॥ नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स॥
अट्ठकथा
संगायनस्स पुच्छा-विस्सज्जना
सदेवकोपि चे लोको, आगन्त्वा तासयेय्य मं।
न मे पटिबलो अस्स, जनेतुं भयभेरवं॥
सचेपि त्वं महिं सब्बं, ससमुद्दं सपब्बतं।
उक्खिपित्वा महानाग, खिपेय्यासि ममूपरि।
नेव मे सक्कुणेय्यासि, जनेतुं भयभेरवं।
अञ्ञदत्थु तवेवस्स, विघातो उरगाधिप॥
मा दानि कोधं जनयित्थ, इतो उद्धं यथा पुरे।
सस्सघातञ्च माकत्थ, सुखकामा हि पाणिनो।
करोथ मेत्तं सत्तेसु, वसन्तु मनुजा सुखं॥
चत्तारो आसीविसा उग्गतेजा घोरविसाति खो भिक्खवे चतुन्नेतं महाभूतानं अधिवचनं।
पञ्च वधका पच्चत्थिकाति खो भिक्खवे पञ्चन्नेतं उपादानक्खन्धानं अधिवचनं।
छट्ठो अन्तरचरो वधको उक्खित्तासिकोति खो भिक्खवे नन्दीरागस्सेतं अधिवचनं।
सुञ्ञो गामोति खो भिक्खवे छन्नेतं अज्झत्तिकानं आयतनानं अधिवचनं।
चोरा गामघातकाति खो भिक्खवे छन्नेतं बाहिरानं आयतनानं अधिवचनं।
महाउदकण्णवो खो भिक्खवे चतुन्नेतं ओघानं अधिवचनं।
ओरिमं तीरं सासङ्कं सप्पटिभयन्ति खो भिक्खवे सक्कायस्सेतं अधिवचनं।
पारिमं तीरं खेमं अप्पटिभयन्ति खो भिक्खवे निब्बानस्सेतं अधिवचनं।
वीरियारम्भस्सेतं अधिवचनं।
गन्त्वा कस्मीरगन्धारं, इसि मज्झन्तिका तदा।
दुट्ठं नागं पसादेत्वा, मोचेसि बन्धना बहू॥
पुनपि भन्ते दक्खेमु सङ्गति चे भविस्सति।
अज्जापि सन्तानमयं, मालं गन्थेन्ति नन्दने।
देवपुत्तो जवो नाम, यो मे मालं पटिच्छति॥
मुहुत्तोविय सो दिब्बो, इध वस्सानि सोळस।
रत्तिन्दिवो च सो दिब्बो, मानुसिं सरदो सतं॥
इति कम्मानि अन्वेन्ति, असङ्खेय्यापि जातियो।
कल्याणं यदि वा पापं, न हि कम्मं विनस्सति॥
यो इच्छे पुरिसो होतुं, जाति जाति पुनप्पुनं।
परदारं विवज्जेय्य, धोतपादोव कद्दमं॥
या इच्छे पुरिसो होतुं, जाति जाति पुनप्पुनं।
सामिकं अपचायेय्य, इन्दंव परिचारिका॥
यो इच्छे दिब्बभोगञ्च, दिब्बमायुं यसं सुखं।
पापानि परिवज्जेत्वा, तिविधं धम्ममाचरे॥
यं भिक्खवे सदेवकस्स लोकस्स समारकस्स सब्रह्मकस्स सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय दिट्ठं सुतं मुतं विञ्ञातं पत्तं परियेसितं अनुविचरितं मनसा, तमहं जानामि तमहं अभिञ्ञासिं, तं तथागतस्स विदितं, तं तथागतो न उपट्ठाति।
इति खो भिक्खवे तथागतो दिट्ठसुतमुतविञ्ञातब्बेसु धम्मेसु तादीयेव तादी, तुम्हा च पन तादिम्हा अञ्ञो तादी उत्तरितरो वा पणीततरो वा नत्थीति वदामि।
सुवण्णभूमिं गन्त्वान, सोणुत्तरा महिद्धिका।
पिसाचे निद्धमेत्वान, ब्रह्मजालमदेसिसुं॥
समणा मयं महाराज, धम्मराजस्स सावका।
तवेव अनुकम्पाय, जम्बुदीपा इधागता॥
अहं बुद्धञ्च धम्मञ्च, सङ्घञ्च सरणं गतो,
उपासकत्तं देसेसिं, सक्यपुत्तस्स सासने॥
तेन समयेन बुद्धो भगवा वेरञ्जायं विहरति नळेरुपुचि मन्दमूले।
सग्गारोहणसोपाणं , अञ्ञं सीलसमं कुतो।
द्वारं वा पन निब्बान, नगरस्स पवेसने॥
अलमेव कातुं कल्याणं, दानं दातुं यथारहं।
पाणिं कामददं दिस्वा, को पुञ्ञं नकरिस्सति॥
दस्सामन्नञ्च पानञ्च, वत्थसेनासनानि च।
पपञ्च उदपानञ्च, दुग्गे सङ्कमनानि च॥
महाअट्ठकथञ्चेव , महापच्चरिमेवच।
कुरुन्दिञ्चाति तिस्सोपि, सीहळट्ठकथा इमा।
बुद्धमित्तोति नामेन, विसुतस्स यसस्सिनो।
विनयञ्ञुस्स धीरस्स, सुत्वा थेरस्स सन्तिके॥
उपद्दवाकुले लोके, निरुपद्दवतो अयं।
एकसंवच्छरेनेव, यथा निट्ठं उपागता।
एवं सब्बस्स लोकस्स, निट्ठं धम्मूपसंहिता।
सीघं गच्छन्तु आरम्भा, सब्बेपि निरुपद्दवा॥
चिरट्ठितत्थं धम्मस्स, करोन्तेन मया इमं।
सद्धम्मबहुमानेन, यञ्च पुञ्ञं समाचितं।
