१०. सङ्गीतिसुत्तवण्णना
२९६.एवंमे सुतन्ति सङ्गीतिसुत्तं। तत्रायमपुब्बपदवण्णना – चारिकं चरमानोति निबद्धचारिकं चरमानो। तदा किर सत्था दससहस्सचक्कवाळे ञाणजालं पत्थरित्वा लोकं वोलोकयमानो पावानगरवासिनो मल्लराजानो दिस्वा इमे राजानो मय्हं सब्बञ्ञुतञ्ञाणजालस्स अन्तो पञ्ञायन्ति, किं नु खोति आवज्जन्तो ‘‘राजानो एकं सन्धागारं कारेसुं, मयि गते मङ्गलं भणापेस्सन्ति, अहं तेसं मङ्गलं वत्वा उय्योजेत्वा ‘भिक्खुसङ्घस्स धम्मकथं कथेही’ति सारिपुत्तं वक्खामि, सारिपुत्तो तीहि पिटकेहि सम्मसित्वा चुद्दसपञ्हाधिकेन पञ्हसहस्सेन पटिमण्डेत्वा भिक्खुसङ्घस्स सङ्गीतिसुत्तं नाम कथेस्सति, सुत्तन्तं आवज्जेत्वा पञ्च भिक्खुसतानि सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणिस्सन्ती’’ति इममत्थं दिस्वा चारिकं पक्कन्तो। तेन वुत्तं – ‘‘मल्लेसु चारिकं चरमानो’’ति।
उब्भतकनवसन्धागारवण्णना
२९७.उब्भतकन्ति तस्स नामं, उच्चत्ता वा एवं वुत्तं। सन्धागारन्ति नगरमज्झे सन्धागारसाला। समणेन वाति एत्थ यस्मा घरवत्थुपरिग्गहकालेयेव देवता अत्तनो वसनट्ठानं गण्हन्ति। तस्मा देवेन वाति अवत्वा ‘‘समणेन वा ब्राह्मणेन वा केनचि वा मनुस्सभूतेना’’ति वुत्तं। येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसूति भगवतो आगमनं सुत्वा ‘‘अम्हेहि गन्त्वापि न भगवा आनीतो, दूतं पेसेत्वापि न पक्कोसापितो, सयमेव पन महाभिक्खुसङ्घपरिवारो अम्हाकं वसनट्ठानं सम्पत्तो, अम्हेहि च सन्धागारसाला कारिता, एत्थ मयं दसबलं आनेत्वा मङ्गलं भणापेस्सामा’’ति चिन्तेत्वा उपसङ्कमिंसु।
२९८.येन सन्धागारं तेनुपसङ्कमिंसूति तं दिवसं किर सन्धागारे चित्तकम्मं निट्ठपेत्वा अट्टका मुत्तमत्ता होन्ति, बुद्धा च नाम अरञ्ञज्झासया अरञ्ञारामा, अन्तोगामे वसेय्युं वा नो वा। तस्मा भगवतो मनं जानित्वाव पटिजग्गिस्सामाति चिन्तेत्वा ते भगवन्तं उपसङ्कमिंसु। इदानि पन मनं लभित्वा पटिजग्गितुकामा येन सन्धागारं तेनुपसङ्कमिंसु । सब्बसन्थरिन्ति यथा सब्बं सन्थतं होति, एवं। येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसूति एत्थ पन ते मल्लराजानो सन्धागारं पटिजग्गित्वा नगरवीथियोपि सम्मज्जापेत्वा धजे उस्सापेत्वा गेहद्वारेसु पुण्णघटे च कदलियो च ठपापेत्वा सकलनगरं दीपमालादीहि विप्पकिण्णतारकं विय कत्वा खीरपायके दारके खीरं पाय्येथ, दहरे कुमारे लहुं लहुं भोजापेत्वा सयापेथ, उच्चासद्दं मा करित्थ, अज्ज एकरत्तिं सत्था अन्तोगामे वसिस्सति, बुद्धा नाम अप्पसद्दकामा होन्तीति भेरिं चरापेत्वा सयं दण्डदीपिकं आदाय येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु।
२९९.भगवन्तंयेव पुरक्खत्वाति भगवन्तं पुरतो कत्वा। तत्थ भगवा भिक्खूनञ्चेव उपासकानञ्च मज्झे निसिन्नो अतिविय विरोचति, समन्तपासादिको सुवण्णवण्णो अभिरूपो दस्सनीयो। पुरिमकायतो सुवण्णवण्णा रस्मि उट्ठहित्वा असीतिहत्थं ठानं गण्हाति। पच्छिमकायतो। दक्खिणहत्थतो। वामहत्थतो सुवण्णवण्णा रस्मि उट्ठहित्वा असीतिहत्थं ठानं गण्हाति। उपरि केसन्ततो पट्ठाय सब्बकेसावट्टेहि मोरगीववण्णा रस्मि उट्ठहित्वा गगनतले असीतिहत्थं ठानं गण्हाति। हेट्ठा पादतलेहि पवाळवण्णा रस्मि उट्ठहित्वा घनपथवियं असीतिहत्थं ठानं गण्हाति। एवं समन्ता असीति हत्थमत्तं ठानं छब्बण्णा बुद्धरस्मियो विज्जोतमाना विप्फन्दमाना विधावन्ति। सब्बे दिसाभागा सुवण्णचम्पकपुप्फेहि विकिरियमाना विय सुवण्णघटतो निक्खन्तसुवण्णरसधाराहि सिञ्चमाना विय पसारितसुवण्णपटपरिक्खित्ता विय वेरम्भवातसमुट्ठितकिंसुककणिकारपुप्फचुण्णसमाकिण्णा विय च विप्पकासन्ति।
भगवतोपि असीतिअनुब्यञ्जनब्यामप्पभाद्वत्तिंसवरलक्खणसमुज्जलं सरीरं समुग्गततारकं विय गगनतलं, विकसितमिव पदुमवनं , सब्बपालिफुल्लो विय योजनसतिको पारिच्छत्तको पटिपाटिया ठपितानं द्वत्तिंसचन्दानं द्वत्तिंससूरियानं द्वत्तिंसचक्कवत्तिराजानं द्वत्तिंसदेवराजानं द्वत्तिंसमहाब्रह्मानं सिरिया सिरिं अभिभवमानं विय विरोचति। परिवारेत्वा निसिन्ना भिक्खूपि सब्बेव अप्पिच्छा सन्तुट्ठा पविवित्ता असंसट्ठा आरद्धवीरिया वत्तारो वचनक्खमा चोदका पापगरहिनो सीलसम्पन्ना समाधिसम्पन्ना पञ्ञाविमुत्ति विमुत्तिञाणदस्सनसम्पन्ना। तेहि परिवारितो भगवा रत्तकम्बलपरिक्खित्तो विय सुवण्णक्खन्धो , रत्तपदुमवनसण्डमज्झगता विय सुवण्णनावा, पवाळवेदिकापरिक्खित्तो विय सुवण्णपासादो विरोचित्थ।
असीतिमहाथेरापि नं मेघवण्णं पंसुकूलं पारुपित्वा मणिवम्मवम्मिता विय महानागा परिवारयिंसु वन्तरागा भिन्नकिलेसा विजटितजटा छिन्नबन्धना कुले वा गणे वा अलग्गा। इति भगवा सयं वीतरागो वीतरागेहि, वीतदोसो वीतदोसेहि, वीतमोहो वीतमोहेहि, नित्तण्हो नित्तण्हेहि, निक्किलेसो निक्किलेसेहि, सयं बुद्धो बहुस्सुतबुद्धेहि परिवारितो पत्तपरिवारितं विय केसरं, केसरपरिवारिता विय कण्णिका, अट्ठनागसहस्सपरिवारितो विय छद्दन्तो नागराजा, नवुतिहंससहस्सपरिवारितो विय धतरट्ठो हंसराजा, सेनङ्गपरिवारितो विय चक्कवत्तिराजा, मरुगणपरिवारितो विय सक्को देवराजा, ब्रह्मगणपरिवारितो विय हारितो महाब्रह्मा, असमेन बुद्धवेसेन अपरिमाणेन बुद्धविलासेन तस्सं परिसति निसिन्नो पावेय्यके मल्ले बहुदेव रत्तिं धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा उय्योजेसि।
एत्थ च धम्मिकथा नाम सन्धागारअनुमोदनप्पटिसंयुत्ता पकिण्णककथा वेदितब्बा। तदा हि भगवा आकासगङ्गं ओतारेन्तो विय पथवोजं आकड्ढन्तो विय महाजम्बुं मत्थके गहेत्वा चालेन्तो विय योजनियमधुगण्डं चक्कयन्तेन पीळेत्वा मधुपानं पायमानो विय च पावेय्यकानं मल्लानं हितसुखावहं पकिण्णककथं कथेसि।
३००.तुण्हीभूतं तुण्हीभूतन्ति यं यं दिसं अनुविलोकेति, तत्थ तत्थ तुण्हीभूतमेव। अनुविलोकेत्वाति मंसचक्खुना दिब्बचक्खुनाति द्वीहि चक्खूहि ततो ततो विलोकेत्वा। मंसचक्खुना हि नेसं बहिद्धा इरियापथं परिग्गहेसि। तत्थ एकभिक्खुस्सापि नेव हत्थकुक्कुच्चं न पादकुक्कुच्चं अहोसि, न कोचि सीसमुक्खिपि, न कथं कथेसि, न निद्दायन्तो निसीदि। सब्बेपि तीहि सिक्खाहि सिक्खिता निवाते पदीपसिखा विय निच्चला निसीदिंसु। इति नेसं इमं इरियापथं मंसचक्खुना परिग्गहेसि। आलोकं पन वड्ढयित्वा दिब्बचक्खुना हदयरूपं दिस्वा अब्भन्तरगतं सीलं ओलोकेसि। सो अनेकसतानं भिक्खूनं अन्तोकुम्भियं जलमानं पदीपं विय अरहत्तुपगं सीलं अद्दस। आरद्धविपस्सका हि ते भिक्खू। इति नेसं सीलं दिस्वा ‘‘इमेपि भिक्खू मय्हं अनुच्छविका, अहम्पि इमेसं अनुच्छविको’’ति चक्खुतलेसु निमित्तं ठपेत्वा भिक्खुसङ्घं ओलोकेत्वा आयस्मन्तं सारिपुत्तं आमन्तेसि ‘‘पिट्ठि मे आगिलायती’’ति। कस्मा आगिलायति? भगवतो हि छब्बस्सानि महापधानं पदहन्तस्स महन्तं कायदुक्खं अहोसि। अथस्स अपरभागे महल्लककाले पिट्ठिवातो उप्पज्जि।
सङ्घाटिं पञ्ञापेत्वाति सन्धागारस्स किर एकपस्से ते राजानो कप्पियमञ्चकं पञ्ञपेसुं ‘‘अप्पेव नाम सत्था निपज्जेय्या’’ति। सत्थापि चतूहि इरियापथेहि परिभुत्तं इमेसं महप्फलं भविस्सतीति तत्थ सङ्घाटिं पञ्ञापेत्वा निपज्जि।
भिन्ननिगण्ठवत्थुवण्णना
३०१.तस्स कालङ्किरियायातिआदीसु यं वत्तब्बं, तं सब्बं हेट्ठा वुत्तमेव।
३०२.आमन्तेसीति भण्डनादिवूपसमकरं स्वाख्यातं धम्मं देसेतुकामो आमन्तेसि।
एककवण्णना
३०३.तत्थाति तस्मिं धम्मे। सङ्गायितब्बन्ति समग्गेहि गायितब्बं, एकवचनेहि अविरुद्धवचनेहि भणितब्बं। न विवदितब्बन्ति अत्थे वा ब्यञ्जने वा विवादो न कातब्बो। एको धम्मोति एककदुकतिकादिवसेन बहुधा सामग्गिरसं दस्सेतुकामो पठमं ताव ‘‘एको धम्मो’’ति आह। सब्बे सत्ताति कामभवादीसु सञ्ञाभवादीसु एकवोकारभवादीसु च सब्बभवेसु सब्बे सत्ता। आहारट्ठितिकाति आहारतो ठिति एतेसन्ति आहारट्ठितिका। इति सब्बसत्तानं ठिति हेतु आहारो नाम एको धम्मो अम्हाकं सत्थारा याथावतो ञत्वा सम्मदक्खातो आवुसोति दीपेति।
ननु च एवं सन्ते यं वुत्तं ‘‘असञ्ञसत्ता देवा अहेतुका अनाहारा अफस्सका’’तिआदि, (विभ॰ १०१७) तं वचनं विरुज्झतीति, न विरुज्झति। तेसञ्हि झानं आहारो होति। एवं सन्तेपि ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, आहारा भूतानं वा सत्तानं ठितिया सम्भवेसीनं वा अनुग्गहाय। कतमे चत्तारो? कबळीकारो आहारो ओळारिको वा सुखुमो वा, फस्सो दुतियो, मनोसञ्चेतना ततिया, विञ्ञाणं चतुत्थ’’न्ति (सं॰ नि॰ २.११) इदम्पि विरुज्झतीति, इदम्पि न विरुज्झति। एतस्मिञ्हि सुत्ते निप्परियायेन आहारलक्खणाव धम्मा आहाराति वुत्ता। इध पन परियायेन पच्चयो आहारोति वुत्तो। सब्बधम्मानञ्हि पच्चयो लद्धुं वट्टति। सो च यं यं फलं जनेति, तं तं आहरति नाम, तस्मा आहारोति वुच्चति। तेनेवाह ‘‘अविज्जम्पाहं, भिक्खवे, साहारं वदामि, नो अनाहारं। को च, भिक्खवे, अविज्जाय आहारो? पञ्चनीवरणातिस्स वचनीयं। पञ्चनीवरणेपाहं, भिक्खवे, साहारे वदामि, नो अनाहारे। को च, भिक्खवे, पञ्चन्नं नीवरणानं आहारो? अयोनिसोमनसिकारोतिस्स वचनीय’’न्ति (अ॰ नि॰ १०.६१)। अयं इध अधिप्पेतो।
