटो। घटाति समूहो ‘‘मच्छघटा’’तिआदीसु विय।
घट्ट चलने। घट्टेति, घट्टयति।
नट अवसन्दने। अवसन्दनं गत्तविक्खेपो। नटेति, नटयति।
चुट छुट कुट्ट छेदने। चुटेति, चुटयति। छुटेति, छुटयति। कुट्टेति, कुट्टयति।
पुट्ट चट्ट अप्पभावे। पुट्टेति, पुट्टयति। चुट्टेति, चुट्टयति, अप्पं भवतीति अत्थो।
मुट सञ्चुण्णने। मोटेति, मोटयति।
अट्ट सुट्ट अनादरे। अट्टेति, अट्टयति। सुट्टेति, सुट्टयति।
खट्टसंवरणे खट्टेति, खट्टयति।
सट्ट हिंसाबलदाननिकेतनेसु। सट्टेति, सट्टयति।
तुवट्ट निपज्जायं। तुवट्टेति, तुवट्टयति। छब्बग्गिया भिक्खू एकमञ्चे तुवट्टेन्ति।
छट्ट छट्टने। छट्टेति, छट्टयति। अत्रायं पाळि – सचे सो छट्टेति, इच्चेतं कुसलं। नोचे छट्टेति, पञ्चहङ्गेहि समन्नागतो भिक्खु रूपियछट्टको सम्मन्नितब्बो।
पुट हिंसायं। पोटेति, पोटयति।
कीट बन्धे। बन्धो बन्धनं। कीटेति, कीटयति। कीटो।
ठकारन्तधातु
सठसङ्खारगतीसु। सठेति, सठयति।
सुठ आलसिये। सोठेति, सोठयति।
सुठि सोसने। सुण्ठेति, सुण्ठयति।
सठ सिलाघायं। सठेति, सठयति।
सठ असम्माभासने। सठेति। सठयति, सठो।
एत्थ सठोति केराटिको। सठयतीति सठो, न सम्मा भासतीति अत्थो।
सठ केतवे। रूपं तादिसमेव।
‘‘सुदस्सं वज्जमञ्ञेसं, अत्तनो पन दुद्दसं…पे॰…
अत्तनो पन छादेति, कलिंव कितवासठो’’ति॥
एत्थ साकुणिको ‘‘कितवा’’ति वुत्तो। तस्स इदं केतवं, तस्मिं केतवे अयं धातु वत्ततीति अत्थो।
कठि सोके। कण्ठेति, कण्ठयति।
ठकारन्तधातुरूपानि।
डकारन्तधातु
पटि परिहासे। पण्डेति, पण्डयति। उप्पण्डेति, उप्पण्डयति। मनुस्सानं नं भिक्खुनिं उप्पण्डिंसु।
लडि उक्खेपे। लण्डेति, लण्डयति।
खडि कडि छेदे। खण्डेति, खण्डयति। कण्डेति, कण्डयति। खण्डो, कण्डो।
पिडिसङ्घाते। पिण्डेति, पिण्डयति। पिण्डो।
एत्थ च पिण्डोति समूहसङ्खातो कलापोपि ‘‘चोळं पिण्डो रति खिड्डा’’ति एत्थ वुत्तो आहारसङ्खातो पिण्डोपि पिण्डोयेव।
कुडि वेधने। कुण्डेति, कुण्डयति। कुण्डलं।
मडि भूसायं हसने च। मण्डेति, मण्डयति। मण्डो, मण्डनं, मण्डितो।
भडि कल्याणे। कल्याणं कल्याणता। भण्डेति, भण्डयति। भण्डो।
एत्थ च भण्डोति धनं, अलङ्कारो वा। ‘‘भण्डं गण्हाति। समलङ्करित्वा भण्डेना’’ति च आदीसु विय।
दण्ड दण्डविनिपाते। दण्डेति, दण्डयति। दण्डो।
छड्ड छड्डने। छड्डेति, छड्डयति। छड्डनको। छड्डियति, छड्डितो। छड्डितुं, छड्डयितुं, छड्डेत्वा, छड्डयित्वा।
डकारन्तधातुरूपानि।
ढकारन्तधातु
वड्ढ आकिरणे। कंसपातिया पायासं वड्ढेति, वड्ढयति। भत्तं वड्ढेत्वा अदासि।
इमानि ढकारन्तधातुरूपानि।
णकारन्तधातु
वण्ण वण्णक्रियावित्थारगुणवचनेसु। वण्णो पसंसा। क्रिया करणं। वित्थारो वित्थिन्नता। गुणो सीलादिधम्मो। वचनं वाचा। वण्णेति, वण्णयति। वण्णो, वण्णं, सुवण्णं, संवण्णना।
वण्णसद्दो छविथुतिकुलवग्गकारणसण्ठानपमाणरूपायतनादीसु दिस्सति। तत्थ ‘‘सुवण्णवण्णोसि भगवा’’ति एवमादीसु छवियं। ‘‘कदा सञ्ञूळ्हा पन ते गहपति समणस्स गोतमस्स वण्णा’’ति एवमादीसु थुतियं। ‘‘चत्तारोमे भो गोतम वण्णा’’तिएवमादीसु कुलवग्गे। ‘‘अथ केन नु वण्णेन, गन्धथेनोति वुच्चती’’ति एवमादीसु कारणे। ‘‘महन्तं हत्थिराजवण्णं अभिनिम्मिनित्वा’’तिएवमादीसु सण्ठाने। ‘‘तयो पत्तस्स वण्णा’’ति एवमादीसु पमाणे। ‘‘वण्णो गन्धो रसो ओजा’’ति एवमादीसु रूपायतनेति।
