मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका।
वुत्तिसमेता।
॥नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स॥
सद्धमिद्धगुणं साधु नमस्सित्वा तथागतं,
सधम्मसङ्घं भासिस्सं मागधं सद्दलक्खणं॥
अकारादयो निग्गहीतन्ता तेचत्तालीसक्खरा वण्णा नाम होन्ति, अ आ इ ई उ ऊ ए ऐ ओ औ क ख ग घ ङ च छ ज झ ञ ट ठ ड ढ ण त थ द ध न प फ ब भ म य र ल व स ह ळ अं; तेन क्वत्थो ‘‘ञोनम वण्णे‘‘॥ तितालीसाति वचनं कत्थवि वण्णलोपं ञापेति; तेन-पटिसङ्खायोनि सोति-आदि सिद्धं।
दसादो सरा-।
तत्थादिम्हि दस वण्णा सरा नाम होन्ति; तेन क्वत्थो ‘‘सरो लोपो सरे‘‘॥ च्चादि।
द्वेद्वे सवण्णा-।
तेसु द्वेद्वे सरा सवण्णा नाम होन्ति; तेन क्वत्थो ‘‘वण्णपरेण सवण्णोपि‘‘
१..२.
पुब्बो रस्सो-।
तेसु द्वीसु यो यो पुब्बो सो सो रस्ससञ्ञो होति; तेसु ए ओ संयोगतो पुब्बाव दिस्सन्ति; तेन क्वत्थो ‘‘रस्सो वे‘‘॥च्चादि।
परो दीघो-।
तेस्वेव द्वीसु यो यो परो सो सो दीघसञ्ञो होति; तेन क्वत्थो’योलोपनिसु दीघो‘‘॥च्चादि।
कादयो ब्यजना-।
ककारादयो वण्णा निग्गहीतपरियन्ता ब्यजनसञ्ञा होन्ति; तेन क्वत्थो ‘‘ब्यजने दीघरस्सा‘‘॥च्चादि।
पञ्च पञ्चका वग्गा-।
कादयो पञ्चका पञ्च वग्गा नाम होन्ती; तेन क्वत्थो ‘‘वग्गे वग्गन्तो‘‘॥ च्चादि।
बिन्दु निग्गहीतं-।
य्वायं वण्णे बिन्दुमत्तो सो निग्गहीतसञ्ञो होति; तेन क्वत्थो ‘‘निग्गहीतमि‘‘॥ च्चादि; गरुसञ्ञा करणं अन्वत्थसञ्ञत्थं।
इयुवण्णा ज्झला नामस्सन्ते-।
नामं पाटिपदिकं तस्स अन्ते वत्तमाना इवण्णुवण्णा झलसञ्ञा होन्ति यथाक्कमं; तेन क्वत्थो‘‘झला वे‘‘। च्चादि।
पित्थियं-।
इत्थियं वत्तमानस्स नामस्सन्ते वत्तमाना इवण्णु वण्णा पसञ्ञा होन्ति; तेन क्वत्था ‘‘ये पस्सिवण्णस्स‘‘। इच्चादि।
घा-।
इत्थियं वत्तमानस्स नामस्सन्ते वत्तमानो आकारो घसञेञ्ञा होति; तेन क्वत्थो ‘‘घब्रह्मादिते‘‘।च्चादि।
गोस्यालपने-।
आलपने सि गसञ्ञो होति; तेन क्वत्थो ‘‘गे वे‘‘।च्चादि।
सञ्ञाधिकारो।
विधिब्बिसेसनन्तस्स-।
यं विसेसनं तदन्तस्स विधि ञातब्बो; ‘‘अतो योनं टाटे‘‘। नरा नरे।
सत्तमियं पुब्बस्स-।
सत्तमीनिद्देसे पुब्बस्सेव कारियं ञतब्बं; ‘‘सरो लोपो सरे‘‘। वेळग्गं; तमहन्तीध कस्मा न होति; सरेतोपसिलेसिकाधारो तत्थेताव वुच्चते पुब्बस्सेव होति न परस्साति।
पञ्चमियं परस्स-।
पञ्चमीनिद्देसे परस्स कारियं ञतब्बं; ‘‘अतो योनं टाटे‘‘। नरा नरे; इध न होति जन्तुयो अनन्ता; इध कस्मा न होति; ओसध्यो अनन्तरे कतत्थताय न व्यव हितस्स कारियं।
आदिस्स-।
परस्स सिस्समानं कारियमादिवण्णस्स ञातब्बं; ‘‘र सङ्ख्यातो वा‘‘। राजिना।
छट्ठियन्तस्स-।
छट्ठिनिद्दिट्ठस्स यं कारियं तदन्तस्स वण्णस्स विञ्ञेय्यं ‘‘राजस्सि नाम्हि‘‘। राजिना।
ङनुबन्धो-।
ङकारो’नुबन्धो यस्स सो’न्तस्स होति; ‘‘गोस्सावङि‘‘। गवास्सं।
टनुबन्धानेकवण्णा सब्बस्स-।
टकारो’नुबन्धो यस्स सो’नेकक्खरो चादेसो सब्बस्स होति; ‘‘इमस्सानित्थियं टे‘‘। एसु ‘‘नाम्हनिमि‘‘। अनेन।
ञकानुबन्धाद्यन्ता-।
छट्ठिनिद्दिट्ठस्स ञानुबन्धकानुबन्धा आद्यन्ता होन्ति; ‘‘ब्रुतो तिस्सीञ‘‘। ब्रवीति, ‘‘भुस्स वुक‘‘। बभुव।
मनुबन्धो सरानमन्ता परो-।
मकारो’नुबन्धो यस्स सो सरानमन्ता सरा परो होती; ‘‘मञ्च रुधादीनं‘‘। रुन्धति।
विप्पटिसेधे-।
द्विन्नं तिण्णं वा पुरिसानं सहप्पत्तियं परो; सो च गच्छति त्वञ्च गच्छसि, तुम्हे गच्छथ; सो च गच्छति त्वञ्च गच्छसि अहञ्च गच्छामि, मयं गच्छाम।
सङ्केतो’नवयवो’नुबन्धो-।
यो’नवयवभुतो सङ्केतो सो’नुबन्धोति ञतब्बो;लतुपितादीनमासिम्हि। कत्ता, सङ्केतग्गहणं किं? पकतीयादिसमुदायस्सानुबन्धता मा होतुति; अनवयवो हि समुदायो समुदायरूपत्तायेव; अनवयवग्गहणं किं?’अतेन’। जनेन; इमिनाव लोपस्सावगतत्ता नानुबन्धलोपाय वचनमारद्धं।
वण्णपरेन सवण्णो’पि-।
वण्णसद्दो परो यस्मा तेन सवण्णो’पि गय्हति संव रूपं; युवण्णानम्ञो लुत्ता‘‘। वातेरितं, समोना।
न्तु वन्तुमनत्वावन्तुतवन्तुसम्बन्धि-।
वन्त्वादिसम्बन्धियेव न्तु गय्हति, ‘‘न्तन्तुनं न्तो योम्हि पठमे‘‘। गुणवन्तो; वन्त्वादिसम्बन्धीति किं; जन्तु तन्तु।
परिभासायो।
सरो लोपो सरे-।
सरे सरो लोपनीयो होति; तत्रिमे, सद्धिन्द्रियं, नो हेतं, भिक्खुनोवादो, समेतायस्मा, अभिभायतनं, पुत्ता मत्थि, असन्तेत्थ।
परो क्वचि लोपनीयो होति; सो’पि, साव, यतोदकं, ततोव; क्ववीति किं? सद्धिन्दुयं अयमधिकारो आपरिच्छेदावसाना तेन नातिप्पसङ्गो।
नद्वेवा-।
पुब्बपरसरा द्वे’पि वा क्वचि न लुप्यन्ते; लता इव लतेव लताव।
युवण्णनम्ञो लुत्ता-।
लुत्ता सरा परेसं इवण्णुवण्णानं ञो होन्ति वा यथाक्कमं; तस्सेदं, वातेरितं, नोपेति, वामोरु, अतेव’ञ्ञे, वोदकं; कथं पच्चोरस्मन्ति; योगविभगा, वात्वेव तस्सिदं; लुत्तेति किं? लता इव।
यवा सरे-।
सरे परे इवण्णुवण्णानं यकारवकारा होन्तिव यथाक्कमं; व्याकतो, इच्चस्स, अज्झिणमुत्तो, स्वागतं, भवापनलानीलं; वात्थेव-इतिस्स; क्वचीत्वेव-यानीध, सूपट्ठितं।
ञोनं-।
ञोनं यवा होन्ति वा सरे यथाक्कमं; त्यज्ज ते’ज्ज स्वाहं सो’हं,क्वचित्वेव-पुत्तामत्थि असन्तेत्थ।
गोस्सावङि-।
सरे गोस्स अवङि होति; गवास्सं; यथरिव तथरिवेतिनिपाताव; भुसामिवेति इवसद्दो एवत्थो।
ब्यञ्जने दीघरस्सा-।
रस्सदीघानं क्वचि दीघरस्सा होन्ति ब्यञ्जने; तत्रायं, मुनीवरे, सम्मदेव, मालहारी।
सरम्हा द्वे-
सरम्हा परस्स ब्यञ्जनस्स क्वचि द्वे रूपा होन्ति; पग्गहो; सरम्हाति-किं? तंखणं।
चतुत्थदुतियेस्वेयं ततियपठामा-।
चतुत्थदुतियेसु परेस्वेसं चतुत्थदुतियानं तब्बग्गे ततियपठमा होन्ति पच्चासत्त्य; महद्धनो, यस त्थेरो, अप्फुटं, अब्भुग्गतो; एस्विति-किं? थेरो; एसन्तिकिं?पत्थो।
वितिस्सेवे वा-।
एवसद्दे परे इतिस्स वो होति वा; इत्थेव इच्चेव; एवेति-किं,इच्चाह।
ञोनम वण्णे-।
ञोनं वण्णे क्वचि अ होति वा; दिस्वा याचकमागते, अकरम्भसते,एसअत्थो, एसधम्मो, मग्गो अग्गमक्खायति, स्वायतनं, हिय्यत्तनं, करस्सु; वात्वेव-याचके आगते, एसो धम्मो; वण्णेति किं?सो।
निग्गहीतं-।
निग्गभीतमागमो होति वा क्वचि; चक्खुं उदपादि चक्खु उदपादि, पुरिमंजाति पुरिमजाति, कत्तब्बं कुसलं बहुं। अवं सिरोति-आदिसु निच्चं ववत्थीतविभासत्ता वाधिकारस्स; सामत्थी येनागमोव स च रस्ससरस्सेव होति तस्स रस्सानुगतत्ता।
लोपो-।
निग्गहीतस्स लोपो होति वा क्वचि; क्याहं कीमहं, सा रत्तो संरत्तो; सल्लेखो-गत्तुकामो-गन्तुमनोतिआदिसु निच्चं।
परसरस्स-
निग्गहीतम्हा परस्स सरस्स लोपो होति वा क्वचि; त्वंसि त्वमसि।
वग्गे वग्गन्तो-
निग्गहीतस्स खो वग्गे वग्गन्तो वा होति पच्चा सत्या; तङ्करोति तं करोति, तञ्चरति तं चरति, तण्ठानं तं ठानं, तन्धनं तं धनं, तम्पाति तं पाति; निच्चं पद मज्झे, गन्त्वा; क्वचञ्ञत्रापि, सन्तिट्ठति।
येवहिसुञ्ञो-।
यएवहिसद्देसु निग्गहीतस्स वा ञो होति; ययञ्ञदेव, तञ्ञेव, तञ्भि; वात्वेव-यंयदेव।
ये संस्स-
संसद्दस्स यं निग्गहीतं तस्स वा ञो होति यकारे; सञ्ञमो संयमो।
मयदा सरे-।
निग्गहीतस्स मयदा होन्ति वा सरे क्वचि; तमहं, तयिदं, तदलं; वात्वेव-तं अहं।
वनतरगा चागमा-।
एते मयदा चागमा होन्ति सरे वा क्वचि; तिवङ्गीकं, इतो नायति, चिनित्वा, तस्मातिह, निरोजं, पुथगेव, इधमाहु, यथयिदं, अत्तदत्थं; वात्वेव-अत्तत्थं; अतिप्पगो खो तावाति-पठमन्तो पगसद्दोव।
छा ळो-।
छसद्दा परस्स सरस्स ळकारो आगमो होति वा; छळहं, छळायतनं; वात्वेव-छ अभिञ्ञा।
तदमिनादीनि-
तदमिनादीनि साधूनि भवन्ति? तं इमिना तदमिना, सकिं आगामी सकदागामी, एकं इध अहं एकमिदाहं, संविधाय अवहारो संविदावहारो, वारिनो वाहको वलाहको, जीवनस्स मूतो जीमूतो, छवस्स सयनं सुसानं, उद्धं खमस्स उदुक्खलं, पिसि तासो पिसाचो, महियं रवतीति मयूरो; एवमञ्ञेपि पयोग तो’नुगन्तब्बा; परेसं पिसोदरादिवेदं दट्ठब्बं।
तवग्गवरणानं ये चवग्गबयञा-।
तवग्गवरणानं चवग्गबयञा होन्ति यथाक्कमं यकारे; अपूच्चण्डकायं, तच्छं, यज्जेवं, अज्झत्तं, थञञ्ञं, दिब्बं, पय्येसना, पोक्खरञ्ञो; क्वचीत्वेव-रत्या।
वग्गलसेहि ते-
वग्गलसेहि परस्स यकारस्स क्वचि ते वग्गलसा होन्ति; सक्कते, पच्चते, अट्टते, कुप्पते, फल्लते, अस्सते, क्वची त्वेच-क्याहं।
हस्स विपल्लासो-
हस्स विपल्लासो होति यकारे; गुय्हं।
वे वा-।
हस्स विपल्लासो होति वा वकारे; बव्हाबाधो बह्वा बाधो।
तथनरानं टठणला-।
तथनरानं टठणला होन्ती वा; दुक्कटं, अट्ठकथा, गहणं, पलिघो, पलायति, वात्वेच-दुक्कतं; क्वचीत्वेव-सुगतो।
संयोगादिलोपो-
संयोगस्स यो आदिभुतो’वयवो तस्स वा क्वची लोपो होति; पुप्फंसा, जायते’गिनि।
विच्छाभिक्खञ्ञेसु द्वे-
वीच्छायमाभिक्खञ्ञे च यं वत्तते तस्स द्वे रूपानि होन्ति, क्रियाय गुणेन दब्बेन वा भिन्ने अत्थे व्यापितु मिच्छा वीच्छा; रुक्खंरुक्खं सिञ्चति, गामोगामो रमणीयो, गामे गामे पानीयं, गेहे गेहे इस्सरो, रसं रसं भक्खयती, किरियं किरियमारहते।
अत्थियेवानुपुब्बिये’पि वीच्छा, मूले थूला, अग्गे अग्गे सुखुमा; यदि हि एत्थ मूलग्गभेदो न सिया आनुपुब्बियम्पि न भवेय्य, (जेट्ठं जेट्ठमनुप्पवेसय) मासकं मासकं इमम्हा कहापणा भवन्तानं द्विन्नं देहीति- मासकं मासकमिच्चेतस्मा वीच्छावगम्यते सद्दन्तरतो पन इमम्हा कहापणाति अवधारणं; पुब्बं पुब्बं पुप्फन्ति, पठमं पठमं पच्चन्तीति वीच्छाव; इमे उभो अड्ढा कतरा कतरा एसं द्विन्नमड्ढता, सब्बे इमे अड्ढा कतमा कतमा इमेसं अड्ढता, इहापि वीच्छाव; आभिक्खञ्ञं-पोनोपुञ्ञं, पचति पचति पपचति पपचति, लुनाहि लुनाहित्वेवायं लुनाति, भुत्वा भुत्वा गच्छति, पटपटा करोति, पटपटायति।
स्यादिलोपो पुब्बस्सेकस्स-।
वीच्छामेकस्स द्वित्ते पुब्बस्स स्यादिलोपो होति, एकेकस्स, कथं मत्थकमत्थकेनाति? स्यादिलोपो पुब्बस्साति योगविभागा; न चातिप्पङ्गो योगविभागा इट्ठप्पसिद्धीति।
सब्बादीनं वीतिहारे-।
सब्बादीनं वीतिहारे द्वे भवन्ति पुब्बस्स स्यादिलोपो च; अञ्ञमञ्ञस्स भोजका, इतरीतरस्स भोजका।
याव बोधं सम्भमे-।