एतस्मिञ्हि पच्चयाहारे गहिते परियायाहारोपि निप्परियायाहारोपि सब्बो गहितोव होति। तत्थ असञ्ञभवे पच्चयाहारो लब्भति। अनुप्पन्ने हि बुद्धे तित्थायतने पब्बजिता वायोकसिणे परिकम्मं कत्वा चतुत्थज्झानं निब्बत्तेत्वा ततो वुट्ठाय धी चित्तं, धिब्बतेतं चित्तं चित्तस्स नाम अभावोयेव साधु, चित्तञ्हि निस्सायेव वधबन्धादिपच्चयं दुक्खं उप्पज्जति। चित्ते असति नत्थेतन्ति खन्तिं रुचिं उप्पादेत्वा अपरिहीनज्झाना कालङ्कत्वा असञ्ञभवे निब्बत्तन्ति। यो यस्स इरियापथो मनुस्सलोके पणिहितो अहोसि, सो तेन इरियापथेन निब्बत्तित्वा पञ्च कप्पसतानि ठितो वा निसिन्नो वा निपन्नो वा होति। एवरूपानम्पि सत्तानं पच्चयाहारो लब्भति। ते हि यं झानं भावेत्वा निब्बत्ता, तदेव नेसं पच्चयो होति। यथा जियावेगेन खित्तसरो याव जियावेगो अत्थि, ताव गच्छति, एवं याव झानपच्चयो अत्थि, ताव तिट्ठन्ति। तस्मिं निट्ठिते खीणवेगो सरो विय पतन्ति। ये पन ते नेरयिका नेव उट्ठानफलूपजीवी न पुञ्ञफलूपजीवीति वुत्ता, तेसं को आहारोति ? तेसं कम्ममेव आहारो। किं पञ्च आहारा अत्थीति चे। पञ्च, न पञ्चाति इदं न वत्तब्बं। ननु पच्चयो आहारोति वुत्तमेतं। तस्मा येन कम्मेन ते निरये निब्बत्ता, तदेव तेसं ठितिपच्चयत्ता आहारो होति। यं सन्धाय इदं वुत्तं ‘‘न च ताव कालङ्करोति, याव न तं पापकम्मं ब्यन्ती होती’’ति (म॰ नि॰ ३.२५०)।
दुकवण्णना
३०४.इति एककवसेन सामग्गिरसं दस्सेत्वा इदानि दुकवसेन दस्सेतुं पुन देसनं आरभि। तत्थ नामरूपदुके नामन्ति चत्तारो अरूपिनो खन्धा निब्बानञ्च। तत्थ चत्तारो खन्धा नामनट्ठेन नामं। नामनट्ठेनाति नामकरणट्ठेन। यथा हि महाजनसम्मतत्ता महासम्मतस्स ‘‘महासम्मतो’’ति नामं अहोसि, यथा मातापितरो ‘‘अयं तिस्सो नाम होतु, फुस्सो नाम होतू’’ति एवं पुत्तस्स कित्तिमनामं करोन्ति, यथा वा ‘‘धम्मकथिको विनयधरो’’ति गुणतो नामं आगच्छति, न एवं वेदनादीनं। वेदनादयो हि महापथवीआदयो विय अत्तनो नामं करोन्ताव उप्पज्जन्ति। तेसु उप्पन्नेसु तेसं नामं उप्पन्नमेव होति। न हि वेदनं उप्पन्नं ‘‘त्वं वेदना नाम होही’’ति, कोचि भणति, न चस्सा येन केनचि कारणेन नामग्गहणकिच्चं अत्थि, यथा पथविया उप्पन्नाय ‘‘त्वं पथवी नाम होही’’ति नामग्गहणकिच्चं नत्थि, चक्कवाळसिनेरुम्हि चन्दिमसूरियनक्खत्तेसु उप्पन्नेसु ‘‘त्वं चक्कवाळं नाम, त्वं नक्खत्तं नाम होही’’ति नामग्गहणकिच्चं नत्थि, नामं उप्पन्नमेव होति, ओपपातिका पञ्ञत्ति निपतति, एवं वेदनाय उप्पन्नाय ‘‘त्वं वेदना नाम होही’’ति नामग्गहणकिच्चं नत्थि, ताय उप्पन्नाय वेदनाति नामं उप्पन्नमेव होति। सञ्ञादीसुपि एसेव नयो अतीतेपि हि वेदना वेदनायेव। सञ्ञा। सङ्खारा। विञ्ञाणं विञ्ञाणमेव। अनागतेपि। पच्चुप्पन्नेपि। निब्बानं पन सदापि निब्बानमेवाति। नामनट्ठेन नामं। नमनट्ठेनापि चेत्थ चत्तारो खन्धा नामं। ते हि आरम्मणाभिमुखं नमन्ति। नामनट्ठेन सब्बम्पि नामं। चत्तारो हि खन्धा आरम्मणे अञ्ञमञ्ञं नामेन्ति , निब्बानं आरम्मणाधिपतिपच्चयताय अत्तनि अनवज्जधम्मे नामेति।
रूपन्ति चत्तारो च महाभूता चतुन्नञ्च महाभूतानं उपादाय रूपं, तं सब्बम्पि रुप्पनट्ठेन रूपं। तस्स वित्थारकथा विसुद्धिमग्गे वुत्तनयेनेव वेदितब्बा।
अविज्जाति दुक्खादीसु अञ्ञाणं। अयम्पि वित्थारतो विसुद्धिमग्गे कथितायेव। भवतण्हाति भवपत्थना। यथाह ‘‘तत्थ कतमा भवतण्हा? यो भवेसु भवच्छन्दो’’तिआदि (ध॰ स॰ १३१९)।
भवदिट्ठीति भवो वुच्चति सस्सतं, सस्सतवसेन उप्पज्जनकदिट्ठि। सा ‘‘तत्थ कतमा भवदिट्ठि? ‘भविस्सति अत्ता च लोको चा’ति या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगत’’न्तिआदिना (ध॰ स॰ १३२०) नयेन अभिधम्मे वित्थारिता। विभवदिट्ठीति विभवो वुच्चति उच्छेदं, उच्छेदवसेन उप्पज्जनकदिट्ठि। सापि ‘‘तत्थ कतमा विभवदिट्ठि? ‘न भविस्सति अत्ता च लोको चा’ति (ध॰ स॰ २८५)। या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगत’’न्तिआदिना (ध॰ स॰ १३२१) नयेन तत्थेव वित्थारिता।
अहिरिकन्ति ‘‘यं न हिरीयति हिरीयितब्बेना’’ति (ध॰ स॰ १३२८) एवं वित्थारिता निल्लज्जता। अनोत्तप्पन्ति ‘‘यं न ओत्तप्पति ओत्तप्पितब्बेना’’ति (ध॰ स॰ १३२९) एवं वित्थारितो अभायनकआकारो।
तिकवण्णना
३०५.इति दुकवसेन सामग्गिरसं दस्सेत्वा इदानि तिकवसेन दस्सेतुं पुन आरभि। तत्थ लुब्भतीति लोभो। अकुसलञ्च तं मूलञ्च, अकुसलानं वा मूलन्ति अकुसलमूलं। दुस्सतीति दोसो। मुय्हतीति मोहो। तेसं पटिपक्खनयेन अलोभादयो वेदितब्बा।
दुट्ठु चरितानि, विरूपानि वा चरितानीति दुच्चरितानि। कायेन दुच्चरितं, कायतो वा पवत्तं दुच्चरितन्ति कायदुच्चरितं। सेसेसुपि एसेव नयो। सुट्ठु चरितानि, सुन्दरानि वा चरितानीति सुचरितानि। द्वेपि चेते तिका पण्णत्तिया वा कम्मपथेहि वा कथेतब्बा। पञ्ञत्तिया ताव कायद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदस्स वीतिक्कमो कायदुच्चरितं। अवीतिक्कमो कायसुचरितं। वचीद्वारे पञ्ञत्तसिक्खापदस्स वीतिक्कमो वचीदुच्चरितं, अवीतिक्कमो वचीसुचरितं। उभयत्थ पञ्ञत्तस्स सिक्खापदस्स वीतिक्कमोव मनोदुच्चरितं, अवीतिक्कमो मनोसुचरितं। अयं पण्णत्तिकथा। पाणातिपातादयो पन तिस्सो चेतना कायद्वारेपि वचीद्वारेपि उप्पन्ना कायदुच्चरितं। चतस्सो मुसावादादिचेतना वचीदुच्चरितं। अभिज्झा ब्यापादो मिच्छादिट्ठीति तयो चेतनासम्पयुत्तधम्मा मनोदुच्चरितं। पाणातिपातादीहि विरमन्तस्स उप्पन्ना तिस्सो चेतनापि विरतियोपि कायसुचरितं। मुसावादादीहि विरमन्तस्स चतस्सो चेतनापि विरतियोपि वचीसुचरितं। अनभिज्झा अब्यापादो सम्मादिट्ठीति तयो चेतनासम्पयुत्तधम्मा मनोसुचरितन्ति अयं कम्मपथकथा।
कामपटिसंयुत्तो वितक्को कामवितक्को। ब्यापादपटिसंयुत्तो वितक्को ब्यापादवितक्को। विहिंसापटिसंयुत्तो वितक्को विहिंसावितक्को। तेसु द्वे सत्तेसुपि सङ्खारेसुपि उप्पज्जन्ति। कामवितक्को हि पिये मनापे सत्ते वा सङ्खारे वा वितक्केन्तस्स उप्पज्जति। ब्यापादवितक्को अप्पिये अमनापे सत्ते वा सङ्खारे वा कुज्झित्वा ओलोकनकालतो पट्ठाय याव विनासना उप्पज्जति। विहिंसावितक्को सङ्खारेसु नुप्पज्जति। सङ्खारो हि दुक्खापेतब्बो नाम नत्थि। इमे सत्ता हञ्ञन्तु वा उच्छिज्जन्तु वा विनस्सन्तु वा मा वा अहेसुन्ति चिन्तनकाले पन सत्तेसु उप्पज्जति।
नेक्खम्मपटिसंयुत्तो वितक्को नेक्खम्मवितक्को। सो असुभपुब्बभागे कामावचरो होति। असुभज्झाने रूपावचरो। तं झानं पादकं कत्वा उप्पन्नमग्गफलकाले लोकुत्तरो। अब्यापादपटिसंयुत्तो वितक्को अब्यापादवितक्को। सो मेत्तापुब्बभागे कामावचरो होति। मेत्ताझाने रूपावचरो। तं झानं पादकं कत्वा उप्पन्नमग्गफलकाले लोकुत्तरो। अविहिंसापटिसंयुत्तो वितक्को अविहिंसावितक्को। सो करुणापुब्बभागे कामावचरो। करुणाझाने रूपावचरो। तं झानं पादकं कत्वा उप्पन्नमग्गफलकाले लोकुत्तरो। यदा अलोभो सीसं होति, तदा इतरे द्वे तदन्वायिका भवन्ति। यदा मेत्ता सीसं होति, तदा इतरे द्वे तदन्वायिका भवन्ति। यदा करुणा सीसं होति, तदा इतरे द्वे तदन्वायिका भवन्तीति। कामसङ्कप्पादयो वुत्तनयेनेव वेदितब्बा। देसनामत्तमेव हेतं। अत्थतो पन कामवितक्कादीनञ्च कामसङ्कप्पादीनञ्च नानाकरणं नत्थि।
चतुक्कवण्णना
३०६.इति तिकवसेन सामग्गिरसं दस्सेत्वा इदानि चतुक्कवसेन दस्सेतुं पुन देसनं आरभि। तत्थ ‘‘सतिपट्ठानचतुक्कं’’ पुब्बे वित्थारितमेव।
सम्मप्पधानचतुक्के छन्दं जनेतीति ‘‘यो छन्दो छन्दिकता कत्तुकम्यता कुसलो धम्मच्छन्दो’’ति एवं वुत्तं कत्तुकम्यतं जनेति। वायमतीति वायामं करोति। वीरियं आरभतीति वीरियं जनेति। चित्तं पग्गण्हातीति चित्तं उपत्थम्भेति। अयमेत्थ सङ्खेपो । वित्थारो पन सम्मप्पधानविभङ्गे आगतोयेव।
इद्धिपादेसु छन्दं निस्साय पवत्तो समाधि छन्दसमाधि। पधानभूता सङ्खारा पधानसङ्खारा। समन्नागतन्ति तेहि धम्मेहि उपेतं। इद्धिया पादं, इद्धिभूतं वा पादन्ति इद्धिपादं। सेसेसुपि एसेव नयो। अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन इद्धिपादविभङ्गे आगतो एव। विसुद्धिमग्गे पनस्स अत्थो दीपितो। झानकथापि विसुद्धिमग्गे वित्थारिताव।
३०७.दिट्ठधम्मसुखविहारायाति इमस्मिंयेव अत्तभावे सुखविहारत्थाय। इध फलसमापत्तिझानानि, खीणासवस्स अपरभागे निब्बत्तितझानानि च कथितानि।
आलोकसञ्ञं मनसिकरोतीति दिवा वा रत्तिं वा सूरियचन्दपज्जोतमणिआदीनं आलोकं आलोकोति मनसिकरोति। दिवासञ्ञं अधिट्ठातीति एवं मनसि कत्वा दिवातिसञ्ञं ठपेति। यथा दिवा तथा रत्तिन्ति यथा दिवा दिट्ठो आलोको, तथेव तं रत्तिं मनसिकरोति। यथा रत्तिं तथा दिवाति यथा रत्तिं आलोको दिट्ठो, एवमेव दिवा मनसिकरोति। इति विवटेन चेतसाति एवं अपिहितेन चित्तेन। अपरियोनद्धेनाति समन्ततो अनद्धेन। सप्पभासन्ति सओभासं। ञाणदस्सनपटिलाभायाति ञाणदस्सनपटिलाभत्थाय। इमिना किं कथितं? मिद्धविनोदनआलोको कथितो परिकम्मआलोको वा। इमिना किं कथितं होति? खीणासवस्स दिब्बचक्खुञाणं। तस्मिं वा आगतेपि अनागतेपि पादकज्झानसमापत्तिमेव सन्धाय ‘‘सप्पभासं चित्तं भावेती’’ति वुत्तं।
सतिसम्पजञ्ञायाति सत्तट्ठानिकस्स सतिसम्पजञ्ञस्स अत्थाय। विदिता वेदना उप्पज्जन्तीतिआदीसु खीणासवस्स वत्थु विदितं होति आरम्मणं विदितं वत्थारम्मणं विदितं। वत्थारम्मणविदितताय एवं वेदना उप्पज्जन्ति, एवं तिट्ठन्ति, एवं निरुज्झन्ति। न केवलञ्च वेदना एव इध वुत्ता सञ्ञादयोपि , अवुत्ता चेतनादयोपि, विदिता च उप्पज्जन्ति चेव तिट्ठन्ति च निरुज्झन्ति च। अपि च वेदनाय उप्पादो विदितो होति, उपट्ठानं विदितं होति। अविज्जासमुदया वेदनासमुदयो, तण्हासमुदया कम्मसमुदयो, फस्ससमुदया वेदनायसमुदयो। निब्बत्तिलक्खणं पस्सन्तोपि वेदनाक्खन्धस्स समुदयं पस्सति। एवं वेदनाय उप्पादो विदितो होति। कथं वेदनाय उपट्ठानं विदितं होति? अनिच्चतो मनसिकरोतो खयतूपट्ठानं विदितं होति। दुक्खतो मनसिकरोतो भयतूपट्ठानं विदितं होति। अनत्ततो मनसिकरोतो सुञ्ञतूपट्ठानं विदितं होति। एवं वेदनाय उपट्ठानं विदितं होति, खयतो भयतो सुञ्ञतो जानाति। कथं वेदनाय अत्थङ्गमो विदितो होति? अविज्जानिरोधा वेदनानिरोधो।…पे॰… एवं वेदनाय अत्थङ्गमो विदितो होति। इमिनापि नयेनेत्थ अत्थो वेदितब्बो।