सब्बस्स आनुभावेन, तस्स सब्बेपि पाणिनो।
भवन्तु धम्मराजस्स, सद्धम्मरससेविनो॥
चिरं तिट्ठतु सद्धम्मो, काले वस्सं चिरं पजं।
तप्पेतु देवो धम्मेन, राजा रक्खतु मेदिनिं॥
ताव तिट्ठतु लोकस्मिं, लोकनित्थरणेसिनं।
दस्सेन्ती कुलपुत्तानं, नयं सीलविसुद्धिया।
याव बुद्धोति नामम्पि, सुद्धचित्तस्स तादिनो।
लोकम्हि लोकजेट्ठस्स, पवत्तति महेसिनो॥
करुणासीतलहदयं , पञ्ञापज्जोतविहतमोहतमं।
सनरामरलोकगरुं, वन्दे सुगतं गतिविमुत्तं॥
बुद्धोपि बुद्धभावं, भावेत्वा चेव सच्छिकत्वाच।
यं उपगतो गतमलं, वन्दे तमनुत्तरं धम्मं॥
सुगतस्स ओरसानं, पुत्तानं मारसेनमथनानं।
अट्ठन्नम्पि समूहं, सिरसा वन्दे अरियसङ्घं॥
दीघस्स दीघसुत्तङ्कितस्स, निपुणस्स आगमवरस्स।
बुद्धानुबुद्धसंवण्णितस्स, सद्धावहगुणस्स॥
सम्मासम्बुद्धेनेव हि तिण्णम्पि पिटकानं अत्थवण्णनाक्कमो भासितो, यापकिण्णकदेसनाति वुच्चति, ततो संगायनादिवसेन सावकेहीति आचरिया वदन्ति।
अत्थप्पकासनत्थं, अट्ठकथा आदितो वसिसतेहि।
पञ्चहि यासङ्गीता, अनुसङ्गीता च पच्छापि॥
मज्झे विसुद्धिमग्गा, एस चतुन्नम्पि आगमानञ्हि।
ठत्वा पकासयिस्सति, तत्थ यथा भासितमत्थं।
इच्चेव कतो तस्मा, तम्पि गहेत्वान सद्धिमेताय।
अट्ठकथाय विजानाथ, दीघागमनिस्सितं अत्थं॥
अत्थानं सूचनतो, सुवुत्ततो सवनतोथसूदनतो,
सुत्ताणा सुत्तसभागतोच, सुत्तन्ति अक्खातं॥
सुदुद्दसं सुनिपुणं, यत्थकामनिपातिनं।
चित्तं रक्खेथ मेधावी, चित्तं गुत्तं सुखावहं॥
सो एवं समाहिते चित्ते परिसुद्धे परियोदाते अनङ्गणे विगतूपक्किलेसे मुदुभूते कम्मनिये ठिते आनञ्जप्पत्ते ञाणदस्सनाय चित्तं अभिनीहरति अभिनिन्नामेति –
यंहितं भिक्खवे सम्मावदमाने वदेय्य समन्तपासो मारस्साति, मातुगामंयेव सम्मा वदमानो वदेय्य समन्तपासो मारस्साति।
यो भिक्खु दिवसं चङ्कमेन निसज्जाय च आवरणीयेहि धम्मेहि चित्तं परिसोधेत्वा।
इति चित्तकिरियवायोधातुविप्फारवसेन अयं कायसम्मतो अट्ठिसङ्घातो अभिक्कमति।
करुणा विय सत्तेसु, पञ्ञा यस्स महेसिनो।
ञेय्यधम्मेसु सब्बेसु, पवत्तित्थ यथारुचि॥
दसाय ताय सत्तेसु, समुस्साहितमानसो।
पाटिहीरावसानम्हि, वसन्तो तिदसालये।
पारिच्छत्तकमूलम्हि, पण्डुकम्बलनामके।
सिलासने सन्निसिन्नो, आदिच्चोव युगन्धरे॥
चक्कवाळसहस्सेहि, दसाहागम्म सब्बसो।
सन्निसिन्नेन देवानं, गणेन परिवारितो।
मातरं पमुखं कत्वा, तस्सा पञ्ञाय तेजसा।
अभिधम्मकथामग्गं, देवानं सम्पवत्तयि॥
तस्स पादे नमस्सित्वा, सम्बुद्धस्स सिरीमतो।
सद्धम्मञ्चस्स पूजेत्वा, कत्वा सङ्घस्स चञ्जलिं॥
यं देवदेवो देवानं, देसेत्वा नयतो पुन।
थेरस्स सारिपुत्तस्स, समाचिक्खि विनायको॥
अनोतत्तदहे कत्वा, उपट्ठानं महेसिनो।
यञ्च सुत्वान सो थेरो, आहरित्वा महीतलं॥
भिक्खूनं परिरुदाहासि, इति भिक्खूहि धारितो।
सङ्गीतिकाले संङ्गीतो, वेदेहमुनिना पुन॥
यं करोमसि ब्रह्मुनो, समं देवेहि मारिस।
तदज्ज तुय्हं कस्साम, हन्द सामं करोम ते॥
अत्थं पकासयिस्सामि, आगमट्ठकथासुपि।
गहेतब्बं गहेत्वान, तोसयन्तो विचक्खणे॥
इतिमे भासमानस्स, अभिधम्मकथं इमं।
अविक्खित्ता निसामेथ, दुल्लभाहिअयंकथा॥
एत्थेते पापका अकुसला धम्मा अपरिसेसा निरुज्झन्ति।
चक्खुं चावुसो पटिच्च रूपेच उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो, फस्सपच्चया वेदना, यं वेदेति, तं सञ्जानाति। यं सञ्जानाति, तं वितक्केति, यं वितक्केति, तं पपञ्चेति, यं पपञ्चेति, ततो निदानं पुरिसं पपञ्चसञ्ञासङ्खा समुदाचरन्ति अतीतानागतपच्चुप्पन्नेसु चक्खुविञ्ञेय्यसु रूपेसु –