तुरितेनापायहेतुपदस्सनं सम्भमो, तस्मिं सति वत्तु यावन्तेह सद्देहि सो’त्थो विञ्ञायते तावन्तो सद्दा पयुज्जन्ते; सप्पो सप्पो सप्पो, बुज्झस्सु बुज्झस्सु बुज्झस्सु, भिन्नो भिक्खुसङ्घो भिन्नो भिक्खुसङ्घो।
बहुलं-।
अयमधिकारो आसत्थपरिसमत्तिया तेन नातिप्पसङ्गो इट्ठसिद्धि च।
इति मोग्गल्लानव्याकरणे वुत्तीयं पठमो कण्डो।
द्वेद्वेकानेकेसु नामस्मा सियोअंयोनाभिसनं स्माहिसनंस्मिंसु-।
एतेसं द्वे द्वे होन्ति एकानेकत्थेसु वत्तमानतो नामस्मा; मुनि मुनयो, मुनिं मुनयो, मुनिना मुनीहि, मुनिस्स मुनीनं, मुनिस्मा मुनीहि, मुनिस्स मुनीनं, मुनिस्मिं मुनीसु, एवं कुमारी कुमारियो, कञ्ञा कञ्ञायोति; एतानि सत्त दुकानि सत्तविभत्तियो; विभागो विभत्तीति कत्वा-एत्थ सिअमितीकारा कारा ‘‘किमंसिसू‘‘ति। संकेतत्था।
कम्मे दुतिया-।
करीयति कत्तुक्रियायाभीसम्बन्धीयतीति कम्मं, तस्मिं दुतिया विभत्ति होति; कटं करोति, ओदनं पवति, आदिच्चं पस्सति, ओदनो पच्चतीति-ओदनसद्दतो कम्मता नप्पतीयते, किं चरहि? आख्याततो; कटं करोति विपुलं दस्सनीयन्ति- अत्थेव गुण युत्तस्स कम्मता; इच्छिते’पि कम्मत्ताव दुतिया सिद्ध; गावुं पयो दोहति, गोमन्तं गावं यावति, गवमवरुन्धति वजं, माणवकं मग्गं पुच्छति, गोमन्तं गावं भिक्खते, रुक्खमव चिनाति फलानि, सिस्सं धम्मं ब्रूते, सिस्सं धम्ममनुसासति।
एवमनिचछिते’पि; अहिं लङ्घयति, वीसं भक्खेति; यन्ने विच्छितं नापि अनिच्छितं तत्थापि दुतीया सिद्धा; गामं गच्छन्तो रुक्खमूलमुपसप्पति, पथविं अधिसेस्सति, गाममधितिट्ठति, रुक्ख मज्झासतेति-अधिसीठासानं पयोगे’धिकरणे कम्मवचनिच्छा।
वत्तिच्छातो हि कारकानि होन्ति; तं यथा- वलाहका विज्जोतते, वलाहकस्स विज्जोतते, वलाहको विज्जोतते, वलाहके विज्जोतते, वलाहकेन विज्जोततेति।
एवमभिनविसस्स वा, धम्ममभिनिविसते धम्मे वा, तथा उपन्वज्झावसस्साभोजननवुत्तिचनस्स; गाममुपवसति, गाम मनुवसति, पब्बतमधिवसति, घरमावसति; अभोजननिवुत्तिवच नस्साति-किं? गामे उपवसति-भोजननिवुत्तिं करोतीति अत्थो। तप्पानाचारे’पि कम्मत्ताव दुतिया सिद्धा, नदिम्पिवति, गामं चरति; एवं सचे मं नालपिस्सतीति-आदिसुपि।
विहिताव पटियोगे दुतिया, पटिभन्तु तं चुन्द बोज्झङ्गाति-तं पटि बोज्झङ्गा भासन्तूति अत्थो; यदा तु धातुना युत्तो पति तदा तेनायोगा सम्बन्धे छट्ठी च तस्स नप्पटि भातीति? अक्खे दिब्बति, अक्खेहि दिब्बति, अक्खेसु दिब्बतीतिकम्मकरणाधिकरणवचनिच्छा।
कालद्धानमच्चन्तसंयोगे-।
क्रियागुणदब्बेहि साकल्लेन कालद्धानं सम्बन्धो अच्चन्तसंयोगे, तस्मिं विञ्ञायमाने कालसद्देहि अद्ध सद्देहि च दुतिया होति; मासमधीते, मासं कल्याणि। मासं गुळधाना, कोसमधीते, कोसं कुटिला नदी, कोसं पब्बतो; अच्चन्तसंयेगेति किं? मासस्स द्वीहमधीते; कोसस्सेक देसे पब्बतो; पुब्बन्हसमयं निवासेत्वा, एकं समयं भगवा, इमं रत्तिं चत्तारो महाराजाति; एवमादिसु कालवाचीहि अच्चन्तसंयेगत्ताव दुतिया सिद्धा, विभत्तिविपल्लासेन वा बहुलं विधाना-
फलप्पत्तियं क्रियापरिसमत्त्यपवग्गो तस्मिं विञ्ञाय माने कालद्धानं क्रियायाच्चन्तसंयोगे ततियाभिमता सापि करणत्ताव सिद्धा; मासेनानुवाको’धीतो, कोसेनानुवा को’धीतोति; अनपवग्गेतु असाधकतमत्ता करणत्ताभवे दुतियाव मासमधीतो’नुवाको, न चानेन गहितोति।
कारकमज्झे ये कालद्धानवाचिनो ततो सत्तमीपपञ्चमियो अभिमता; अज्ज भुत्वा देवदत्तो द्वीहे भुञ्जिस्सति द्वीहा भुञ्जिस्सति, अत्रट्ठो’यमिस्सासो कोसे लक्खं विज्झति, कोसा लक्खं विज्झतीति-तापीह सकसककारकवचनिच्छायेव सिद्धा।
गतिबोधाहारसद्दत्थकम्मकहज्जादीनं पयोज्जे-।
गमनत्थानं बोधत्थानं आहारत्थानं सद्दत्थानमकम्मकानं भज्जादीनञ्च पयोज्जे कत्तरि दुतिया होति, सामत्थिया च पयोजकव्यापारेन कम्मतावस्स होतीति पतीयते; गम यति माणवकं गामं, यापयति माणवकं गामं, बोधयति माणवकं धम्मं, वेदयति माणवकं धम्मं, भोजयति माणवकमोदनं, आसयति माणवकमोदनं, अज्झापयति माणवकं वेदं पाठयति माणवकं वेदं, आसयति देवदत्तं, साययति देव दत्तं, अञ्ञं भज्जापेति, अञ्ञं कोट्टापेति, अञञ्ञं सन्थरापेति। एतेसमेवाति किं?पाचयति ओदनं देवदत्तेन यञञ्ञदत्तो; पये प्पोति किं?गच्छति देवदत्तो, यदा चरहिगमयति देवदत्तं यञ्ञ दत्तो, तमपरो पयोजयति तदा गमयति देवदत्तं यञ्ञदत्तेनेति - भवितब्बं गमयतिस्सागमनत्थत्ता।
हरादीनं वा-।
हरादीनं पयोज्जे कत्तरि दुतिया होति वा; हारेति हारं देवदत्तं देवदत्तेनेति वा, अज्झोहारेति सत्तुं देवदत्तं देवदत्तेनेति वा, कारेति देवदत्तं देवदत्तेनेति वा, दस्सयते जनं राजा जनेनेति वा, अभिवादयते गुरुं देवदत्तं देवदत्तेनेति वा।
न खादादीनं-।
खादादीनं पयोज्जे कत्तरि दुतिया न होति; खादयति देवदत्तेन, आदयति देवदत्तेन, अव्हापयति देवदत्तेन, सद्दायति देवदत्तेन, कन्दयति देवदत्तेन, नाययति देवदत्तेन।
वहिस्सानियन्तुके-।()
वाहयति भारं देवदत्तेन; अनियन्तुकेति-किं?वाहयति गारं बलिवद्दे।
भक्खिस्साहिंसायं-।()
भक्खयति मोदके देवदत्तेन; अहिंसायन्ति किं? भक्खयति बलिवद्दे सस्सं।
ध्यादीहि युत्ता-।
धिआदीहि युत्ततो दुतिया होति? धिरत्थुमं पूतिकायं, अन्तरा च राजगहं, अन्तरा च नाळन्दं, समाधानमन्तरेन, मुचलिन्दमभितो सरमिच्चादि-छट्ठियापवादो यं।
लक्खणित्थम्भुतवीच्छास्वभिना-।
लक्खणादिस्वत्थेस्वहिना युत्तम्हा दुतिया होति; रुक्ख मभिविज्जेतते विज्जु, साधु देवदत्तो मातरमभि, रुक्खं रुक्खमभितिट्ठति।
पतिपरीहि भागे च-।
पतिपरीहि युत्तम्हा लक्खणादिसु भागे वत्थे दुतिया होति; रुक्खम्पति विज्जोतते विज्जु, साधु देवदत्तो मातरं पति, रुक्खं रुक्खं पति तिट्ठति, यदेत्थ मं पति सिया, रुक्खं परिविज्जेतते विज्जु, साधु देवदत्तो मातरं परि, रुक्खं रुक्खं परि तिट्ठति, यदेत्थ मं परि सिया।
अनुना-।
लक्खणादिस्वत्थेस्वनुना युत्तम्हा दुतिया होति; रुक्ख मनुविज्जोतते विज्जु, सच्चकिरियमनुपवस्सि; हेतु च लक्खणं भवति, साधु देवदत्तो मातरमनु, रुक्खं रुक्खमनु तिट्ठति, यदेत्थ मं अनुसिया।
सहत्थे-
सहत्थे’नुना युत्तम्हा दुतिया होति; पब्बतमनुतिट्ठति।
हीने-
हीनत्थे’नुना युत्तम्हा दुतिया होति; अनुसारिपुत्तं पञ्ञावन्तो।
पञ्ञवन्तो-म।
उपेन-।
हिनत्थे उपेन युत्तम्हा दुतिया होति; उपसारिपुत्त पञ्ञावन्तो।
सत्तम्याधिक्ये-।
आधिक्यत्थे उपेन युत्तम्हा सत्तमी होति; उपखारयं दोणो।
सामित्ते’धिना-।
सामिभावत्थे’धिना युत्तम्हा सत्तमी होति; अधिब्रह्मदत्ते पञ्चाला, अधिपञ्चालेसु ब्रह्मदत्तो।
कत्तुकरणेसु ततिया-।
कत्तरि करण चैअ कारके ततिया होति; पुरिसेन कतं, असिना छिन्दति, पकतियाभिरूपो, गोत्तेन गोतमो’सुमेधो नाम नामेन, जातिया सत्तवस्सिकोति-भूधातुस्स सम्भवा करणे एव ततिया; एवं समेन धावति, विसमेन धावति, द्विदोणेन धञ्ञं किणाति, पञ्चकेन पसवो किणातीति।
सहत्थेन-
सहत्थेन योगे ततिया सिया; पुत्तेन सहागतो, पुत्तेन सद्धिं आगतो? ततियापि छट्ठीव अप्पधाने एव भवति।
लक्खणे-।
लक्खणे वत्तमानतो ततिया सिया; तिदण्डकेन परिब्बाजकमद्दक्खि, अक्खिना काणो, तेन हि अङ्गेन अङ्गिनो विकारो लक्खीयते।
हेतुम्हि-।
तक्किरियायोग्गे ततिया सिया; अन्नेन वसति, विज्जाय यसो।
पञ्चमीणे वा-।
इणे हेतुम्ही पञ्चमी होति वा;जळत्ता बद्धो सतेन वा।
गुणे-
पराङ्गभुते हेतुम्हि पञ्चमी होति वा; जळत्ता बद्धो जळत्तेन वा, पञ्ञाय मुत्तो, हुत्वा अभावतो’निच्चा, सङ्खार निरोधा विञ्ञाणनिरोधो।
छट्ठी हेत्वत्थेहि-।
हेत्वत्थवचीहि येगे हेतुम्हि छठी सियया; उदरस्स हेतु, उदरस्स कारणा।
सब्बादितो सब्बा-।
हेत्वत्थेहि योगे सब्बादीहि सब्बा विभत्तियो होन्ति; को हेतु, कं हेतुं, केन हेतुना, तस्स हेतुस्स, कस्मा हेतुस्मा, कस्स हेतुस्स, कस्मिं हेतुस्मिं; किं कारणं, केन कारणेन; किं निमित्तं, केन निमित्तेन; किं पयोजनं, केन पयोजनेनेच्चेवमादि –हेत्वत्थेहीत्वेव-केन कतं।
चतुत्थि सम्पदाने-।
यस्स सम्मा पदीयते तस्मिं चतुत्थि सिया; सङ्घस्स ददाति, आधारविचक्खायं सत्तमीपि सिया, सङ्घे देहि।
तादत्थ्ये-।
तस्सेदं तदत्थं तदत्थभावे जोतनीये नामस्मा चतुत्थी सिया; सीतस्स पटिघाताय, अत्थाय हिताय देवमनुस्सानं, नालं दारभरणाय, यूपाय दारु, पाकाय वजतीत्वेवमादि।
कस्स सादुं न रुच्चति, मा आयस्मन्तानम्पि सङ्घभेदो रुच्चत्थ, खमति सङ्घस्स, भत्तमस्स नच्छादेतीति-छट्ठी सम्बन्ध वचनिच्छायं; न चेवं विरोधो सिया सदिसरूपत्ता एवं विधेसु च सम्बन्धस्स सद्दिकानुमतत्ता कस्स वा त्वं धम्मं रोचेसीति-अत्थमत्ते पठमा।
एवमञ्ञापि विञ्ञेय्या परतो’पि यथागमं।
रञ्ञो सतं धारेति, रञ्ञो छत्तं धारेतीति सम्बन्धे छट्ठी; एवं रञ्ञो सिलाघते, रञ्ञो हनुते, रञ्ञो उप तिट्ठते, रञ्ञो सपते, देवापि तस्स पिहयन्ति तादिनो, तस्स कुज्झ महावीर, यदितं तस्स पकुप्पेय्यं, दुभयति दिसानं मेघो, यो मित्तानं न दूहती,[ ] यो अप्पदुट्ठस्स नरस्स दुस्सति, क्याहं अय्यानं अपरज्झामि, इस्सयन्ति समणानं तित्थिया, धम्मेन नयमानानं का उसूय, [ ] रञ्ञो भाग्यमा रज्झति, रञ्ञो भाग्यमिक्खते, तेन याचितो अयाचितो वा तस्स गावो पटिसुणाति, गावो आसुणाति, भगवतो पच्चस्सोसुं, होतु पतिगिणाति, होत्वनुगिणाति, आरोवयामि वो, पतिवेदयामि वो, धम्म ते देसिस्सामि, यथा नो सत्था व्याकरेय्य, अलं ते इध वासेन, किं ते जटाहि दुम्मेध, अरहति मल्लो मल्लस्साति –जीवितं तिणायपि न मञ्ञमनोति तादत्थ्ये चतुत्थि; तिणेन यो अत्थो तदत्थायपीति अत्थो;
‘‘यो च सितच उण्हच तिणा भिय्यो न नमञ्ञति‘‘
तिणमिव जीवितं मञ्ञमानोति-सविसयाव विभत्तियो; सग्गाय गच्छतीति-तादत्थ्ये चतुत्थि, यो हि सग्गं गच्छति तदत्थं तस्स गमनन्ति–-कम्मववनिच्छायं तु दुतियाव - सग्गं गच्छति; आयुं भोतो होतु, चिरं जीवितं भद्दं कल्याणं अत्थं पयोजनं कुसलं अनामयं हितं पथ्यं सुखं सातं भोतो होतु; साधु सम्मुति मेतस्स, पुत्तस्साविकरेय्य गुय्हमत्थं, तस्स मे सक्को पातुरहोसि, तस्स पहिणेय्य, भिक्खूनं दूतं पाहेसि, कप्पति समणानं आयोगो, एकस्स द्विन्नं तिण्णं वा पहोति, उपमं ते करिस्सामि, अञ्जलिं ते पगण्हामि, तस्स फासु, लोकस्सत्थो, नमो ते पुरिसाजञ्ञ, सोत्थि तस्स, अलं मल्लो मल्लस्स, समत्थो मल्लो मिल्लस्स, तस्स हितं तस्स सुखं, स्वागतं ते महाराजाति-सब्बत्थ छट्ठी सम्बन्धे।