इतिरूपन्तिआदि वुत्तनयमेव। अयं आवुसो समाधिभावनाति अयं आसवानं खयञाणस्स पादकज्झानसमाधिभावना।
३०८.अप्पमञ्ञाति पमाणं अगहेत्वा अनवसेसफरणवसेन अप्पमञ्ञाव। अनुपदवण्णना पन भावनासमाधिविधानञ्च एतासं विसुद्धिमग्गे वित्थारितमेव। अरूपकथापि विसुद्धिमग्गे वित्थारिताव।
अपस्सेनानीति अपस्सयानि। सङ्खायाति ञाणेन ञत्वा। पटिसेवतीति ञाणेन ञत्वा सेवितब्बयुत्तकमेव सेवति। तस्स च वित्थारो ‘‘पटिसङ्खा योनिसो चीवरं परिभुञ्जती’’तिआदिना नयेन वेदितब्बो। सङ्खायेकं अधिवासेतीति ञाणेन ञत्वा अधिवासेतब्बयुत्तकमेव अधिवासेति। वित्थारो पनेत्थ ‘‘पटिसङ्खा योनिसो खमो होति सीतस्सा’’तिआदिना नयेन वेदितब्बो। परिवज्जेतीति ञाणेन ञत्वा परिवज्जेतुं युत्तमेव परिवज्जेति। तस्स वित्थारो ‘‘पटिसङ्खा योनिसो चण्डं हत्थिं परिवज्जेती’’तिआदिना नयेन वेदितब्बो। विनोदेतीति ञाणेन ञत्वा विनोदेतब्बमेव विनोदेति, नुदति नीहरति अन्तो पविसितुं न देति। तस्स वित्थारो ‘‘उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेती’’तिआदिना नयेन वेदितब्बो।
अरियवंसचतुक्कवण्णना
३०९.अरियवंसाति अरियानं वंसा। यथा हि खत्तियवंसो, ब्राह्मणवंसो, वेस्सवंसो, सुद्दवंसो, समणवंसो, कुलवंसो, राजवंसो, एवं अयम्पि अट्ठमो अरियवंसो अरियतन्ति अरियपवेणी नाम होति। सो खो पनायं अरियवंसो इमेसं वंसानं मूलगन्धादीनं काळानुसारितगन्धादयो विय अग्गमक्खायति। के पन ते अरिया येसं एते वंसाति? अरिया वुच्चन्ति बुद्धा च पच्चेकबुद्धा च तथागतसावका च, एतेसं अरियानं वंसाति अरियवंसा। इतो पुब्बे हि सतसहस्सकप्पाधिकानं चतुन्नं असङ्ख्येय्यानं मत्थके तण्हङ्करो मेधङ्करो सरणङ्करो दीपङ्करोति चत्तारो बुद्धा उप्पन्ना, ते अरिया, तेसं अरियानं वंसाति अरियवंसा। तेसं बुद्धानं परिनिब्बानतो अपरभागे असङ्ख्येय्यं अतिक्कमित्वा कोण्डञ्ञो नाम बुद्धो उप्पन्नो…पे॰… इमस्मिं कप्पे ककुसन्धो, कोणागमनो, कस्सपो, अम्हाकं भगवा गोतमोति चत्तारो बुद्धा उप्पन्ना। तेसं अरियानं वंसाति अरियवंसा। अपिच अतीतानागतपच्चुप्पन्नानं सब्बबुद्धपच्चेकबुद्धबुद्धसावकानं अरियानं वंसाति अरियवंसा। ते खो पनेते अग्गञ्ञा अग्गाति जानितब्बा। रत्तञ्ञा दीघरत्तं पवत्ताति जानितब्बा। वंसञ्ञा वंसाति जानितब्बा।
पोराणाति न अधुनुप्पत्तिका। असंकिण्णा अविकिण्णा अनपनीता। असंकिण्णपुब्बा अतीतबुद्धेहि न संकिण्णपुब्बा। ‘‘किं इमेही’’ति न अपनीतपुब्बा? न सङ्कीयन्तीति इदानिपि न अपनीयन्ति। न सङ्कीयिस्सन्तीति अनागतबुद्धेहिपि न अपनीयिस्सन्ति, ये लोके विञ्ञू समणब्राह्मणा, तेहि अप्पटिकुट्ठा, समणेहि ब्राह्मणेहि विञ्ञूहि अनिन्दिता अगरहिता।
सन्तुट्ठो होतीति पच्चयसन्तोसवसेन सन्तुट्ठो होति। इतरीतरेन चीवरेनाति थूलसुखुमलूखपणीतथिरजिण्णानं येन केनचि। अथ खो यथालद्धादीनं इतरीतरेन येन केनचि सन्तुट्ठो होतीति अत्थो। चीवरस्मिञ्हि तयो सन्तोसा – यथालाभसन्तोसो, यथाबलसन्तोसो, यथासारुप्पसन्तोसोति। पिण्डपातादीसुपि एसेव नयो। तेसं वित्थारकथा सामञ्ञफले वुत्तनयेनेव वेदितब्बा। इमे तयो सन्तोसे सन्धाय ‘‘सन्तुट्ठो होति, इतरीतरेन यथालद्धादीसु येन केनचि चीवरेन सन्तुट्ठो होती’’ति वुत्तं।
एत्थ च चीवरं जानितब्बं, चीवरक्खेत्तं जानितब्बं, पंसुकूलं जानितब्बं, चीवरसन्तोसो जानितब्बो, चीवरपटिसंयुत्तानि धुतङ्गानि जानितब्बानि। तत्थ चीवरं जानितब्बन्ति खोमादीनि छ चीवरानि दुकूलादीनि छ अनुलोमचीवरानि जानितब्बानि। इमानि द्वादस कप्पियचीवरानि। कुसचीरं वाकचीरं फलकचीरं केसकम्बलं वाळकम्बलं पोत्थको चम्मं उलूकपक्खं रुक्खदुस्सं लतादुस्सं एरकदुस्सं कदलिदुस्सं वेळुदुस्सन्ति एवमादीनि पन अकप्पियचीवरानि। चीवरक्खेत्तन्ति ‘‘सङ्घतो वा गणतो वा ञातितो वा मित्ततो वा अत्तनो वा धनेन पंसुकूलं वा’’ति एवं उप्पज्जनतो छ खेत्तानि, अट्ठन्नञ्च मातिकानं वसेन अट्ठ खेत्तानि जानितब्बानि। पंसुकूलन्ति सोसानिकं, पापणिकं, रथियं सङ्कारकूटकं, सोत्थियं, सिनानं, तित्थं, गतपच्चागतं, अग्गिदड्ढं, गोखायितं उपचिकखायितं, उन्दूरखायितं, अन्तच्छिन्नं, दसाच्छिन्नं, धजाहटं, थूपं, समणचीवरं, सामुद्दियं, आभिसेकियं, पन्थिकं, वाताहटं, इद्धिमयं, देवदत्तियन्ति तेवीसति पंसुकूलानि वेदितब्बानि।
३१०.पधानानीति उत्तमवीरियानि। संवरपधानन्ति चक्खादीनि संवरन्तस्स उप्पन्नवीरियं। पहानपधानन्ति कामवितक्कादयो पजहन्तस्स उप्पन्नवीरियं। भावनापधानन्ति बोज्झङ्गे भावेन्तस्स उप्पन्नवीरियं। अनुरक्खणापधानन्ति समाधिनिमित्तं अनुरक्खन्तस्स उप्पन्नवीरियं।
विवेकनिस्सितन्तिआदीसु विवेको विरागो निरोधोति तीणिपि निब्बानस्स नामानि। निब्बानञ्हि उपधिविवेकत्ता विवेको। तं आगम्म रागादयो विरज्जन्तीति विरागो। निरुज्झन्तीति निरोधो। तस्मा ‘‘विवेकनिस्सित’’न्तिआदीसु आरम्मणवसेन अधिगन्तब्बवसेन वा निब्बाननिस्सितन्ति अत्थो। वोस्सग्गपरिणामिन्ति एत्थ द्वे वोस्सग्गा परिच्चागवोस्सग्गो च पक्खन्दनवोस्सग्गो च। तत्थ विपस्सना तदङ्गवसेन किलेसे च खन्धे च परिच्चजतीति परिच्चागवोस्सग्गो। मग्गो आरम्मणवसेन निब्बानं पक्खन्दतीति पक्खन्दनवोस्सग्गो। तस्मा वोस्सग्गपरिणामिन्ति यथा भावियमानो सतिसम्बोज्झङ्गो वोस्सग्गत्थाय परिणमति, विपस्सनाभावञ्च मग्गभावञ्च पापुणाति, एवं भावेतीति अयमेत्थ अत्थो। सेसपदेसुपि एसेव नयो।
भद्रकन्ति भद्दकं। समाधिनिमित्तं वुच्चति अट्ठिकसञ्ञादिवसेन अधिगतो समाधियेव। अनुरक्खतीति समाधिपरिबन्धकधम्मे रागदोसमोहे सोधेन्तो रक्खति। एत्थ च अट्ठिकसञ्ञादिका पञ्चेव सञ्ञा वुत्ता। इमस्मिं पन ठाने दसपि असुभानि वित्थारेत्वा कथेतब्बानि। तेसं वित्थारो विसुद्धिमग्गे वुत्तोयेव।
धम्मे ञाणन्ति एकपटिवेधवसेन चतुसच्चधम्मे ञाणं चतुसच्चब्भन्तरे निरोधसच्चे धम्मे ञाणञ्च । यथाह – ‘‘तत्थ कतमं धम्मे ञाणं? चतूसु मग्गेसु चतूसु फलेसु ञाण’’न्ति (विभ॰ ७९६)। अन्वये ञाणन्ति चत्तारि सच्चानि पच्चक्खतो दिस्वा यथा इदानि, एवं अतीतेपि अनागतेपि इमेव पञ्चक्खन्धा दुक्खसच्चं, अयमेव तण्हा समुदयसच्चं, अयमेव निरोधो निरोधसच्चं, अयमेव मग्गो मग्गसच्चन्ति एवं तस्स ञाणस्स अनुगतियं ञाणं। तेनाह – ‘‘सो इमिना धम्मेन ञातेन दिट्ठेन पत्तेन विदितेन परियोगाळ्हेन अतीतानागतेन नयं नेती’’ति। परिये ञाणन्ति परेसं चित्तपरिच्छेदे ञाणं। यथाह – ‘‘तत्थ कतमं परिये ञाणं? इध भिक्खु परसत्तानं परपुग्गलानं चेतसा चेतो परिच्च जानाती’’ति (विभ॰ ७९६) वित्थारेतब्बं। ठपेत्वा पन इमानि तीणि ञाणानि अवसेसं सम्मुतिञाणं नाम। यथाह – ‘‘तत्थ कतमं सम्मुतिञाणं? ठपेत्वा धम्मे ञाणं ठपेत्वा अन्वये ञाणं ठपेत्वा परिच्छेदे ञाणं अवसेसं सम्मुतिञाण’’न्ति (विभ॰ ७९६)।
दुक्खे ञाणादीहि अरहत्तं पापेत्वा एकस्स भिक्खुनो निग्गमनं चतुसच्चकम्मट्ठानं कथितं। तत्थ द्वे सच्चानि वट्टं, द्वे विवट्टं, वट्टे अभिनिवेसो होति, नो विवट्टे। द्वीसु सच्चेसु आचरियसन्तिके परियत्तिं उग्गहेत्वा कम्मं करोति, द्वीसु सच्चेसु ‘‘निरोधसच्चं नाम इट्ठं कन्तं मनापं, मग्गसच्चं नाम इट्ठं कन्तं मनाप’’न्ति सवनवसेन कम्मं करोति। द्वीसु सच्चेसु उग्गहपरिपुच्छासवनधारणसम्मसनपटिवेधो वट्टति, द्वीसु सवनपटिवेधो वट्टति। तीणि किच्चवसेन पटिविज्झति, एकं आरम्मणवसेन। द्वे सच्चानि दुद्दसत्ता गम्भीरानि, द्वे गम्भीरत्ता दुद्दसानि।
सोतापत्तियङ्गादिचतुक्कवण्णना
३११.सोतापत्तियङ्गानीति सोतापत्तिया अङ्गानि, सोतापत्तिमग्गस्स पटिलाभकारणानीति अत्थो। सप्पुरिससंसेवोति बुद्धादीनं सप्पुरिसानं उपसङ्कमित्वा सेवनं। सद्धम्मस्सवनन्ति सप्पायस्स तेपिटकधम्मस्स सवनं। योनिसोमनसिकारोति अनिच्चादिवसेन मनसिकारो। धम्मानुधम्मप्पटिपत्तीति लोकुत्तरधम्मस्स अनुधम्मभूताय पुब्बभागपटिपत्तिया पटिपज्जनं।
अवेच्चप्पसादेनाति अचलप्पसादेन। ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदीनि विसुद्धिमग्गे वित्थारितानि। फलधातुआहारचतुक्कानि उत्तानत्थानेव। अपिचेत्थ लूखपणीतवत्थुवसेन ओळारिकसुखुमता वेदितब्बा।
विञ्ञाणट्ठितियोति विञ्ञाणं एतासु तिट्ठतीति विञ्ञाणट्ठितियो। आरम्मणट्ठितिवसेनेतं वुत्तं। रूपूपायन्ति रूपं उपगतं हुत्वा। पञ्चवोकारभवस्मिञ्हि अभिसङ्खारविञ्ञाणं रूपक्खन्धं निस्साय तिट्ठति। तं सन्धायेतं वुत्तं। रूपारम्मणन्ति रूपक्खन्धगोचरं रूपपतिट्ठितं हुत्वा। नन्दूपसेचनन्ति लोभसहगतं सम्पयुत्तनन्दियाव उपसित्तं हुत्वा। इतरं उपनिस्सयकोटिया। वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं आपज्जतीति सट्ठिपि सत्ततिपि वस्सानि एवं पवत्तमानं वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं आपज्जति। वेदनूपायादीसुपि एसेव नयो। इमेहि पन तीहि पदेहि चतुवोकारभवे अभिसङ्खारविञ्ञाणं वुत्तं। तस्स यावतायुकं पवत्तनवसेन वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं आपज्जना वेदितब्बा। चतुक्कवसेन पन देसनाय आगतत्ता विञ्ञाणूपायन्ति न वुत्तं। एवं वुच्चमाने च ‘‘कतमं नु खो एत्थ कम्मविञ्ञाणं, कतमं विपाकविञ्ञाण’’न्ति सम्मोहो भवेय्य, तस्मापि न वुत्तं। अगतिगमनानि वित्थारितानेव।
चीवरहेतूति तत्थ मनापं चीवरं लभिस्सामीति चीवरकारणा उप्पज्जति। इति भवाभवहेतूति एत्थ इतीति निदस्सनत्थे निपातो। यथा चीवरादिहेतु, एवं भवाभवहेतूपीति अत्थो। भवाभवोति चेत्थ पणीतपणीततरानि तेलमधुफाणितादीनि अधिप्पेतानि। इमेसं पन चतुन्नं तण्हुप्पादानं पहानत्थाय पटिपाटियाव चत्तारो अरियवंसा देसिताति वेदितब्बा। पटिपदाचतुक्कं हेट्ठा वुत्तमेव। अक्खमादीसु पधानकरणकाले सीतादीनि न खमतीति अक्खमा। खमतीति खमा। इन्द्रियदमनं दमा। ‘‘उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेती’’तिआदिना नयेन वितक्कसमनं समा।
