४. अत्थालङ्कारावबोध-चतुत्थपरिच्छेद
अत्थालङ्कारसहिता, सगुणा बन्धपद्धति।
अच्चन्तकन्ता कन्ता [यतो अच्चन्तकन्ता (क॰)] व वुच्चन्ते ते ततो’धुना॥
सभाव, वङ्कवुत्तीनं, भेदा द्विधा अलंक्रिया।
पठमा तत्थ वत्थूनं, नानावत्था’विभाविनी॥
यथा
लीला विकन्ति सुभगो, दिसा थिर विलोकनो।
बोधिसत्तङ्कुरो भासं, विरोचि वाच मासभिं॥
वुत्ति वत्थुसभावस्स, या’ञ्ञथा सा’परा भवे।
तस्सा’नन्तविकप्पत्ता, होति बीजो’पदस्सनं॥
वङ्कवुत्ति अत्थालङ्कार
उद्देस
तत्था’तिसय, उपमा, रूपका, वुत्ति, दीपकं,।
अक्खेपो, त्थन्तरन्यासो, ब्यतिरेको, विभावना॥
हेतु , क्कमो, पियतरं, समास, परिकप्पना।
समाहितं, परियाय, वुत्ति, ब्याजोपवण्णनं॥
विसेस, रुळ्हाहङ्कारा, सिलेसो, तुल्ययोगिता।
निदस्सनं, महन्तत्तं, वञ्चना, प्पकतत्थुति,॥
एकावलि, अञ्ञमञ्ञं, सहवुत्ति, विरोधिता।
परिवुत्ति, ब्भमो, भावो, मिस्स, मासी, रसी, इति॥
एते भेदा समुद्दिट्ठा, भावो जीवित मुच्चते।
वङ्कवुत्तीसु पोसेसि, सिलेसो तु सिरिं परं॥
निद्देस
पकासका विसेसस्स, सिया’तिसयवुत्ति या।
लोका’तिक्कन्तविसया, लोकिया,ति च सा द्विधा॥
लोकियातिसयस्से’ते,
भेदा ये जातिआदयो।
पटिपादीयते त्व’ज्ज, लोकातिक्कन्तगोचरा॥
पिवन्ति देहकन्ती ये, नेत्तञ्जलिपुटेन ते।
ना’लं हन्तुं जिने’सं त्वं, तण्हं तण्हाहरोपि किं?
उपमानो’पमेय्यानं, सधम्मत्तं सियो’पमा।
सद्द, त्थगम्मा, वाक्यत्थ, विसया,ति च सा भिधा॥
समास, पच्चये, वा’दी, सद्दा तेसं वसा तिधा।
सद्दगम्मा समासेन, मुनिन्दो चन्दिमा’ननो॥
आयादी पच्चया तेहि, वदनं पङ्कजायते।
मुनिन्दनयन द्वन्दं, नीलुप्पलदलीयति॥
इवादी इव, वा, तुल्य, समान, निभ, सन्निभा।
यथा, सङ्कास, तुलित, प्पकास, पतिरूपका॥
सरी, सरिक्ख, संवादी, विरोधि, सदिसा, विय।
इवयुत्ता
जिनो संक्लेसतत्तानं, आविभूतो जनान’यं।
घम्मसन्तापतत्तानं, घम्मकाले’म्बुदो विय॥
इववियुत्ता
मुनिन्दानन माभाति, विलासेकमनोहरं।
उद्धं समुग्गतस्सा’पि, किं ते चन्द विजम्भना॥
समुब्बेजेति धीमन्तं, भिन्नलिङ्गादिकं तु यं।
उपमादूसनाया’ल, मेतं कत्थचि तं यथा॥
हंसी’वा’यं ससी भिन्न, लिङ्गा, कासं सरानि’व।
विजाति वचना, हीना, सा’व भत्तो भटो’धिपे॥
‘‘खज्जोतो भाणुमाली’व, विभाति’’त्यधिकोपमा।
अफुट्ठत्था ‘‘बलम्बोधि, सागरो विय संखुभि॥’’