एवं विधमञ्ञम्पेवं विञ्ञेयय्यं यथागमं।
पञ्चम्यवधिस्मा-।
पदत्थावधिस्मा पञ्चमी विभत्ति होति; गामस्मा आगच्छति एवं चोरस्मा भायति, चोरस्मा उत्तसति, चोरस्मा तायति चोरस्मा रक्खतीति।
सवेभायथ दुक्खस्स, पमादे भयदस्सिवा तसन्ति दण्डस्साति,-छट्ठिसत्तमियो’पि होन्तेव सम्बन्धाधारववनिच्छायं अज्झेना पराजेति, पटिपक्खे पराजेतीति-सवीसयाव विभत्तियो; सचे केवट्टस्स परज्जिस्सामीति- छट्ठीपि होति सम्बन्धववनिच्छायं, यवेहि गावो वारेति, पापा चित्तं निवारये, काके रक्खति तण्डुलाति-सविसयेव पञ्चमी? चित्तं रक्खेथ मेधावीति-दुतियाव दिस्सति कम्मत्थे; उपज्झाया अन्तरधायति, उपज्झाया अधीते; कामतो जायती सोकोति-सविसयेव पञ्चमी; तत्थेमिछद्धयो’पि होन्तेव सविसये; हिमचन्ता पभवति गङ्गा, पाणातिपाता विरमस्सु खिप्पं, अञ्ञो देवदत्ता, भिन्नो देवदत्ताति-समिसयेव पञ्चमी; अञ्ञो देवदत्ता, भिन्नो देवदत्ताति-सविसयेव पञ्चमि; एवं आरा सो [ ] आसवक्खया, इतरो देवदत्ता, उद्धं पादतला, अधो केसमत्थका, पुब्बो गामा, पुब्बेव सम्बोधा, ततो परं, ततो अपरेन समयेन, ततुत्तरिन्ति, सम्बन्ध वचनिच्छायं छट्ठीपि; पुरतो गामस्स, दक्खिणतो गामस्स, उपरि पब्बतस्स, हेट्ठा पासादस्साति;पासादमारुय्ह पेक्खति, पासादा पेक्खति, आसने उपविसित्वा पेक्खति आसना पेक्खतीति-अवधि वचनिच्छायं पञ्चमी; पुच्छनख्यानेसुपि; कुतो भवं, पाटलिपुत्त स्माति; तथा देसकालमाने’पि; पाटलिपुत्तस्मा राजगहं सत्त योजनानि सत्तसु योजनेसूति वा; एवमितो तिण्णं मासा नमच्चयेनाति; किच्छा लद्धन्ती-गुणे पञ्चमी; कच्छेन मे अधि गतन्ति हेतुम्हि करणे वा ततिया; एवं थोका मुत्तो, थो केन मुत्तोति, थोकं वलतीति-क्रियाविसेसने कम्मनि दुतिया; दूरन्तिकत्थयोगे’पि सविसयेव पञ्चमीछट्ठियो सियुं; दूरंगामस्मा, अन्तिकं गामस्मा, दूरं गामस्स, अन्तिकं गामस्साति-दूरन्ति कत्थे ही तु सब्बाव सविसये सियुं बाधकाभावा; दूरो गामो, अन्तिको गामोत्वेवमादि; केचि पनाहु असत्तवचनेहेतेहि पाटिपदिकत्थे दुतियाततियापञ्चमीसत्तमियो सत्तवचनेहि तु सब्बाव सविसयेति; ते पनञ्ञेहेव पटिक्खित्ता; दूरं मग्गो, अन्तिकं मग्गोति- क्रियाविसेसनं भुधातुस्स गम्म मानत्ता; सुद्धो लोभनीयेहि धम्मेहि, परिमुत्तो दुक्खस्मा, विविच्चेव कामेहि, गम्भीरतो च पुथुलतो च योजनं, आयामेन योजनं, ततोप्पभुति, यतो सरामि अत्तानन्ती-सविसयेव विभत्तियो।
अपपरीहि वज्जने-।
वज्जने वत्तमानेहि अपपरीहि योगे पञ्चमी होति; अपसालाय आयन्ति वाणिजा, परिसालाय आयन्ति वाणिजा, सालं वज्जेत्वाति अत्थो; वज्जनेति किं? रुक्खं परिविज्जोतते विज्जु, आपाटलिपुत्तस्मा वस्सि देवोति-मरियादाभिविधिम्हियेव पञ्चम, विना पाटलपुत्तेन सह वेति-विसेसो; एवं याव पाटलिपुत्तस्म वस्सि देवोति।
पटिनिधिपटिदानेसु पतिना-।
पटिनिधिम्हि पटिदाने च वत्तमानेन पतिना योगे नामस्मा पञ्चमी विभत्ति होति; बुद्धस्मा पति सारिपुत्तो, घतमस्स तेलस्मा पति ददाति, पटिनिधिपटिदानेसूति-किं? रुक्खं पति विप्पोतते।
रिते दुतिया च-
रिते सद्देन योगे नामस्मा दुतिया होति पञ्चमी च रिते सद्धम्मं, रिते सद्धम्मा।
विनाञ्ञत्र ततिया च-।
विनाञ्ञत्रसद्देहि योगे नामस्मा ततिया च होति, दुतियापञ्चमियो च; विना वातेन, विना वातं, विना वातस्मा, अञ्ञत्र एकेन पिण्डपातनीहारकेन, अञ्ञत्र धम्मं, अञ्ञत्र धम्मा।
पुथनानाहि-।
एतेहि योगे ततिया होति पञ्चमी च; पुथगेव जनेन, पुथगेव जनस्मा, जनेन नाना, जसन्मा नाना।
सत्तम्याधारे-।
क्रियाधारभुतकत्तुकम्मानं धारणेन यो क्रियायाधारो तस्मिं कारके नामस्मा सत्तमि होति; कटे निसीदति, थालियं ओदनं पचति, आकासे सकुणा, तिलेसु तेलं, गङ्गायं वजो।
निमित्ते-।
निमित्तत्थे सत्तमी होति; अजिनम्हि हञ्ञते दीपि, मुसा वादे पाचित्तियं।
यब्भावो भावलक्खणं-।
यस्स भावो भावन्तरस्स लक्खणं भवति ततो सत्तमी होति; गावीसु दुय्हमानासु गतो, दुद्धासु आगतो; भावोति किं? यो जटाहि स भुञ्जति; भावलक्खणन्ति किं;यो भुजते सो देवदत्तो? अकाले वस्सति तस्स, काले तस्स न वस्सतीति-विसयसत्तमी।
छट्ठी चानादरे-।
यस्स भावो भावन्तरस्स लक्खणं भवति ततो छट्ठी भवति सत्तमी चानादरे गम्याने।
‘‘आकोटयन्तो सो नेति सिविराजस्स पेक्खतो।
मच्चु गच्छति आदाय पेक्खमाने महाजने॥
गुन्नं सामीति-सम्बन्धे छट्ठी, गेंसु सामीति विसयसत्तमी, एवं गुन्नमिस्सरो गोसिस्सरो, गुन्नं अधिपति गोसु अधिपति, गुन्नं दायादो गोसु दायादो गुन्नं सक्खि गोसु सक्खि, गुन्नं पतिभु गोसुपतिभु, गुन्नं पसूतो गोसु पसूतो, कुसला नच्चगीतस्स कुसला नच्चगीते, आयुत्तो कटकरणस्स आयुत्तो कटकरणे, तथाधारवचनिच्छायं पत्तमी; भिक्खुसु अभिवादेन्ति, मुद्धनि चुम्बित्वा, बाहासु गहेत्वा, हत्थेसु पिद्धाय चरन्ति, पथेसु गच्छन्ति, कदलीसु गजे रक्खन्तीति; ञाणस्मिं पसन्नोतिविसयसत्तमी; ञाणेन पसन्नोति-करणे ततिया; एवं ञाणस्मिं उस्सुक्को ञाणेन उस्सुक्कोति।
यतो निद्धारणं-।
जातिगुणक्रियाहि समुदायतेकदेसस्स पुथक्करणं निद्धारणं यतो तं करीयति ततो छट्ठीसत्तमियो होन्ति; सालियो सूकधञ्ञानं पथ्यतमा सालियो सूकधञ्ञेसु पथ्य तमा,कण्भा गावीनं सम्पन्नखीरतमा कण्हा गावीसु सम्पन्न खीरतमा, गच्छतं धावन्तो सीघतमा गच्छन्तेसु धावन्तो सीघतमा –- सीलमेव सुता सेय्योति-अवधिम्हियेव पञ्चमी।
पठमात्थमन्ते -।
नामस्माभिधेय्यमत्ते पठमाविभत्ति होति; रुक्खो, इत्थि, पुमा नपुंसकन्ति-लिङ्गम्पि सद्दोत्थोव, तथा दोणो, खारी आळहकन्ति-परिमाणम्पि सद्दत्थोव, एको, द्वे, बहवोति-संख्य्यापि सद्दत्थोव।
आमन्तणे -।
यतो सद्देनाभिमुखीकरणमामन्तणं तस्मिं विसये पठमा विभत्ति होति; भो पुरिस, भो इत्थि, भो नपुंसक। छट्ठी सम्बन्धे-।
क्रियाकारकसञ्जातो अस्सेदम्भावहेतुको सम्बन्धो नाम तस्मिं छट्ठीविभत्ति होति; रञ्ञो पुरिसो, सरति रज्जस्साति- सम्बन्धे क्ट्ठी, रजज्जसम्बन्धिनिं सतिं करोतीति अत्थो; कम्मवचनिच्छायन्तु दुतियाव; सरति रज्जं, तथा रजकस्स वत्थं ददाति, पहरतोपिट्ठिं ददाति पूरति बालो पापस्स,
‘‘अमच्चे तात जानाहि धीरे अत्थस्स कोविदे’’
दिवसस्स तिझत्तुं, सकिं पक्खस्स, पूरं हिरञ्ञसुवण्णस्स कुम्भिं त्वेवमादि।
कितकप्पयोगे कत्तुकम्मेसु बहुलं सम्बन्धवचनिच्छायं छट्ठी; साधु सम्मतो बहुजनस्स, सुप्पटिविद्धा बुद्धानं धम्मधातु, धम्मस्स गुत्तो मेधावी, अमतं तेसं परिभुत्तं, तस्सभवन्ति वत्तारो, अविसंवादको लोकस्स, अलज्जीनं निस्साय, चतुन्नं महाभूतानंउपादाय पसादोत्वेवमादि; कत्तुकम्म वचनिच्छायन्तु ततियादुतियायोव सञ्चत्तो पितरा अहं, सरसि त्वं एवरूपिं वाचा भासिता, भगवन्तं दस्सनायत्थेमादि।
तुल्यत्थेन वा ततिया-।
तुल्यत्थेन योगे छट्ठी होति ततिया वा; तुल्यो पितु, तुल्यो पितरा; सदिसो पितु, सदिसो पितरा –-इह कथं ततियया न होति; अज्जुनस्स तुला नत्थि, केसवस्सुपमा नचेतिनेते ल्यत्था किं चरहि; तुल्यानमोपम्मत्था।
अअतो योनं टाटे-।
अकारन्ततो नामस्मा योनं टाटे होन्ति यथाक्कमं टकारा सब्बादेसत्था; बुद्धा, बुद्धे, अतोति-किं? कञ्ञायो इत्थियो, वधुयो –- इध कस्मा न भवति अग्गयो, अविधान सामत्थिया।
नीनं वा-।
कारन्ततो नामस्मा नीनं टाटे वा होन्ति यथाक्क मं; रूपा, रूपे, रूपानि; अतोत्थेव-अट्ठीनि।
स्मास्मिन्नं-।
अकारन्ततो नामस्मा स्मास्मिन्नं टाटे वा होन्ति यथाक्कमं; बुद्धा, बुद्धस्मा, बुद्धे, बुद्धस्मिं; अतोत्वेव-अग्गीस्मा अग्गिस्मिं।
सस्साय चतुत्थिया-।
अकारन्ततो परस्स सस्स चतुत्थिया आयो होति वा; बुद्धाय, बुद्धस्स, भिय्यो तादत्थ्येयेवायमायो दिस्सते क्ववि देवञ्ञत्थ; अतोत्वेव-इसिस्स; चतुत्थियाति-किं? बुद्धस्स मुखं –- अत्तत्थन्ति अत्थसद्देन समासो; सब्बादितो’पि स्मास्मिं सानं टाट्ञाया होन्तेव। निरुत्तिकारानुमतत्ता बुद्ध वचने सन्दस्सनतो व-तत्रेदमुदाहरणं?-
‘‘अस्मा लोका परम्हा च उभया धंसते नरो‘‘त्याहं मन्ते परत्थद्धो; यायेव खो पनत्थाय आगच्छेय्याथो; तमेवत्थं साधुकं मनसि करेय्याथोति।
घपतेकस्मिं सादीनं यया-।
घपतो नादीनमेकस्मिं यया होन्ति यथाक्कमं; कञ्ञाय, रत्तिया, इत्थिया, धेनुया, वधुया; एकस्मिन्तिकिं?कञ्ञाहि, रत्तीहि।
स्सा वा तेतिमामूहि-।
घपसञ्ञेहि तेतिमामूहि नादीनमेकस्मिं स्सा वा होति; तस्सा कतं, तस्सा दीयते, तस्सा निस्सटं, तस्सा परिग्गहो, तस्सा पतिट्ठितं, ताय वा; एवं एतिस्सा, एताय, इमिस्सा, इमाय, अमुस्सा, अमुया; एतेहीति-किं? सब्बाय, नादीनंत्वेव-सा, घपतोत्वेवतेन, एकस्मिंत्वेच-ताहि, अमूहि।
नम्हि नुक द्वादनं सत्तरसन्नं-।
द्वादीनं सत्तरसन्नं संख्यानं नुक होति नम्हि विभत्तिम्हि; द्विन्नं, चतुन्नं, पञ्चन्नं, एवं याव अट्ठारसन्नं; उकारो उच्चारणत्थो, ककारो अन्तावयवत्थो, तेननम्हि न दीघो।
बहुकतिन्नं-।
नम्हि बहुनो कतिस्स च सुकक होति? बहुन्नं, कतिन्नं।
ण्णंण्णन्नं तितोज्झा-।
झसञ्ञा तितो नंवचनस्स ण्णंण्णन्नं होन्ति; तिण्णं, तिण्णन्नं, झाति-किं?तिस्सन्नं।
उभिन्नं-।
उभा नंवचनस्स इन्नं होति; उभिन्नं।
सुञ्सस्स-।
नामस्मा सस्स सुञ होति; बुद्धस्स–-द्विसकारपाठेन सिद्धे लाघवत्थमिदं।
स्संस्सास्सायेस्वितरेकञ्ञेतिमानमि-।
स्समादिस्वितरादीनमि होति; इतरिस्सं, इतरिस्सा, एकिस्सं, एकिस्सा, अञ्ञस्सं, अञ्ञस्सा, एतिस्सं, एतिस्साय, इमिस्सं, इमिस्सा, इमस्साय; एस्विति-किं? इतराय, एसन्ति-किं? सब्बस्सं, सब्बस्सा।
ताय वा -।
स्समादिसु तस्सा वा इ होति; तिस्सं, तस्सं, तिस्सा, तस्सा, तिस्साय, तस्साय; स्संस्सास्सायेस्वित्वेव-ताय।
तेतिमातो यस्स स्साय-।
ताएताइमातो सस्सस्सायो होति वा; तस्साय, ताय, एतिस्साय, एताय, इमिस्साय, इमाय।
रत्यादीहि टो स्मिनो-।
रत्यादीहि स्मिनो टो होति वा; रत्तो, रत्तियं, आदो, आदिस्मिं।
सुहिसुभस्सो-।
उभस्स सुहिस्वो होति; उभोसु, उभोहि।
ल्तुपितादीनमा सिम्हि-।
लतुप्पच्चयन्तानं पितादीनञ्चा होति सिम्हि; कत्ता पिता; पितु मातु भातु धीतु दुहितु जामातु नत्तु होतु पोतु।