पुरिमा भिक्खवे कोटि न पञ्ञायति अविज्जाय।
अत्थेव गम्भीरगतं सुदुब्बुधं,
सयं अभिञ्ञाय सहेतुसम्भवं।
यथानुपुब्बं निखिलेन देसितं,
महेसिना रूपगतंव पस्सति॥
अभिक्कमिस्सामि पटिक्कमिस्सामीति हि चित्तं उप्पज्जमानं रूपं समुट्ठापेति।
न अन्तलिक्खेन न समुद्दमज्झे,
न पब्बतानं विवरं पविस्स।
न विज्जते सो जगतिप्पदेसो,
यत्थट्ठितो मुच्चेय्य पापकम्मा॥
यं पत्तं कुसलं तस्स, आनुभावेन पाणिनो।
सब्बे सद्धम्मराजस्स, ञत्वा धम्मं सुखावहं।
पापुणन्तु विसुद्धाय, सुखाय पटिपत्तिया।
असोकमनुपायासं, निब्बानसुखमुत्तमं॥
चिरं तिट्ठतु सद्धम्मो, धम्मे होन्तु सगारवा।
सब्बेपि सत्ता कालेन, सम्मा देवो पवस्सतु।
यथा रक्खिंसु पोराणा, सुराजानो तथेविमं।
राजा रक्खतु धम्मेन, अत्तनोव पजंपजं॥
ताव तिट्ठतु लोकस्मिं, लोकनित्थरणेसिनं।
दस्सेन्ती कुलपुत्तानं, नयं पञ्ञाविसुद्धिया।
याव बुद्धोति नामम्पि, सुद्धचित्तस्स तादिनो।
लोकम्हि लोकजेट्ठस्स, पवत्तति महेसिनो॥
दुतियसन्निपात
महापदानसुत्त अट्ठकथा
पुच्छा – अट्ठकथा संगीतिया आवुसो पठमे सन्निपाते सकला च विनयसंवण्णना दीघनिकाये च सीलक्खन्धवग्गवण्णना अभिधम्मे च धम्मसङ्गहसंवण्णना संगीता थेरेहि छट्ठसंगीतिकारेहि। इदानि पन दुतिये सन्निपाते दीघनिकाये महावग्गवण्णनातो पट्ठाय तदवसेसानं यथाववत्थितसंवण्णनानं संगायनोकासो अनुप्पत्तो। तस्मा इमिस्सा दुतियसन्निपातसंगीतिया पुब्बकिच्चवसेन यथानुप्पत्ताय महावग्गे महापदानसुत्तसंवण्णनाय पुच्छाविस्सज्जनं कातुं समारभाम। महापदानसुत्तस्स आवुसो निदाने परियापन्नस्स ‘‘करेरिकुटिकाय’’न्तिपदस्स अत्थो कथं अट्ठकथाचरियेन कथितो।
विस्सज्जना – महापदानसुत्तस्स भन्ते निदाने परियापन्नस्स करेरिकुटिकायन्तिपदस्स अत्थो ‘‘करेरिकुटिकाय’’न्ति करेरीति वरुणरुक्खस्स नामं। करेरिमण्डपो तस्सा कुटिकाय द्वारे ठितो, तस्मा करेरिकुटिकाति वुच्चति। यथा कोसम्बरुक्खस्स द्वारेठितत्ता कोसम्बकुटिकाति एवमादिना भन्ते अट्ठकथाचरियेन कथितो।
करेरिकुटिकायन्ति करेरीति वरुणरुक्खस्स नामं।
करेरिमण्डपो तस्सा कुटिकाय द्वारे ठितो, तस्मा करेरिकुटिकाति वुच्चति। यथा कोसम्बरुक्खस्स द्वारे ठितत्ता एकासम्बकुटिकाति।
अन्तोजेतवने किर करेरिकुटि कोसम्बकुटि गन्धकुटि सलळागारन्ति चत्तारि महागेहानि –
एकेकं सतसहस्सपरिच्चागेन निप्फन्नं।
तेसु सलळागारं रञ्ञा पसेनदिना कारितं।
पुब्बेनिवास
पुच्छा – तत्थेव आवुसो निदाने पुब्बेनिवासपटिसंयुत्ता धम्मीकथा उदपादीतिवचनस्स अत्थो कथं अट्ठकथाचरियेन कथितो।
विस्सज्जना – तत्थेव भन्ते निदाने पुब्बेनिवासपटिसंयुत्ता धम्मीकथा उदपादीति वचनस्स अत्थो पुब्बेनिवासपटिसंयुत्ताति एकम्पिजातिं द्वेपि जातियोति एवं निबद्धेन पुब्बेनिवुट्ठखन्धसन्तानसङ्खातेन पुब्बेनिवासेन सद्धिं योजेत्वा पवत्तिता। धम्मीति धम्मसंयुत्ता। उदपादीति अहो अच्छरियं दसबलस्स पुब्बेनिवासञाणं। पुब्बेनिवासं नाम के अनुस्सरन्ति के नानुस्सरन्तीति दिट्ठिया अनुस्सरन्ति, सावका स पच्चेकबुद्धा च बुद्धा च अनुस्सरन्ति। कतरदिट्ठियो अनुस्सरन्ति। ये अग्गपत्ता कम्मवादिनो तेपि चत्तालीसंयेव कप्पे अनुस्सरन्ति, न ततो परन्ति एवमादिना भन्ते अट्ठकथाचरियेन कथितो।
पुब्बेनिवासपटिसंयुत्ताति एकम्पि जातिं द्वेपि जातियोति एवं निबद्धेन पुब्बेनिवुट्ठखन्धसन्तानसङ्खातेन पुब्बेनिवासेन सद्धिं योजेत्वा पवत्तिता।
कप्पपरिच्छेदवार
पुच्छा – तस्मिं आवुसो महापदानसुत्ते उद्देसवारे नवसु परिच्छेदवारेसु पठमे कप्पपरिच्छेदवारे भद्दकप्पेति पदस्स अत्थो अट्ठकथाचरियेन कथं कथितो।