तत्थ छवियन्ति छविगता वण्णधातु एव ‘‘सुवण्णवण्णो’’ति एत्थ वण्णग्गहणेन गहिताति अपरे। वण्णनं कित्तिया उग्घोसनन्ति वण्णो, थुति। वण्णियति असङ्करतो ववत्थपियतीति वण्णो, कुलवग्गो। वण्णियति फलं एतेन यथासभावतो विभावियतीति वण्णो, कारणं, वण्णं दीघरस्सादिवसेन सण्ठहनन्ति वण्णो, सण्ठानं। वण्णियति अड्ढमहन्तादिवसेन पमियतीति वण्णो, पमाणं। वण्णेति विकारमापज्जमानं हदयङ्गतभावं पकासेतीति वण्णो, रूपायतनं। एवं तेन तेन पवत्तिनिमित्तेन वण्णसद्दस्स तस्मिं तस्मिं अत्थे पवत्ति वेदितब्बा।
अपरम्पि वण्णसद्दस्स अत्थुद्धारं वदाम। वण्णसद्दो सण्ठानजाति रूपायतनकारणपमाणगुणपसंसाजातरूपपुळिनक्खरादीसु दिस्सति। अयञ्हि ‘‘महन्तं सप्पराजवण्णं अभिनिम्मिनित्वा’’तिआदीसु सण्ठाने दिस्सति, ‘‘ब्राह्मणोव सेट्ठो वण्णो, हीनो अञ्ञो वण्णो’’तिआदीसु जातियं। ‘‘परमाय वण्णपोक्खरताय समन्नागतो’’तिआदीसु रूपायतने।
‘‘न हरामि न भञ्जामि, आरा सिङ्घामि वारिजं।
अथ केन नु वण्णेन, गन्धथेनोति वुच्चती’’ति
आदीसु कारणे। ‘‘तयो पत्तस्स वण्णा’’तिआदीसु पमाणे। ‘‘कदा सञ्ञूळ्हा पन ते गहपति समणस्स गोतमस्स वण्णा’’तिआदीसु गुणे। ‘‘वण्णारहस्स वण्णं भासती’’तिआदीसु पसंसायं। ‘‘वण्णं अञ्जनवण्णेन, कालिङ्गम्हि वनिम्हसे’’ति एत्थ जातरूपे। ‘‘अकिलासुनो वण्णपथे खणन्ता’’ति एत्थ पुळिने। ‘‘वण्णागमो वण्णविपरियायो’’तिआदीसु अक्खरे दिस्सति। इच्चेवं सब्बथापि –
छवियं थुतियं हेमे, कुलवग्गे च कारणे।
तकारन्तधातु
चिन्त चिन्तायं। चिन्तेति, चिन्तयति। चित्तं, चिन्ता, चिन्तना, चिन्तनको। कारिते ‘‘चिन्तापेति, चिन्तापयती’’ति रूपानि।
तत्थ चित्तन्ति आरम्मणं चिन्तेतीति चित्तं, विजानातीति अत्थो, सब्बचित्तसाधारणवसेनेतं दट्ठब्बं। एत्थ सिया – कस्मा ‘‘आरम्मणं चिन्तेतीति चित्त’’न्ति वत्वापि ‘‘विजानातीति अत्थो’’ति वुत्तं, ननु चिन्तनविजानना नानासभावा। न हि ‘‘चिन्तेती’’ति पदस्स ‘‘विजानाती’’ति अत्थो सम्भवति, दुप्पञ्ञस्स हि नानप्पकारेहि चिन्तयतोपि सुखुमत्थाधिगमो न होतीति? सच्चं, ‘‘विजानाती’’ति इदं पदं चित्तस्स सञ्ञापञ्ञाकिच्चेहि विसिट्ठविसयग्गहणं दीपेतुं वुत्तं सब्बचित्तसाधारणत्ता चित्तसद्दस्स। यञ्हि धम्मजातं ‘‘चित्त’’न्ति वुच्चति, तदेव विञ्ञाणं, तस्मा विजाननत्थं गहेत्वा सञ्ञापञ्ञाकिच्चाविसिट्ठविसयग्गहणं दीपेतुं ‘‘विजानाती’’ति वुत्तं।
इदानि अञ्ञगणिकधातुवसेनपि निब्बचनं पकासयाम – सब्बेसु चित्तेसु यं लोकियकुसलाकुसलमहाक्रियचित्तं, तं जवनवीथिवसेन अत्तनो सन्तानं चिनोतीति चित्तं, विपाकं कम्मकिलेसेहि चितन्ति चित्तं, इदं चिधातुवसेन निब्बचनं। यं किञ्चि लोके विचित्तं सिप्पजातं, सब्बस्स तस्स चित्तेनेव करणतो चित्तेति विचित्तेति विचित्तं करियति एतेनाति चित्तं, चित्तकरणताय चित्तन्ति वुत्तं होति, इदं चित्तधातुवसेन निब्बचनं। चित्तताय चित्तं, इदं पाटिपदिकवसेन निब्बचनं। तेनाहु अट्ठकथाचरिया ‘‘सब्बम्पि यथानुरूपतो चित्तताय चित्तं, चित्तकरणताय चित्तन्ति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो’’ति।
एत्थ हि चित्तस्स सरागसदोसादिभेदभिन्नत्ता सम्पयुत्तभूमिआरम्मणहीनमज्झिमपणीताधिपतीनं वसेन चित्तस्स चित्तता वेदितब्बा। किञ्चापि एकस्स चित्तस्स एवं विचित्तता नत्थि, तथापि विचित्तानं अन्तोगधत्ता समुदायवोहारेन अवयवोपि ‘‘चित्त’’न्ति वुच्चति, यथा पब्बतनदीसमुद्दादिएकदेसेसु दिट्ठेसु पब्बतादयो दिट्ठाति वुच्चन्ति। तेनाहु अट्ठकथाचरिया ‘‘कामञ्चेत्थ एकमेव एवं चित्तं न होति, चित्तानं पन अन्तोगधत्ता एतेसु यं किञ्चि एकम्पि चित्तताय ‘चित्त’न्ति वत्तुं वट्टती’’ति।