गे अ च-।
लतुपितादीनं अ होति गे आ च; भो कत्त, भो कत्ता, भो पित, भो पिता।
अयूनं वा दीघो-।
अ इ उ इच्चेसं वा दीघो होति गे परे तिलिङ्गे; भो पुरिसा, भो पुरिस, भो अग्गी, भो अग्गि, भो भिक्खू, भो भिक्खू।
घब्रह्मादिते-।
घतो ब्रह्मादितो च गस्से वा होति; होति कञ्ञे, होति कञ्ञा, भो ब्रह्मे, भो ब्रह्म, भो कत्ते, भो कत्त,भो इसे, भो इसि, भो सखे, भो सख –- सखि सखीति-इत्थियं सिद्धमेव; आकतिगणोयं; एवमञ्ञत्रापि।
नाम्मादीहि-।
अम्मादीहि गस्सेन होति; भोति अम्मा; भोति अन्ना, भोति अम्बा।
रस्सो वा-।
अम्मादीनं गे रस्सो होति वा; भोति अम्म, भोति अम्मा।
घो स्संस्सास्सायंतिंसु-।
स्समादिसु घो रस्सो होति; तस्सं, तस्सा, तस्साय, तं, सभतिं –-एस्विति-किं? ताय, सहाय।
एकवचनयोस्वघोनं-।
एकवचने योसुव घओकारन्तवज्जितानं नामानं रस्सोहोति तिलिङ्गे; इत्थिं, इत्थिया, इत्थियो, वधुं, वधुया, वधुयो; दद्धिं, दद्धिना, दद्धिनो, सयम्भुं, सयमभुना, सयमभुवो –- अघोनन्ति-किं? कञ्ञाय, कञ्ञायो; ओग्गहणमुत्तरत्थं।
गे वा-।
अघोनं गे वा रस्सो होति तिलिङ्गे?इत्थि, इत्थि, वधु, वधु,दद्धि, दद्धी, सयम्भु, सयम्भु –- अघोनंत्वेव-होति कञ्ञा, भो गो।
सिस्मिं नानपुंसकस्स-।
नपुंसकवज्जितस्स नामस्स सिस्मिं रस्सो न होति। इत्थि, दद्धी, वधू, सयम्भु –-सिस्मिन्ति-किं?इत्थिं, अनपुंसकस्साति-किं। दद्धि, कुलं।
गोस्सागसिहिनंसु गावगवा-।
गसिहिनं चज्जितासु विभत्तिसु गोसद्दस्स गावगवा होन्ति; गावो, गवो, गावेन, गवेन, गावस्स, गवस्स, गावस्मा, गवस्मा, गावे, गवे; अगसिहिनंसूति-किं? भो गो गो तिट्ठति, गोहि, गोनं।
सुम्हि वा-।
गोस्स सुम्हि गावगवा होन्ति वा; गावेसु, गवेसु, गोसु।
गवं सेन-।
गोस्स से वा गवं होति सह सेन; गवं, गावस्स, गवस्स।
गुन्नव नंना-।
नंवचनेन सह गोस्स गुन्नं होति गवञ्च वा; गुन्नं, गवं, गोनं।
नास्सा-।
गोतो नास्स आ होति वा; गावा, गवा, गावेन, गवेन।
गावुम्हि-।
अंवचने गोस्स गावु वा होति; गावुं, गावं, गवं–-गोस्स गोणादेसो न कतो सद्दन्तरत्ता।
यं पितो-।
पसञ्ञीतो अंवचनस्स यं वा होति; इत्थियं, इत्थिं–-पितोति-किं?दद्धिं, रत्तिं।
नं झीतो-।
झसञ्ञीतो अंवचनस्स नं वा होति; दद्धिनं, दद्धिं–- कथं? बुद्धं आदिच्चबन्धुनन्ति-योगविभागा; झाति-किं? इत्थिं, ईतोति -किं?अग्गिं
योनं नोने पुमे-।
झितो योनं नोने वा होन्ति यथाक्कमं पुल्लिङ्गे, दद्धिनो, दद्धिने, दद्धी–-झीतोत्वेव अग्गी; पुमेति-किं?दद्धीनि, कुलानि।
नो-।
झितो योनं नो वा होति पुल्लिङ्गे; दद्धिनो तिट्ठन्ति, दद्धिनो पस्स, दद्धी वा।
स्मिनो नि-।
झितो स्मिंवचनस्स नि होति वा; दद्धिनी, दद्धिस्मिं, झितो त्वेव-अग्गिस्मिं।
अम्बवादीहि-।
अम्बुआदीहि स्मिनो नि होति वा; फलं पतति अम्बुनि,’पदुमं यथा पंसुनि आतपे कतं’, वात्वेव-अम्बुम्ह, पंसुम्हि।
कम्मादितो-।
कम्मादितो स्मिनो नि होति वा; कम्मनी, कम्मे; कम्म चम्म वेस्म भस्म ब्रह्म अत्त आतुम घम्म मुद्ध–-कम्मादितोति-किं? बुद्धे।
नास्सेनो-।
कम्मादितो नाववनस्स एनो वा होति; कम्मेन, कम्मना, चम्मेन, चम्मना–-कम्मादितोत्वेव-बुद्धेन।
झला सस्स नो-।
झलतो सस्स नो वा होति; अग्गिनो, अग्गिस्स, दद्धिनो दद्धिस्स, भिक्खुनो, भिक्खुस्स, सयम्भुनो, सयम्भुस्स–-कथं?’यो वा सिस्सो महामुने’ति।
इतो क्ववी सस्स टानुबन्धेति -()
ब्रह्मादिसु पाठा सस्स ए टानुबन्धो।
ना स्मास्स-।
झलतो स्मास्स ना होति वा; अअग्गिना अग्गिस्मा दद्धिना, दद्धिस्मा, भिक्खुना, भिक्खुस्मा, सयम्भुना, सयम्भुस्मा।
ला योनं वो पुमे-।
लतो योनं वो होति वा पल्लिङ्गे; भिक्खवो, भिक्खू, सयम्भुवो, सयम्भु–-पुमेति-किं?आयूनि।
जनत्वादितो नो च-।
जन्त्वादितो योनं नो होति वो च वा पुल्लिङ्गे; जन्तुनो, जन्तवो, जन्तुयो, गोत्रभुनो, गोत्रभुवो, गोत्रभअ, सहभुनो, सहभुवो, सहभु।
कुतो-।
कुप्पच्चयन्ततो योनं नो वा होति पुल्लिङ्गे; विदुनो, विदू, विञ्ञुनो, विञ्ञ, सब्बञ्ञुनो, सब्बञ्ञ।
लोपो’मुस्मा-।
अमुसद्दतो योनं लोपोव होति पुल्लिङ्गे; अमू पुमेत्वेव-अमुयो,अमूनि; वो’पवादा’यं।
न नो सस्स-।
अमुस्मा सस्स नो न होति; अमुस्स, नोति-किं? अमुया।
योलोपनिसु दीघो-।
योनं लोपे निसुव दीघो होति; अट्ठि, अट्ठीनि; योलोप निसूति-किं? रत्तियो।
सुनंहिसु-।
एसु नामस्स दीघो होति; अग्गीसु, अग्गीनं, अग्गीहनि।
पञ्चादीनं चुद्दसन्नम-।
पञ्चादीनं वद्दसन्नं सुनंहिस्व होति; पञ्चसु, पञ्चन्नं, पञ्चहि, छसु, छन्न, छहि; एवं याव अट्ठारसा।
यवादो न्तुस्स-।
यवादिसु न्तुस्स अ होति; गुणवन्ता, गुणवन्तं, गुणवन्ते, गुणवन्तेन, इच्चादि–-य्वादोति-किं? गुणवा तिट्ठति। अमुस्सा-म।
न्तस्स च ट वंसे-।
अंसेसु न्तप्पच्चययस्स ट होति वा न्तुस्स चि;’ यं यं हिराज भजति सतं वा यदि वा असं’’ किच्चानि कुब्बस्स करेय्य किच्चं’’हिमवंच पब्बतं’,’सुजाति मन्तो’पि अजातिमस्स’ योगविभागेनाञ्ञत्रापि’चक्खुमा अन्धिता होन्ति’’ वग्गुमुदातीरिया पन भिक्खू वण्णवा होन्ति।’
योसुज्झिस्स पुमे-।
झसञ्ञस्स इस्स योसु वा ट होति पुल्लिङ्गे;अग्गसो अग्गी–-झग्गहणं किं? इकारन्तसमुदायस्स टो मा सियातिरत्तियो; इग्गहणं किं? दण्डिनो; पुवेति-किं; अट्ठि।
वेवोसु लुस्स-।
लसञ्ञस्स उस्स द्वेवोसु ट होति; भिक्खवे, भिक्खवो, वेवोसूति-किं?चन्तुयो; उग्गहणं किं; सयम्भुवो।
योम्हि वा क्ववि-।
योम्ही क्वचि लसञ्ञस्स वा ट होति; हेतयो,’नन्दन्ति तं कुरयो दस्सनेन अज्जेव तं कुरयो पापयातु’ वाति-किं हेतुयो।
पुमालपने वेवो-।
लसञ्ञतो उतो योस्सालपने वेवो होन्ति वा पुल्लिङ्गे; भिक्खवे, भिक्खवो, भिक्खू–-पुमेति-किं; आयूनि; आलपनेति-किं?चन्तुयो तिट्ठन्ति; लुतात्वेवै-धेनुयो,सयम्भुवो।
स्माहिस्मिन्नं म्हाभिम्हि-।
नामस्मा परेसं स्माहिस्मिन्नं म्हाभिम्हि वा होन्ति यथा क्कमं; बुद्धम्हा, बुद्धस्मा, बुद्धेहि, बुद्धम्हि, बुद्धस्मिं–-बहुलाधिकारापवादवीसये’पि; दससहस्सिम्हि धातुया।
सुहिस्वस्से-।
अकारन्तस्स सुहिस्वे होति; बुद्धेसु, बुद्धेहि।
सब्बादीनं नम्हि च-।
अकारन्तानं सब्बादीनं ए होति नम्हि सुहिसुच; सब्बेसं सब्बेसु, सब्बेहि–-सब्बादीनन्ति-किं?बुद्धानं; अस्सेत्वेव अमूसं।
सब्ब कतर कतम उभय इतर अञ्ञ अञ्ञतर अञ्ञतम;
पुब्बपरापरदक्खिणुत्तराधरानि ववत्थायमसञ्ञायं-()।
यत्य त एत इम अमु किं एक तुम्ह अम्ह (इच्चेते सब्बादयो )
संसानं-।
सब्बादितो नंवचनस्स संसानं होन्ति; सब्बेसं, सब्बेसानं।
घपा सस्स स्सा वा-।
सब्बादीनं घपतो सस्स स्सा वा होति; सब्बस्सा, सब्बाय, पग्गहणमुत्तरत्थं।
स्मिनो स्सं-।
सब्बादीनं घपतो स्मिनो स्सं वा होति; सब्बस्सं, सब्बाय; अमुस्सं, अमुया।
यं-।
घपतो स्मिनो यं वा होति; कञ्ञायं, दञ्ञाय, रत्तियं, रत्तिया, वधुयं, वधुया, सब्बायं, सब्बाय, अमुयं, अमुया।
तिं सभापरिसाय-।
सभापरिसाहि स्मिनो तिं वा होति; सभतिं, सहाय, परिसतिं, परिसाय।
पदादीहि सि-।
एहि स्मिनो सि होति वा, पदसि, पदस्मिं, बिलसि, बिलस्मिं।
नास्स सा-।
पदादीहि नास्स सा होति वा; पदसा, पदेन, बिलसा, बिलेन।
कोधादीहि-।
एहि नास्स सा होति वा; कोधसा, कोधेन, अत्थसा, अत्थेन।
अतेन-।
अकारन्ततो परस्स नाववनस्स एनादेसो होति; बुद्धेन; अतोति-किं?अग्गिना।
सिस्सो-।
अकारन्ततो नामस्मा सिस्स ओ होति; बुद्धो; अतो त्वेव-अग्गि।
क्वचे वा-।
अकारन्ततो नामस्मा सिस्स ए होति वा क्वचि;’वनप्प गुम्बे यथा फुस्सितग्गे’ अपवादविसये’पि बहुलं विधाना, सुखे, दुक्खे–-वाति-किं? वनप्पगुम्बो; क्वचीति-किं? पक्खे सब्बत्थ मा होतु।
अं नपुंसके-।
अकारन्ततो नामस्मा सस्स अं होति नपुंसकलिङ्गे रूपं।
योनं नि-।
अकारन्ततो नामस्मा योनं नि होति नपुंसके; सब्बानि, रूपानि –-निच्चविधाने फलमेकच्चादिसब्बादनं पठमाय।
झला वा-।
झलतो योनं नि होति वा नपुंसके; अट्ठिनि, अट्ठी, आयूनि, आयू।
लोपो-।
झलतो योनं लोपो होति; अट्ठी, आयू, अग्गी, भिक्खू, झलात्वेव-अग्गयो; पगेव कस्मा न होति; अन्तरङ्गत्ता आकरस्स।
जन्तुत्वीघेपेहि वा-।
जन्तुहेतूहि ईकारन्तेहि घपसञ्ञोहिव परेसं योनं वा लोपो होति; जन्तु जन्तुयो, हेतु हेतुयो, दद्धी दद्धीयो, कञ्ञा कञ्ञायो, रत्ती रत्तियो, इत्थी इत्थियो, देणू देणुया, वैधू वधुयो।
येपस्सिवण्णस्स-।
पसञ्ञस्स इवण्णस्स लोपो होति वा यकारे; रत्यो रत्या रत्यं, पोक्खरञ्ञो पोक्खरञ्ञ्ञा पोक्खरञ्ञं–-वात्वेव-रत्तियो; पस्साति-किं?दद्धियो; इवण्णस्साति-किं? धेनुयो वधुया; कैथं; अनुञ्ञातो अहं मत्याति?’ ये पस्सा’ति-योगविभागा।
गसीनं-।
नामस्मा गसीनं लोपो होति विज्झन्तराभावे; भो पुरिस, अयं दद्धी।
असंख्येहि सब्बासं-।
अविज्जमानसङ्ख्येहि परासं सब्बासं विभत्तीनं लोपोहोति;व वा एवएवं। एतस्मायेव लिङ्गा [ ] असङ्ख्येहि स्याथुप्पत्त्यनुमीयते।
एकत्थतायं-।
एकत्थीभावे सब्बासं विभत्तीनं लोपो होति बहुलं; पुत्तीयति, राजपुरिसो, वासिट्ठो–- क्ववि न होति बहुलं विधाना; परन्तपो। भगन्दरो, परस्सपदं, अत्तनोपदं, गवम्पति, देवानम्पियतिस्सो, अन्तेवासी, जनेसुतो, ममत्तं, मामको।
पुब्बस्मामादितो-।
अमादेकत्था पुब्बं यदेकत्थं ततो परासं सब्बासं विभत्तीनं लोपो होति; अधित्थी–-इध न होति बहुलं विधाना, यथापत्तिया, ययथापरिसाय; पुब्बस्माति-किं?गामं गतो।
नातोमपञ्चमिया-।
अमादेकत्था पुब्बं यदेकत्थमकारन्तं ततो परासं सब्बासं विभत्तीनं लोपो न होति अस्तु भवत्यपञ्चम्या; उपकुम्भं, अपञ्चमियाति-किं? उपकुम्भा आनय।
वा तनियासत्तमिनं-
अमादेकत्था पुब्बं यदेकत्थमकारन्तं ततो परासं ततियासत्तमिनं वा अं होति; उपकुम्भेन कतं, उपकुम्भं कतं, उपकुम्भे निधेहि, उपकुम्भं निधेहि।
राजस्सि नाम्हि-।
नाम्हि राजस्सि वा होति; सब्बदत्तेन राजिना; वात्वे वरञ्ञा।
सुनंहिसू-।
राजस्स ऊ होति वा सुनंहिसु; राजूसु राजेसु, राजूनं रञ्ञं, राजूभि राजेभि।
इमस्सानित्थियं टे-।
इमसद्दस्सानित्थियं टे होति वा सुनंहिसु; एसु इमेसु, एसं इमेसं, एहि इमेहि–-अनित्थियन्ति-किं? इमासु, इमायं, इमाहि।