विस्सज्जना – तस्मिं भन्ते महापदानसुत्ते उद्देसवारे नवसु परिच्छेदवारेसु पठमे कप्पपरिच्छेदवारे भद्दकप्पेति पदस्स अत्थो भद्दकप्पेति पञ्चबुद्धुप्पादपटिमण्डितत्ता सुन्दरकप्पे सारकप्पेति भगवा इमं कप्पं थोमेन्तो एवमाह। यतो पट्ठाय किर अम्हाकं भगवा अभिनीहारो कतो, एकस्मिं अन्तरे एकस्मिम्पि कप्पे पञ्चबुद्धा निब्बत्ता नाम नत्थीति एवमादिना भन्ते अट्ठकथाचरियेन कथितो।
विपस्सिस्स भिक्खवे भगवतो इतो सो भिक्खवे छनवुतिकप्पे यं विपस्सी भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो लोके उदपादि –
सद्दकप्पेति पञ्चबुद्धुप्पादपटिमण्डितत्ता सुन्दरकप्पे सारकप्पेति भगवा इमं कप्पं थोमेन्तो एवमाह –
‘‘यतो पट्ठाय किर अम्हाकं भगवताभिनीहारो कतो, एतस्मिं अन्तरे एकस्मिम्पि कप्पे पञ्चबुद्धा निब्बत्ता नाम नत्थि’’ –
आयुपरिच्छेदवार
पुच्छा – चतुत्थे पनावुसो आयुपरिच्छेदवारे अप्पं वा भिय्योति एतेसं पदानं अत्थो कथं अट्ठकथाचरियेन कथितो।
विस्सज्जना – चतुत्थे पन भन्ते आयुपरिच्छेदवारे अप्पं वा भिय्योति एतेसं पदानं अत्थो ‘‘अप्पं वा भिय्योति वस्ससततो वा उपरि अप्पं, अञ्ञं वस्ससतं अपत्वा वीसं वा तिंसं वा चत्तालीसं वा पण्णासं वा सट्ठि वा वस्सानि जीवति। एवं दीघायुको पन अतिदुल्लभो, असुको किर एवं चिरं जीवतीति तत्थ तत्थ गन्त्वा दट्ठब्बो होती’’ति एवमादिना भन्ते तत्थ अट्ठकथाचरियेन कथितो।
मय्हं भिक्खवे एतरहि अप्पकं आयुप्पमाणं परित्तं लहुकं यो चिरं जीवति सो वस्ससतं अप्पं वा भिय्यो।
अप्पं वा भिय्योति वस्ससततो वा उपरि अप्पं, अय्यं वस्ससतं अपत्वा वीसं वा तिंसं वा चत्तालीसंवा वा पण्णासं वा सट्ठि वा वस्सानि जीवति–
उपट्ठाकपरिच्छेदवार
पुच्छा – अट्ठमे पनावुसो उपट्ठाकपरिच्छेदवारे आनन्दोतिपदे कथं अट्ठकथाचरियेन वण्णितो।
विस्सज्जना – अट्ठमे पन भन्ते उपट्ठाकपरिच्छेदे पन आनन्दोति निबद्धुपट्ठाकभावं सन्धाय वुत्तन्ति एवमादिना भन्ते अट्ठकथाचरियेन वण्णितो।
मय्हं भिक्खवे एतरहि आनन्दो नाम भिक्खु उपट्ठाको अहोसि अग्गुपट्ठाको–
भगवतोहि पठमबोधियं अनिबद्धा उपट्ठाका अहेसुं।
एकदा नागसमालो पत्तचीवरं गहेत्वा विचरि।
इदमेव ते कारणं सल्लक्खेत्वा निवारयिम्ह।
एकच्चे भिक्खू इमिना मग्गेन गच्छामाति वुत्ते अञ्ञेन गच्छन्ति।
उट्ठेहि आवुसो आनन्द, उट्ठेहि आवुसो आनन्द।
कं पनेत्थ आनन्द आदीनवं पस्ससि।
कं पनेत्थ आनन्द आनिसंसं पस्ससि।
समवत्तक्खन्धो अतुलो, सुप्पबुद्धो च उत्तरो।
सत्तवाहो विजितसेनो, राहुलो भवति सत्तमो –
सुतना सब्बकामाच, सुचित्ता अथ रोचिनी।
रुचग्गती सुनन्दाच, बिम्बा भवति सत्तमा॥
अनेकजातिसंसारं , सन्धाविस्सं अनिब्बिसं।
महासावक चेती
इमस्मिं ठाने यो पासाणो अत्थि, सो अन्तरधायतु, पंसु सुविसुद्धा होतु, उदकं मा उट्ठहतूति अधिट्ठासि।
इध राजा किं कारेतीति पुच्छन्तानम्पि महासावकानं चेतियानीति वदन्ति।
माला मा मिलायन्तु, गन्धा मा विनस्सन्तु, दीपा मा विज्झायन्तूति अधिट्ठहित्वा सुवण्णपट्टे अक्खरानि छिन्दापेसि –
अनागते पियदोसो नाम कुमारो छत्तं उस्सापेत्वा असोको धम्मराजा भविस्सति, सो इमा धातुयो वित्थारिका करिस्सतीति।
अनागते दलिद्दराजा इमं मणिं गहेत्वा धातूनं सक्कारं करोतूति अक्खरं छिन्दापेसि।
तात अजातसत्तुना धातुनिधानं कतं, एत्थ आरक्खं पट्ठपेहीति पहिणि।
परिक्खीणोदानि मे आयूति अञ्ञासि।
येसञ्च देवपुत्तानं मरणनिमित्तानि आवि भवन्ति।
नस्सति वत भो मे अयं सम्पत्तीति भयाभिभूतो अहोसि।