‘‘चन्दे कलङ्को भिङ्गो’वे’, त्यु’पमापेक्खिनी अयं।
खण्डिता केरवा’कारो, सकलङ्को निसाकरो॥
इच्चेवमादिरूपेसु, भवन्ति विगता’दरा।
करोन्ति चा’दरं धीरा, पयोगे क्वचि दे’व तु॥
इत्थीयं’वा’जनो याति, वदत्ये’सा पुमा विय।
पियो पाणा इवा’यं मे, विज्जा धन’मिव’च्चिता॥
भवंविय महीपाल, देवराजा विरोचते।
अल’मंसुमतो कच्छं, तेजसा रोहितुं अयं॥
असेसवत्थुविसयसमास
अङ्गुलिदल संसोभिं, नखदीधिति केसरं।
सिरसा न पिलन्धन्ति, के मुनिन्द पद’म्बुजं॥
असेसवत्थुविसयअसमास
रतनानि गुणा भूरी, करुणा सीतलं जलं।
गम्भीरत्त मगाधत्तं, पच्चक्खो’यं जिनो’म्बुधि॥
असेसवत्थुविसयमिस्सक
चन्दिका मन्दहासा ते, मुनिन्द! वदनि’न्दुनो।
पबोधयत्य’यं साधु, मनो कुमुद काननं॥
असेसवत्थुविसये, पभेदो रूपके अयं।
एकदेसविवुत्तिम्हि, भेदो दानि पवुच्चति॥
एकदेसविवुत्तिसमास
विलास हास कुसुमं, रुचिरा’धर पल्लवं।
सुखं के वा न विन्दन्ति, पस्सन्ता मुनिनो मुखं॥
एकदेसविवुत्तिअसमास
पादद्वन्दं मुनिन्दस्स, ददातु विजयं तव।
नखरंसी परं कन्ता, यस्स पापजयद्धजा॥
एकदेसविवुत्तिमिस्सक
सुनिम्मलकपोलस्स, मुनिन्द वदनि’न्दुनो।
साधु’प्पबुद्ध हदयं, जातं केरव काननं॥
रूपकानि बहून्ये’व [टीकायं उद्धटं युत्तरूपकं सितपुप्फुजलं लोल, नेत्तभिङ्ग तवा’ननं। कस्स नाम मनो धीर, नाकड्ढति मनोहरं।], युत्ता, युत्तादिभेदतो।
विसुं न तानि वुत्तानि, एत्थे’व’न्तोगधानि’ति॥
‘‘चन्दिमा’कासपदुम’’, मिच्चेतं खण्डरूपकं।
दुट्ठ, ‘‘मम्बोरुहवनं, नेत्तानि’च्चा’’दि सुन्दरं॥
परियन्तो विकप्पानं, रूपकस्सो’पमाय च।
नत्थि यं तेन विञ्ञेय्यं, अवुत्त मनुमानतो॥
पुनप्पुन मुच्चारणं [पुनप्पुनुच्चारणं यं (सी॰ क॰)], यमत्थस्स, पदस्स च।
उभयेसञ्च विञ्ञेय्या, सा’य’मावुत्ति नामतो॥
अत्थावुत्ति
मनो हरति सब्बेसं, आददाति दिसा दस।
गण्हाति निम्मलत्तञ्च, यसोरासि जिनस्स’यं॥
पदावुत्ति
विभासेन्ति दिसा सब्बा, मुनिनो देहकन्तियो।
विभा सेन्ति च सब्बापि, चन्दादीनं हता विय॥
उभयावुत्ति
जित्वा विहरति क्लेस, रिपुं लोके जिनो अयं।
विहरत्य’रिवग्गो’यं, रासिभूतो’व दुज्जने॥
एकत्थ वत्तमानम्पि, सब्बवाक्यो’पकारकं।
दीपकं नाम तं चादि, मज्झ, न्तविसयं तिधा॥
आदि दीपक
अकासि बुद्धो वेनेय्य, बन्धून ममितो’दयं।
सब्बपापेहि च समं, नेकतित्थियमद्दनं॥
मज्झे दीपक