नाम्भनिमि-।
इमसद्दस्सानित्थियं नाम्हि अनैमि इच्चादेसा होन्ति; अनेन, इमिना; अनित्थियंत्वेव-इमाय।
सीम्भनपुंसकस्सायं-।
इमसद्दस्सानपुंसकस्स अयं होति सिम्हि; अयं पुरिसो, अयं इत्थी; अनपुंसकस्साति-किं?इमं।
त्यतेतानं तस्स सो-
त्यतेतानमनपुंसकानं तस्स सो होति सिम्हि; स्यो पुरिसो, स्या इत्थि; एवं सो, सा, एसो, एसा –-अनपुंसक स्सेत्वैव-त्यं, तं, एतं।
मस्सामुस्स-।
अनपुंसकस्सामुस्स मकारस्स सो होति सिम्हि; असु पुरिसो, असु इत्थि।
के वा-।
अमुस्स मस्स के वा सो होति; असुको अमुको, असुका अमुका, असुकं अमुकं, असुकानि अमुकानि।
ततस्स नो सब्बासु-।
तसद्दस्स तस्स नो वा होति सब्बासुविभत्तीसु; ने, ते, नायो, तायो, नं, तं, नानि, तानि इच्चादि।
ट सस्मास्मिंस्साययस्संस्सासंम्भाम्हिसविमस्स च-।
सादिस्विमस्स ततस्स च टो वा होति; अस्सैमस्स, अस्मा, इमस्मा, अस्मिं इमस्मिं,अस्साय इमिस्साय, अस्सं इमस्सं, अस्सा इमिस्सा, आसं इमासं, अम्हा इमम्हा, अम्हि इमम्हि; अस्स तस्स, अस्मा तस्मा, अस्मिं तस्मिं, अस्साय तस्साय, अस्सं तस्सं, अस्सा तस्सा, आसं तासं, अम्हा तम्हा, अम्हि तम्हि। स्सायादिग्गहण मादेसन्तरे मा होतुती।
टा सिस्सिसिस्मा-।
इसिस्मा सिस्स टे वा होति;’ योनज्ज विनये कङ्खं अत्थधम्मविदू इसे’ वात्वेव-इसि।
दुतियस्स योस्स-।
इसिस्मा परस्स दुयायोस्स टे वा होति;’ समणे ब्राह्मणे वन्दे सम्पन्नचरणे इसे’ वात्वेव-इसयो पस्स; दुतियस्साति-किं?इसयो तिट्ठन्ति।
एकच्चादिगतो-।
अकारन्तेहि एकच्चादीहि योनं टे होति; एकच्चे तिट्ठन्ति, एकच्चे पस्स–-अतोति-किं? एकच्चायो; एवं एसस पठम।
न निस्स टा-।
एकच्चादीहि परस्स निस्स टा न होति; एकच्चानि।
सब्बादीहि परस्स निस्स टा न होति; सब्बानि।
येयानमेट-।
अकारन्तेहि सब्बादीहि योनमेट होति; सब्बे तिट्ठन्ति सब्बे पस्स; अतोत्वेव-सब्बायो।
नाञ्ञञ्च नामप्पधाना-।
नामभुतेहि अप्पधानेहि च सब्बादीहि यं वुत्तं यं चञ्ञं सब्बादिकारियन्तं न होति; ते सब्बा, ते पियसब्बा, ते अति सब्बा।
ततियत्थयोगे-।
ततियत्थेन योगे सब्बादीहि यं वुत्तं यं चञ्ञं सब्बादि कारियन्तं न होति; मासेनपुब्बानं मासपुब्बानं।
चत्थसमासे-।
चत्थसमासविसये सब्बादीहि यं वुत्तं यं चञ्ञं सब्बादि कारियन्तं न होति; दक्खिणुत्तरपुब्बानं–-समासेति-किं?अमुसञ्च तेसञ्च देहि।
वेट-।
चत्थसमासविसये सब्बादीहि यस्सेट वुत्तो तस्स वा होति; पुब्बुत्तरे, पुब्बुत्तरा।
पुब्बादीहि जहि-
एतेहि पुब्बादीहि छहि सविसये एट वा होति?पुब्बे पुब्बा, परे परा, अपरे अपरा,दक्खिणे दक्खिणा, उत्तरे उत्तरा, अधरे अधरा–-छहीति-किं?ये।[ ]
मनादीहि स्मिंसंनास्मानं सिसोओसासा-।
मनादीहि समीमादीनं सिसोओसासा वा होन्ति यथाक्कं; मनसि मनस्मिं, मनसो मनस्स, मनो मनं, मनसा मनेन, मनसा मनस्मा–-कथं? पुत्तो जातो अवेतसो, हित्वा याति सुमेधसो; सुद्धुत्तरवाससा, हेमकपक्पणवाससेति-सकत्थे णन्ता।
मन तम तप तेज सिर उर वच ओज रज यस पय
सरवययायवासचेता जलासयाक्खयलोहपटमनेसु-()।
सतो सब्भे-।
सन्तसद्दस्स सब भवति भकारे; सब्भि।
भवतो वा होन्तो गयोनासे-।
भवन्तसद्दस्स भोन्तादेसो वा होति गयोनासे; भोन्त, भवं, भोन्तो, भवन्तो, भोता, भवता, भोतो, भवतो–-भो इति-आमन्तणे निपातो’कुतोनु आगच्छथ भो तयो जना’एवं भन्तेति-भद्देति-सद्दन्तरेन सिद्धं;भद्दन्त इति-दस्स द्विभावेन।
सिस्साग्गितो नि-।
अग्गिस्मा सिस्स नि होति वा; अग्गिनी,अग्गि।
न्तस्सं-।
सिम्हि न्तप्पच्चयस्स अं होति वा; गच्छं, गच्छन्तो।
भुतो-।
भुधातुतो न्तस्स अं होति सिम्हि निच्चं पुनब्बिधाना; भवं।
महन्तरहत्तानं टा वा-।
सिम्हि महन्तारहन्तानं न्तस्स टा वा होति; महा, महं, अरहा, अरहं।
न्तुस्स-।
सिम्हि न्तुस्सटा होति; गुणवा।
अंङं नपुंसके-।
न्तुस्स अंङं होन्ति सिम्हि नपुंसके; गुणवं कुलं, गुणञ्च न्तं कुलं–-नपुंसकेति किं? सीलवा भिक्खु।
हिमवतो वा ओ-।
हिमवतो सिम्हि न्तुस्स ओ वा होति; हिमवन्तो, हिमवा।
राजादियुवादित्वा -।
राजादीहि ययुवादीहि च सिस्स आ होति; राजा, ययुवा–-राज ब्रह्म सख अत्त आतुम।
धम्मो वाञ्ञत्थे-()।
दळ्हधम्मा; (दळ्हधम्मो) अस्मा।
इमो भावे-()।
अणिमा, लघिमा–-युव सा सुवा मघव पुम वत्तह।
वाम्भानद्ध -।
राजादीनं युवादीनं चानङि होति वाम्हि; [ ] राजानं, राजं, युवानं, युवं।
योनमानो-।
राजादीहि युवादीहि च योनमानो वा होति; राजानो, युवानो–-वात्वेव-राजा,राजे, युवा, युवे।
आयो नो च सखा-।
सखतो योनमायोनो होन्ति वा आनो च; सखायो, सखिनो, सखानो?वात्वेव-सखा, सखे।
टे स्मिनो-।
सखतो स्मिनो टे होति; सखे निच्चत्थो’यमारम्भो।
नोनासेस्वि-।
सखस्स इ होति नोनासेसु; सखिनो, सखिना, सखिस्स।
स्मानंसु वा-।
सखस्स वा इ होती स्मानंसु; सखिस्मा, सखस्मा, सखीनं, सखानं।
योस्वंहिसु चारङि-।
सखस्स वा आरङि होति योस्वंहिसुस्मानंसु च; सखारो सखायो, सखारेसु, सखेसु,सखारं, सखं, सखारेहि, सखेहि, सखारा, सखारस्मा, सखारानं, सखानं।
लतुपितादिनमसे-।
लतुप्पच्चयन्तानं पितादीनं चारङि भोति सतो’ञ्ञत्र; कत्तारो, पितरो, कत्तारं, पितरं, कत्तारा, पितरा, कत्तरि, पितरि–-असेति-किं?कत्तुनो, पितुनो।
नम्हि वा-।
नम्हि लतुपितादीनमारङि वा होति; कत्तारानं, कत्तुनं, पितरानं, पितुन्नं।
आ-१
नम्हि लतुपितादीनमा वा होति; कत्तानं, कत्तूनं, पितानं, पितुन्नं।
सलोपो-।
लतुपितादीहि सस्स लोपो वा होति; कत्तु, कत्तुनो, सकमन्धातु, सकमन्धातुनो, पितु, पितुनो।
सुहिस्वारङि-।
सुहिसु लतुपितादीनमरङि वा होति; कत्तारेसु, कत्तुसु, पितरेसु, पितुसु, कत्तारेहि, कत्तुहि, पितरेहि, पितुहि।
नज्जायोस्वाम-।
योसु नदीसद्दस्स आमि वा होति; नज्जायो, नदियो।
टि कतिम्हा-।
कतिम्हा योनं टि होति; कति तिट्ठन्ति, कति पस्स।
ट पञ्चादिहि चुद्दसहि-।
पञ्चादीहि चुद्दसहि संख्याहि योनं टो होति; पञ्च पञ्च, एवं याव अट्ठारसा–-पञ्चादीहीकि-किं? द्वे तयो चत्तारो; चुद्दसभीति-किं? द्वेवीसतियो।
उभगोहि टो-।
उभगोहि योनं टो होति; उभो, उभो, गावो, गावो–-कथं? इमेकरत्तिं उभयो वसामाति- टोम्हि यकारागमो।
आरङिस्मा-।
आरङादेसतो परेसं योनं टो होति; सखारो, कत्तारो, पतरो।
टोटे वा-।
आरङादेसम्हा योनं टोटे वा होन्ति यथाक्कमं; सखारो, सखारे, सखारो–-टोग्गहणं लाघवत्थं।
टा नास्मानं-।
आरङादेसम्हा नास्मानं टा होति; कत्तारा, कत्तारा, क्वचि वा होति बहकुलाधिकारा; एतादिसा सखारस्मा
टि स्मिनो-।
आरङादेसम्हा स्मिनो टि होति; कत्तरि, पितरि।
दिवादितो-।
दिवादीहि नामेहि स्मिनो टि होति; दिवि, भुवि–-निच्चं वकारागमो।
रस्सारङि-।
स्मिम्हि आरो रस्सो होति; कत्तरि, नत्तरि।
पितादीनमनत्त्वादीनं-।
नत्त्वादिवज्जितानं पितादीनमारो रस्सो होति सब्बासु विभत्तिसु; पितरो, पितरं–-अनत्त्वादीनन्ति किं? नत्तारो।
युवादीनं सुहिस्वानङि-।
सुहिसु युवादीनं आनङि होति; ययुवानेसु, युवानेहि।
नोनानेस्वा-।
एसु युवादीनमा होति; युवानो, युवाना, युवाने।
स्मास्मिन्नं नाने-।
युवादीहिं स्मास्मिन्नं नाने होन्ति यथाक्कमं; युवाना, युवाने।
योनं नोने वा-।
युवादीहि योनं नोने वा होन्ति यथाक्कमिं; युवानो युवाने–-वाति-किं?युवे पस्स;नोग्गहणं लाघवत्थं।
इतो’ञ्ञत्थे पुमे-।
अञ्ञपदत्थे वत्तमाना इकारन्ततो नामस्मा योनं नोने वा होन्ति यथाक्कमं पुल्लिङ्गे, तोमरंकुस पाणिनो, तोमरंकुसपाणिने, वात्वेव-तोमरंकुसपाणयो; अञ्ञत्थेति-किं?पाणयो।
ने स्मिनो क्ववि-।
अञ्ञपदत्थे वत्तमाना इकारन्ततो नामस्मा स्मिनो ने होति वा क्वचि;’ कतञ्ञुम्हि च पोसम्हि सीलवन्ते अरियवुत्तिने’ वात्वेव-अरियवुत्तिम्हि; पुमेत्वेव-अरिययवुत्तिया।
पुमा-।
पुमसद्दतो स्मिनो यं वुत्तं तं वा होति; पुमानेपुमे।
नाम्हि-।
पुमस्स नाम्हि यं वुत्तं तं वा होति; पुमाना पुमेन।
सुम्हा च-।
पुमस्स सुम्हि यं वुत्तं तं आ च वा होति; पुमानेसु, पुमेसु, पुमासु।
गस्सं-।
पुमसद्दतो गस्स अं वा होति; भो पुमं, भो पुम, भो इत्थिपुमं, भो इत्थिपुम।
सास्संसे चानङि-।
सासद्दस्स आनङि होति अंसे गे च; सानं, सानस्स, भो सान।
वत्तहा सनन्नं नोनानं-।
वत्तहा सनन्नं नोनानं होन्ति यथाक्कम; वत्तहा नो, वत्तहानानं।
ब्रह्मस्सु वा-।
ब्रह्मस्सु वा होति सनंसु; ब्रह्मुनो, ब्रह्मस्स, ब्रह्मूनं ब्रह्मानं।
नाम्हि-।
ब्रह्मस्सु होति नाम्हि; ब्रह्मुना,
पुमकम्मथामद्धानं वा सस्मासु च-।
पुदीनमु होति वा सस्मासु नाम्हि च; पुमुनो, पुमस्स; पुमुना, पुमाना, पुमुना, पुमाना; कम्मुनो, कम्मस्स; कम्मुना कम्मस्मा; कम्मुना, कम्मना; ठामुनो, ठामस्स;ठामुना, ठामस्मा; ठामुना, ठामेन; अद्धुनो, अद्धस्स; अद्धुना, अद्धस्मा;अद्धुना, अद्धना।
युवा सस्सनो-।
युवा सस्सवा इनो होति, युविनो, युवस्स।
नोत्तातुमा-।
अत्तातुमेहि सस्स नो होति वा; अत्तनो, अत्तस्स; आतुमनो, आतुमस्स।
सुहिसु नक-।
अत्तआतुमानं सुहिसु वा नक होति; अत्तनेसु, अत्तेसु, आतुमनेसु, आतुमेसु; अत्तनेहि, अत्तेहि; आतुमनेहि, आतुमेहि–-कथं?वेरिनेसूति-नक इति योगविभागा।
स्मास्सना ब्रह्मा च-।
ब्रह्म अत्तआतुमेहि च स्मास्स ना होति; ब्रह्मुना, अत्तना, आतुमना।
इमेतानमेनाण्वादेसे दुतियायं-।
इमएतसद्दानं कथितानुकथनविसये दुतियायमेनादेसो होति; इमं भिक्खुं विनयमज्झापयअथो एनं धम्ममज्झापय, इमे भिक्खू विनयमज्झापय अथो एने धम्ममज्झापय; एवमे तस्स च योजनीयं।
किस्स को सब्बासु-।
सब्बासु विभत्तिसुकिस्सको होति; को, के, का, कायो, कं, कानि, केनेच्चादि।
कि सस्मिंसुवानित्थियं-।
अनित्थियं किस्स कि वा होति सस्मिंसु; किस्स, कस्स, किस्मिं, कस्मिं; अनित्थियन्ति-किं? को, कं।
इमस्सिदं वा-।
अंसिसु सह तेहिइमस्सिदं होति वा नपुंसके; इदं, इमं; इदं,इमं।
अमुस्सादुं-।
अंसिसु सह तेहि अमुस्स अदुं होति वा नपुंसके; अदुं, अमुं; अदुं, अमुं।
सुम्भाम्भस्सास्मा-
अह्मस्स अस्मा होति वा सुम्हि; भत्तीरस्मासु सा तव; वात्वेव-अम्हेसु।
नम्हि तिचतुन्तमित्थियं तिस्सचतस्सा-।
नम्हि तिचतुन्नं तिस्सवतस्सा होन्तित्थियं यथाक्कमं; तिस्सन्नं, वतस्सन्नं; इत्थियन्ति-किं? तिण्णं, चतुन्नं।