अत्थि नु खो कोचि समणो वा ब्राह्मणो वा लोकपिता महो महाब्रह्मावा, यो मे हदयनिस्सितं सोकसल्लं समुद्धरित्वा इमं सम्पत्तिं थावरं करेय्याति ओलोकेन्तो कञ्चि अदिस्वा पुन अद्दस मादिसानं सतसहस्सानम्पि उप्पन्नं सोकसल्लं सम्मासम्बुद्धो उद्धरितुं पटिबलोति।
अपरिपक्कं तावस्स ञाणं, कतिपाहं पन अतिक्कमित्वा मयि इन्दसालगुहायं विहरन्ते पञ्च पुब्बनिमित्तानि दिस्वा मरणभयभीतो द्वीसु देवलोकेसु देवताहि सद्धिं उपसङ्कमित्वा चुद्दस पञ्हे पुच्छित्वा उपेक्खापञ्हविस्सज्जनावसाने असीतिया देवतासहस्सेहि सद्धिं सोतापत्तिफले पतिट्ठहिस्सतीति चिन्तेत्वा ओकासं नाकासि।
मम पुब्बेपि एककस्स गतत्ता सत्थारा ओकासो नकतो, अद्धा मे नत्थि मग्गफलस्स उपनिस्सयो, एकस्स पन उपनिस्सये सति चक्कवाळपरियन्तायपि परिसाय भगवा धम्मं देसेतियेव। अवस्सं खो पन द्वीसु देवलोकेसु कस्सचि देवस्स उपनिस्सयो भविस्सति, तं सन्धाय सत्था दम्मं देसेस्सति। तं सुत्वा अहम्पि अत्तनो दोमनस्सं वूपसमेस्सामीति।
चूळगोसिङ्गसुत्त
एवं मे सुतं एकं समयं भगवा नातिके विहरति गिञ्जकावसथे, तेन खो पन समयेन आयस्मा च अनुरुद्धो आयस्मा च नन्दियो आयस्मा च किमिलो गोसिङ्गसालवनदाये विहरन्ति। अथखो भगवा सायन्हसमयं पटिसल्लाना वुट्ठितो येन गोसिङ्गसालवनदायो, तेनुपसङ्कमि। अद्दसा खो दायपालो भगवन्तं दूरतोव आगच्छन्तं। दिस्वान भगवन्तं एतदवोच ‘‘मा महासमण एतं दायं पाविसि, सन्तेत्थ तयो कुलपुत्ता अत्तकामरूपा विहरन्ति, मा तेसं अफासुकमकासी’’ति।
अहं इमे कुलपुत्ते पग्गण्हित्वा उक्कंसित्वा पटिसन्थारं कत्वा धम्मं नेसं देसेस्सामीति।
अस्सोसि खो आयस्मा अनुरुद्धो दायपालस्स भगवता सद्धिं मन्तयमानस्स। सुत्वान दायपालं एतदवोच, मा आवुसो दायपाल भगवन्तं वारेसि, सत्था नो भगवा अनुप्पत्तोति।
मयं तयो जना इध विहराम, अञ्ञे पब्बजिता नाम नत्थि, अयञ्च दायपालो पब्बजितेन विय सद्धिं कथेति, को नु खो भविस्सतीति।
अयं दायपालो फणकतं आसिविसं गीवाय गहेतुं हत्थं पसारेन्तोविय लोके अग्गपुग्गलेन सद्धिं कथेन्तोव न जानाति, अञ्ञतरभिक्खुना विय सद्धिं कथेतीति।
मयं तयो जना समग्गवायं वसाम। सचाहं एककोव पच्चुग्गमनं करिस्सामि। समग्गवासो नाम न भविस्सतीति पियमित्ते गहेत्वाव पच्चुग्गमनं करिस्सामि। यथा च भगवा मय्हं पियो, एवं सहायानम्पि मे पियोति, तेहि सद्धिं पच्चुग्गमनं कातुकामो सयं अकत्वाव उपसङ्कमि।
तस्स मय्हं भन्ते एवं होति, यं नूनाहं सकं चित्तं निक्खिपित्वा इमेसंयेव आयस्मन्तानं चित्तस्स वसेन वत्तेय्यन्ति। सो खो अहं भन्ते सकं चित्तं निक्खिपित्वा इमेसंयेव आयस्मन्तानं चित्तस्स वसेन वत्तामि, नानाहि खो नो भन्ते काया एकञ्च पन मञ्ञे चित्तन्ति।
साधु साधु अनुरुद्धा, कच्चि पन वो अनुरुद्धा अप्पमत्ता आतापिनो पहितत्ता विहरथाति।
तग्घ मयं भन्ते अप्पमत्ता आतापिनो पहितत्ता विहरामाति।
यथा कथं पन तुम्हे अनुरुद्धा अप्पमत्ता आतापिनो पहितत्ता विहरथाति।
सगाथावग्गसंयुत्त अट्ठकथा
यक्खसंयुत्त
आळवकसुत्त
एवं मे सुतं एकं समयं भगवा आळवियं विहरति आळवकस्स यक्खस्स भवने।
नासक्खि मिगं गहेतुन्ति अपवादमोचनत्थं काजेनादाय आगच्छन्तो नगरस्साविदूरे बहलपत्तपलासं महानिग्रोधं दिस्वा परिस्समविनोदनत्थं तस्स मूलमुपगतो।
ये ये वज्जा होन्ति, ते ते सन्धाय ‘‘यो जीवितत्थिको, सो निक्खमतू’’ति भणति।
राजा चोरे गहेत्वा यक्खस्स देतीति मनुस्सा चोरकम्म तो पटिविरता। ततो अपरेन समयेन नवचोरानं अभावेन पुराणचोरानञ्च परिक्खयेन बन्धनागारानि सुञ्ञानि अहेसुं।