दस्सनं मुनिनो साधु, जनानं जायते’मतं।
तद’ञ्ञेसं तु जन्तूनं, विसं निच्चो’पतापनं॥
अन्तदीपक
अच्चन्त कन्त लावण्य, चन्दा’तप मनोहरो।
जिना’ननि’न्दु इन्दु च, कस्स ना’नन्दको भवे॥
मालादीपक
होता’विप्पटिसाराय, सीलं, पामोज्जहेतु सो।
तं पीतिहेतु, सा चा’यं, पस्सद्ध्या’दि पसिद्धिया॥
इच्चा’दिदीपकत्तेपि, पुब्बं पुब्ब मपेक्खिनी।
वाक्यमाला पवत्ताति, तं मालादीपकं मतं॥
अनेने’व’प्पकारेन, सेसान मपि दीपके।
विकप्पानं विधातब्बा, नुगति सुद्धबुद्धिभि॥
विसेस वचनि’च्छायं, निसेधवचनं तु यं।
अक्खेपो नाम सोयञ्च, तिधा कालप्पभेदतो॥
एकाकी’ नेकसेनं तं, मारं स विजयी जिनो।
कथं त मथवा तस्स, पारमीबल मीदिसं॥
अतीतक्खेपो।
किं चित्ते’जासमुग्घातं, अपत्तो’स्मीति खिज्जसे।
पणामो ननु सो ये’व, सकिम्पि सुगते गतो॥
वत्तमानक्खेपो।
सच्चं न ते गमिस्सन्ति, सिवं सुजनगोचरं।
मिच्छादिट्ठि परिक्कन्त [परिकन्त (क॰)]
हि रहित सब्बब्यापी
तेपि लोकहिता सत्ता, सूरियो चन्दिमा अपि।
अत्थं पस्स गमिस्सन्ति, नियमो केन लङ्घ्यते॥
हि सहित सब्बब्यापी
सत्था देवमनुस्सानं, वसी सोपि मुनिस्सरो।
गतो’व निब्बुतिं सब्बे, सङ्खारा न हि सस्सता॥
हि रहित विसेसट्ठ
जिनो संसारकन्तारा, जनं पापेति [पापेसि (क॰)] निब्बुतिं।
ननु युत्ता गति सा’यं, वेसारज्ज समङ्गिनं॥
हि सहित विसेसट्ठ
सुरत्तं ते’धरफुटं, जिन! रञ्जेति मानसं।
सयं रागपरीता हि, परे रञ्जेन्ति सङ्गते॥
वाच्चे गम्मे थ वत्थूनं, सदिसत्ते पभेदनं।
ब्यतिरेको’य’मप्ये’को, भयभेदा चतुब्बिधो॥
वाच्चएकब्यतिरेक
गम्भीरत्त महत्तादि, गुणा जलधिना जिन!।
तुल्यो त्व मसि भेदो तु, सरीरेने’दिसेन ते॥
वाच्च उभयब्यतिरेक
महासत्ता’तिगम्भीरा, सागरो सुगतोपि च।
सागरो’ञ्जनसङ्कासो, जिनो चामीकरज्जुति॥
गम्म एकब्यतिरेक
न सन्तापापहं नेवि, च्छितदं मिगलोचनं।
मुनिन्द! नयनद्वन्दं, तव तग्गुण भूसितं॥
गम्मउभयब्यतिरेक
मुनिन्दानन मम्भोज, मेसं नानत्त मीदिसं।
सुवुत्ता’मतसन्दायी, वदनं ने’दिस’म्बुजं॥
पसिद्धं कारणं यत्थ, निवत्तेत्वा’ ञाकारणं।
साभाविकत्त मथवा, विभाब्यं सा विभावना॥
कारणन्तरविभावना
अनञ्जिता’सितं नेत्तं, अधरो रञ्जिता’रुणो।
समानता भमु चा’यं, जिना’नावञ्चिता तव॥
साभाविक विभावना
न होति खलु दुज्जन्य, मपि दुज्जनसङ्गमे।
सभावनिम्मलतरे, साधुजन्तून चेतसि॥