तिस्सोचतस्सो योम्हि सविभत्तीनं-। विभत्तिसहितानं तिवतुन्नं योम्हि तिस्सो चतस्सो होन्तित्थियं यथाक्कमं; तिस्सो,चतस्सो
तीणिचत्तारि नपुंसके-।
योम्हिसविभत्तीनं तिचतुन्नं यथाक्कमंतीणि चत्तारि होन्ति नपुंसके; तीणि, चत्तारि।
पुमे तयोचत्तारो-।
योम्हि सविभत्तीनं तिचतुन्नं तयोचत्तारो होन्ति यथाक्कमं पुल्लिङ्गे; तयो, चत्तारो।
चतुरोवा चतुस्स-।
चतुसद्दस्स सविभत्तिस्स योम्भि चतुरो वा होति पुल्लिङ्गे; चतुरो जना संविधाय; कथं? चतुरो निमित्तेनाद्दसासिन्ति लिङ्गविपल्लासा।
मयमस्माम्हस्स-।
येयास्वम्हस्स सविभत्तिस्सअस्माकंममं होन्ति वा यथाक्कमं; अस्माकं, अम्हाकं; ममं, मम।
सिम्भहं-।
सिम्हि अम्हस्स सविभत्तिस्स अहं होति; अहं।
तुम्हस्स तुवंत्वमम्हि च-।
अम्ही सिम्हि च तुह्मस्स सविभत्तिस्स तुवंत्वं होन्ति यथाक्कमं; तुवं, त्वं।
तयातयीनं त्वं वा तस्स-।
तुम्हस्सतयातयीनं तकारस्सत्व होति वा; त्वया, तया; त्वयि, तयि।
स्माम्हि त्वम्हा-।
स्माम्हि तुम्हस्स सविभत्तिस्स त्वम्हा होति वा; पत्ता निस्संसयं [ ] त्वम्हा–-वात्वेव-त्वया।
न्तन्तुनं न्तो योम्हि पठमे-।
पठमे योम्हि न्तन्तुनं सविभत्तिनं न्तो इच्चादेसो वा होति; गच्छन्तो, गच्छन्ता; गुणवन्तो, गुणवन्ता।
तं नम्हि-।
नम्हि न्तन्तुनं सविभत्तिनं तं वा होति; गच्छतं, गच्छन्तानं; गुणवतं, गुणवन्तानं।
तोतातिता सस्मास्मिंनासु-।
सादिसुन्तन्तुनं सविभत्तिनं तोतातिता होन्ति वा यथाक्कमं; गच्छतो, गच्छन्तस्स; गुणवतो, गुणवन्तस्स; गच्छता, गच्छन्तम्हा; गुणवता, गुणवन्तम्हा; गच्छति, गच्छन्ते;गुणवति, गुणवन्ते; गच्छता, गच्छन्तेन; गुणवता, गुणवन्तेन।
टटाअं गे-।
गे परे न्तन्तुनं सविभत्तीनं टटाअं इच्चादेसा होन्ति; भो गच्छ, भो गच्छा, भोक गच्छं; भो गुणव, भो गुणवा, भो गुणवं।
योम्हि द्विन्नं दुवेञ्चे-।
योम्हि द्विस्स सविभत्तिस्स दुवेद्वे होन्ति पच्चेकं; दुवे, द्वे।
दुविन्नं नम्हि वा-।
नम्हि द्विस्स सविभत्तिस्स दुविन्नं होति वा; दुविन्नं, द्विन्नं।
राजस्स रञ्ञं-।
नम्हि राजसद्दस्ससविभत्तिस्सरञ्ञं होति वा; रञ्ञं, रजानं
नास्मासु रञ्ञा-।
नास्मासु राजस्स सविभत्तिस्सरञ्ञा होति, रञ्ञा कतं, रञ्ञानिस्सटं।
रञ्ञोरञ्ञस्सराजिनो से-।
से राजस्स सविभत्तिस्स रञ्ञोरञ्ञस्सराजिनो होन्ती; रञ्ञो, रञ्ञस्स, राजिनो।
स्मिम्हि रञ्ञेराजिनि-।
स्मिम्हि राजस्स सविभत्तिस्स रञ्ञेराजिनि होन्ति; रञ्ञे,राजिनि।
समासे वा-।
समासविसये एते आदेसा राजस्सवा होन्ति; कासिरञ्ञा, कासिराजेन; कासिरञ्ञा, कासिराजस्मा; कासिरञ्ञो, कासिराजस्स; कासिरञ्ञे, कासिराजे।
स्मिम्हि तुम्हाम्हानंतयिमयि-।
स्मिम्हि तुम्हअम्हसद्दानं सविभत्तीनं तयिमयि होन्ति यथाक्कमं; तयि,मययि।
अम्हि तंमंतवंममं-।
अम्हि तुम्हअम्हसद्दानं सविभत्तीनं तंमंतवंममं होन्ति यथाक्कमं; तं, मं, तवं, ममं।
नास्मासुतयामया-।
नास्मासु तुम्हअम्हसद्दानं सविभत्तीनं तयामया होन्ति यथाक्कमं; तया कतं, मया कतं; तया निस्सटं, मया निस्सटं।
तवममतुय्हंमय्हं से-।
सेतुम्हअम्हसद्दानं सविभत्तीनं तवममतुय्हंमय्हं होन्ति यथाक्कमं; तव, तुय्हं; मम,मय्हं।
ङंङकं नम्हि-।
नम्हि तुम्हअम्हसद्दानं सविभत्तीनं ङंङाकं होन्ति पच्चेकं; तुम्हं, तुम्हाकं, अम्हं, अम्हाकं–-यथासङ्ख्यमत्र न विवच्छते।
दुतिये योम्हि वा-।
तुम्हअम्हसद्दानं सविभत्तीनं पच्चेकं ङंङाकं वा होन्ति योम्हि दुतिये; तुम्हं’तुम्हाकं, तुम्हे; अम्हं,अम्हाकं,अम्हे।
अपादादो पदतेकवाक्ये-।
इदमधिकतं वेदितब्बं; पज्जते’नेनत्थोति-पदं, स्याद्यन्तं त्याद्यान्तञ्च; पदसमूहो वाक्यं।
योनंहिस्वपञ्चम्या वोनो-।
अपञ्चमिया योनंहिस्वपादादो वत्तमानानं पदस्मा परेसं एकवाक्ये ठितानं तुम्हअम्हसद्दानं सविभत्तीनं वो नो होन्ति वा यथाक्कमं; तिट्ठथ वो, तिट्ठथ तुम्हे; तिट्ठाम नो, तिट्ठाम मयं; पस्सति वो, पस्सति तुम्हे; पस्सति नो, पस्सतिअम्हे; दीयते वो, दीयते तुम्हं; दीयते नो,
दीयते अम्हं; धनं वो, धनं तुम्हं; धनं नो, धनं अम्हं; कतं वो, कतं तुम्हेहि; कतं नो, कतं अम्हेहि–-अपञ्चम्याति-किं?निस्सटं तुम्हेहि, निस्सटं अम्हेहि; अपादादोत्वेव
‘‘बलञ्च भिक्खूनमनुप्पदिन्नं,
तुम्हेहि पुञ्ञं पसुतं अनप्पकं’’।
पदतोत्वेव- तुम्हे तिट्ठथ; एकवाक्येत्वेव- देवदत्तो तिट्ठति गामे, तुम्हे तिट्ठथनगरे; सविभत्तीनंत्वेव- अरहति धम्मो तुम्हादिनं; अरहति धम्मो अम्हादिसानं।
तेमे नासे-।
नाम्हि से च अपादादो वत्तमानानं पदस्मा परेसं एक वाक्ये ठितानं तुम्हअम्भसद्दानं सविभत्तीनं तेमे वा होन्ति यथाक्कमं; कतं ते, कतं तया; कतंमे, कतं मया; दीयते ते, दीयते तव; दीयते मे, दीययते मम; धनं ते, धनंमे, धनं मम।
अन्वादेसे-।
कथितानुकथनविसये तुम्हअम्हसद्दानमादेसा निच्चं भवन्ति पुनब्बिधाना; गामो तुम्हं परिग्गहो, अथो जनपदो वो परिग्गहो।
सपुब्बा पठमन्ता वा-।
विज्जमानपुब्बस्मा पठमन्ता परेसं तुम्हअम्हसद्दानमा देसा वा होन्ति अन्वादेसे’पि; गामे पटो तुम्हाकं, अथो नगरे कम्बलो वो; अथो नगरे कम्बलो तुम्हाकं; सपुब्बाति-किं? पटो तुम्हाकं, अथो कम्बलो वो; पठ मन्ताति-किं-पटो नगरे तुम्हाकं, अथो कम्बलो गामे वो।
न ववाहाहेवयोगे-।
चादीहि योगे तुम्हअम्हसद्दानमादेसा न होन्ति; गामो तव च परिग्गहो, मम च परिग्गहो; गामो तव वा परिग्गहो, मम वा परिग्गहो; गामो तवह परिग्गहो, ममह परिग्गहो; गामो तवाह परिग्गहो, ममाह परिग्ग हो; गामा तवेव परिग्गहो, ममेव परिग्गहो; एवं सब्बत्थ उदाहररितब्बं–-योगेति किं? गामोच ते परिग्गहो, नगरञ्च मे परिग्गहो।
दस्सनत्थेनालोचने-।
दस्सनत्थेसु आलोचनवज्जितेसु पयुज्जमानेसु तुम्ह अम्हसद्दानमादेसा न होन्ति; गामो तुम्हे उद्दिस्सागतो, गामो अम्हे उद्दिस्सागतो–-अनालोचनेति-किं? गामो वो आलोवेति, गामो नो आलोचेति।
आमन्तणं पुब्बमसन्तंव-।
आमन्तणं पुब्बमविज्जमानं विय होति तुम्हअम्हसद्दान मादेसविसये; देवदत्त तव परिग्गहो–-आमन्तणन्तिकिं? कम्बलो ते परिग्गहो; पुब्बन्ति-किं?’मयेतं सब्ब मक्खातं तुम्हाकं द्विजपुङ्गवा’ परस्स हि [ ] अविज्जमानन्ता अपादादोति-पटिसेधोन सिया? इवाति-किं? सवनं[ ] यथा सिया।
न सामञ्ञवचनमेकत्थे-।
समानाधिकरणे परतो सामञ्ञवचनमामन्तणमसन्तं विय न होति; माणवक जटिलक तेपरिग्गहो–-परस्सा विज्जमानत्ते’पि पुब्बरूपमुपादायादेसो होति; सामञ्ञ वचनन्ति-किं? देवदत्त माणवक तव परिग्गहो; एकत्थेतिकिं? देवदत्त यञ्ञदत्त तुम्हं परिग्गहो।
बहुसु वा-।
बहुसु वत्तमानमामन्तणं सामञ्ञवचनमेकत्थे अविज्जमानं विय वा न होति; ब्राह्मणा गुणवन्तो तुम्हाकं परिग्गहो; ब्राह्मणा गुणवन्तो वो परिग्गहो।
इति मोग्गल्लाने व्याकरणे वुत्तियं स्यादिकण्डो दुतियो।
स्यादि स्यादिनेकत्थं-।
स्याद्यन्तं स्याद्यान्तेन सहेकत्थं होतीति-इदमधिकतं वेदितब्बं; सो च भिन्नत्थानमेकत्थिभावो समासोति वुच्चते।
असंख्यं विभत्तिसम्पत्तिसमीपसाकल्याभावयथा पच्छायुगपदत्थे-।
असंख्यं स्य्याद्यन्तं विभत्यादीनमत्थे वत्तमानं स्याद्यन्तेन सहेकत्थं भवति; तत्थ विभत्यत्थे ताव-इत्थिसु कथा पवत्ता अधित्थि–-सम्पत्ति द्विधा अत्तसम्पत्ति समिद्धि चसम्पन्नं ब्रह्मं सब्रह्मं, लिच्छवीनं; समिद्धि भिक्खानं सुभिक्खं। समीपे-कुम्भस्स समीपमुपकुम्भं–-साकल्ये-सतिणमज्झो हरति; साग्ग्यधीते–-अभावो सम्बन्धिभेदा बहुविधो; तत्र इद्धाभावे-विगता इद्धि सद्दिकानं दुस्सद्दिकं; अत्थाभावे-अभावो मक्खिकानं निम्मक्खिकं; अतिक्कमाभावे-अतिगतानि तिणानि नित्तिणं; सम्पताभावे-अतिगतं लहुपापुरणं अति लहुपापुरणं; लहुपापुरणस्स नायमुपभोगकालोति अत्थो। ययथात्थो’नेकविधो; तत्र योग्गतायं-अनुरूपं सुरूपो वहति; विच्छायं -अन्वद्धमासं; अत्थानतिवत्तियं- यथासत्ति; सदिसत्ते- सदिसो किखिया[ ] सकिखि; आनुपुब्बियं- अनुजेट्ठं; पच्छात्थे [ -]अनुरथं; युगपदत्थे-सचक्कं निधि।
यथा न तुल्ये-।
यथासद्दोतुल्यत्थे वत्तमानो स्याद्यन्तेन सहेकत्थो न भवति; यथा देवदत्तो तथा यञ्ञदत्तो।
यावावधारणे-।
यावसद्दो’वधारणे वत्तमानो स्याद्यन्तेन सहेकत्थो भवति; अवधारणमेत्तकता परिच्छेदो; यावामत्तं ब्राह्मणे आमन्तय; यावजीवं–-अवधारणेति-किं, याव दिन्नंताव भुत्तं नावधारयामि कित्तकं मया भुत्तन्ति।
पय्यपाबहितिरोपुरेपच्छावा पञ्चम्या-।
परिआदयो वञ्चम्यन्तेन सहेकत्था होन्ति वा; परि पब्बतं वस्सि देवो, परिपब्बता; अपपब्बतं वस्सि देवो, अप पब्बता; आपाटलिपुत्तं वस्सिदेवो, आपाटलिपुत्ता; बहिगामं, बहिगामा; तिरोपब्बतं, तिरोपब्बता; पुरेभत्तं, पुरेभत्ता; पच्छाभत्तं, पच्छाभत्ता–-वेताधिकारो
समीपायामेस्वनु-।
अनुसद्दो सामीप्ये आयामे च वत्तमानो स्याद्यन्तेन सहेकत्थो होती वा; अनुवनमसनि गता; अनुगङ्गं बाराणसी–-समीपायामेस्विति-किं, रुक्खमनुविज्जोतते विज्जु।
तिट्ठग्वादिनि-।
तिट्ठगुप्पभुतीनि, एकत्थिभावविसये निपातीयन्ते;’तिट्ठन्ती गावो यस्मिं काले’तिट्ठगु, कालो; वहग्गु, कालो; आयतिगवं, खलेयवं, लूनयवं, लूयमानयवमिच्चादि–-व्यन्तो’पेत्थ; केसाकेसि; दण्डादण्डि–-तथा वेलाप्पभावनत्थो’पि; पातो नहानं पातनहानं; सायं नहानं सायनहानं; पातकालं, सायकालं; पातमेघं, सायमेघं; पातमग्गं, सायमग्गं।
ओरेपरिपटिपारेमज्झेहेठुद्धाधोन्तो वा छट्ठीया-।
ओरादयो सद्दा छट्ठियन्तेन सहेकत्था वा होन्ति; एकारन्तत्तं निपातनतो–-ओरेगङ्गं; उपरिसिखरं; पटि सोतं; पारेयमुनं; मज्झेगङ्गं; हेट्ठापासादं; उद्धगङ्गं; अधोगङ्गं; अन्तोपासादं–-पुन वाविधाना गङ्गाओरमिच्चा दिपि होति।
तं नपुंसकं-।
यदेतमतक्कन्तमेकत्थं तं नपुंसकलिङ्गं वेदितब्बं; तथा वेवोदाहटं; वा क्वचि बहुलाधिकारा–-यथापरिसं, यथा परिसाय; सकाय सकाय परिसायाति अत्थो।
अमादि-।
अमादिस्याद्यन्तं स्याद्यान्तेन सह बहुलमेकत्थं होति;’गामं गतो’ गामगतो;’मुहुत्तं सुखं’ मुहुत्तसुखं। वुत्तिये वोपपदसमासे-कुम्भकारो; सपाको; तन्तवायो; चरा हरो–-न्तमानक्तवन्तुहि वाक्यमेव; धम्मं सुणन्तो; धम्मं सुणमानो; ओदनं भुत्तवा।’