राजा अम्हाकं पितरं अम्हाकं पितामहं पेसेतीति मनुस्सा खोभं करिस्सन्ति, मा वो एतं रुच्चीति वारेसि।
नत्थि देव नगरे दारको ठपेत्वा अन्तेपुरे तव पुत्तं आळवककुमारन्ति।
अथ खो आळवको यक्खो येन भगवा तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं एतदवोच निक्खम समणाति। साधावुसोति भगवा निक्खमि। पविस समणाति। साधावुसोति भगवा पाविसि। दुतियम्पि खो ओळवको यक्खो भगवन्तं एतदवोच निक्खम समणाति। साधावुसोति भगवा निक्खमि। पविस समणाति। साधावुसोति भगवा पाविसि। ततियम्पि खो आळवको यक्खो भगवन्तं एतदवोच निक्खम समणाति। साधावुसोति भगवा निक्खमि। पविस समणाति। साधावुसोति भगवा पाविसि। चतुत्थम्पि खो आळवको यक्खो भगवन्तं एतदवोच निक्खम समणाति। न ख्वाहं तं आवुसो निक्खमिस्सामि। यं ते करणीयं, तं करोहीति। पञ्हं तं समण पुच्छिस्सामि, सचे मे न ब्याकरिस्ससि, चित्तं वा ते खिपिस्सामि, हदयं वा ते फालेस्सामि, पादेसु वा गहेत्वा पारगङ्गाय खिपिस्सामीति। न ख्वाहं तं आवुसो पस्सामि सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय, यो मे चित्तं वा खिपेय्य हदयं वा फालेय्य पादेसु वा गहेत्वा पारगङ्गाय खिपेय्य। अपिच त्वं आवुसो पुच्छ यदा कङ्खसीति।
को सो भगवानाम, यो मम भवनं पविट्ठोति आह।
न त्वं आवुसो जानासि भगवन्तं अम्हाकं सत्थारं, यो तुसितभवने ठितो पञ्चमहाविलोकितं विलोकेत्वातिआदिना नयेन याव दम्मचक्कपवत्तना कथेन्ता पटिसन्धिआदीसु द्वत्तिंसपुब्बनिमित्तानि वत्वा इमानिपि त्वं आवुसो अच्छरियानि नाद्दसाति चोदेसुं।
महावग्गसंयुत्त अट्ठकथा
एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन आयस्मा सारिपुत्तो मगधेसु विहरति नालकगामके आबाधिको दुक्खितो बाळ्हगिलानो। चुन्दो च समणुद्देसो आयस्मतो सारिपुत्तस्स उपट्ठाको होति।
अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो तेनेव आबाधेन परिनिब्बायि। अथ खो चुन्दो समणुद्देसो आयस्मतो सारिपुत्तस्स पत्तचीवरमादाय येन सावत्थि जेतवनं अनाथपिण्डिकस्स आरामो, येना यस्मा आनन्दो तेनुपसङ्कमि, उपसङ्कमित्वा आयस्मन्तं आनन्दं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि, एकमन्तं निसिन्नो खो चुन्दो समणुद्देसो आयस्मन्तं आनन्दं एतदवोच ‘‘आयस्मा भन्ते सारिपुत्तो परिनिब्बुतो, इदमस्स पत्तचीवर’’न्ति। अत्थि खो इदं आवुसो चुन्द कथा पाभतं भगवन्तं दस्सनाय, आयामावुसो चुन्द, येन भगवा तेनुपसङ्कमिस्साम, उपसङ्कमित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेस्सामाति। ‘‘एवं भन्ते’’ति खो चुन्दो समणुद्देसो आयस्मतो आनन्दस्स पच्चस्सोसि।
बुद्धा नु खो पठमं परिनिब्बायन्ति, उदाहु अग्गसावकाति।
अनुजानातु मे भन्ते भगवा, अनुजानातु सुगतो। परिनिब्बान कालो मे, ओस्सट्ठो मे आयुसङ्खारोति।
कत्थ परिनिब्बायिस्ससि सारिपुत्ताति।
अत्थि भन्ते मगधेसु नालकगामे जातोवरको, तत्थाहं परिनिब्बायिस्सामीति।
यस्स दानि त्वं सारिपुत्त कालं मञ्ञसि, इदानि पन ते जेट्ठकनिट्ठ भातिकानं तादिसस्स भिक्खुनो दस्सनं दुल्लभं भविस्सति, देसेहि नेसं धम्मन्ति आह।
अथखो आयस्मा च आनन्दो चुन्दो च समणुद्देसो येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु, उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु, एकमन्तं निसिन्नो खो आयस्मा आनन्दो भगवन्तं एतदवोच ‘‘अयं भन्ते चुन्दो समणुद्देसो ‘एवमाह आयस्मा भन्ते सारिपुत्तो परिनिब्बुतो, इदमस्स पत्तचीवर’न्ति। अपिच मे भन्ते ‘मधुरक जातो विय कायो, दिसापि मे न पक्खायन्ति, धम्मापि मं नप्पटिभन्ति आयस्मा सारिपुत्तो परिनिब्बुतो’ति’’ सुत्वा–