धम्मपदानीति धम्मकोट्ठासानि। अनभिज्झा धम्मपदं नाम अलोभो वा अलोभसीसेन अधिगतज्झानविपस्सनामग्गफलनिब्बानानि वा। अब्यापादो धम्मपदं नाम अकोपो वा मेत्तासीसेन अधिगतज्झानादीनि वा। सम्मासति धम्मपदं नाम सुप्पट्ठितसति वा सतिसीसेन अधिगतज्झानादीनि वा। सम्मासमाधि धम्मपदं नाम समापत्ति वा अट्ठसमापत्तिवसेन अधिगतज्झानविपस्सनामग्गफलनिब्बानानि वा। दसासुभवसेन वा अधिगतज्झानादीनि अनभिज्झा धम्मपदं। चतुब्रह्मविहारवसेन अधिगतानि अब्यापादो धम्मपदं। दसानुस्सतिआहारेपटिकूलसञ्ञावसेन अधिगतानि सम्मासति धम्मपदं। दसकसिणआनापानवसेन अधिगतानि सम्मासमाधि धम्मपदन्ति।
पञ्हब्याकरणादिचतुक्कवण्णना
३१२.पञ्हब्याकरणानि महापदेसकथाय वित्थारितानेव।
कण्हन्ति काळकं दसअकुसलकम्मपथकम्मं। कण्हविपाकन्ति अपाये निब्बत्तनतो काळकविपाकं। सुक्कन्ति पण्डरं कुसलकम्मपथकम्मं। सुक्कविपाकन्ति सग्गे निब्बत्तनतो पण्डरविपाकं। कण्हसुक्कन्ति मिस्सककम्मं। कण्हसुक्कविपाकन्ति सुखदुक्खविपाकं। मिस्सककम्मञ्हि कत्वा अकुसलेन तिरच्छानयोनियं मङ्गलहत्थिट्ठानादीसु उप्पन्नो कुसलेन पवत्ते सुखं वेदयति। कुसलेन राजकुलेपि निब्बत्तो अकुसलेन पवत्ते दुक्खं वेदयति। अकण्हअसुक्कन्ति कम्मक्खयकरं चतुमग्गञाणं अधिप्पेतं। तञ्हि यदि कण्हं भवेय्य, कण्हविपाकं ददेय्य। यदि सुक्कं भवेय्य, सुक्कविपाकं ददेय्य। उभयविपाकस्स पन अदानतो अकण्हासुक्कविपाकत्ता अकण्हं असुक्कन्ति अयमेत्थ अत्थो।
सच्छिकरणीयाति पच्चक्खकरणेन चेव पटिलाभेन च सच्छिकातब्बा। चक्खुनाति दिब्बचक्खुना। कायेनाति सहजातनामकायेन। पञ्ञायाति अरहत्तफलञाणेन।
ओघाति वट्टस्मिं सत्ते ओहनन्ति ओसीदापेन्तीति ओघा। तत्थ पञ्चकामगुणिको रागो कामोघो। रूपारूपभवेसु छन्दरागो भवोघो। तथा झाननिकन्ति सस्सतदिट्ठिसहगतो च रागो। द्वासट्ठि दिट्ठियो दिट्ठोघो।
वट्टस्मिं योजेन्तीति योगा। ते ओघा विय वेदितब्बा।
विसंयोजेन्तीति विसञ्ञोगा। तत्थ असुभज्झानं कामयोगविसंयोगो। तं पादकं कत्वा अधिगतो अनागामिमग्गो एकन्तेनेव कामयोगविसञ्ञोगो नाम। अरहत्तमग्गो भवयोगविसञ्ञोगो नाम। सोतापत्तिमग्गो दिट्ठियोगविसञ्ञोगो नाम। अरहत्तमग्गो अविज्जायोगविसञ्ञोगो नाम।
गन्थनवसेन गन्था। वट्टस्मिं नामकायञ्चेव रूपकायञ्च गन्थति बन्धति पलिबुन्धतीति कायगन्थो।इदंसच्चाभिनिवेसोति इदमेव सच्चं, मोघमञ्ञन्ति एवं पवत्तो दिट्ठाभिनिवेसो।
उपादानानीति आदानग्गहणानि। कामोति रागो, सोयेव गहणट्ठेन उपादानन्ति कामुपादानं। दिट्ठीति मिच्छादिट्ठि, सापि गहणट्ठेन उपादानन्ति दिट्ठुपादानं। इमिना सुद्धीति एवं सीलवतानं गहणं सीलब्बतुपादानं। अत्ताति एतेन वदति चेव उपादियति चाति अत्तवादुपादानं।
योनियोति कोट्ठासा। अण्डे जाताति अण्डजा। जलाबुम्हि जाताति जलाबुजा। संसेदे जाताति संसेदजा। सयनस्मिं पूतिमच्छादीसु च निब्बत्तानमेतं अधिवचनं। वेगेन आगन्त्वा उपपतिता वियाति ओपपातिका। तत्थ देवमनुस्सेसु संसेदजओपपातिकानं अयं विसेसो। संसेदजा मन्दा दहरा हुत्वा निब्बत्तन्ति। ओपपातिका सोळसवस्सुद्देसिका हुत्वा। मनुस्सेसु हि भुम्मदेवेसु च इमा चतस्सोपि योनियो लब्भन्ति। तथा तिरच्छानेसु सुपण्णनागादीसु। वुत्तञ्हेतं – ‘‘तत्थ, भिक्खवे, अण्डजा सुपण्णा अण्डजेव नागे हरन्ति, न जलाबुजे न संसेदजे न ओपपातिके’’ति (सं॰ नि॰ ३.३९३)। चातुमहाराजिकतो पट्ठाय उपरिदेवा ओपपातिकायेव । तथा नेरयिका। पेतेसु चतस्सोपि लब्भन्ति। गब्भावक्कन्तियो सम्पसादनीये कथिता एव।
दक्खिणाविसुद्धादिचतुक्कवण्णना
३१३.दक्खिणाविसुद्धियोति दानसङ्खाता दक्खिणा विसुज्झन्ति महप्फला होन्ति एताहीति दक्खिणाविसुद्धियो।
दायकतो विसुज्झति, नो पटिग्गाहकतोति यत्थ दायको सीलवा होति, धम्मेनुप्पन्नं देय्यधम्मं देति, पटिग्गाहको दुस्सीलो। अयं दक्खिणा वेस्सन्तरमहाराजस्स दक्खिणासदिसा। पटिग्गाहकतोविसुज्झति, नो दायकतोति यत्थ पटिग्गाहको सीलवा होति, दायको दुस्सीलो, अधम्मेनुप्पन्नं देति, अयं दक्खिणा चोरघातकस्स दक्खिणासदिसा। नेव दायकतो विसुज्झति, नो पटिग्गाहकतोति यत्थ उभोपि दुस्सीला देय्यधम्मोपि अधम्मेन निब्बत्तो। विपरियायेन चतुत्था वेदितब्बा।
सङ्गहवत्थूनीति सङ्गहकारणानि। तानि हेट्ठा विभत्तानेव।
अनरियवोहाराति अनरियानं लामकानं वोहारा।
अरियवोहाराति अरियानं सप्पुरिसानं वोहारा।
दिट्ठवादिताति दिट्ठं मयाति एवं वादिता। एत्थ च तंतंसमुट्ठापकचेतनावसेन अत्थो वेदितब्बो।
अत्तन्तपादिचतुक्कवण्णना
३१४.अत्तन्तपादीसु पठमो अचेलको। दुतियो ओरब्भिकादीसु अञ्ञतरो। ततियो यञ्ञयाजको। चतुत्थो सासने सम्मापटिपन्नो।
अत्तहिताय पटिपन्नादीसु पठमो यो सयं सीलादिसम्पन्नो, परं सीलादीसु न समादपेति आयस्मा वक्कलित्थेरो विय। दुतियो यो अत्तना न सीलादिसम्पन्नो, परं सीलादीसु समादपेति आयस्मा उपनन्दो विय। ततियो यो नेवत्तना सीलादिसम्पन्नो, परं सीलादीसु न समादपेति देवदत्तो विय। चतुत्थो यो अत्तना च सीलादिसम्पन्नो परञ्च सीलादीसु समादपेति आयस्मा महाकस्सपो विय।
तमादीसु तमोति अन्धकारभूतो। तमपरायणोति तममेव परं अयनं गति अस्साति तमपरायणो। एवं सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो। एत्थ च पठमो नीचे चण्डालादिकुले दुज्जीविते हीनत्तभावे निब्बत्तित्वा तीणि दुच्चरितानि परिपूरेति। दुतियो तथाविधो हुत्वा तीणि सुचरितानि परिपूरेति। ततियो उळारे खत्तियकुले बहुअन्नपाने सम्पन्नत्तभावे निब्बत्तित्वा तीणि दुच्चरितानि परिपूरेति। चतुत्थो तादिसोव हुत्वा तीणि सुचरितानि परिपूरेति।
समणमचलोति समणअचलो। म-कारो पदसन्धिमत्तं। सो सोतापन्नो वेदितब्बो। सोतापन्नो हि चतूहि वातेहि इन्दखीलो विय परप्पवादेहि अकम्पियो। अचलसद्धाय समन्नागतोति समणमचलो। वुत्तम्पि चेतं – ‘‘कतमो च पुग्गलो समणमचलो? इधेकच्चो पुग्गलो तिण्णं संयोजनानं परिक्खया’’ति (पु॰ प॰ १९०) वित्थारो। रागदोसानं पन तनुभूतत्ता सकदागामी समणपदुमो नाम। तेनाह – ‘‘कतमो पन पुग्गलो समणपदुमो? इधेकच्चो पुग्गलो सकिदेव इमं लोकं आगन्त्वा दुक्खस्सन्तं करोति, अयं वुच्चति पुग्गलो समणपदुमो’’ति (पु॰ प॰ १९०)। रागदोसानं अभावा खिप्पमेव पुप्फिस्सतीति अनागामी समणपुण्डरीको नाम। तेनाह – ‘‘कतमो च पुग्गलो समणपुण्डरीको? इधेकच्चो पुग्गलो पञ्चन्नं ओरम्भागियानं…पे॰… अयं वुच्चति पुग्गलो समणपुण्डरीको’’ति (पु॰ प॰ १९०)। अरहा पन सब्बेसम्पि गन्थकारकिलेसानं अभावा समणेसु समणसुखुमालो नाम। तेनाह – ‘‘कतमो च पुग्गलो समणेसु समणसुखुमालो? इधेकच्चो आसवानं खया…पे॰… उपसम्पज्ज विहरति। अयं वुच्चति पुग्गलो समणेसु समणसुखुमालो’’ति।
‘‘इमे खो , आवुसो’’तिआदि वुत्तनयेनेव योजेतब्बं। इति समपञ्ञासाय चतुक्कानं वसेन द्वेपञ्हसतानि कथेन्तो थेरो सामग्गिरसं दस्सेसीति।
चतुक्कवण्णना निट्ठिता।
पञ्चकवण्णना
३१५.इति चतुक्कवसेन सामग्गिरसं दस्सेत्वा इदानि पञ्चकवसेन दस्सेतुं पुन देसनं आरभि। तत्थ पञ्चसु खन्धेसु रूपक्खन्धो लोकियो। सेसा लोकियलोकुत्तरा। उपादानक्खन्धा लोकियाव। वित्थारतो पन खन्धकथा विसुद्धिमग्गे वुत्ता। कामगुणा हेट्ठा वित्थारिताव।
सुकतदुक्कटादीहि गन्तब्बाति गतियो। निरयोति निरस्सादो। सहोकासेन खन्धा कथिता। ततो परेसु तीसु निब्बत्ता खन्धाव वुत्ता। चतुत्थे ओकासोपि।
आवासे मच्छरियं आवासमच्छरियं। तेन समन्नागतो भिक्खु आगन्तुकं दिस्वा ‘‘एत्थ चेतियस्स वा सङ्घस्स वा परिक्खारो ठपितो’’तिआदीनि वत्वा सङ्घिकम्पि आवासं निवारेति। सो कालङ्कत्वा पेतो वा अजगरो वा हुत्वा निब्बत्तति। कुले मच्छरियं कुलमच्छरियं। तेन समन्नागतो भिक्खु तेहि कारणेहि अत्तनो उपट्ठाककुले अञ्ञेसं पवेसनम्पि निवारेति। लाभे मच्छरियं लाभमच्छरियं। तेन समन्नागतो भिक्खु सङ्घिकम्पि लाभं मच्छरायन्तो यथा अञ्ञे न लभन्ति, एवं करोति। वण्णे मच्छरियं वण्णमच्छरियं। वण्णोति चेत्थ सरीरवण्णोपि गुणवण्णोपि वेदितब्बो। परियत्तिधम्मे मच्छरियं धम्ममच्छरियं। तेन समन्नागतो भिक्खु ‘‘इमं धम्मं परियापुणित्वा एसो मं अभिभविस्सती’’ति अञ्ञस्स न देति। यो पन धम्मानुग्गहेन वा पुग्गलानुग्गहेन वा न देति, न तं मच्छरियं।
चित्तं निवारेन्ति परियोनन्धन्तीति नीवरणानि। कामच्छन्दो नीवरणपत्तो अरहत्तमग्गवज्झो। कामरागानुसयो कामरागसंयोजनपत्तो अनागामिमग्गवज्झो। थिनं चित्तगेलञ्ञं । मिद्धं खन्धत्तयगेलञ्ञं। उभयम्पि अरहत्तमग्गवज्झं। तथा उद्धच्चं। कुक्कुच्चं अनागामिमग्गवज्झं। विचिकिच्छा पठममग्गवज्झा।
संयोजनानीति बन्धनानि। तेहि पन बद्धेसु पुग्गलेसु रूपारूपभवे निब्बत्ता सोतापन्नसकदागामिनो अन्तोबद्धा बहिसयिता नाम। तेसञ्हि कामभवे बन्धनं। कामभवे अनागामिनो बहिबद्धा अन्तोसयिता नाम। तेसञ्हि रूपारूपभवे बन्धनं। कामभवे सोतापन्नसकदागामिनो अन्तोबद्धा अन्तोसयिता नाम। रूपारूपभवे अनागामिनो बहिबद्धा बहिसयिता नाम। खीणासवो सब्बत्थ अबन्धनो।
सिक्खितब्बं पदं सिक्खापदं, सिक्खाकोट्ठासोति अत्थो। सिक्खाय वा पदं सिक्खापदं, अधिचित्तअधिपञ्ञासिक्खाय अधिगमुपायोति अत्थो। अयमेत्थ सङ्खेपो। वित्थारतो पन सिक्खापदकथा विभङ्गप्पकरणे सिक्खापदविभङ्गे आगता एव।
अभब्बट्ठानादिपञ्चकवण्णना
३१६.‘‘अभब्बो, आवुसो, खीणासवो भिक्खु सञ्चिच्च पाण’’न्तिआदि देसनासीसमेव, सोतापन्नादयोपि पन अभब्बा। पुथुज्जनखीणासवानं निन्दापसंसत्थम्पि एवं वुत्तं। पुथुज्जनो नाम गारय्हो, मातुघातादीनिपि करोति । खीणासवो पन पासंसो, कुन्थकिपिल्लिकघातादीनिपि न करोतीति।