जनको , ञापको चेति, दुविधा हेतवो सियुं।
पटिसङ्खरणं तेसं, अलङ्कारतायो’दितं॥
भावा’भाव किच्चवसा, चित्तहेतुवसापि च।
भेदा’नन्ता इदं तेसं, मुखमत्त निदस्सनं॥
परमत्थपकासे’क, रसा सब्बमनोहरा।
मुनिनो देसना’यं मे, कामं तोसेति मानसं॥
भावकिच्चो कारकहेतु।
धीरेहि सह संवासा, सद्धम्मस्सा’भियोगतो।
निग्गहेनि’न्द्रियानञ्च, दुक्खस्सु’पसमो सिया॥
अभावकिच्चो कारकहेतु।
मुनिन्द’चन्द संवादि, कन्तभावो’पसोभिना।
मुखेने’व सुबोधं ते, मनं पापा’भिनिस्सटं॥
भावकिच्चो ञापकहेतु।
साधुहत्था’रविन्दानि, सङ्कोचयति ते कथं।
अभिन्नविसेसन
विसुद्धा’मतसन्दायी, पसत्थरतना’लयो।
गम्भीरो चा’य’ मम्बोधि, पुञ्ञेना’पादितो मया॥
भिन्नाभिन्नविसेसन
इच्छित’त्थपदो सारो, फलपुप्फो’पसोभितो।
सच्छायो’य’मपुब्बोव कप्परुक्खो समुट्ठितो॥
सागरत्तेन सद्धम्मो, रुक्खत्तेनो’दितो जिनो।
सब्बे साधारणा धम्मा, पुब्बत्रा’ञ्ञत्र तु’त्तयं॥
वत्थुनो’ञ्ञप्पकारेन, ठिता वुत्ति तद’ञ्ञथा।
परिकप्पीयते यत्थ, सा होति परिकप्पना॥
उपमा’ब्भन्तरत्तेन, किरियादिवसेन च।
कमेनो’दाहरिस्सामि, विविधा परिकप्पना॥
उपमाब्भन्तरपरिकप्पना
इच्छाभङ्गा’तुरा’सीना, ता’तिनिच्चल मच्छरा।
वसं नेन्ति’व धीरं तं, तदा योगा’भियोगतो॥
क्रियापरिकप्पना
गजं मारो समारुळ्हो, युद्धाय’च्चन्त’मुन्नतं।
मग्ग मन्वेसती नून, जिनभीतो पलायितुं॥
गुणपरिकप्पना
मुनिन्द! पादद्वन्दे ते, चारु राजिव सुन्दरे।
मञ्ञे पापा’भि’सम्मद्द, जातसोणेन सोणिमा॥
मञ्ञे, सङ्के, धुवं, नून, मिव, मिच्चेव मादिहि।
सा’यं ब्यञ्जीयते क्वा’पि, क्वा’पि वाक्येन गम्यते॥
गम्मपरिकप्पना
दया सञ्जात सरसा, देहा निक्खन्तकन्तियो।
पीणेन्ता जिन! ते साधु, जनं सरसतं नयुं॥
आरब्भन्तस्स यंकिञ्चि, कत्तुं पुञ्ञवसा पुन।
साधन’न्तरलाभो यो, तं वदन्ति समाहितं॥
मारा’रिभङ्गा’भिमुख, मानसो तस्स सत्थुनो।
महामही महारवं, रवी’य’मुपकारिका॥
अवत्वा’भिमतं तस्स, सिद्धिया दस्सन’ञ्ञथा।
वदन्ति तं ‘परियाय, वुत्ती’ति सुचिबुद्धयो॥
विवट’ङ्गणनिक्खित्तं, धन’मारक्ख वज्जितं।
धनकाम! यथाकामं, तुवं गच्छ यदिच्छसि॥
थुतिं करोति निन्दन्तो, विय तं ब्याजवण्णनं।
दोसा’भासा गुणा एव, यन्ति सन्निधि मत्र हि॥
सञ्चालेतु मलं त्वं’सि, भुसं कुवलया’खिलं।
विसेसं तावता नाथ!, गुणानं ते वदाम किं?