अप्पकेनपि मेधावी, पाभतेन विचक्खणो।
दसकनिद्देस
तत्थ कतमं तथागतस्स ठानञ्च ठानतो अट्ठानञ्च अट्ठानतो यथाभूतं ञाणं। इध तथागतो ‘‘अट्ठानमेतं अनवकासो यं दिट्ठिसम्पन्नो पुग्गलो कञ्चि सङ्खारं निच्चतो उपगच्छेय्य नेतं ठानं विज्जती’’ति पजानाति, ‘‘ठानञ्च खो एतं विज्जति यं पुथुज्जनो कञ्चि सङ्खारं निच्चतो उपगच्छेय्य ठानमेतं विज्जती’’ति –
कम्मतो द्वारतो चेव।
कप्पट्ठितियतो तथा।
पाकसाधारणादीहि।
विञ्ञातब्बो विनिच्छयो॥
मया भन्ते उप्पन्नो चोरो न सक्का पटिबाहितुं, सङ्घो परसमुद्दं गच्छतु, अहं समुद्दारक्खं करिस्सामीति।
आवुसो महासोण अभिरुह महाउलुम्पन्ति।
नाहं भन्ते तुम्हेसु अगच्छन्तेसु गमिस्सामीति यावततियं कथेत्वापि थेरं आरोपेतुं असक्कोन्ता निवत्तिंसु।
एवरूपस्स नाम लाभग्गयसग्गप्पत्तस्स सरीरधातुनिचयट्ठानं अनाथं जातन्ति चिन्तयमानो निसीदि।
भन्ते एतं पण्णखादकमनुस्सानं वसनट्ठानं, धूमो पञ्ञायति, अहं पुरतो गमिस्सामीति थेरं वन्दित्वा अत्तनो भवनं अगमासि। थेरो सब्बम्पि भयकालं पण्णखादकमनुस्से निस्साय वसि।
आवुसो महासोण भिक्खाहारो पञ्ञायतीति वत्वा पत्तचीवरं आरोपेत्वा चीवरं पारुपित्वा पत्तं नीहरित्वा अट्ठासि।
महासोणत्थेरो पञ्चभिक्खुसतपरिवारो मण्डलारामविहारं पत्तो, एकेको नवहत्थसाटकेन सद्धिं एकेककहापणग्घनकं पिण्डपातं देतूति मनुस्से अवोचुं।
८. सम्मप्पधानविभङ्ग
१. सुत्तन्तभाजनीयवण्णना
चत्तारोमे आवुसो सम्मप्पधाना। कतमे चत्तारो। इधावुसो भिक्खु अनुप्पन्ना मे पापका अकुसला धम्मा उप्पज्जमाना अनत्थाय संवत्तेय्युन्ति आतप्पं करोति, उप्पन्ना मे पापका अकुसला धम्मा अप्पहीयमाना अनत्थाय संवत्तेय्युन्ति आतप्पं करोति, अनुप्पन्ना मे कुसला धम्मा अनुप्पज्जमाना अनत्थाय संवत्तेय्युन्ति आतप्पं करोति, अनुप्पन्ना मे कुसला धम्मा अनुप्पज्जमाना अनत्थाय संवत्तेय्युन्ति आतप्पं करोति, उप्पन्ना मे कुसला धम्मा निरुज्झमाना अनत्थाय संवत्तेय्युन्ति आतप्पं करोतीति।
उपज्झायो मे अतिविय पसन्नचित्तो वन्दति, किं नु खो पुप्फानि लभित्वा पूजं करेय्यासीति चिन्तेसि।
‘‘कदा आगतोसीति पुच्छि’’
त्वं अम्हे उच्चाकुलाति सल्लक्खेसि।
१६. ञाणविभङ्ग
१०. दसकनिद्देसवण्णना
एकिस्सा लोकधातुया
अट्ठानमेतं अनवकासो यं एकिस्सा लोकधातुया द्वे अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा अपुब्बं अचरिमं उप्पज्जेय्युं, नेतं ठानं विज्जतीति पजानाति।
अज्ज सत्था परिनिब्बायति, अज्ज सासनं ओसक्कति, पच्छिमदस्सनं दानि इदं अम्हाकन्ति दसबलस्स परिनिब्बुतदिवसतो महन्ततरं कारुञ्ञं करिस्सन्ति।
एकपुग्गलो भिक्खवे लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जति अच्छरियमनुस्सो, कतमो एकपुग्गलो तथागतो भिक्खवे अरहं सम्मासम्बुद्धोति।
झानविभङ्ग
सुत्तन्तभाजनीय
अभिक्कन्ते पटिक्कन्ते सम्पजानकारी होति।
सतो सम्पजानो अभिक्कमति,
सतो सम्पजानो पटिक्कमतीति वुत्तं॥
किन्नू मे एत्थ गतेन अत्थो अत्थि नत्थीति अत्थानत्थं परिग्गहेत्वा अत्थपरिग्गण्हनं सात्थकसम्पजञ्ञं।
आमिसतोपि वड्ढि अत्थोयेव, तं निस्साय ब्रह्मचरिया नुग्गहाय पटिपन्नत्ताति वदन्ति।
मया पब्बजितदिवसतो पट्ठाय भिक्खुना सद्धिं द्वेकथा नाम नकथितपुब्बा, अञ्ञस्मिं दिवसे उपरिविसेसं निब्बत्तेस्सामीति चिन्तेत्वा ‘‘किं भन्ते’’ति पटिवचनं अदासि।
भन्ते एते मनुस्सा तुम्हाकं किंहोन्ति, मातिपक्खतो सम्बन्धा पितिपक्खतोति।