ब्यसनेसु वियस्सतीति ब्यसनं, हितसुखं खिपति विद्धंसेतीति अत्थो। ञातीनं ब्यसनं ञातिब्यसनं, चोररोगभयादीहि ञातिविनासोति अत्थो। भोगानं ब्यसनं भोगब्यसनं, राजचोरादिवसेन भोगविनासोति अत्थो। रोगो एव ब्यसनं रोगब्यसनं। रोगो हि आरोग्यं ब्यसति विनासेतीति ब्यसनं, सीलस्स ब्यसनं सीलब्यसनं। दुस्सील्यस्सेतं नामं। सम्मादिट्ठिं विनासयमाना उप्पन्ना दिट्ठि एव ब्यसनं दिट्ठिब्यसनं। एत्थ च ञातिब्यसनादीनि तीणि नेव अकुसलानि न तिलक्खणाहतानि। सीलदिट्ठिब्यसनद्वयं अकुसलं तिलक्खणाहतं। तेनेव ‘‘नावुसो, सत्ता ञातिब्यसनहेतु वा’’तिआदिमाह।
ञातिसम्पदाति ञातीनं सम्पदा पारिपूरी बहुभावो। भोगसम्पदायपि एसेव नयो। आरोग्यस्स सम्पदा आरोग्यसम्पदा। पारिपूरी दीघरत्तं अरोगता। सीलदिट्ठिसम्पदासुपि एसेव नयो । इधापि ञातिसम्पदादयो नो कुसला, न तिलक्खणाहता। सीलदिट्ठिसम्पदा कुसला, तिलक्खणाहता। तेनेव ‘‘नावुसो, सत्ता ञातिसम्पदाहेतु वा’’तिआदिमाह।
सीलविपत्तिसीलसम्पत्तिकथा महापरिनिब्बाने वित्थारिताव।
चोदकेनाति वत्थुसंसन्दस्सना, आपत्तिसंसन्दस्सना, संवासप्पटिक्खेपो, सामीचिप्पटिक्खेपोति चतूहि चोदनावत्थूहि चोदयमानेन। कालेन वक्खामि नो अकालेनाति एत्थ चुदितकस्स कालो कथितो, न चोदकस्स। परं चोदेन्तेन हि परिसमज्झे वा उपोसथपवारणग्गे वा आसनसालाभोजनसालादीसु वा न चोदेतब्बं। दिवाट्ठाने निसिन्नकाले ‘‘करोतायस्मा ओकासं, अहं आयस्मन्तं वत्तुकामो’’ति एवं ओकासं कारेत्वा चोदेतब्बं। पुग्गलं पन उपपरिक्खित्वा यो लोलपुग्गलो अभूतं वत्वा भिक्खूनं अयसं आरोपेति, सो ओकासकम्मं विनापि चोदेतब्बो। भूतेनाति तच्छेन सभावेन। सण्हेनाति मट्ठेन मुदुकेन। अत्थसञ्हितेनाति अत्थकामताय हितकामताय उपेतेन।
पधानियङ्गपञ्चकवण्णना
३१७.पधानियङ्गानीति पधानं वुच्चति पदहनं, पधानमस्स अत्थीति पधानियो, पधानियस्स भिक्खुनो अङ्गानि पधानियङ्गानि। सद्धोति सद्धाय समन्नागतो। सद्धा पनेसा आगमनसद्धा, अधिगमनसद्धा, ओकप्पनसद्धा, पसादसद्धाति चतुब्बिधा। तत्थ सब्बञ्ञुबोधिसत्तानं सद्धा अभिनीहारतो आगतत्ता आगमनसद्धा नाम। अरियसावकानं पटिवेधेन अधिगतत्ता अधिगमनसद्धा नाम। बुद्धो धम्मो सङ्घोति वुत्ते अचलभावेन ओकप्पनं ओकप्पनसद्धा नाम। पसादुप्पत्ति पसादसद्धा नाम। इध ओकप्पनसद्धा अधिप्पेता। बोधिन्ति चतुत्थमग्गञाणं। तं सुप्पटिविद्धं तथागतेनाति सद्दहति। देसनासीसमेव चेतं, इमिना पन अङ्गेन तीसुपि रतनेसु सद्धा अधिप्पेता। यस्स हि बुद्धादीसु पसादो बलवा, तस्स पधानवीरियं इज्झति। अप्पाबाधोति अरोगो। अप्पातङ्कोति निद्दुक्खो। समवेपाकिनियाति समविपाचनीया। गहणियाति कम्मजतेजोधातुया। नातिसीताय नाच्चुण्हायाति अतिसीतगहणिको सीतभीरू होति, अच्चुण्हगहणिको उण्हभीरू होति, तेसं पधानं न इज्झति। मज्झिमगहणिकस्स इज्झति। तेनाह – ‘‘मज्झिमाय पधानक्खमाया’’ति। यथाभूतं अत्तानं आविकत्ताति यथाभूतं अत्तनो अगुणं पकासेता। उदयत्थगामिनियाति उदयञ्च अत्थङ्गमञ्च गन्तुं परिच्छिन्दितुं समत्थाय, एतेन पञ्ञासलक्खणपरिग्गाहकं उदयब्बयञाणं वुत्तं । अरियायाति परिसुद्धाय। निब्बेधिकायाति अनिब्बिद्धपुब्बे लोभक्खन्धादयो निब्बिज्झितुं समत्थाय। सम्मा दुक्खक्खयगामिनियाति तदङ्गवसेन किलेसानं पहीनत्ता यं यं दुक्खं खीयति, तस्स तस्स दुक्खस्स खयगामिनिया। इति सब्बेहि इमेहि पदेहि विपस्सनापञ्ञाव कथिता। दुप्पञ्ञस्स हि पधानं न इज्झति।
सुद्धावासादिपञ्चकवण्णना
३१८.सुद्धावासाति सुद्धा इध आवसिंसु आवसन्ति आवसिस्सन्ति वाति सुद्धावासा। सुद्धाति किलेसमलरहिता अनागामिखीणासवा। अविहातिआदीसु यं वत्तब्बं, तं महापदाने वुत्तमेव।
अनागामीसु आयुनो मज्झं अनतिक्कमित्वा अन्तराव किलेसपरिनिब्बानं अरहत्तं पत्तो अन्तरापरिनिब्बायी नाम। मज्झं उपहच्च अतिक्कमित्वा पत्तो उपहच्चपरिनिब्बायी नाम। असङ्खारेन अप्पयोगेन अकिलमन्तो सुखेन पत्तो असङ्खारपरिनिब्बायी नाम। ससङ्खारेन सप्पयोगेन किलमन्तो दुक्खेन पत्तो ससङ्खारपरिनिब्बायी नाम। इमे चत्तारो पञ्चसुपि सुद्धावासेसु लब्भन्ति। उद्धंसोतोअकनिट्ठगामीति एत्थ पन चतुक्कं वेदितब्बं। यो हि अविहातो पट्ठाय चत्तारो देवलोके सोधेत्वा अकनिट्ठं गन्त्वा परिनिब्बायति, अयं उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी नाम। यो अविहातो दुतियं वा ततियं वा चतुत्थं वा देवलोकं गन्त्वा परिनिब्बायति, अयं उद्धंसोतो न अकनिट्ठगामी नाम। यो कामभवतो अकनिट्ठेसु निब्बत्तित्वा परिनिब्बायति, अयं न उद्धंसोतो अकनिट्ठगामी नाम। यो हेट्ठा चतूसु देवलोकेसु तत्थ तत्थेव निब्बत्तित्वा परिनिब्बायति, अयं न उद्धंसोतो न अकनिट्ठगामी नामाति।
चेतोखिलपञ्चकवण्णना
३१९.चेतोखिलाति चित्तस्स थद्धभावा। सत्थरि कङ्खतीति सत्थु सरीरे वा गुणे वा कङ्खति। सरीरे कङ्खमानो ‘‘द्वत्तिंसमहापुरिसवरलक्खणपटिमण्डितं नाम सरीरं अत्थि नु खो नत्थी’’ति कङ्खति। गुणे कङ्खमानो ‘‘अतीतानागतपच्चुप्पन्नजाननसमत्थं सब्बञ्ञुतञाणं अत्थि नु खो नत्थी’’ति कङ्खति। आतप्पायाति वीरियकरणत्थाय। अनुयोगायाति पुनप्पुनं योगाय। सातच्चायाति सततकिरियाय। पधानायाति पदहनत्थाय। अयं पठमो चेतोखिलोति अयं सत्थरि विचिकिच्छासङ्खातो पठमो चित्तस्स थद्धभावो। धम्मेति परियत्तिधम्मे च पटिवेधधम्मे च। परियत्तिधम्मे कङ्खमानो ‘‘तेपिटकं बुद्धवचनं चतुरासीतिधम्मक्खन्धसहस्सानीति वदन्ति, अत्थि नु खो एतं नत्थी’’ति कङ्खति। पटिवेधधम्मे कङ्खमानो ‘‘विपस्सनानिस्सन्दो मग्गो नाम, मग्गनिस्सन्दो फलं नाम, सब्बसङ्खारपटिनिस्सग्गो निब्बानं नामाति वदन्ति, तं अत्थि नु खो नत्थी’’ति कङ्खति। सङ्घे कङ्खतीति ‘‘उजुप्पटिपन्नोतिआदीनं पदानं वसेन एवरूपं पटिपदं पटिपन्नो चत्तारो मग्गट्ठा चत्तारो फलट्ठाति अट्ठन्नं पुग्गलानं समूहभूतो सङ्घो नाम अत्थि नु खो नत्थी’’ति कङ्खति। सिक्खाय कङ्खमानो ‘‘अधिसीलसिक्खा नाम, अधिचित्तअधिपञ्ञासिक्खा नामाति वदन्ति , सा अत्थि नु खो नत्थी’’ति कङ्खति। अयं पञ्चमोति अयं सब्रह्मचारीसु कोपसङ्खातो पञ्चमो चित्तस्स थद्धभावो कचवरभावो खाणुकभावो।
चेतसोविनिबन्धादिपञ्चकवण्णना
३२०.चेतसोविनिबन्धाति चित्तं बन्धित्वा मुट्ठियं कत्वा विय गण्हन्तीति चेतसोविनिबन्धा। कामेति वत्थुकामेपि किलेसकामेपि। कायेति अत्तनो काये। रूपेति बहिद्धारूपे। यावदत्थन्ति यत्तकं इच्छति, तत्तकं। उदरावदेहकन्ति उदरपूरं। तञ्हि उदरं अवदेहनतो ‘‘उदरावदेहक’’न्ति वुच्चति। सेय्यसुखन्ति मञ्चपीठसुखं। पस्ससुखन्ति यथा सम्परिवत्तकं सयन्तस्स दक्खिणपस्सवामपस्सानं सुखं होति, एवं उप्पन्नं सुखं। मिद्धसुखन्ति निद्दासुखं। अनुयुत्तोति युत्तप्पयुत्तो विहरति। पणिधायाति पत्थयित्वा। ब्रह्मचरियेनाति मेथुनविरतिब्रह्मचरियेन। देवो वा भविस्सामीति महेसक्खदेवो वा भविस्सामि। देवञ्ञतरो वाति अप्पेसक्खदेवेसु वा अञ्ञतरो।
इन्द्रियेसु पठमपञ्चके लोकियानेव कथितानि। दुतियपञ्चके पठमदुतियचतुत्थानि लोकियानि, ततियपञ्चमानि लोकियलोकुत्तरानि। ततियपञ्चके समथविपस्सनामग्गवसेन लोकियलोकुत्तरानि।
निस्सरणियपञ्चकवण्णना
३२१.निस्सरणियाति निस्सटा विसञ्ञुत्ता। धातुयोति अत्तसुञ्ञसभावा। कामे मनसिकरोतोति कामे मनसिकरोन्तस्स, असुभज्झानतो वुट्ठाय अगदं गहेत्वा विसं वीमंसन्तो विय वीमंसनत्थं कामाभिमुखं चित्तं पेसेन्तस्साति अत्थो। न पक्खन्दतीति न पविसति। न पसीदतीति पसादं नापज्जति। नसन्तिट्ठतीति न पतिट्ठति। न विमुच्चतीति नाधिमुच्चति। यथा पन कुक्कुटपत्तं वा न्हारुदद्दुलं वा अग्गिम्हि पक्खित्तं पतिलीयति पतिकुटति पतिवत्तति न सम्पसारियति; एवं पतिलीयति न पसारियति। नेक्खम्मं खो पनाति इध नेक्खम्मं नाम दससु असुभेसु पठमज्झानं, तदस्स मनसिकरोतो चित्तं पक्खन्दति। तस्स तं चित्तन्ति तस्स तं असुभज्झानचित्तं। सुगतन्ति गोचरे गतत्ता सुट्ठु गतं। सुभावितन्ति अहानभागियत्ता सुट्ठु भावितं। सुवुट्ठितन्ति कामतो सुट्ठु वुट्ठितं। सुविमुत्तन्ति कामेहि सुट्ठु विमुत्तं। कामपच्चया आसवा नाम कामहेतुका चत्तारो आसवा। विघाताति दुक्खा। परिळाहाति कामरागपरिळाहा। न सो तं वेदनं वेदेतीति सो तं कामवेदनं विघातपरिळाहवेदनञ्च न वेदयति। इदमक्खातं कामानं निस्सरणन्ति इदं असुभज्झानं कामेहि निस्सटत्ता कामानं निस्सरणन्ति अक्खातं। यो पन तं झानं पादकं कत्वा सङ्खारे सम्मसन्तो ततियं मग्गं पत्वा अनागामिफलेन निब्बानं दिस्वा पुन कामा नाम नत्थीति जानाति, तस्स चित्तं अच्चन्तनिस्सरणमेव। सेसपदेसुपि एसेव नयो।
अयं पन विसेसो, दुतियवारे मेत्ताझानानि ब्यापादस्स निस्सरणं नाम। ततियवारे करुणाझानानि विहिंसाय निस्सरणं नाम। चतुत्थवारे अरूपज्झानानि रूपानं निस्सरणं नाम। अच्चन्तनिस्सरणे चेत्थ अरहत्तफलं योजेतब्बं।
पञ्चमवारे सक्कायं मनसिकरोतोति सुद्धसङ्खारे परिग्गण्हित्वा अरहत्तं पत्तस्स सुक्खविपस्सकस्स फलसमापत्तितो वुट्ठाय वीमंसनत्थं पञ्चुपादानक्खन्धाभिमुखं चित्तं पेसेन्तस्स। इदमक्खातं सक्कायनिस्सरणन्ति इदं अरहत्तमग्गेन च फलेन च निब्बानं दिस्वा ठितस्स भिक्खुनो पुन सक्कायो नत्थीति उप्पन्नं अरहत्तफलसमापत्तिचित्तं सक्कायस्स निस्सरणन्ति अक्खातं।
विमुत्तायतनपञ्चकवण्णना