रञ्ञा हतो’ राजहतो;’असिना छिन्नो’ असिच्छिन्नो; पितुसदिसो; पितुसमो; सुखसहगतं;’दधिना उपसित्तं भोजनं’दधिभोजनं;’गुळेन मिस्सो ओदनो’ गुळोदनो। वुत्ति पदेनेवोपसित्तादिक्रियायाख्यापनतो नत्थायुत्तत्थता।
क्ववि वुत्तियेव; उरगो पादपो–-क्ववि वाक्यमेव; फरसुना छिन्नवा; दस्सनेन पहातब्बा।’
बुद्धस्सदेय्यं’ बुद्धदेय्यं;’यूपाय दारु’ यूपदारु;’रजनाय दोणि’ रजनदोणि; इध न होति-सङ्घस्स दातब्बं–-कथं, एतदत्थो एतदत्थन्ति-अञ्ञपदत्थे भविस्सति।’
सवरेहि भयं’ सवरभयं; गामनिग्गतो, मेथुनापेतो। क्वचि वुत्तियेव; कम्मजं, चित्तजं–-इध न होति-रुक्खा पतितो।’
रञ्ञो पुरिसो’ राजपुरिसो–-बहुलाधिकारा न्तमान निद्धारियपूरणभावतित्तत्थेहि न होति; ममानुकुब्बं; ममानु कुरुमानो; गुन्नं कण्हा सम्पन्नखीरतमा; सिस्सानं पञ्चमो; पटस्स सुक्कता–-क्वचि होतेव; वत्तमानसामीप्यं–-कथं ब्राह्मणस्स सुक्का दन्ताति-सापेक्खताय न होति–-इध पनहोतेव चन्दनगन्धो; नदीघोसो; कञ्ञारूपं; कायसम्फस्सो?फलरसोति [ –-]फलानंतित्तो; फलानमासितो[ ] फलानं सुहितो; ब्राह्मणस्सौच्चं गेहन्ति; सापेक्ख ताय न होति–-रञ्ञोपाटलिपुत्तकस्सधनन्ति–-धन सम्बन्धे छट्ठीति पाटलिपुत्तकैनसम्बन्धाभावा नहेस्सति; रञ्ञो’गोव अस्सो च पुरिसो चा’ति भीन्नत्थतायं [ ] वाक्य मेव–-’रञ्ञो गवास्सपुरिसा राजगवास्सपुरिसाति वुत्ति होतेवेकत्थिभावे।’दानेसोण्डो’ दानसोण्डो; धम्मरतो; दानभिरतो–-क्वचिवुत्तियेव; कुच्छिसयो; थलट्ठो; पङ्कजं; सरोरुहं इध न होति भोजने मत्तञ्ञुता; इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता; आसने निसिन्नो आसने निसीदितब्बं।
विसेसनमेकत्थेन-।
विसेसनं स्याद्यन्तं विसेस्सेन स्याद्यान्तेन समानाधिकरणेनसहेकत्थं होति;’नीलञ्च तं उप्पलञ्चे’ति निलुप्पलं,’छिन्नञ्च तं परूळ्हञ्चे’ति छिन्नपरूळ्हं; सत्थिव सत्थी,’सत्थी च सासामा चे’ति सत्थिसामा; सीहोव सीहो,’मुनि च सोसीहो वा’तिमुनिसीहो;’सीलमेव धनं’ सीलधनं–-क्चि वाक्यमेव, पुण्णो मन्ताणिपुत्तो; चित्तो गहपति।–-क्वचि वुत्तियेव; कण्हसप्पो; लोहितसालि। विसेसनन्ति-किं? तच्छको सप्पो। एकत्थेनेति-किं? काळम्हा अञ्ञो–-कथं, पत्त जीविको आपन्नजीविको[ ] मासजातोति-अञ्ञपदत्थे भविस्सति।
नञ-।
नञिच्चेतं स्याद्यन्तं स्याद्यन्तेन सहेकत्थं होति; न ब्राह्मणो अब्राह्मणो–-बहुलाधिकारतो असमत्थेहिपि केहिचि होति; अपुनगेय्या, गाथा–-अनोकासं कारेत्वा अमूलामूलं गन्त्वा–-ईसकळारो ईसपिङ्गलोति-स्यादि स्यादिनेकत्थन्ति समासो; वाक्यमेव वातिप्पसङ्गाभावा।
कुपादयो निच्चमस्यादिविधिम्हि-।
कुसद्दो पादयो च स्याद्यन्तेन सहेकत्था होन्ति निच्चं स्यदिविधिविसयतो’ञ्ञत्थ;’कुच्छितो ब्राह्मणो’ कुब्राह्मणो,’ईसकं उण्हं’ कदुण्हं; पनायको, अभिसेको, पकरित्त्वा, पकतं, दुप्पुरिसो, दुक्कतं, सुपुरिसो, सुकतं, अभित्थुतं, अतित्थुतं, आकळारो, आबद्धो। पादयो गताद्यत्थे पठमाय()’ पगतो आचरियो’ पाचरियो; पन्तेवासी–-अच्चादयो कन्ताद्यत्थे दुतियाय;()’अतिक्कन्तो मच’मतिमञ्चो; अतिमालो। अवादयो कुट्ठाद्यत्थे ततियाय;()’अवकुट्ठं कोकिलाय वन’मवकोकिलं; अवमययूरं। परियादयो गिलानाद्यत्थे चतुत्थिया; ()’परिगिल नो’ज्झेनाय’ परियज्झेनो–-न्यादयो कन्नाद्यत्थे पञ्चमिया()’निक्खन्तोकोसम्बिया’ निक्कोसम्बि–-अस्यादिविधिम्हीति किंरुक्खम्पति विज्जोतते।
ची क्रियत्थेहि-।
चीप्पच्चयन्तो क्रियत्थेहि स्यद्यन्तेहि सहेकत्थो होति; मलिनी करिय।
भुसनादरानादरेस्वलंसासा-।
भुसनादिस्वत्थेस्वलमादयो सद्दा क्रियात्थेहि स्याद्यन्तेहि सहेकत्था होन्ति; अलंकरिय; सक्कच्च; असक्कच्च–-भुसनादीसूति-किं? अलं भुत्वा गतो; सक्कत्वा गतो; असक्कत्वा गतो; परियत्तं सोभनमसोभनन्ति अत्थो।
अञ्ञे च-।
अञ्ञे च सद्दा क्रियत्थेहि स्याद्यन्तेहि सह बहुलमेकत्था भवन्ति; पुरोभुय; तिरोभुय;तिरोकरिय; उरसिकरिय; मनसिकरिय; मज्झेकरिय; तुण्हिभुय।
वानेकञ्ञत्थे-।
अनेकं स्याद्यन्तमञ्ञस्स पदस्सत्थे एकत्थं वा होति; बहूनि धनानि यस्ससो’बहुधनो;’लम्बा कण्णा यस्स सो’ लम्बकण्णो;’वजिरं पाणिम्हि यस्ससो’यं’ वजिरपाणि;’मत्ताबहवो मातङ्गा एत्थ’ मत्तबहुमातङ्गं, वनं;’आरूळ्हो वानरोयं रुक्खं सो’ आरूळ्हवानरो;’जितानि इन्द्रियानि येनसो’ जितिन्द्रियो;’दिन्नं भोजनं यस्ससो’ दिन्नभोजनो;’अपगतं काळकं यस्मा पटा सो’य’ मपगतकाळको;’उपगतादस येसं ते’ उपदसा; आसन्नदसा; अदूरदसा? अधिक दसा;’तयो दस परिमाणमेसं) तिदसा–-कथं, दससद्दोसं ख्याने वत्तते परिमाणसद्दसन्निधाना, यथा-पञ्चपरिमाण मेसं’ पञ्चका सकुणाति; द्वे वा तयो वापरिमाणमेस’द्वत्तयो;वासद्दत्थे वा-’वे वा तयो वा’ द्वत्तयो–-’दक्खिणस्सा च पुब्बस्सा च दिसाय यदन्तराळं’ दक्खिणपुब्बा, दिना;’दक्खिणा वसा पुब्बा चा’ति वा;’सह पुत्तेनागतो’ सपुत्तो सलोमको, विज्जमानलोमकोति अत्थो एवं सपक्खको; अत्थिखीरा, ब्राह्मणिति-अत्थिसद्दो विज्जमानत्थे निपातो–-क्वचि गतत्थताय पदन्तरानमप्पयोगो, कण्ठट्ठा काळा अस्स कण्ठेकाळो; [ ] ओट्ठमुखमिच मुखमस्सओट्ठमुखो; केससङ्घातो चूळा अस्स केसचूळो; सुवण्णविकारो अलङ्कारो अस्ससुवण्णालङ्कारो;’ पपतितं पण्णमस्स’ पपतितपण्णो, पपण्णो;’अविज्जमाना पुत्ता अस्स’ अविज्जमानपुत्तो;’न सन्ति पुत्ता अस्स’ अपुत्तो–-क्वचि न होतिपञ्चभुत्तवन्तो अस्स, भातुनो पुत्तो अस्स अत्थिति बहुलाधिकारतो।
तत्थ गहेत्वा तेन पहरित्वा युद्धे सरूपं-।
सत्तम्यन्तं ततियन्तञ्च सरूपमनेकं तत्थ गहेत्वा तेन पहरित्वा युद्धे’ञ्ञपदत्थे एकत्थं वा होति;’केसेसु च केसेसु च गहेत्वा युद्धम्पवत्तं’ केसाकेसि;’दण्डेहि च दण्डेहि च पहरित्वा युद्धम्पवत्तं’ दण्डादण्डि; मुट्ठामुट्ठि ‘‘चि वीति हारे’ति। चि समासन्तो [’]चिस्मि। न्त्याकारो–-तत्थ तेनेति-किं? कायद्व कायद्व [ ] गहेत्वा युद्धं पवत्तं; गहेत्वा पहरित्वाति- किं? रथे च रथे च ठत्वा युद्धंपवत्तं; युद्धेतिकिं? हत्थे च हत्थे च गहेत्वा सख्यं पचत्तं; सरूपन्तिकिं? दण्डेहि च मुसलेहिच पहरित्वा युद्धं पवत्तं।
चत्थे-।
अनेकं स्याद्यन्तं चत्थे एकत्थं वा भवति–-समुच्चयो’ण्वाचयो इतरीतरयोगो समाहारो च चसद्दत्था, तत्थ समुच्चयाण्वाचयेसु नेकत्थिभावो सम्भवति- तेसु हि समुच्चयो अञ्ञमञ्ञनिरपेक्खानमत्तप्पधानानं कत्थचि क्रियाविसेसे चीयमानता-यथा-धवे च खदिरे च पलासे च छिन्दाति; अन्वाचयोव यत्थेको पधानभावेन विधियते अपरो चगुणभावेन-यथा-भिक्खं चर गावो वानयेति–-इतरञ्चयय तु सम्भवति, तेसु हि अञ्ञमञ्ञसापेक्खानमव यवभेदानुगतो इतरीतरयोगो- यथा- सारिपुत्तमोग्गल्लानातिअस्सावयवप्पधानत्ता बहुवचनमेव; अञ्ञमञ्ञ सापेक्खानमेव तिरोहितावयवभेदो समुदायप्पधानो समाहारो-यथा-छत्तुपाहनन्ति-अस्स पन समुदायप्पधानत्ता एकवचनमेव; ते च समाहारीतरीतरयोगा बहुलं विधाना नियतविसयायेव होन्ति, तत्रायं विसयविभागो निरुत्ति पिटकागतो।
पाणितुरिययोग्गसेनङ्गानं; निच्चवेरीनं; संख्यापरि माणसञ्ञानं; खुद्दजन्तुकानं; पचनवद्धालानं; चरणसाधारणानं; एक्झायनपावचनानं; लिङ्गविसेसानं; विविधविरुद्धानं; दिसानं; नदीनञ्च; निच्चं समाहारेकत्थं भवति।
तिणरुक्खपसुसकुणधनधञ्ञव्यञ्जनजनपदानंवा अञ्ञे समितरीतरयोगोव।
पाण्यङ्गानं–-चक्खुसोतं; मुखनासिक; हनुगीवं; छवि मंसलोहितं; नामरूपं; जरामरणं;–-तुरियङ्गानं–-अलसताळम्बरं;मुरजगोमुखं; संखदेद्धिमं; [ ] मद्दविकपाणविकं; गीतवादतं?सम्मताळं–-योग्गङ्गानं–-फालपाचनं; युगनङ्गलं–-सेनङ्गानं–-असिसत्तितोमरपिण्डं;[ ] असिचम्मं; बीळारमूसिकं; काकोलूकं; नागसुपण्णं–-संख्यापरिमाण सञ्ञानं–-एककदुकं, दुकतिकं; तिकचतुक्कं, चतुक्कपञ्चकं; दसेकादसकं –- खुद्दजन्तुकानं–-कीटपटङ्गं; कुत्थकिपिल्लिकं; डंसमकसं; मक्खिककिपिल्लिकं–-पवनवद्धालानं–-ओररब्गिकसुकरिकं; साकुन्तिकमागविकं;सपाकवद्धालं;वेन
रथकारं; पुक्कुसछवडाहकं–-चरणसाधारणानं–-अतिसभारद्वाजं; कठकालापं; सीलपञ्ञाणं; समथविपस्सनं; विज्जाचरणं–-एकज्झायनपावचनानं–-दीघमज्झिमं; एकुत्तरसंयुत्तकं; खन्धकविभङ्गं–-लिङ्गविसेसानं–-इत्थिपुमं; दासिदासं; चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपररिक्खारं; तिणकट्ठसाखापलासं; ‘‘लाभी होति चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारान‘‘न्तिपि दिस्सति–-विविधविरुद्धानं–-कुसलाकुसलं; सावज्जानवज्जं; हीनप्पणितं; कण्भसुक्कं; छेकपापकं; अधरुत्तरं–-दिसानं–-पुब्बापरं; दक्खिणुत्तरं; पुब्बदक्खिणं; पुब्बुत्तरं; अपर दक्खिणं; अपरुत्तरं–-नदीनं–-गङ्गायमुनं, महीसरभु।
तिणविसेसानं–-कासकुसं, कासकुसा; उसीरबीरणं, उसी रबीरणा; मुजबब्बजं, मुञ्जबब्बजा–-रुक्खवसेसानं–-खदिरपलासं, खदिरपलासा; धवास्सकण्णं, धवास्सकण्णा; पिलक्खनिग्रोधं, पिलक्खनग्रोधा; अस्सत्थकपित्थनं, अस्सत्थ कपित्थना; साकसालं, साकसाला–-पसुविसेसानं–-गज गवजं,गजगवजा; गोवहिसं, गोमहिसा;एणेय्यगोमहिसं, एणेय्यगोमहिसा; एणेय्यवराहं, एणेय्यवराहा; अजे
ळकं, अजेळका; कुक्कुरसूकरं, कुक्कुरसूकरा; हत्थिगवास्स वळवं, हत्थिगवास्सवळवा–-सकुणविसेसानं–-हंसबलावं, हंसबलावा; कारण्डववक्कवाकं, कारण्डववक्कवाका; बकबलाकं, बकबलाका–-धनानं–-हिरञ्ञसुवण्णं, हिरञ्ञ सुवण्णा;मणिसंखमुत्तावेफफरियं, मणिसंखमुत्तावेळुरिया; जातरूपरजतं, जातरूपरजता–-धञ्ञानं–-सालियवकं, सालियवका; तिलमुग्गमासं, तिलमग्गमासा; निप्फावकुलत्थं, निप्फावकुलत्था–-ब्यञ्जनानं–-साकसुवं, साकसुवा; गब्यमाहिसं, गब्यमाहिसा; एणेय्यवाराहं, एणेय्यवाराहा; मिगमायूरं, मिगमायूरा–-जनपदानं–कासिकोसलं, कासिकोसला; वज्जिमल्लं, वज्जिमल्ला; चेतिवीसं, चेतिवीसा; मच्छसुरसेनं, मच्छसूरसेना; कुरुपञ्चालं, कुरुपञ्चाला।
इतरीतरयोगो-यथा-वन्दिमसूरिया, समणब्राह्मणा, मातापितरो, इच्चादि, एतस्मिं एकत्थिभावकण्डे यं वुत्तं पुब्बं तदेव पुब्बं निपतति कमातिक्कमे पयोजनाभावा क्ववि विपल्लासो’पि होति बहुलाधिकारतो।’ दन्तानं राजा’ राजदन्तो। कत्थचि कमम्पच्चनादरा पुब्बकालस्सापि परनिपातो। लित्तवासितो, नग्गमुसितो, सित्तसम्मट्ठो, भट्ठलुञ्चितो–-चत्थे यदेकत्थं तत्थ केचि पुब्बपदं बहुधा नियमेन्ति तदिह व्यभिवारदस्सना न वुत्तन्ति दट्ठब्बं।