एत्थ च वुत्तप्पकारानमत्थानं विनिच्छयो बवति। कथं? यस्मा यत्थ यत्थ यथा यथा अत्थो लब्भति, तत्थ तत्थ तथा तथा गहेतब्बो। तस्मा यं आसेवनपच्चयभावेन चिनोति, यञ्च कम्मुना अभिसङ्खतत्ता चितं, तं तेन कारणेन चित्तन्ति वुत्तं। यं पन तथा न होति, तं परित्तक्रियद्वयं अन्तिमजवनञ्च लब्भमानचिन्तनविचित्ततादिवसेन चित्तन्ति वेदितब्बं, हसितुप्पादो पन अञ्ञजवनगतिकोयेवाति।
इमानि चित्तस्स नामानि –
थकारन्तधातु
कथ कथने। कथेति, कथयति। धम्मं साकच्छति। साकच्छा, कथा, परिकथा, अट्ठकथा।
तत्थ साकच्छतीति सह कथयति। अत्थो कथियति एतायाति अट्ठकथा, त्थकारस्स ट्ठकारत्तं।
याय’त्थमभिवण्णेन्ति, ब्यञ्जनत्थपदानुगं।
निदानवत्थुसम्बन्धं, एसा अट्ठकथा मता॥
‘‘अट्ठकथा’’ति च ‘‘अत्थसंवण्णना’’ति च निन्नानाकरणं।
पथि गतियं। पन्थेन्ति, पन्थयन्ति। पन्थो। भूवादिगणे ‘‘पथ गतिय’’न्ति अकारन्तवसेन कथितस्स ‘‘पथति, पथो’’ति निग्गहीतागमवज्जितानि रूपानि भवन्ति, इध पन इकारन्तवसेन कथितस्स सनिग्गहीतागमानि रूपानि निच्चं भवन्तीति दट्ठब्बं।
पुत्थ आदरानादरेसु। पुत्थेति, पुत्थयति।
मुत्थ सङ्घाते। मुत्थेति, मुत्थयति।
वत्थ अद्दने। वत्थेति, वत्थयति।
पुथ भासायं। पोथेति, पोथयति। कथेतीति अत्थो।
पुथ पहारे। पोथेति, पोथयति। कुमारे पोथेत्वा अगमासि।
कथ वाक्यपबन्धे। कथेति, कथयति। कथा।
सथ दुब्बल्ये। सथेति, सथयति।
अत्थ पत्थ याचनायं। अत्थेति, अत्थयति। अत्थो। पत्थेति, पत्थयति। पत्थना। पटिपक्खं अत्थयन्ति इच्छन्तीति पच्चत्थिका।
दकारन्तधातु
हदकरीसुस्सग्गे। करीसुस्सग्गो करीसस्स उस्सग्गो विस्सज्जनं। हदेति, हदयति। ओहदेति, ओहदयति।
विद लाभे। इमस्मिं ठाने लाभो नाम अनुभवनं, तस्मा विदधातु अनुभवने वत्ततीति अत्थो गहेतब्बो। सुखं वेदनं वेदेति। दुक्खं वेदनं वेदेति। वेदयति। वेदना, वित्ति। वेदयितं। सुखं वेदनं वेदयमानो।
कुदि अनतभासने। कुन्देति, कुन्दयति।
मिद सिनेहने। अत्र सिनेहो नाम पीति। मेदेति, मेदयति।
छद संवरणे। गेहं छादेति, छादयति। दोसं छादेति, छादयति। पटिच्छादेति, पटिच्छादयति। छत्तं। छन्ना कुटि।
तत्र छत्तन्ति आतपत्तं। आतपं छादेतीति छत्तं। पटिच्छादियतेति छन्ना।
चुद सञ्चोदने आणत्तियञ्च। चोदेति, चोदयति। चोदको, चुदितको, चोदना। आनन्दो बुद्धचोदितो।
तत्र चोदनाति चालना। चालनाति दोसारोपनाति अत्थो।
छद्द वमने। छद्देति, छद्दयति।
मद वित्तियोगे। मदेति, मदयति।
विद चेहनाख्याननिवासेसु। चेहना सञ्ञाणं। आख्यानं कथनं। निवासो निवसनं। वेदेति, वेदयति। पटिवेदेति, पटिवेदयति। पटिवेदयामि ते महाराज।
सद्दसद्दने। सद्देति, सद्दयति। विसद्देति, विसद्दयति। सद्दो, सद्दितो। दीघत्ते ‘‘सद्दायती’’ति रूपं।
एत्थ च ‘‘मं सद्दायतीति सञ्ञाय वेगेन उदके पती’’ति अट्ठकथापाठो निदस्सनं, इदं ‘‘पब्बतायती’’ति रूपं विय धातुवसेन निप्फन्नं न होतीति न वत्तब्बं, धातुवसेन निप्फन्नंयेवाति गहेतब्बं। सद्दोति सद्दियतीति सद्दो, यथावुच्चतीति वचनं। अथ वा सद्दियति अत्थो अनेनाति सद्दो। गरवो पन ‘‘सप्पतीति सद्दो। उदीरियति अभिलपियतीति अत्थो’’ति वदन्ति।
धकारन्तधातु