३२२.विमुत्तायतनानीति विमुच्चनकारणानि। अत्थपटिसंवेदिनोति पाळिअत्थं जानन्तस्स। धम्मपटिसंवेदिनोति पाळिं जानन्तस्स। पामोज्जन्ति तरुणपीति। पीतीति तुट्ठाकारभूता बलवपीति। कायोति नामकायो पटिपस्सम्भति। सुखं वेदयतीति सुखं पटिलभति। चित्तं समाधियतीति अरहत्तफलसमाधिना समाधियति। अयञ्हि तं धम्मं सुणन्तो आगतागतट्ठाने झानविपस्सनामग्गफलानि जानाति, तस्स एवं जानतो पीति उप्पज्जति। सो तस्सा पीतिया अन्तरा ओसक्कितुं न देन्तो उपचारकम्मट्ठानिको हुत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणाति। तं सन्धाय वुत्तं – ‘‘चित्तं समाधियती’’ति। सेसेसुपि एसेव नयो । अयं पन विसेसो, समाधिनिमित्तन्ति अट्ठतिंसाय आरम्मणेसु अञ्ञतरो समाधियेव समाधिनिमित्तं। सुग्गहितं होतीतिआदीसु आचरियसन्तिके कम्मट्ठानं उग्गण्हन्तेन सुट्ठु गहितं होति। सुट्ठु मनसिकतन्ति सुट्ठु उपधारितं। सुप्पटिविद्धं पञ्ञायाति पञ्ञाय सुट्ठु पच्चक्खं कतं। तस्मिं धम्मेति तस्मिं कम्मट्ठानपाळिधम्मे।
विमुत्तिपरिपाचनीयाति विमुत्ति वुच्चति अरहत्तं, तं परिपाचेन्तीति विमुत्तिपरिपाचनीया। अनिच्चसञ्ञाति अनिच्चानुपस्सनाञाणे उप्पन्नसञ्ञा। अनिच्चे दुक्खसञ्ञाति दुक्खानुपस्सनाञाणे उप्पन्नसञ्ञा। दुक्खे अनत्तसञ्ञाति अनत्तानुपस्सनाञाणे उप्पन्नसञ्ञा। पहानसञ्ञाति पहानानुपस्सनाञाणे उप्पन्नसञ्ञा। विरागसञ्ञाति विरागानुपस्सनाञाणे उप्पन्नसञ्ञा।
‘‘इमे खो आवुसो’’तिआदि वुत्तनयेनेव योजेतब्बं। इति छब्बीसतिया पञ्चकानं वसेन तिंससतपञ्हे कथेन्तो थेरो सामग्गिरसं दस्सेसीति।
पञ्चकवण्णना निट्ठिता।
छक्कवण्णना
३२३.इति पञ्चकवसेन सामग्गिरसं दस्सेत्वा इदानि छक्कवसेन दस्सेतुं पुन देसनं आरभि। तत्थ अज्झत्तिकानीति अज्झत्तज्झत्तिकानि। बाहिरानीति ततो अज्झत्तज्झत्ततो बहिभूतानि। वित्थारतो पन आयतनकथा विसुद्धिमग्गे कथिताव। विञ्ञाणकायाति विञ्ञाणसमूहा। चक्खुविञ्ञाणन्ति चक्खुपसादनिस्सितं कुसलाकुसलविपाकविञ्ञाणं। एस नयो सब्बत्थ। चक्खुसम्फस्सोति चक्खुनिस्सितो सम्फस्सो। सोतसम्फस्सादीसुपि एसेव नयो। मनोसम्फस्सोति इमे दस सम्फस्से ठपेत्वा सेसो सब्बो मनोसम्फस्सो नाम। वेदनाछक्कम्पि एतेनेव नयेन वेदितब्बं। रूपसञ्ञाति रूपं आरम्मणं कत्वा उप्पन्ना सञ्ञा। एतेनुपायेन सेसापि वेदितब्बा। चेतनाछक्केपि एसेव नयो। तथा तण्हाछक्के।
अगारवोति गारवविरहितो। अप्पतिस्सोति अप्पतिस्सयो अनीचवुत्ति। एत्थ पन यो भिक्खु सत्थरि धरमाने तीसु कालेसु उपट्ठानं न याति। सत्थरि अनुपाहने चङ्कमन्ते सउपाहनो चङ्कमति, नीचे चङ्कमन्ते उच्चे चङ्कमति, हेट्ठा वसन्ते उपरि वसति, सत्थुदस्सनट्ठाने उभो अंसे पारुपति, छत्तं धारेति, उपाहनं धारेति, नहायति, उच्चारं वा पस्सावं वा करोति। परिनिब्बुते पन चेतियं वन्दितुं न गच्छति, चेतियस्स पञ्ञायनट्ठाने सत्थुदस्सनट्ठाने वुत्तं सब्बं करोति, अयं सत्थरि अगारवो नाम। यो पन धम्मस्सवने संघुट्ठे सक्कच्चं न गच्छति, सक्कच्चं धम्मं न सुणाति, समुल्लपन्तो निसीदति, सक्कच्चं न गण्हाति, न वाचेति, अयं धम्मे अगारवो नाम। यो पन थेरेन भिक्खुना अनज्झिट्ठो धम्मं देसेति, निसीदति, पञ्हं कथेति, वुड्ढे भिक्खू घट्टेन्तो गच्छति, तिट्ठति, निसीदति, दुस्सपल्लत्थिकं वा हत्थपल्लत्थिकं वा करोति, सङ्घमज्झे उभो अंसे पारुपति, छत्तुपाहनं धारेति, अयं सङ्घे अगारवो नाम। एकभिक्खुस्मिम्पि हि अगारवे कते सङ्घे अगारवो कतोव होति। तिस्सो सिक्खा पन अपूरयमानोव सिक्खाय अगारवो नाम। अप्पमादलक्खणं अननुब्रूहयमानो अप्पमादे अगारवो नाम। दुविधम्पि पटिसन्थारं अकरोन्तो पटिसन्थारे अगारवो नाम। छ गारवा वुत्तप्पटिपक्खवसेन वेदितब्बा।
सोमनस्सूपविचाराति सोमनस्ससम्पयुत्ता विचारा। सोमनस्सट्ठानियन्ति सोमनस्सकारणभूतं। उपविचरतीति वितक्केन वितक्केत्वा विचारेन परिच्छिन्दति। एस नयो सब्बत्थ। दोमनस्सूपविचारापि एवमेव वेदितब्बा। तथा उपेक्खूपविचारा। सारणीयधम्मा हेट्ठा वित्थारिता। दिट्ठिसामञ्ञगतोति इमिना पन पदेन कोसम्बकसुत्ते पठममग्गो कथितो। इध चत्तारोपि मग्गा।
विवादमूलछक्कवण्णना
३२५.विवादमूलानीति विवादस्स मूलानि। कोधनोति कुज्झनलक्खणेन कोधेन समन्नागतो। उपनाहीति वेरअप्पटिनिस्सग्गलक्खणेन उपनाहेन समन्नागतो। अहिताय दुक्खाय देवमनुस्सानन्ति द्विन्नं भिक्खूनं विवादो कथं देवमनुस्सानं अहिताय दुक्खाय संवत्तति। कोसम्बकक्खन्धके विय द्वीसु भिक्खूसु विवादं आपन्नेसु तस्मिं विहारे तेसं अन्तेवासिका विवदन्ति। तेसं ओवादं गण्हन्तो भिक्खुनिसङ्घो विवदति। ततो तेसं उपट्ठाका विवदन्ति। अथ मनुस्सानं आरक्खदेवता द्वे कोट्ठासा होन्ति। तत्थ धम्मवादीनं आरक्खदेवता धम्मवादिनियो होन्ति अधम्मवादीनं अधम्मवादिनियो। ततो आरक्खदेवतानं मित्ता भुम्मा देवता भिज्जन्ति। एवं परम्परा याव ब्रह्मलोका ठपेत्वा अरियसावके सब्बे देवमनुस्सा द्वे कोट्ठासा होन्ति। धम्मवादीहि पन अधम्मवादिनोव बहुतरा होन्ति। ततो ‘‘यं बहुकेहि गहितं, तं तच्छ’’न्ति धम्मं विस्सज्जेत्वा बहुतराव अधम्मं गण्हन्ति। ते अधम्मं पुरक्खत्वा वदन्ता अपायेसु निब्बत्तन्ति। एवं द्विन्नं भिक्खूनं विवादो देवमनुस्सानं अहिताय दुक्खाय होति।
अज्झत्तं वाति तुम्हाकं अब्भन्तरपरिसाय। बहिद्धा वाति परेसं परिसाय।
मक्खीति परेसं गुणमक्खनलक्खणेन मक्खेन समन्नागतो। पळासीति युगग्गाहलक्खणेन पळासेन समन्नागतो। इस्सुकीति परसक्कारादीनि इस्सायनलक्खणाय इस्साय समन्नागतो। मच्छरीति आवासमच्छरियादीहि समन्नागतो। सठोति केराटिको। मायावीति कतपापपटिच्छादको। पापिच्छोति असन्तसम्भावनिच्छको दुस्सीलो। मिच्छादिट्ठीति नत्थिकवादी अहेतुकवादी अकिरियवादी। सन्दिट्ठिपरामासीति सयं दिट्ठिमेव परामसति। आधानग्गाहीति दळ्हग्गाही। दुप्पटिनिस्सग्गीति न सक्का होति गहितं विस्सज्जापेतुं।
पथवीधातूति पतिट्ठाधातु। आपोधातूति आबन्धनधातु। तेजोधातूति परिपाचनधातु। वायोधातूति वित्थम्भनधातु। आकासधातूति असम्फुट्ठधातु। विञ्ञाणधातूति विजाननधातु।
निस्सरणियछक्कवण्णना
३२६.निस्सरणिया धातुयोति निस्सटधातुयोव। परियादाय तिट्ठतीति परियादियित्वा हापेत्वा तिट्ठति। ‘मा हेवन्तिस्स वचनीयो’ति यस्मा अभूतं ब्याकरणं ब्याकरोति, तस्मा मा एवं भणीति वत्तब्बो। यदिदं मेत्ताचेतोविमुत्तीति या अयं मेत्ताचेतोविमुत्ति, इदं निस्सरणं ब्यापादस्स, ब्यापादतो निस्सटाति अत्थो। यो पन मेत्ताय तिकचतुक्कज्झानतो वुट्ठितो सङ्खारे सम्मसित्वा ततियमग्गं पत्वा ‘‘पुन ब्यापादो नत्थी’’ति ततियफलेन निब्बानं पस्सति, तस्स चित्तं अच्चन्तं निस्सरणं ब्यापादस्स। एतेनुपायेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो।
अनिमित्ताचेतोविमुत्तीति अरहत्तफलसमापत्ति। सा हि रागनिमित्तादीनञ्चेव रूपनिमित्तादीनञ्च निच्चनिमित्तादीनञ्च अभावा ‘‘अनिमित्ता’’ति वुत्ता। निमित्तानुसारीति वुत्तप्पभेदं निमित्तं अनुसरतीति निमित्तानुसारी।
अस्मीति अस्मिमानो। अयमहमस्मीति पञ्चसु खन्धेसु अयं नाम अहं अस्मीति एत्तावता अरहत्तं ब्याकतं होति। विचिकिच्छाकथंकथासल्लन्ति विचिकिच्छाभूतं कथंकथासल्लं। ‘मा हेवन्तिस्स वचनीयो’ति सचे ते पठममग्गवज्झा विचिकिच्छा उप्पज्जति, अरहत्तब्याकरणं मिच्छा होति, तस्मा मा अभूतं भणीति वारेतब्बो। अस्मिमानसमुग्घातोति अरहत्तमग्गो। अरहत्तमग्गफलवसेन हि निब्बाने दिट्ठे पुन अस्मिमानो नत्थीति अरहत्तमग्गो अस्मिमानसमुग्घातोति वुत्तो।
अनुत्तरियादिछक्कवण्णना
३२७.अनुत्तरियानीति अनुत्तरानि जेट्ठकानि। दस्सनेसु अनुत्तरियं दस्सनानुत्तरियं। सेसपदेसुपि एसेव नयो। तत्थ हत्थिरतनादीनं दस्सनं न दस्सनानुत्तरियं, निविट्ठसद्धस्स पन निविट्ठपेमवसेन दसबलस्स वा भिक्खुसङ्घस्स वा कसिणासुभनिमित्तादीनं वा अञ्ञतरस्स दस्सनं दस्सनानुत्तरियं नाम। खत्तियादीनं गुणकथासवनं न सवनानुत्तरियं, निविट्ठसद्धस्स पन निविट्ठपेमवसेन तिण्णं वा रतनानं गुणकथासवनं तेपिटकबुद्धवचनसवनं वा सवनानुत्तरियं नाम। मणिरतनादिलाभो न लाभानुत्तरियं, सत्तविधअरियधनलाभो पन लाभानुत्तरियं नाम। हत्थिसिप्पादिसिक्खनं न सिक्खानुत्तरियं, सिक्खत्तयपूरणं पन सिक्खानुत्तरियं नाम। खत्तियादीनं पारिचरिया न पारिचरियानुत्तरियं, तिण्णं पन रतनानं पारिचरिया पारिचरियानुत्तरियं नाम। खत्तियादीनं गुणानुस्सरणं नानुस्सतानुत्तरियं, तिण्णं पन रतनानं गुणानुस्सरणं अनुस्सतानुत्तरियं नाम।
अनुस्सतियोव अनुस्सतिट्ठानानि नाम। बुद्धानुस्सतीति बुद्धस्स गुणानुस्सरणं। एवं अनुस्सरतो हि पीति उप्पज्जति। सो तं पीतिं खयतो वयतो पट्ठपेत्वा अरहत्तं पापुणाति। उपचारकम्मट्ठानं नामेतं गिहीनम्पि लब्भति, एस नयो सब्बत्थ। वित्थारकथा पनेत्थ विसुद्धिमग्गे वुत्तनयेनेव वेदितब्बा।
सततविहारछक्कवण्णना
३२८.सततविहाराति खीणासवस्स निच्चविहारा। चक्खुना रूपं दिस्वाति चक्खुद्वारारम्मणे आपाथगते तं रूपं चक्खुविञ्ञाणेन दिस्वा जवनक्खणे इट्ठे अरज्जन्तो नेव सुमनो होति, अनिट्ठे अदुस्सन्तो न दुम्मनो। असमपेक्खने मोहं अनुप्पादेन्तो उपेक्खको विहरति मज्झत्तो, सतिया युत्तत्ता सतो, सम्पजञ्ञेन युत्तत्ता सम्पजानो। सेसपदेसुपि एसेव नयो। इति छसुपि द्वारेसु उपेक्खको विहरतीति इमिना छळङ्गुपेक्खा कथिता। सम्पजानोति वचनतो पन चत्तारि ञाणसम्पयुत्तचित्तानि लब्भन्ति। सततविहाराति वचनतो अट्ठपि महाचित्तानि लब्भन्ति अरज्जन्तो अदुस्सन्तोति वचनतो दसपि चित्तानि लब्भन्ति। सोमनस्सं कथं लब्भतीति चे आसेवनतो लब्भति।
अभिजातिछक्कवण्णना