समाहारे सपुंसकं-।
वत्थे समाहारे यदेकत्थं तन्नपुंसकलिङ्गम्हवति; तथा वेवोदाहटं–-कत्थचि न होति सभापरिसायाति ञापका; आधि पच्चपरिवारो; छन्दपारिसुद्धि; पटिसन्धिप्पवत्तियं।
संख्यादि-।
एकत्थे समाहारे संख्यादि नपुंसकलिङ्गम्भवति; पञ्चगवं; चतुप्पथं–-समाहारस्सेकत्ता एकवचनमेव होति; समाहारेत्वेव-पञ्चकपालो, पूवो; तिपुत्तो।
क्वचेकत्तञ्च छट्ठिया-।
छट्ठियेकत्थे क्वचि नपुंसकत्तं होतेकत्तञ्च;’सलभानं छाया’ सलहच्छायं; एवं’सकुन्तानं छाया’ सकुन्तच्छायं;
पासादच्छाययं, पासादच्छायया; घरच्छाययं, घरच्छाया। अमनुस्सा सभाय नपुंसकेकत्तम्भवति; ब्रह्मसभं; देवसभं; इन्दसभं; यक्खसभं; सरभसभं–-मनुस्ससभायं–-खत्तियसभा, राजसभा इच्चेवमादि–-क्वचीति किं?राजपुरिसो।
स्यादिसु रस्सो-।
नपुंसके वत्तमानस्स रस्सो होति स्यादिसु; सलभच्छायं–-स्यादिसूति-किं?सलभच्छाये।
घपस्सान्तस्साप्पधानस्स-।
अन्तभुतस्साप्पधानस्सघपस्सस्यादिसुरस्सोहोति; बहुमालो, पोसो; निक्कोसम्बि; अतिवामोरु–-अन्तस्साति-किं? कञ्ञापियो; अप्पधानस्साति-किं? राजकुमारी; ब्रह्मबन्धू।
गोस्सु-।
अन्तभुतस्साप्पधानस्स गोस्स स्यादिसु उ होति; चित्तगु–-अप्पधानस्सात्वेव - सुगो;अन्तस्सात्वेचगोकुलं।
इत्थियमत्वा-।
इत्थियं वत्तमानतो अकारन्ततो नामस्मा आप्पच्चयो होति, धम्मदिन्ना।
नदादितो ण्डी-।
नदादीहि इत्थियं ण्डीप्पच्चयो होति; नदी, मही, कुमारी, तरुणी, वारुणी, गोतमी।
गोतो वा()।
गावी, गो; आकतिगणो’यं–-ङकारो ‘‘न्तन्तुनं ङिम्हि तो वा‘‘ति। विसेसनत्थो।
यक्खादित्त्विती च-।
यक्खादितो इत्थियमिनी होति ङी च; यक्खिनी, यक्खि; नागिनी, नागी; सीहिनी, सीही।
आरामिकादीहि-।
आरामिकादितो इनी होतित्थियं; आरामिकिनी; अनन्तरासिकिनी; राजिनी।
सञ्ञायं मानुसो()।
मानुसिनी; अञ्ञत्र मानुसी।
युवण्णोहि नी-।
इत्थियमिवण्णुवण्णन्तेहि नी होति बहुलं; सदापयत पाणिनी; दण्डिनी; खत्तबन्धुनी; परचित्तविदुनी–-मातु आदितो कस्मा न होति? इत्थिप्पच्चयं विनापि इत्थत्ताहि धानतो।
क्तिम्हाञ्ञत्थे-।
क्तिम्हाञ्ञत्थेयेव इत्थियं नी होति बहुलं; साहं अहिंसारतिनी; तस्सा मुट्ठस्सतिनिया; सा वच्छगिद्धिनी–-अञ्ञत्थेति-किं? धम्मरति।
घरण्यादयो-।
घरणीप्पभुतयो नीप्पच्चयन्ता साधवो भवन्ति; घरणी; पोक्खरणी; ईस्सत्तं निपातना।
आचरिया वा यलोपो च(); आचरिनी; आचरिया।
मातुलादित्वानी भरियायं-।
मातुलादितो भरियायमानी होति; मातुलानी; वरुणानी; गहपतानी; आचरियानी।
अभरियायं खत्तिया वा() खत्तियानी; खत्तिया –-नदा दीपाठा भरियायन्तु खत्तियी।
उपमासंहितसहितसञ्ञतसहसफवामलक्खणादितुरुतु-।
ऊरुसद्दा उपमानादिपुब्बा इत्थियमू होति; करहोरू; संहितोरू; सहितोरू; सञ्ञतोरू; सहोरू; सफोरू; वामो रू; लक्खणोरू–-’ऊ’ति-योगविभागा ऊ; ब्रह्मबन्धु।
युवाति -।
युवसद्दतोति होतित्थियं; युवति।
न्तन्तुनं ङीम्हि तो वा-।
ङीम्हि न्तन्तुनं तो वा होति; गच्छती, गच्छन्ती; सीलवती, सीलवन्ती।
भवतो भोतो-।
ङीम्हि भवतो भोतादेसो होति वा; भोती; भवन्ती।
गोस्सावङि-।
गोसद्दस्स ङीम्हावङि होति; गावी।
पुथुस्सपथवपुथवा-।
ङीम्हि पुथुस्स पथवपुथवा होन्ति; पथवी; पुथवी।–-ठे पथवी।
समासन्त्व-
समासन्तो अ इति वाधिकरीयन्ति।
पापादीहि भुमिया-।
पापादीहि परा या भुमि तस्सा समासन्तो अ होति; पाप भुमिं; जातिभुमं।
संख्याहि-।
संख्याहि परा या भुमि तस्सा समासन्तो अ होति; द्विभुमं; तिभुमं
नदीगोदावरीनं-।
संख्याहि परासं नदीगोदावरीनं समासन्तो अ होति; पञ्चनदं, सत्तगोदावरं।
असंख्येहि चाङ्गुल्यानञ्ञासंख्यत्थेसु-।
असंख्येहि संख्याहि च पराय अङ्गुल्या समासन्तो अहोति नो चे अञ्ञपदत्थे असंख्यत्थेव समासो वत्तिते।’निग्गतमङ्गुलीहि’ निरङ्गुलं; अच्चङ्गुलं; द्वे अङ्गुलियो समाहटा’द्वङ्गुलं–-अनञ्ञासंख्यत्थेसूति-किं? पञ्चङ्गुलिहत्थो; उपङ्गुलि–-कथं, द्व्ञङ्गुली पमाणमस्साति द्वङ्गुलन्ति-नातु समासो’ञ्ञपदत्थे विहितो मत्तादीनं लोपे कते तत्थवत्तते; अङ्गुलसद्दोवा पमाणवाचीसद्दन्तरं–-यथासेनाङ्गुलप्पमाणेन अङ्गुलानं सतं पुण्णं चतुद्दस वा अङ्गुलानीति।
दीघाहोवस्सेकदेसेहि च रत्या-।
दीघादीहि असंख्येहि संख्याहि च पराय रत्तिया समासन्तो अ होति; दीघरत्तं; अहोरत्तं; वस्सारत्तं; पुब्बरत्तं; अपररत्तं; अड्ढरत्तं;’अतिक्कन्तो रत्तिं’ अतिरत्तो;’द्वे रत्ती समाहटा’ द्विरत्तं–-वा क्वचि बहुलाधिकाराएकरत्तं; एकरत्ति–-अनञ्ञासंख्यत्थेसुत्वेव-दीघरत्ति, हेमन्तो; उपरत्ति–-क्वचि होतेव बहुलं विधाना;यथारत्तं।
गोत्वचत्थे चालोपे-।
गोसद्दा अलोपविसया समासन्तो अहोति न वे वत्थे समासो अञ्ञपदत्थे असंख्य्यत्थे च; राजगवो; परमगवोर पञ्चगवधनो; दसगवं–-अलोपेति-किं?पञ्चहि गोहि कीतो पञ्चगु; अचत्थेति-किं? अजस्सगावो –-अनञ्ञासंख्यत्थेसुत्वेव-चित्तगु;उपगु।
रत्तिन्दिवदारगवचतुरस्सा-।
एते सद्दा अ अन्ता निपच्चन्ते;’रत्तो च दिवा च’ रत्तिन्दिवं;’ रत्ति च दिवा च’रत्तिन्दिवं;’दारा च गावो च’ दारगवं;’ वतस्सो अस्सियो अस्स’ चतुरस्सो।
आयामे’नुगवं-।
अनुगवन्ति निपच्चते आयामे गम्यमाने; अनुगवं, सकटं–-आयामेति-किं? गुन्नं पच्छा अनुगु।
अक्खिस्माञ्ञत्थे-।
अक्खिस्मा समासन्तो अ होति अञ्ञत्थे चे समासो; विसालक्खो।
दारुम्भ्यङ्गुल्या-।
अङ्गुलन्ता अञ्ञपदत्थे दारुम्हि समासन्तो अ होति; द्वङ्गुलं, दारु; पञ्चङ्गुलं–-अङ्गुलिसदिसावयवं धञ्ञादीनं वीक्खेपकं दारूति वुच्चते–-पमाणे तु पुब्बे विय सिद्धं; सखराजसद्दाअकारन्ताव, सिस्सो’पि न दिस्सति–-गाण्डीवधत्वाति पकतन्तरेनसिद्धं।
द्वि वीतिहारे-।
क्रियाव्यतिहारे गम्यमाने अञ्ञपदत्थे वत्तमानतो चि होति; केसाकेसि; दण्डादण्डि–-चकारो’चिस्मि’न्ति॥ विसेसनत्थो; सुगन्धि दुग्गन्धीति-पयोगो नदिस्सते।
लत्वित्थियूहि को-।
लतुप्पच्चयन्तेहि इत्थियमीकारूकारन्तेहि चबहुलं कप्पच्चयो होति अञ्ञपदत्थे; बहुकत्तुको; बहुकुमारिको; बहुब्रह्मबन्धुको, बहुलंत्वेव-सुब्भु।
वाञ्ञतो-।
अञ्ञेहि अञ्ञपदत्थे को वा बहुलं होति; बहु मालको; बहुमालो।
उत्तरपदे-।
एतमधिकतं वेदितब्बं।
इमस्सिदं-।
उत्तरपदे परतो इमस्स इदं होति; इदमट्ठिता; इदप्पच्चया; निग्गहीतलोपो पस्स च द्विभावो।
पुं पुमस्स वा-।
पुमस्स पुंहोतुत्तरपदे विभासा; पुल्लिङ्गं; पुंलिङ्गं।
ट न्नन्तुनं-।
एसं ट होतुत्तरपदेक्वचि वा; भवम्पतिट्ठा मयं; भागवममूलका नो धम्मा–-बहुलाधिकारा तरादिसु च; पगेव महत्तरी; रत्तञ्ञुमहत्तं।
अ-५
एसं अ होतुत्तरपदे; गुणवन्तपतिट्ठो’स्मि।
[ह्ह्व पगे ]
मनाद्यापादीनमो मये च-।
मनादीनमापादीनञ्च ओ होतुत्तरपदे मये च; मनो सेट्ठा; मनोमया; रजोजल्लं; रजोमयं; आपोगतं; आपोमयं; अनुयन्ति दिसोदिसं।
परस्ससंख्यासु-।
संख्यासुत्तरपदेसु परस्स ओ होति; परोसतं, परोसहस्सं–-संख्यासूति-किं?परदत्तुपजीविनो।
जने उत्तरपदे फुथस्स उ होति; अरियेहि पुथगेवायं जनोति पुथुज्जनो।
सो छस्साहायतने वा-।
अहे आयतने वुत्तरपदे छस्स सो वा होति; साहं, छाहं; सळायतनं, छळायतनं।
ल्तुपितादीनमारङरङि-।
लतुप्पच्चयन्तानं पितादीनञ्च यथाक्कममारङरङि वा होन्तुत्तरपदे; सत्थारदस्सनं; कत्तारनिद्देसो; मारत पितरो–-वात्वेव-सत्थुदस्सनं; मातापितरो।
विज्जायोनिसम्बान्धनमा तत्र चत्थे-।
लतुपितादीनं विज्जासम्बन्धीनं योनिसम्बन्धीनञ्च तेस्वेव लतुपितादिसु विज्जायोनिसम्बन्धिसुत्तरपदेसु चत्थविसये आ होति; होतापोतारो; मातापितरो–-लतुपितादीनन्त्वेवपुत्तभातरो; तत्रेति-किं? पितुपितामहा; चत्थेति-किं; मातु भाता; विज्जायोनिसम्बन्धानन्ति-किं?दातुभातरो।
पुत्ते-।
पुत्ते उत्तरपदे वत्थविसये लतुपितादीनंविज्जायोनि सम्बन्धानमा होति; पितापुत्ता; मातापुत्ता।
चिस्मिं-।
चिप्पच्चयन्ते उत्तरपदे आ होति; केसाकेसि; मुट्ठामुट्ठि।
इत्थियम्हासितपुमित्थि पुमेवेकत्थे-।
इत्थियं वत्तमाने एकत्थे समानाधिकरणे उत्तरपदे परे भासितपुमा इत्थि पुमेव होति; कुरभरियो; दीघ
जङ्घो; युवजायो–-इत्थियन्ति-किं?’कल्याणी पधानमेसं’ कल्य्याणिप्पधाना; भासितपुमेति- किं? कञ्ञाभरियो; इत्थिति-किं? गामणिकुलं दिट्ठि अस्स’ गामणिदिट्ठि; एकत्थेति-किं?’कल्याणिया माता’ कल्याणीमाता।
क्वचिप्पच्चये-।
भासितपुमित्थि पच्चये क्वचि पुमेव होति; व्यत्ततरा, व्यत्ततमा।
सब्बादयो वुत्तिमत्ते-।
इत्थिवाचका सब्बादयो वुत्तिमत्ते पुमेव होन्ति; तस्सा मुखं’ तम्मुखं; तस्सं तत्र; ताय ततो; तस्संवेलायं तदा।
छायाय जयं पतिम्हि-।
पतिम्हि परे जायाय जयं होति; जयम्पती–-जानिपतीतिपकतन्तरेन सिद्धं; तथा दम्पती जम्पतीति।
सञ्ञायमुदोदकस्स-।
सञ्ञायमुदकस्सुत्तरपदे उदादेसो होति; उदधी; उदपानं।
कुम्भादिसुवा-।
कुम्भादसुत्तरपदेसु उदकस्स उदादेसो वा होति; उदकुम्भो, उदककुम्भो; उदपत्तो, उदकपत्तो; उदबिन्दु, उकबिन्दु–-आकतिगणो’यं।
सोतादिसूलोपो-।
सोतादिसुत्तरपदेसुउदकस्स उस्सलोपो होति; दकसोतं; दकरक्खसो।
ट नञ्स्स-।
उत्तरपदेनञ्सद्दस्स ट होति; अब्राह्मणो –-ञकारो किं, केवलस्समा होतु; पामनपुत्तो।
अन सरे-।
सरादो उत्तरपदे नञ्सद्दस्सअन होति; अनक्खातं।
२.ञकारोति-सब्बत्थ।
नखादयो-।
नखादयो सद्दा अकतटादेसा निपच्चन्ते;’नास्स खमत्थिति’ नखो; अखमञ्ञं–-सञ्ञासद्देसु च निप्फत्तिमत्तं यथाकथचि कत्तब्बं।’
नास्स कुलमत्थि’ति नकुलो; अकुलमञ्ञं; नख नकुल नपुंसक नक्खत्त नाक एवमादि।
नगो वाप्पाणिनि-।
नगैच्चप्पाणिनि वा निपच्चते; नगा, रुक्खा; नगा, पब्बता; अगा, रुक्खा; अगा पब्बता–-अप्पाणिनीति -किं? अगो वसलो सीतेन।
सहस्स सो’ञ्ञत्थे-।
अञ्ञपदत्थवुत्तिम्हि समासे उत्तरपदे परे सहस्स सो वा होति; सपुत्तो, सहपुत्तो; अञ्ञत्थेति-किं? सहकत्वा सहयुज्झित्वा।
सञ्ञायं-।
सहस्सुत्तरपदे सो हेति सञ्ञायं; सास्सत्थं; सपलासं।
अपच्चक्खे-।
अपच्चक्खे गम्यमाने सहस्स सो होतुत्तरपदे; साग्गि, कपोतो; सपिसावा, वातमण्डलिका।
अकाले सकत्थे-।
सकत्थप्पधानस्स सहसद्दस्स अकाले उत्तरपदे सो होति; सम्पन्नं ब्रह्मं सब्रह्मं; सचक्कं निधेहि, सधुरं–-अकालेति-किं? सहपुब्बनहं, सहापरन्हं।