रन्धपाके। सूदो भत्तं रन्धेति, रन्धयति। काकं सोकाय रन्धेहि। रन्धको। सूदेन ओदनो रन्धियति। रन्धितो। रन्धनं। पुरिसो सूदं सूदेन वा ओदनं रन्धापेति, रन्धापयति। रन्धेतुं, रन्धयितुं। रन्धित्वा, रन्धयित्वा, रन्धिय इच्चादीनि।
धू कम्पने। धावेति, धावयति।
गन्ध सूचने अद्दने च। सूचनं। पकासनं। अद्दनं परिप्लुता। गन्धेति, गन्धयति, गन्धो।
एत्थ गन्धोति गन्धेति अत्तनो वत्थुं सूचयति पकासेतीति गन्धो। पटिच्छन्नं वा पुप्फफलादिं ‘‘इदमेत्थ अत्थी’’ति पेसुञ्ञं उपसंहरन्तो विय पकासेतीति गन्धो। गमुधरधातुद्वयवसेनपि गन्धसद्दत्थो वत्तब्बो ‘‘गच्छन्तो धरियतीति गन्धो’’ इति, आह च ‘‘गच्छन्तो धरियतीति गन्धो, सूचनतोपि वा’’ति। गन्धसद्दो च ‘‘उप्पलगन्धथेनो’’ति एत्थ छेदने वत्ततीति दट्ठब्बो।
वध संयमे। वधेति, वधयति।
बुधि हिंसायं। बुन्धेति, बुन्धयति। पलिबुन्धेति, पलिबुन्धयति। पलिबोधो, परिसद्दो उपसग्गो, सो विकारवसेन अञ्ञथा जातो। तत्थ पलिबोधोति आवासपलिबोधादि। अपिच पलिबोधोति तण्हामानदिट्ठित्तयञ्च।
वद्ध छेदनपूरणेसु। वद्धेति, वद्धयति। वद्धकी। वद्धकीति गहकारको।
गद्ध अभिकङ्खायं। गद्धेति, गद्धयति। गद्धो। गद्धोति गिज्झो। ‘‘गद्धबाधिपुब्बो’’ति इदमेत्थ निदस्सनं।
सधुपहंसने। सधेति, सधयति।
वद्ध भासायं। वद्धेति, वद्धयति।
अन्ध दिट्ठूपसंहारे। दिट्ठूपसंहारो नाम चक्खुसञ्ञिताय दिट्ठिया उपसंहारो अपनयनं विनासो वा। चक्खु हि पस्सन्ति एतायाति दिट्ठीति वुच्चति। यं सन्धाय अट्ठकथासु ‘‘ससम्भारचक्खुनो सेतमण्डलपरिक्खित्तस्स कण्हमण्डलस्स मज्झे अभिमुखं ठितानं सरीरसण्ठानुप्पत्तिदेसभूते दिट्ठिमण्डले’’ति वुत्तं। टीकायम्पि च ‘‘दिट्ठिमण्डलेति अभिमुखट्ठितानं सरीरसण्ठानुप्पत्तिदेसभूते चक्खुसञ्ञिताय दिट्ठिया मण्डले’’ति वुत्तं। एवंभूताय दिट्ठिया उपसंहारे अन्धधातु वत्तति। अन्धेति, अन्धयति। चक्खूनि अन्धयिंसु, अन्धो। अन्धोति अन्धेतीति अन्धो। द्विन्नं चक्खूनं एकस्स वा वसेन नट्ठनयनो, एवमिध अन्धधातु वुत्तो। कच्चायने पन ‘‘खादामगमानं खन्धन्धगन्धा’’ति वचनेन अमधातुस्स अन्धादेसकरणवसेन रूपनिप्फत्ति दस्सिता।
नकारन्तधातु
मानपूजायं पेमने वीमंसायं। मानेति, मानयति। माता। विमानेति, विमानयति, पटिमानेति, पटिमानयति। मानना, सम्मानना, विमानना, विमानं, विमाननं, मानितो।
अमानना यत्थ सन्तो, सन्तानं वा विमानना।
हीनसम्मानना वापि, न तत्थ वसतिं वसे॥
वीमंसति, वीमंसा, वीमंसियतीति वीमंसियमानो। वीमंसन्तो।
तत्थ मानेतीति पूजेति, अट्ठकथासु पन ‘‘मानेन्ती’’ति एतस्मिं ठाने अयमत्थो दस्सितो ‘‘मानेन्तीति मनेन पियायन्ति। पूजेन्तीति पच्चयेहि पूजेन्ती’’ति। सो वेवचनत्थप्पकासनवसेन वुत्तोति गहेतब्बो। माननपूजनसद्दा हि परियायसद्दत्ता वेवचनसद्दा एव। विमानेतीति अवमञ्ञति। विमानन्ति सोभाविसेसयोगतो विसिट्ठमानियताय विमानं, विसेसतो मानेतब्बन्ति हि विमानं, देवानं वसनट्ठानभूतं ब्यम्हं।
मन थम्भे। थम्भो चित्तस्स थद्धता। मानेति, मानयति। मानो।
थन देवसद्दे। देवसद्दो मेघसद्दो, थनेति, थनयति।
यथापि मेघो थनयं, विज्जुमाली सतक्ककु।
थलं निन्नञ्च पूरेति, अभिवस्सं वसुन्धरं।
यथा पावुसको मेघो, थनयन्तो सविज्जुको।
ऊन परिहानियं। ऊनेति, ऊनयति। ऊनो लोको।
धन सद्दे। धनेति, धनयति, धनिय्यति। धनि, धनं।
तत्थ धनीति सद्दो। धनन्ति सन्तकं, तञ्हि मम इदन्ति धनायितब्बं सद्दायितब्बन्ति धनन्ति। अयं पन धातु इच्छायम्पि वत्तति। ‘‘माता हि तव इरन्धति, विधूरस्स हदयं धनिय्यती’’ति पाळि निदस्सनं। तत्थ धनिय्यतीति पत्थेति इच्छति।