विसेसि’च्छायं दब्बस्स, क्रिया, जाति, गुणस्स च।
वेकल्लदस्सनं यत्र, विसेसो नाम यं भवे॥
विरुद्धकम्मसिलेस
सवसे वत्तयं लोकं, अखिलं कल्लविग्गहो।
पराभवति मारारि, धम्मराजा विजम्भते॥
अविरुद्धकम्मसिलेस
सभावमधुरं पुञ्ञ विसेसो’दय सम्भवं।
सुणन्ति वाचं मुनिनो, जना पस्सन्ति चा’मतं॥
अभिन्नकम्मसिलेस
अन्धकारा’पहाराय , सभाव मधुराय च।
मनो पीणेति जन्तूनं, जिनो वाचाय भाय च॥
नियमवन्तसिलेस
केस’क्खीनं’व कण्हत्तं, भमूनंयेव वङ्कता।
पाणिपादा’धरानं’व, मुनिन्दस्सा’भिरत्तता॥
नियमक्खेपसिलेस
पाणिपादा’धरेस्वे’व, सारागो तव दिस्सति।
दिस्सते सो’य मथवा, नाथ! साधुगुणेस्व’पि॥
अविरोधिसिलेस
सलक्खणो’तिसुभगो, तेजस्सी नियतो’दयो।
लोकेसो जितसंक्लेसो,
विभाति समणिस्सरो॥
विरोधिसिलेस
असमोपि समो लोके,
लोकेसोपि नरुत्तमो।
सदयो प्य’दयो पापे, चित्ता’यं मुनिनो गति॥
ओचित्यसम्पोसकपदसिलेस
संसारदुक्खो’पहता, वनता जनता त्वयि।
सुख मिच्छित मच्चन्तं, अमतन्दद! विन्दति॥
गुणयुत्तेहि वत्थूहि, समं कत्वान कस्सचि।
संकित्तनं भवति यं, सा मता तुल्ययोगिता॥
सम्पत्तसम्मदो लोको, सम्पत्ता’लोकसम्पदो।
उभोहि रंसिमाली च, भगवा च तमोनुदो॥
अत्थन्तरं साधयता, किञ्चि तं सदिसं फलं।
दस्सीयते असन्तं वा, सन्तं वा तं निदस्सनं॥
असन्तफलनिदस्सन
उदया समणिन्दस्स, यन्ति पापा पराभवं।
धम्मराजविरुद्धानं, सूचयन्ता दुर’न्ततं॥
सन्तफलनिदस्सन
सिरो निक्खित्त चरणो, च्छरियान’म्बुजान’यं।
परम’ब्भुततं लोके, विञ्ञापेत’त्तनो जिनो॥
विभूतिया महन्तत्तं, अधिप्पायस्स वा सिया।
परमुक्कंसतं यातं, तं महन्तत्त मीरितं॥
विभूतिमहन्तत्त
किरीट रतन’च्छाया, नुविद्धा’तप वारणो।
पुरा परं सिरिं विन्दि, बोधिसत्तो’ भिनिक्खमा॥
अधिप्पायमहन्तत्त
सत्तो सम्बोधियं बोधि, सत्तो सत्तहिताय सो।
हित्वा स्नेहरसाबन्ध, मपि राहुलमातरं॥
गोपेत्वा वण्णनीयं यं, किञ्चि दस्सीयते परं।
असमं वा समं तस्स, यदि सा वञ्चना मता॥
असमवञ्चना
पुरतो न सहस्सेसु, न पञ्चेसु च तादिनो।
मारो परेसु तस्से’सं, सहस्सं दसवड्ढितं॥
समवञ्चना
विवाद मनुयुञ्जन्तो, मुनिन्दवदनि’न्दुना।
सम्पुण्णो चन्दिमा ना’यं, छत्त मेतं मनोभुनो॥
परानुवत्तनादीहि, निब्बिन्देनि’ह या कता।
थुति र’प्पकते सा’यं, सिया अप्पकतत्थुति॥
सुखं जीवन्ति हरिणा, वनेस्व’परसेविनो।