आवुसोयं मातापितूहिपि दुक्करं, तं एते मनुस्सा अम्हाकं करोन्ति, पत्तचीवरम्पि नो एतेसं सन्तकमेव, एतेसं आनुभावेन नेव भये भयं न छातके छातकं जानाम, एदिसानाम अम्हाकं उपकारिनो नत्थीति तेसं गुणे कथेन्तो गच्छति।
कम्मट्ठानं नाम अत्थीतिपि सञ्ञं अकत्वा गामं पिण्डाय पविसित्वा अननुलोमिकेन गिहिसंसग्गेन संसट्ठो चरित्वा च भुञ्जित्वा च तुच्छो निक्खमति।
आवुसो तुम्हे न इणट्टा न भयट्टा न आजीविका पकता पब्बजिता, दुक्खा मुच्चितुकामा पनेत्थ पब्बजिता। तस्मा गमने उप्पन्नकिलेसं गमनेयेव निगण्हथ। ठाने, निसज्जाय, सयने उप्पन्नकिलेसं सयनेयेव निग्गण्हथाति।
अयं भिक्खु तुय्हं उप्पन्नं वितक्कं जानाति, अननुच्छविकं ते एतन्ति अत्तानं पटिचोदेत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरियभूमिं ओक्कमति।
अयं थेरो पुनप्पुनं निवत्तित्वा गच्छति, किं नुखो मग्गमूळ्हो उदाहु किञ्चि पमुट्ठोति समुल्लपन्ति।
पुग्गलपञ्ञत्तिअट्ठकथा
एककनिद्देस
कतमो च पुग्गलो समयविमुत्तो, इधेकच्चो पुग्गलो कालेन कालं समयेन समयं अट्ठ विमोक्खे कायेन फुसित्वा विहरति, पञ्ञाय चस्स दिस्वा एकच्चे आसवा परिक्खीणा होन्ति। अयं वुच्चति पुग्गलो समयविमुत्तो।
असमयविमुत्त
कतमो च पुग्गलो असमयविमुत्तो, इधेकच्चो पुग्गलो नहेव खो कालेन कालं समयेन समयं अट्ठविमोक्खे कायेन फुसित्वा विहरति, पञ्ञाय चस्स दिस्वा आसवा परिक्खीणा होन्ति। अयं वुच्चति पुग्गलो असमयविमुत्तो। सब्बेपि अरिय पुग्गला अरिये विमोक्खे असमयविमुत्ता।
कुप्पाकुप्पनिद्देस
कतमो च पुग्गलो कुप्पधम्मो, इधेकच्चो पुग्गलो लाभी होति रूपसहगतानं वा अरूपसहगतानं वा समापत्तीनं, सो च खो न निकामलाभी होति न अकिच्छलाभी न अकसिर लाभी, न यत्थिच्छकं यदिच्छकं यावतिच्छकं समापज्जतिपि वुट्ठातिपि, ठानं खो पनेतं विज्झति, यं तस्स पुग्गलस्स पमादमागम्म ता समापत्तियो कुप्पेय्युं। अयं वुच्चति पुग्गलो कुप्पधम्मो।
सत्तक्खत्तुपरम सोतापन्न
कतमो च पुग्गलो सत्तक्खत्तुपरमो, इधेकच्चो पुग्गलो तिण्णं संयोजनानं परिक्खया सोतापन्नो होति अविनिपात धम्मो नियतो सम्बोधिपरायणो, सो सत्तक्खत्तुं देवे च मानुसे च सन्धावित्वा संसरित्वा दुक्खस्सन्तं करोति, अयं वुच्चति पुग्गलो सत्तक्खत्तुपरमो।
सोतापन्न अधिप्पाय्य
सोतो सोतोति हिदं सारिपुत्त वुच्चति, कतमो नुखो सारिपुत्त सोतोति। अयमेव हि भन्ते अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो सोतो। सेय्यथिदं, सम्मादिट्ठि…पे॰… सम्मासमाधीति। सोतापन्नो सोतापन्नोति हिदं सारिपुत्त वुच्चति, कतमो नुखो सारिपुत्त सोतापन्नोति। यो हि भन्ते इमिना अरियेन अट्ठङ्गिकेन मग्गेन समन्नागतो, अयं वुच्चति सोतापन्नो, स्वायं आयस्मा एवंनामो एवंगोत्तो इति वाति, इतिवा…।
कोलं कोल सोतापन्न
कतमो च पुग्गलो कोलं कोलो। इधेकच्चो पुग्गलो तिण्णं संयोजनानं परिक्खया सोतापन्नो होति अविनिपातधम्मो नियतो सम्बोधिपरायणो, सो द्वे वा तीणि वा कुलानि सन्धावित्वा संसरित्वा दुक्खस्सन्तं करोति, अयं वुच्चति कोलं कोलो।
एकबीजी सोतापन्न
कतमो च पुग्गलो एकबीजी, इधेकच्चो पुग्गलो तिण्णं संयोजनानं परिक्खया सोतापन्नो होति अविनिपातधम्मो नियतो सम्बोधिपरायणो, सो एकंयेव मानुसकं भवं निब्बत्तेत्वा दुक्खस्सन्तं करोति, अयं वुच्चति पुग्गलो एकबीजी।
सकदागामिनिद्देस
कतमो च पुग्गलो सकदागामी, इधे कच्चो पुग्गलो तिण्णं संयोजनानं परिक्खया रागदोसमोहानं तनुत्ता सकदागामी होति सकिदेव इमं लोकं आगन्त्वा दुक्खस्सन्तं करोति। अयं वुच्चति पुग्गलो सकदागामी।