पकारन्तधातु
ञप तोसननिसानेसु। ञापेति, ञापयति, पञ्ञापेति, पञ्ञापयति, पञ्ञत्ति।
एत्थ च निद्देसे ‘‘पञ्ञापेती’’ति पदं निदस्सनं। तत्थ पञ्ञापेतीति कतनिब्बचनेहि वाक्यावयवेहि वित्थारवसेन निरवसेसतो देसितेहि वेनेय्यानं चित्तपरितोसनं बुद्धिनिसानञ्च करोतीति अत्थो। पपुब्बो निक्खिपने। आसनं पञ्ञापेति, पञ्ञापयति। ‘‘आसनं पञ्ञपेती’’ति रस्सत्तम्पि दिस्सति। अमतस्स द्वारं पञ्ञपेति, पञ्ञा। कारिते ‘‘पुरिसो पुरिसेन आसनं पञ्ञपापेती’’ति एकमेव पदं। तानि ‘‘पञ्ञापेति, पञ्ञापयती’’ति रूपानि यदा ‘‘ञा अवबोधने’’ति इमिस्सा रूपानि सियुं, तदा हेतुकत्तुरूपानि भवन्ति। एत्थ पन सुद्धकत्तुरूपानि तब्बाचकत्ता।
लप वियत्तियं वाचायं। लपेति, लपयति। लापो, लपनं, आलापो, सल्लापो, कथासल्लापो, लपितं।
ब्यप दाहे। झापेति, झापयति। झत्तो, झानं।
तत्थ झत्तोति खुद्दापरेतो पाचनग्गिना झापितोति झत्तो, ‘‘झत्ता अस्सु किलन्ता’’ति च पाळि। झानन्ति नीवरणधम्मे झापेतीति झानं, सवुद्धिकं। कारिते पन – झापापेति, झापापयति।
रूप रूपक्रियायं। रूपक्रिया नाम पकासनक्रिया। रूपेति, रूपयति। रूपं।
तत्थ रूपन्ति रूपयतीति रूपं। वण्णविकारं आपज्जमानं हदयङ्गतभावं पकासेतीति अत्थो। दिवादिगणे पनायं ‘‘रूपं रुप्पने’’ति भिज्जनादिअत्थं गहेत्वा ठिता।
कप्प विधिम्हि। विधि क्रिया। सीहसेय्यं कप्पेति। कप्पयति। मोरो वासमकप्पयि। सीहसेय्यं पकप्पेन्तं, बुद्धं वन्दामि गोतमं।
कप्प वितक्के विधिम्हि छेदने च। कप्पेति, कप्पयति, मोरो वासमकप्पयि। कप्पितमस्सु। पकप्पेति, पकप्पयति। सङ्कप्पेति, सङ्कप्पयति। कप्पो, सङ्कप्पो, विकप्पो। कप्पसमणो इच्चादीनि।
तत्थ कप्पोति परिच्छेदवसेन कप्पियतीति कप्पो। सङ्कप्पोति सङ्कप्पनं। विकप्पोति विविधा कप्पनं, अत्थस्स अनेकन्तिकभावो। इध कप्पसद्दस्स अत्थुद्धारो भवति।
बकारन्तधातु
सम्ब सम्बन्धे। सम्बन्धो दळ्हबन्धनं। सम्बेति, सम्बयति। सम्बलं।
सबि मण्डले। मण्डलं परिमण्डलता। रूपं तादिसमेव।
कुबि अच्छादने। कुम्बेति, कुम्बयति।
लुबि दुबि अद्दने। अद्दनं हिंसा। लुम्बेति, लुम्बयति। दुम्बेति, दुम्बयति।
पुब्ब निकेतने। निकेतनं निवासो। पुब्बेति, पुब्बयति।
गब्ब माने। मानो अहंकारो। गब्बेति, गब्बयति। गब्बनं, गब्बितो। तत्थ गब्बतीति न सङ्कुचति।
बकारन्तधातुरूपानि।
भकारन्तधातु
भू पत्तियं। पत्ति पापनं। सकम्मिका धातु। भावेति, भावयति। पभावेति, पभावयति। इत्थम्भूतो। चक्खुभूतो, ञाणभूतो, धम्मभूतो, ब्रह्मभूतो।
तत्थ भावेतीति पुरिसो गच्छन्तं पुरिसमनुगच्छन्तो पापुणातीति अत्थो। एस नयो सेसक्रियापदेसुपि। एत्थ च ‘‘भावेती’’तिआदीनि यत्थ सचे ‘‘भू सत्ताय’’न्ति धातुया रूपानि होन्ति, तत्थ हेतुकत्तुरूपानि नाम होन्ति। ‘‘भावेति कुसलं धम्म’’न्तिआदीनेत्थ निदस्सनपदानि। भावेतीति हि वड्ढेतीति अत्थो। इध पन सुद्धकत्तुरूपत्ता पापुणातीति अत्थो। इत्थम्भूतोति इमं पकारं भूतो पत्तो। ‘‘चक्खुभूतो’’तिआदीनि पन ‘‘भू सत्तायं, भू पत्तिय’’न्ति द्विगणिकानं द्विन्नं धातूनं वसेन अट्ठकथाटीकानयनिस्सितं अत्थं पकासयिस्साम आगमिकानं कोसल्लत्थाय। तत्थ चक्खुभूतोति यथा चक्खु सत्तानं दस्सनत्थं परिणेति, एवं लोकस्स याथावदस्सनसाधनतो दस्सनकिच्चपरिणायकट्ठेन चक्खुभूतो। अथ वा चक्खु विय भूतोतिपि