३२९.अभिजातियोति जातियो। कण्हाभिजातिको समानोति कण्हे नीचकुले जातो हुत्वा। कण्हं धम्मं अभिजायतीति काळकं दसदुस्सील्यधम्मं पसवति करोति। सो तं अभिजायित्वा निरये निब्बत्तति। सुक्कं धम्मन्ति अहं पुब्बेपि पुञ्ञानं अकतत्ता नीचकुले निब्बत्तो। इदानि पुञ्ञं करोमीति पुञ्ञसङ्खातं पण्डरं धम्मं अभिजायति। सो तेन सग्गे निब्बत्तति। अकण्हं असुक्कं निब्बानन्ति निब्बानञ्हि सचे कण्हं भवेय्य, कण्हविपाकं ददेय्य। सचे सुक्कं, सुक्कविपाकं ददेय्य। द्विन्नम्पि अप्पदानतो पन ‘‘अकण्हं असुक्क’’न्ति वुत्तं। निब्बानञ्च नाम इमस्मिं अत्थे अरहत्तं अधिप्पेतं। तञ्हि किलेसनिब्बानन्ते जातत्ता निब्बानं नाम। तं एस अभिजायति पसवति करोति। सुक्काभिजातिको समानोति सुक्के उच्चकुले जातो हुत्वा। सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं।
निब्बेधभागियछक्कवण्णना
निब्बेधभागियाति निब्बेधो वुच्चति निब्बानं, तं भजन्ति उपगच्छन्तीति निब्बेधभागिया। अनिच्चसञ्ञादयो पञ्चके वुत्ता। निरोधानुपस्सनाञाणे सञ्ञा निरोधसञ्ञा नाम।
‘‘इमे खो, आवुसो’’तिआदि वुत्तनयेनेव योजेतब्बं। इति द्वावीसतिया छक्कानं वसेन बात्तिंससतपञ्हे कथेन्तो थेरो सामग्गिरसं दस्सेसीति।
छक्कवण्णना निट्ठिता।
सत्तकवण्णना
३३०.इति छक्कवसेन सामग्गिरसं दस्सेत्वा इदानि सत्तकवसेन दस्सेतुं पुन देसनं आरभि।
तत्थ सम्पत्तिपटिलाभट्ठेन सद्धाव धनं सद्धाधनं। एस नयो सब्बत्थ। पञ्ञाधनं पनेत्थ सब्बसेट्ठं। पञ्ञाय हि ठत्वा तीणि सुचरितानि पञ्चसीलानि दससीलानि पूरेत्वा सग्गूपगा होन्ति, सावकपारमीञाणं, पच्चेकबोधिञाणं, सब्बञ्ञुतञ्ञाणञ्च पटिविज्झन्ति। इमासं सम्पत्तीनं पटिलाभकारणतो पञ्ञा ‘‘धन’’न्ति वुत्ता। सत्तपि चेतानि लोकियलोकुत्तरमिस्सकानेव कथितानि। बोज्झङ्गकथा कथिताव।
समाधिपरिक्खाराति समाधिपरिवारा। सम्मादिट्ठादीनि वुत्तत्थानेव। इमेपि सत्त परिक्खारा लोकियलोकुत्तराव कथिता।
असतं धम्मा असन्ता वा धम्मा लामका धम्माति असद्धम्मा। विपरियायेन सद्धम्मा वेदितब्बा। सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव। सद्धम्मेसु पन सद्धादयो सब्बेपि विपस्सकस्सेव कथिता। तेसुपि पञ्ञा लोकियलोकुत्तरा। अयं विसेसो।
सप्पुरिसानं धम्माति सप्पुरिसधम्मा। तत्थ सुत्तगेय्यादिकं धम्मं जानातीति धम्मञ्ञू। तस्स तस्सेव भासितस्स अत्थं जानातीति अत्थञ्ञू। ‘‘एत्तकोम्हि सीलेन समाधिना पञ्ञाया’’ति एवं अत्तानं जानातीति अत्तञ्ञू। पटिग्गहणपरिभोगेसु मत्तं जानातीति मत्तञ्ञू। अयं कालो उद्देसस्स, अयं कालो परिपुच्छाय, अयं कालो योगस्स अधिगमायाति एवं कालं जानातीति कालञ्ञू। एत्थ च पञ्च वस्सानि उद्देसस्स कालो। दस परिपुच्छाय। इदं अतिसम्बाधं। दस वस्सानि पन उद्देसस्स कालो। वीसति परिपुच्छाय। ततो परं योगे कम्मं कातब्बं। अट्ठविधं परिसं जानातीति परिसञ्ञू। सेवितब्बासेवितब्बं पुग्गलं जानातीति पुग्गलञ्ञू।
३३१.निद्दसवत्थूनीति निद्दसादिवत्थूनि। निद्दसो भिक्खु, निब्बीसो, नित्तिंसो, निच्चत्तालीसो, निप्पञ्ञासो भिक्खूति एवं वचनकारणानि। अयं किर पञ्हो तित्थियसमये उप्पन्नो। तित्थिया हि दसवस्सकाले मतं निगण्ठं निद्दसोति वदन्ति। सो किर पुन दसवस्सो न होति। न केवलञ्च दसवस्सोव। नववस्सोपि…पे॰… एकवस्सोपि न होति। एतेनेव नयेन वीसतिवस्सादिकालेपि मतं निब्बीसो, नित्तिंसो, निच्चत्तालीसो, निप्पञ्ञासोति वदन्ति। आयस्मा आनन्दो गामे विचरन्तो तं कथं सुत्वा विहारं गन्त्वा भगवतो आरोचेसि। भगवा आह –
‘‘न इदं, आनन्द, तित्थियानं अधिवचनं मम सासने खीणासवस्सेतं अधिवचनं। खीणासवो हि दसवस्सकाले परिनिब्बुतो पुन दसवस्सो न होति। न केवलञ्च दसवस्सोव, नववस्सोपि…पे॰… एकवस्सोपि। न केवलञ्च एकवस्सोव, दसमासिकोपि…पे॰… एकमासिकोपि। एकदिवसिकोपि। एकमुहुत्तोपि न होति एव। कस्मा? पुन पटिसन्धिया अभावा। निब्बीसादीसुपि एसेव नयो। इति भगवा मम सासने खीणासवस्सेतं अधिवचन’’न्ति –
वत्वा येहि कारणेहि सो निद्दसो होति, तानि दस्सेतुं सत्त निद्दसवत्थूनि देसेति। थेरोपि तमेव देसनं उद्धरित्वा सत्त निद्दसवत्थूनि इधावुसो, भिक्खु, सिक्खासमादानेतिआदिमाह। तत्थ इधाति इमस्मिं सासने। सिक्खासमादाने तिब्बच्छन्दो होतीति सिक्खत्तयपूरणे बहलच्छन्दो होति। आयतिञ्च सिक्खासमादाने अविगतपेमोति अनागते पुनदिवसादीसुपि सिक्खापूरणे अविगतपेमेन समन्नागतो होति। धम्मनिसन्तियाति धम्मनिसामनाय। विपस्सनायेतं अधिवचनं। इच्छाविनयेति तण्हाविनयने। पटिसल्लानेति एकीभावे। वीरियारम्भेति कायिकचेतसिकस्स वीरियस्स पूरणे। सतिनेपक्केति सतियञ्चेव नेपक्कभावे च। दिट्ठिपटिवेधेति मग्गदस्सने। सेसं सब्बत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बं।
सञ्ञासु असुभानुपस्सनाञाणे सञ्ञा असुभसञ्ञा। आदीनवानुपस्सनाञाणे सञ्ञा आदीनवसञ्ञा नाम। सेसा हेट्ठा वुत्ता एव। बलसत्तकविञ्ञाणट्ठितिसत्तकपुग्गलसत्तकानि वुत्तनयानेव । अप्पहीनट्ठेन अनुसयन्तीति अनुसया। थामगतो कामरागो कामरागानुसयो। एस नयो सब्बत्थ। संयोजनसत्तकं उत्तानत्थमेव।
अधिकरणसमथसत्तकवण्णना
अधिकरणसमथेसु अधिकरणानि समेन्ति वूपसमेन्तीति अधिकरणसमथा। उप्पन्नुप्पन्नानन्ति उप्पन्नानं उप्पन्नानं। अधिकरणानन्ति विवादाधिकरणं अनुवादाधिकरणं आपत्ताधिकरणं किच्चाधिकरणन्ति इमेसं चतुन्नं। समथाय वूपसमायाति समथत्थञ्चेव वूपसमनत्थञ्च। सम्मुखाविनयो दातब्बो…पे॰… तिणवत्थारकोति इमे सत्त समथा दातब्बा।
तत्रायं विनिच्छयनयो। अधिकरणेसु ताव धम्मोति वा अधम्मोति वा अट्ठारसहि वत्थूहि विवदन्तानं भिक्खूनं यो विवादो, इदं विवादाधिकरणं नाम। सीलविपत्तिया वा आचारदिट्ठिआजीवविपत्तिया वा अनुवदन्तानं अनुवादो उपवदना चेव चोदना च, इदं अनुवादाधिकरणं नाम। मातिकाय आगता पञ्च, विभङ्गे द्वेति सत्तपि आपत्तिक्खन्धा, इदं आपत्ताधिकरणं नाम। सङ्घस्स अपलोकनादीनं चतुन्नं कम्मानं करणं, इदं किच्चाधिकरणं नाम।
तत्थ विवादाधिकरणं द्वीहि समथेहि सम्मति सम्मुखाविनयेन च येभुय्यसिकाय च। सम्मुखाविनयेनेव सम्ममानं यस्मिं विहारे उप्पन्नं तस्मिंयेव वा अञ्ञत्थ वूपसमेतुं गच्छन्तानं अन्तरामग्गे वा यत्थ गन्त्वा सङ्घस्स निय्यातितं तत्थ सङ्घेन वा सङ्घे वूपसमेतुं असक्कोन्ते तत्थेव उब्बाहिकाय सम्मतपुग्गलेहि वा विनिच्छितं सम्मति। एवं सम्ममाने च पनेतस्मिं या सङ्घसम्मुखता धम्मसम्मुखता विनयसम्मुखता पुग्गलसम्मुखता, अयं सम्मुखाविनयो नाम।
तत्थ च कारकसङ्घस्स सङ्घसामग्गिवसेन सम्मुखीभावो सङ्घसम्मुखता। समेतब्बस्स वत्थुनो भूतता धम्मसम्मुखता। यथा तं समेतब्बं, तथेव सम्मनं विनयसम्मुखता। यो च विवदति, येन च विवदति, तेसं उभिन्नं अत्थपच्चत्थिकानं सम्मुखीभावो पुग्गलसम्मुखता। उब्बाहिकाय वूपसमे पनेत्थ सङ्घसम्मुखता परिहायति। एवं ताव सम्मुखाविनयेनेव सम्मति।
सचे पनेवम्पि न सम्मति, अथ नं उब्बाहिकाय सम्मता भिक्खू ‘‘न मयं सक्कोम वूपसमेतु’’न्ति सङ्घस्सेव निय्यातेन्ति, ततो सङ्घो पञ्चङ्गसमन्नागतं भिक्खुं सलाकग्गाहापकं सम्मन्नति। तेन गुळ्हकविवटकसकण्णजप्पकेसु तीसु सलाकग्गाहेसु अञ्ञतरवसेन सलाकं गाहापेत्वा सन्निपतितपरिसाय धम्मवादीनं येभुय्यताय यथा ते धम्मवादिनो वदन्ति, एवं वूपसन्तं अधिकरणं सम्मुखाविनयेन च येभुय्यसिकाय च वूपसन्तं होति।
तत्थ सम्मुखाविनयो वुत्तनयो एव। यं पन येभुय्यसिकाकम्मस्स करणं, अयं येभुय्यसिका नाम। एवं विवादाधिकरणं द्वीहि समथेहि सम्मति। अनुवादाधिकरणं चतूहि समथेहि सम्मति – सम्मुखाविनयेन च सतिविनयेन च अमूळ्हविनयेन च तस्सपापियसिकाय च। सम्मुखाविनयेनेव सम्ममानं यो च अनुवदति, यञ्च अनुवदति, तेसं वचनं सुत्वा सचे काचि आपत्ति नत्थि, उभो खमापेत्वा, सचे अत्थि, अयं नामेत्थ आपत्तीति एवं विनिच्छितं वूपसम्मति। तत्थ सम्मुखाविनयलक्खणं वुत्तनयमेव। यदा पन खीणासवस्स भिक्खुनो अमूलिकाय सीलविपत्तिया अनुद्धंसितस्स सतिविनयं याचमानस्स सङ्घो ञत्तिचतुत्थेन कम्मेन सतिविनयं देति, तदा सम्मुखाविनयेन च सतिविनयेन च वूपसन्तं होति। दिन्ने पन सतिविनये पुन तस्मिं पुग्गले कस्सचि अनुवादो न रुहति।
अट्ठकवण्णना
३३३.इति सत्तकवसेन सामग्गिरसं दस्सेत्वा इदानि अट्ठकवसेन दस्सेतुं पुन देसनं आरभि। तत्थ मिच्छत्ताति अयाथावा मिच्छासभावा। सम्मत्ताति याथावा सम्मासभावा।
३३४.कुसीतवत्थूनीति कुसीतस्स अलसस्स वत्थूनि पतिट्ठा कोसज्जकारणानीति अत्थो। कम्मं कत्तब्बं होतीति चीवरविचारणादिकम्मं कातब्बं होति। न वीरियं आरभतीति दुविधम्पि वीरियं नारभति। अप्पत्तस्साति झानविपस्सनामग्गफलधम्मस्स अप्पत्तस्स पत्तिया। अनधिगतस्साति तस्सेव अनधिगतस्स अधिगमत्थाय। असच्छिकतस्साति तस्सेव अपच्चक्खकतस्स सच्छिकरणत्थाय। इदं पठमन्ति इदं हन्दाहं निपज्जामीति एवं ओसीदनं पठमं कुसीतवत्थु। इमिना नयेन सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो। ‘‘मासाचितं मञ्ञे’’ति एत्थ पन मासाचितं नाम तिन्तमासो। यथा तिन्तमासो गरुको होति, एवं गरुकोति अधिप्पायो। गिलाना वुट्ठितो होतीति गिलानो हुत्वा पच्छा वुट्ठितो होति।
३३५.आरम्भवत्थूनीति वीरियकारणानि। तेसम्पि इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो।
३३६.दानवत्थूनीति दानकारणानि। आसज्ज दानं देतीति पत्वा दानं देति। आगतं दिस्वाव मुहुत्तंयेव निसीदापेत्वा सक्कारं कत्वा दानं देति, दस्सामि दस्सामीति न किलमेति। इति एत्थ आसादनं दानकारणं नाम होति। भया दानं देतीतिआदीसुपि भयादीनि दानकारणानीति वेदितब्बानि। तत्थ भयं नाम अयं अदायको अकारकोति गरहाभयं वा अपायभयं वा। अदासि मेति मय्हं पुब्बे एस इदं नाम अदासीति देति। दस्सति मेति अनागते इदं नाम दस्सतीति देति। साहु दानन्ति दानं नाम साधु सुन्दरं, बुद्धादीहि पण्डितेहि पसत्थन्ति देति। चित्तालङ्कारचित्तपरिक्खारत्थं दानं देतीति समथविपस्सनाचित्तस्स अलङ्कारत्थञ्चेव परिवारत्थञ्च देति। दानञ्हि चित्तं मुदुकं करोति। येन लद्धं होति, सोपि लद्धं मेति मुदुचित्तो होति, येन दिन्नं, सोपि दिन्नं मयाति मुदुचित्तो होति, इति उभिन्नम्पि चित्तं मुदुकं करोति, तेनेव ‘‘अदन्तदमनं दान’’न्ति वुच्चति। यथाह –