अनायासो पलाभेहि, जलदब्भङ्कुरादिभि॥
उत्तरं उत्तरं यत्थ, पुब्बपुब्बविसेसनं।
सिया एकावलि सा’यं, द्विधा विधि, निसेधतो॥
विधिएकावलि
पादा नखालि रुचिरा, नखालि रंसि भासुरा।
रंसीतमोपहाने’क, रसा सोभन्ति सत्थुनो॥
निसेधएकावलि
असन्तुट्ठो यति नेव,
सन्तोसो ना’लयाहतो।
ना’लयो यो स जन्तूनं, ना’नन्त ब्यसना वहो॥
यहिं भूसिय भूसत्तं, अञ्ञमञ्ञं तु वत्थुनं।
विना’व सदिसत्तं तं, अञ्ञमञ्ञविभूसनं॥
ब्यामं’सु मण्डलं तेन, मुनिना लोकबन्धुना।
महन्तिं विन्दती कन्तिं, सोपि तेनेव तादिसिं॥
कथनं सहभावस्स, क्रियाय च, गुणस्स च।
‘सहवुत्ती’ति विञ्ञेय्यं, त’दुदाहरणं यथा॥
क्रियासहवुत्ति
जलन्ति चन्दरंसीहि, समं सत्थु नखं सवो।
विजम्भति च चन्देन, समं तम्मुखचन्दिमा॥
गुणसहवुत्ति
जिनो’दयेन मलीनं, सह दुज्जन चेतसा।
पापं दिसा सुविमला, सह सज्जन चेतसा॥
विरोधीनं पद’त्थानं, यत्थ संसग्गदस्सनं।
समुक्कंसा’भिधानत्थं, मता सा’यं विरोधिता॥
गुणा सभाव मधुरा, अपि लोके’क बन्धुनो।
सेविता पाप सेवीनं, सम्पदूसेन्ति मानसं॥
यस्स कस्स चि दानेन, यस्स कस्स चि वत्थुनो।
विसिट्ठस्स य मादानं, ‘परिवुत्ती’ति सा मता॥
पुरा परेसं दत्वान, मनुञ्ञं नयनादिकं।
मुनिना समनुप्पत्ता, दानि सब्बञ्ञुतासिरी[मुनिन्द! समनुप्पत्तो, दानि सब्बञ्ञुतासिरिं (क॰)]॥
किञ्चि दिस्वान विञ्ञाता, पटिपज्जति तंसमं।
संसया’पगतं वत्थुं, यत्थ सो’यं भमो मतो॥
समं दिसासु’ज्जलासु, जिन पाद नखं’सुना।
पस्सन्ता अभिनन्दन्ति, चन्दा’तप मना जना॥
पवुच्चते यं नामादि, कवीनं भावबोधनं।
अङ्गङ्गीभावमिस्स
पसत्था मुनिनो पाद, नख रंसि महानदी।
अहो! गाळ्हं निमुग्गेपि, सुखयत्ये’व ते जने॥
सदिस बल भाव मिस्स
वेसो सभाव मधुरो, रूपं नेत्त रसायनं।
मधू’व मुनिनो वाचा, न सम्पीणेति कं जनं॥
आसी नाम सिया’त्थस्स, इट्ठस्सा’सीसनं यथा।
तिलोके’कगति नाथो,
पातु लोक मपायतो॥
रस’प्पतीति जनकं, जायते यं विभूसनं।
‘रसवन्त’न्ति तं ञेय्यं, रसवन्त विधानतो॥
रागा’नत’ब्भुत सरोज मुखं धराय,
पादा तिलोकगरुनो’धिक बन्धरागा।
आदाय निच्चसरसेन करेन गाळ्हं,
सञ्चुम्बयन्ति सतता’हित सम्भमेन॥
इच्चा’नुगम्म पुरिमाचरिया’नुभावं,
सङ्खेपतो निगदितो’य मलङ्कतीनं।
भेदो’परूपरि कवीहि विकप्पियानं,
को नाम पस्सितु मलं खलु तास मन्तं॥
इति सङ्घरक्खितमहासामि विरचिते सुबोधालङ्कारे