चक्खुभूतो। पञ्ञाचक्खुमयत्ता वा सयम्भूञाणेन पञ्ञाचक्खुं भूतो पत्तोति चक्खुभूतो। विदितकरणट्ठेन ञाणभूतो, असाधारणं वा ञाणं भूतो पत्तोति ञाणभूतो, अविपरीतसभावट्ठेन, परियत्तिधम्मप्पवत्तनतो वा हदयेन चिन्तेत्वा वाचाय निच्छारितधम्ममयोति धम्मभूतो। बोधिपक्खियधम्मेहि वा उप्पन्नत्ता लोकस्स च तदुप्पादनतो अनञ्ञसाधारणं वा धम्मं भूतो पत्तोति धम्मभूतो। सेट्ठट्ठेन ब्रह्मभूतो। अथ वा ब्रह्मं वुच्चति मग्गो तेन उप्पन्नत्ता लोकस्स च तदुप्पादनत्ता, तञ्च सयम्भूञाणेन भूतो पत्तोति ब्रह्मभूतो। एवं द्विन्नं धातूनं वसेन वुत्तो अत्थो वेदितब्बो।
अपरानि चेत्थ निदस्सनपदानि वेदितब्बानि। ‘‘ताता मयं महल्लका सुद्धोदनमहाराजपुत्तं बुद्धभूतं सम्भावेय्याम वा नो वा, तुम्हे तस्स सासने पब्बजेय्याथा’’ति च ‘‘अथ खो थेरा भिक्खू आयस्मन्तं रेवतं सहजातियं सम्भाविंसू’’ति चाति। अञ्ञानिपि पनेत्थ ‘‘मनुस्सभूतो, देवभूतो’’तिआदीनि योजेतब्बानि। तथा हि संसारमोचकपेतवत्थु अट्ठकथायं ‘‘मनुस्सभूतातिमनुस्सेसु जाता, मनुस्सभावं वा पत्ता’’ति अत्थो संवण्णितो।
भू अवकम्पने। अयम्पि सकम्मको। भावेति, भावयति। मनोभावनीया भिक्खू।
एत्थ च भावेतीति अनुकम्पति पुत्तं वा भातरं वा यंकिञ्चि। मनोभावनीयाति ‘‘दीघायुका होन्तु भदन्ता अरोगा अब्यापज्जा’’ति एवमादिना भावेतब्बा अनुकम्पितब्बाति मनोभावनीया। अञ्ञत्थ पन मनोभावनीयाति मनोवड्ढनकाति अत्थो। येसु हि दिट्ठेसु मनो वड्ढति, ‘‘ते मनोभावनीया’’ति वुच्चन्ति।
लभ आभण्डने। लभेति, लभयति।
मकारन्तधातु
आतेन चमु धोवने। आपुब्बो चमुधातु धोवने वत्तति। आचमेति, आचमयति। आचमनकुम्भी।
एत्थ पन ‘‘ततो हि सो आचमयित्वा लिच्छवी, थेरस्स दत्वा युगानि अट्ठा’’ति अप्पसक्कारपेतवत्थुपाळिप्पदेसो निदस्सनं। तत्थ आचमयित्वाति हत्थपादधोवनपुब्बकं मुखं विक्खालेत्वा। अयं पन धातु भूवादिगणिकत्ते ‘‘चमती’’ति भक्खनत्थं गहेत्वा तिट्ठति।
कमु इच्छाकन्तीसु। कामेति, कामयति। कामो, कन्ति, निकन्ति, कामना, कामयमानो,कामेन्तो, अभिक्कन्तं। अभिक्कन्तवण्णा।
एत्थ च कामोति रूपादिविसयं कामेतीति कामो। कामियतीति वा कामो, किलेसकामवत्थुकामवसेनेतं दट्ठब्बं। किलेसो हि तेभूमकवट्टसङ्खातञ्च वत्थु ‘‘कामो’’ति वुच्चति। मारोपि वा देवपुत्तो ‘‘कामो’’ति वुच्चति। सो हि अच्चन्तकण्हधम्मसमङ्गिताय पपञ्चसमतिक्कन्तेपि बुद्धपच्चेकबुद्धबुद्धसावके अत्तनो वसे ठपेतुं कामेतीति ‘‘कामो’’ति वुच्चति।
वुत्तञ्चेतं पोराणकविरचनायं –
‘‘वन्दे वन्देहमस्सत्थं, यत्थ सन्तज्जितो जितो।
कामो कामोघतिण्णेन, बुद्धेन वसता सता’’ति।
इमानि पनस्स नामानि –
कामो नमुचि कण्हो च, वसवत्ती पजापति।
पमत्तबन्धु मदनो, पापिमा दम्मकोपि च।
कन्दप्पो च रतिपति, मारो च कुसुमायुधो।
अञ्ञे अञ्ञानिपि वदन्ति। तानि सासनानुलोमानि न होन्तीति इध न दस्सितानि। अट्ठकथासु पन ‘‘मारो, नमुचि, कण्हो, पमत्तबन्धू’’ति चत्तारियेव नामानि आगतानि।
यकारन्तधातु
यु जिगुच्छायं। यावेति, यावयति। यवो।
ब्यय खये। ब्ययेति, ब्यययति। अब्ययीभावो।
ब्यय चित्तसमुस्सग्गे। तादिसंयेव रूपं।
यकारन्तधातुरूपानि।
रकारन्तधातु
पर गतियं। परेति, परयति। एत्थ च ‘‘इति खो आनन्द कुसलानि सीलानि अनुपुब्बेन अग्गाय परेन्ती’’ति पाळि निदस्सनं। तत्थ अग्गाय परेन्तीति अरहत्तत्थाय गच्छन्ति।
गर उग्गमे। गरेति, गरयति। गरु।
चर असंसये। चरेति, चरयति।
पूरि अप्पायने। पूरेति, पूरयति।
वर इच्छायं। वरेति, वरयति। वरो, वरं, वरन्तो। एते वरानं चतुरो वरेमि। एतं सक्क वरं वरे।
तत्थ वरोति वरियते वरितब्बोति वरो। वरन्ति वरेतीति वरं, इच्छन्तो पत्थेन्तोति अत्थो।
‘‘महामहारहं सक्य-मुनि नीवरणा रणा।
मुत्तं मुत्तं सुदस्सनं, वन्दे बोधिवरं वर’’न्ति
पुराणकविरचनायं ‘‘वर’’न्ति पदस्स विय। एवं वरेतीति वरन्तो। वरेति वरेमि इच्छामि याचामि। कारिते ‘‘पवारेती’’ति रूपं, इच्छापेतीति अत्थो। निसेधनत्थे पनिदं कारितं न होति।
सर अक्खेपे। सरेति, सरयति। सरो। सरोति सद्दो।
सार दुब्बल्ये। सारेति, सारयति। दुब्बलो भवतीति अत्थो।
कुमार कीळायं। कुमारेति, कुमारयति। कुमारो, कुमारको। कुमारी, कुमारिका।
एत्थ कुमारयति तत्थ तत्थ कीळतीति कुमारो। सो एव अतिदहरत्ता कुमारको। एस नयो इतरत्रापि।
सूर वीर विक्कन्तियं। विक्कन्ति विक्कमनं। सूरेति, सूरयति। वीरेति, वीरयति। सूरो, वीरो। सासनिकेहि पन सद्धम्मविदूहि एवं धातुसभावानम्पि सूरवीरसद्दानं निब्बचनं न दस्सितं, केवलं पन तत्थ तत्थ ‘‘सूरोति विसिट्ठउरो’’ति च ‘‘महावीरोति महाविक्कन्तो’’ति च ‘‘वीरोति वीरियवा’’ति च अत्थविवरणमत्तमेव दस्सितं।
लकारन्तधातु
पालरक्खणे। ‘‘रक्खणं, ताणं, गोपनं, अवनं, पालनं, रक्खा, रक्खणा, गुत्ति’’ इच्चेते परियाया। पालेति, पालयति। पालको, बुद्धपालो। अम्बपाली गणिका। समो भवतु पालिना। पालितो, पालनं, पाळि।
एत्थ पाळीति अत्थं पालेतीति पाळि, लस्स ळत्तं। अथ वा अन्तोदकं रक्खणट्ठेन महतो तळाकस्स थिरा महतीति पाळि वियाति पाळि, परियत्तिधम्मो। अपरो नयो पकट्ठानं उक्कट्ठानं सीलादिअत्थानं बोधनतो सभावनिरुत्तिभावतो बुद्धादीहि भासितत्ता च पकट्ठानं वचनप्पबन्धानं आळीति पाळि।
पाळिसद्दो पाळिधम्मे, तळाकपाळियम्पि च।
दिस्सते पन्तियञ्चेव, इति ञेय्यं विजानता॥
अयञ्हि ‘‘पाळिया अत्थमुपपरिक्खन्ती’’तिआदीसु परियत्तिधम्मसङ्खाते पाळिधम्मे दिस्सति। ‘‘महतो तळाकस्स पाळी’’तिआदीसु तळाकपाळियं। ‘‘पाळिया निसीदिंसू’’तिआदीसु पन्तियं, पटिपाटिया निसीदिंसूति अत्थो। इमस्मिं पनत्थे धातुया किच्चं नत्थि। पाटिपदिको हि पन्तिवाचको पाळिसद्दो।
तिल सिनेहने। तेलेति, तेलयति। तेलं, तिलो, तिलं।
तत्थ तिलोति तिलगच्छो। तिलन्ति तप्फलं। ततो पन निक्खन्तो सिनेहो तेलं। सो हि ‘‘तिलानं इदन्ति तेल’’न्ति वुच्चति। यदि एवं ‘‘सासपतेल’’न्तिआदिवचनं न युज्जेय्याति? नो न युज्जति, ‘‘तिलसिनेहने’’ति एवं वुत्ताय तिलधातुया सामञ्ञतो यस्स कस्सचि सिनेहस्स वचनतो। तेन ‘‘सासपतेलं, मधुकतेल’’न्तिआदयो सासने पयोगा दिस्सन्ति। मयं पन तिलधातुवसेन निप्फन्नानं तिलगच्छतप्फलवाचकानं ‘‘तिलो, तिल’’न्ति सद्दरूपानं पकासनमुखेन ‘‘तिलानं इदन्ति तेल’’न्ति वदाम, न पन तेन वचनेन सासपादीनं सिनेहस्स अतेलत्तं वदाम। अथ किञ्चरहीति चे? तद्धितविधाने विञ्ञुनं कोसल्लत्थं तिलसद्दं पटिच्च ‘‘तिलानं इदन्ति तेल’’न्ति वदाम। सिनेहसङ्खातस्स सासपादीनं तेलस्स वचनं न जहाम, तस्मा उदाहरणप्पकासने ‘‘तिलो, तिलं, तेल’’न्ति अवत्वा ‘‘तेलं, तिलो, तिल’’न्ति अम्हेहि वुत्तं। इदञ्हि वचनं तेलस्स सामञ्ञतो सिनेहे पवत्तिं दीपेति। तेनेव च सासने ‘‘तिलतेलं, सासपतेल’’न्तिआदिना विसेसवचनम्पि दिस्सतीति निट्ठमेत्थावगन्तब्बं। अपिच तेलसद्दो येभुय्येन तिलतेले वत्तति, यथा मिगसद्दो हरिणमिगेतिपि दट्ठब्बं।
जल अपवारणे। जालेति, जालयति। जालं, जाला। जालन्ति मच्छजालं। जालाति अग्गिजाला।
वकारन्तधातु
दिवु परिकूजने। परिकूजनं गज्जनं। देवेति, देवयति। देवो च परिदेवित्वा। देवोति मेघो।
दिवुअद्दने। अद्दनं गन्धपिसनन्ति वदन्ति। देवेति, देवयति।
चिव भासायं। चिवेति, चिवयति।
वकारन्तधातुरूपानि।
सकारन्तधातु
पुस पोसने। पोसेति, पोसयति। इमानि रूपानि किञ्चापि भूवादिगणिकं ‘‘पोसेती’’ति रूपं पटिच्च हेतुकत्तुरूपानि विय दिस्सन्ति, तथापि ‘‘अञ्ञेपि देवो पोसेती’’तिआदिकस्स चुरादिगणिकरूपस्स दस्सनतो सुद्धकत्तुवसेन वुत्तानीति दट्ठब्बं। उभिन्नं पन कारितट्ठाने ‘‘पोसापेति, पोसापयती’’ति हेतुकत्तुरूपानि इच्छितब्बानि।
पेस पटिहरणे। पेसेति, पेसयति।
पिस बलपाणनेसु। पिसेति, पिसयति।
पसि नासने। पंसेति, पंसयति।
जसि रक्खणे। जंसेति, जंसयति।
सिलेस सिलेसने। सिलेसेति, सिलेसयति। सिलेसो।
लूस हिंसायं। लूसेति, लूसयति।
पुन्स अभिमद्दने। नकारो निग्गहीतत्थं। पुंसेति, पुंसयति। नपुंसको। धातुनकारस्स लोपे ‘‘पोसो’’ इच्चपि रूपं।
तत्थ न पुंसकोति इत्थिभावपुम्भावरहितो पुग्गलो। सो हि पुरिसो विय सातिसयं पच्चामित्ते न पुंसेति अभिमद्दनं कातुं न सक्कोतीति नपुंसकोति वुच्चति। केचि पन ‘‘न पुमा, न इत्थी’’ति नपुंसकोति वचनत्थं वदन्ति। तथा हि सद्दसत्थविदू तं पुग्गलं नपुंसकलिङ्गवसेन नपुंसकन्ति वदन्ति।
धूस कन्तिकरणे। धूसेति, धूसयति।
रुस रोसने। रोसनं कोपकरणं। रोसेति, रोसयति। रोसो। रोसोति कोधो।
ब्युस उस्सग्गे। ब्योसेति, ब्योसयति।
जस हिंसायं। जासेति, जासयति।
हकारन्तधातु
अरह पूजायं। अरहेति, अरहयति। अरहा, अरहं। ‘‘अरहा, खीणासवो, असेक्खो’’ति अरहतो नामानि।
सिनेह सिनेहने। सिनेहेति, सिनेहयति।
वरह हिंसायं। वरहेति, वरहयति। वराहो।
वराहोति सूकरोपि हत्थीपि वुच्चति। ‘‘एणेय्या च वराहा चा’’ति एत्थ हि सूकरो ‘‘वराहो’’ति वुत्तो, ‘‘महावराहस्स…पे॰… नदीसु जग्गतो’’ति एत्थ पन हत्थी ‘‘वराहो’’ति।
रह चागे। रहेति, रहयति।
चह परिकत्थने। चहेति, चहयति।
मह पूजायं। महेति, महयति। महितो राजा महाराजा। विहारमहो, चेतियमहो।
पिह इच्छायं। पिहेति, पिहयति। पिहा, पिहालु, अपिहो, पिहनीया विभूतियो।
कुहविम्हापने। कुहेति, कुहयति। कुहको। कुहयति लोकविम्हापनं करोतीति कुहको। कुहना।
सह परिसहने। परिसहनं खन्ति। सहेति, सहयति। सहनं। भूवादिगणिकस्स पनस्स ‘‘सहती’’ति रूपं।
गरह विनिन्दने। गरहेति, गरहयति। गरहा। भूवादिगणिकस्स पनस्स ‘‘गरहती’’ति रूपं।
हकारन्तधातुरूपानि।
ळकारन्तधातु
तळ ताळने। ताळेति, ताळयति। पताळेति, पताळयति। ताळं। ताळन्ति कंसताळादि।
तळ आघाते। पुब्बे विय रूपानि।
खळ भेदे। खळेति, खळयति।
इळ थवने। इळेति, इळयति।
जुळ पेरणे। जोळेति, जोळयति।
पीळ अवगाहने। पीळेति, पीळयति। निप्पीळेति, निप्पीळयति। पीळनको, पीळितो, पीळा, पीळनं, निप्पीळनको।
लळ उपसेवायं। लाळेति, लाळयति। उपलाळेति, उपलाळयति। भूवादिगणट्ठाय पन विलासनत्थे वत्तमानाय एतिस्सा ‘‘लळती’’ति रूपं।
सिळ सेळने। सेळेति, सेळयति। सेळेन्तो। एत्थ सेळेतीति सेळितसद्दं करोति।
अवग्गन्तधातुरूपानि।
चुरादी एत्तका दिट्ठा, धातवो मे यथाबलं।
सुत्तेस्वञ्ञेपि पेक्खित्वा, गण्हव्हो अत्थयुत्तितो॥
चुरपमुखगणो मे सासनत्थं पवुत्तो,
सुपचुरहितकामो तम्पि सिक्खेय्य धीरो।
सुपचुरनयपाठे सत्थुनो तञ्हि सिक्खं,
पियुसमिव मनुञ्ञं अत्थसारं लभेथ॥