‘‘अदन्तदमनं दानं, अदानं दन्तदूसकं।
दानेन पियवाचाय, उन्नमन्ति नमन्ति चा’’ति॥
इमेसु पन अट्ठसु दानेसु चित्तालङ्कारदानमेव उत्तमं।
३३७.दानूपपत्तियोति दानपच्चया उपपत्तियो। दहतीति ठपेति। अधिट्ठातीति तस्सेव वेवचनं। भावेतीति वड्ढेति। हीने विमुत्तन्ति हीनेसु पञ्चकामगुणेसु विमुत्तं। उत्तरि अभावितन्ति ततो उत्तरि मग्गफलत्थाय अभावितं। तत्रूपपत्तिया संवत्ततीति यं पत्थेत्वा कुसलं कतं, तत्थ तत्थ निब्बत्तनत्थाय संवत्तति।
वीतरागस्साति मग्गेन वा समुच्छिन्नरागस्स समापत्तिया वा विक्खम्भितरागस्स। दानमत्तेनेव हि ब्रह्मलोके निब्बत्तितुं न सक्का। दानं पन समाधिविपस्सनाचित्तस्स अलङ्कारो परिवारो होति। ततो दानेन मुदुचित्तो ब्रह्मविहारे भावेत्वा ब्रह्मलोके निब्बत्तति। तेन वुत्तं ‘‘वीतरागस्स नो सरागस्सा’’ति।
खत्तियानं परिसा खत्तियपरिसा, समूहोति अत्थो। एस नयो सब्बत्थ।
लोकस्स धम्मा लोकधम्मा। एतेहि मुत्तो नाम नत्थि, बुद्धानम्पि होन्तियेव। वुत्तम्पि चेतं – ‘‘अट्ठिमे, भिक्खवे, लोकधम्मा लोकं अनुपरिवत्तन्ति, लोको च अट्ठ लोकधम्मे अनुपरिवत्तती’’ति (अ॰ नि॰ ८.५)। लाभो अलाभोति लाभे आगते अलाभो आगतो एवाति वेदितब्बो। यसादीसुपि एसेव नयो।
३३८.अभिभायतनविमोक्खकथा हेट्ठा कथिता एव।
‘‘इमे खो, आवुसो’’तिआदि वुत्तनयेनेव योजेतब्बं। इति एकादसन्नं अट्ठकानं वसेन अट्ठासीति पञ्हे कथेन्तो थेरो सामग्गिरसं दस्सेसीति।
अट्ठकवण्णना निट्ठिता।
नवकवण्णना
३४०.इति अट्ठकवसेन सामग्गिरसं दस्सेत्वा इदानि नवकवसेन दस्सेतुं पुन देसनं आरभि। तत्थ आघातवत्थूनीति आघातकारणानि। आघातं बन्धतीति कोपं बन्धति करोति उप्पादेति।
तं कुतेत्थ लब्भाति तं अनत्थचरणं मा अहोसीति एतस्मिं पुग्गले कुतो लब्भा, केन कारणेन सक्का लद्धुं ? परो नाम परस्स अत्तनो चित्तरुचिया अनत्थं करोतीति एवं चिन्तेत्वा आघातं पटिविनोदेति। अथ वा सचाहं पटिकोपं करेय्यं, तं कोपकरणं एत्थ पुग्गले कुतो लब्भा, केन कारणेन लद्धब्बन्ति अत्थो। कुतो लाभातिपि पाठो, सचाहं एत्थ कोपं करेय्यं, तस्मिं मे कोपकरणे कुतो लाभा, लाभा नाम के सियुन्ति अत्थो। इमस्मिञ्च अत्थे तन्ति निपातमत्तमेव होति।
३४१.सत्तावासाति सत्तानं आवासा, वसनट्ठानानीति अत्थो। तत्थ सुद्धावासापि सत्तावासोव, असब्बकालिकत्ता पन न गहिता। सुद्धावासा हि बुद्धानं खन्धावारसदिसा। असङ्ख्येय्यकप्पे बुद्धेसु अनिब्बत्तन्तेसु तं ठानं सुञ्ञं होतीति असब्बकालिकत्ता न गहिता। सेसमेत्थ यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव।
३४२.अक्खणेसु धम्मो च देसियतीति चतुसच्चधम्मो देसियति। ओपसमिकोति किलेसूपसमकरो। परिनिब्बानिकोति किलेसपरिनिब्बानेन परिनिब्बानावहो। सम्बोधगामीति चतुमग्गञाणपटिवेधगामी। अञ्ञतरन्ति असञ्ञभवं वा अरूपभवं वा।
३४३.अनुपुब्बविहाराति अनुपटिपाटिया समापज्जितब्बविहारा।
३४४.अनुपुब्बनिरोधाति अनुपटिपाटिया निरोधा।
‘‘इमे, खो आवुसो’’तिआदि वुत्तनयेनेव योजेतब्बं। इति छन्नं नवकानं वसेन चतुपण्णास पञ्हे कथेन्तो थेरो सामग्गिरसं दस्सेसीति।
नवकवण्णना निट्ठिता।
दसकवण्णना
३४५.इति नवकवसेन सामग्गिरसं दस्सेत्वा इदानि दसकवसेन दस्सेतुं पुन देसनं आरभि। तत्थ नाथकरणाति ‘‘सनाथा, भिक्खवे, विहरथ मा अनाथा, दस इमे, भिक्खवे, धम्मा नाथकरणा’’ति (अ॰ नि॰ १०.१८) एवं अक्खाता अत्तनो पतिट्ठाकरा धम्मा।
कल्याणमित्तोतिआदीसु सीलादिगुणसम्पन्ना कल्याणा अस्स मित्ताति कल्याणमित्तो। ते चस्स ठाननिसज्जादीसु सह अयनतो सहायाति कल्याणसहायो। चित्तेन चेव कायेन च कल्याणमित्तेसु एव सम्पवङ्को ओनतोति कल्याणसम्पवङ्को। सुवचोहोतीति सुखेन वत्तब्बो होति सुखेन अनुसासितब्बो। खमोति गाळ्हेन फरुसेन कक्खळेन वुच्चमानो खमति, न कुप्पति। पदक्खिणग्गाही अनुसासनिन्ति यथा एकच्चो ओवदियमानो वामतो गण्हाति, पटिप्फरति वा असुणन्तो वा गच्छति, एवं अकत्वा ‘‘ओवदथ, भन्ते , अनुसासथ, तुम्हेसु अनोवदन्तेसु को अञ्ञो ओवदिस्सती’’ति पदक्खिणं गण्हाति।
उच्चावचानीति उच्चानि च अवचानि च। किं करणीयानीति किं करोमीति एवं वत्वा कत्तब्बकम्मानि। तत्थ उच्चकम्मानि नाम चीवरस्स करणं रजनं चेतिये सुधाकम्मं उपोसथागारचेतियघरबोधियघरेसु कत्तब्बन्ति एवमादि। अवचकम्मं नाम पादधोवनमक्खनादिखुद्दककम्मं। तत्रुपायायाति तत्रुपगमनीया। अलं कातुन्ति कातुं समत्थो होति। अलं संविधातुन्ति विचारेतुं समत्थो।
धम्मे अस्स कामो सिनेहोति धम्मकामो, तेपिटकं बुद्धवचनं पियायतीति अत्थो। पियसमुदाहारोति परस्मिं कथेन्ते सक्कच्चं सुणाति, सयञ्च परेसं देसेतुकामो होतीति अत्थो। ‘‘अभिधम्मे अभिविनये’’ति एत्थ धम्मो अभिधम्मो, विनयो अभिविनयोति चतुक्कं वेदितब्बं। तत्थ धम्मोति सुत्तन्तपिटकं। अभिधम्मोति सत्त पकरणानि। विनयोति उभतोविभङ्गा। अभिविनयोति खन्धकपरिवारा। अथ वा सुत्तन्तपिटकम्पि अभिधम्मपिटकम्पि धम्मो एव। मग्गफलानि अभिधम्मो। सकलं विनयपिटकं विनयो। किलेसवूपसमकारणं अभिविनयो। इति सब्बस्मिम्पि एत्थ धम्मे अभिधम्मे विनये अभिविनये च। उळारपामोज्जोति बहुलपामोज्जो होतीति अत्थो।
कुसलेसुधम्मेसूति कारणत्थे भुम्मं, चतुभूमककुसलधम्मकारणा, तेसं अधिगमत्थाय अनिक्खित्तधुरो होतीति अत्थो।
३४६.कसिणदसके सकलट्ठेन कसिणानि। तदारम्मणानं धम्मानं खेत्तट्ठेन वा अधिट्ठानट्ठेन वा आयतनानि। उद्धन्ति उपरि गगनतलाभिमुखं। अधोति हेट्ठा भूमितलाभिमुखं। तिरियन्ति खेत्तमण्डलमिव समन्ता परिच्छिन्दित्वा। एकच्चो हि उद्धमेव कसिणं वड्ढेति, एकच्चो अधो, एकच्चो समन्ततो। तेन तेन वा कारणेन एवं पसारेति आलोकमिव रूपदस्सनकामो। तेन वुत्तं ‘‘पथवीकसिणमेको सञ्जानाति उद्धं अधो तिरिय’’न्ति। अद्वयन्ति इदं पन एकस्स अञ्ञभावानुपगमनत्थं वुत्तं। यथा हि उदकं पविट्ठस्स सब्बदिसासु उदकमेव होति, न अञ्ञं, एवमेव पथवीकसिणं पथवीकसिणमेव होति , नत्थि तस्स अञ्ञो कसिणसम्भेदोति। एस नयो सब्बत्थ। अप्पमाणन्ति इदं तस्स तस्स फरणअप्पमाणवसेन वुत्तं। तञ्हि चेतसा फरन्तो सकलमेव फरति, न ‘‘अयमस्स आदि, इदं मज्झ’’न्ति पमाणं गण्हातीति। विञ्ञाणकसिणन्ति चेत्थ कसिणुग्घाटिमाकासे पवत्तविञ्ञाणं। तत्थ कसिणवसेन कसिणुग्घाटिमाकासे कसिणुग्घाटिमाकासवसेन तत्थ पवत्तविञ्ञाणे उद्धं अधो तिरियता वेदितब्बा। अयमेत्थ सङ्खेपो। कम्मट्ठानभावनानयेन पनेतानि पथवीकसिणादीनि वित्थारतो विसुद्धिमग्गे वुत्तानेव।
अकुसलकम्मपथदसकवण्णना
३४७.कम्मपथेसु कम्मानेव सुगतिदुग्गतीनं पथभूतत्ता कम्मपथा नाम। तेसु पाणातिपातो अदिन्नादानं मुसावादादयो च चत्तारो ब्रह्मजाले वित्थारिता एव। कामेसुमिच्छाचारोति एत्थ पन कामेसूति मेथुनसमाचारेसु मेथुनवत्थूसु वा। मिच्छाचारोति एकन्तनिन्दितो लामकाचारो। लक्खणतो पन असद्धम्माधिप्पायेन कायद्वारप्पवत्ता अगमनीयट्ठानवीतिक्कमचेतना कामेसुमिच्छाचारो।
तत्थ अगमनीयट्ठानं नाम पुरिसानं ताव मातुरक्खिता, पितुरक्खिता, मातापितुरक्खिता, भातुरक्खिता, भगिनिरक्खिता, ञातिरक्खिता, गोत्तरक्खिता, धम्मरक्खिता, सारक्खा, सपरिदण्डाति मातुरक्खितादयो दस। धनक्कीता, छन्दवासिनी, भोगवासिनी, पटवासिनी, ओदपत्तकिनी, ओभतचुम्बटा, दासी च भरिया च, कम्मकारी च भरिया च, धजाहटा, मुहुत्तिकाति एता धनक्कीतादयो दसाति वीसति। इत्थीसु पन द्विन्नं सारक्खसपरिदण्डानं दसन्नञ्च धनक्कीतादीनन्ति द्वादसन्नं इत्थीनं अञ्ञे पुरिसा। इदं अगमनीयट्ठानं नाम। सो पनेस मिच्छाचारो सीलादिगुणरहिते अगमनीयट्ठाने अप्पसावज्जो। सीलादिगुणसम्पन्ने महासावज्जो। तस्स चत्तारो सम्भारा अगमनीयवत्थु, तस्मिं सेवनचित्तं, सेवनप्पयोगो, मग्गेनमग्गप्पटिपत्तिअधिवासनन्ति। एको पयोगो साहत्थिको एव।
अभिज्झायतीति अभिज्झा, परभण्डाभिमुखी हुत्वा तन्निन्नताय पवत्ततीति अत्थो। सा ‘‘अहो वत इदं ममस्सा’’ति एवं परभण्डाभिज्झायनलक्खणा अदिन्नादानं विय अप्पसावज्जा महासावज्जा च। तस्सा द्वे सम्भारा परभण्डं, अत्तनो परिणामनञ्च। परभण्डवत्थुके हि लोभे उप्पन्नेपि न ताव कम्मपथभेदो होति, याव ‘‘अहो वतीदं ममस्सा’’ति अत्तनो न परिणामेति।
हितसुखं ब्यापादयतीति ब्यापादो। सो परं विनासाय मनोपदोसलक्खणो फरुसावाचा विय अप्पसावज्जो महासावज्जो च। तस्स द्वे सम्भारा परसत्तो च, तस्स विनासचिन्ता च। परसत्तवत्थुके हि कोधे उप्पन्नेपि न ताव कम्मपथभेदो होति, याव ‘‘अहो वतायं उच्छिज्झेय्य विनस्सेय्या’’ति तस्स विनासं न चिन्तेति।
यथाभुच्चगहणाभावेन मिच्छा पस्सतीति मिच्छादिट्ठि। सा ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदिना नयेन विपरीतदस्सनलक्खणा। सम्फप्पलापो विय अप्पसावज्जा महासावज्जा च। अपिच अनियता अप्पसावज्जा, नियता महासावज्जा। तस्सा द्वे सम्भारा वत्थुनो च गहिताकारविपरीतता, यथा च तं गण्हाति, तथाभावेन तस्सूपट्ठानन्ति।
इमेसं पन दसन्नं अकुसलकम्मपथानं धम्मतो कोट्ठासतो आरम्मणतो वेदनातो मूलतोति पञ्चहाकारेहि विनिच्छयो वेदितब्बो।
कुसलकम्मपथदसकवण्णना
पाणातिपाता वेरमणिआदीनि समादानसम्पत्तसमुच्छेदविरतिवसेन वेदितब्बानि।
धम्मतो पन एतेसुपि पटिपाटिया सत्त चेतनापि वत्तन्ति विरतियोपि। अन्ते तयो चेतनासम्पयुत्ताव।
कोट्ठासतोति पटिपाटिया सत्त कम्मपथा एव, नो मूलानि। अन्ते तयो कम्मपथा चेव मूलानि च। अनभिज्झा हि मूलं पत्वा अलोभो कुसलमूलं होति। अब्यापादो अदोसो कुसलमूलं। सम्मादिट्ठि अमोहो कुसलमूलं।
आरम्मणतोति पाणातिपातादीनं आरम्मणानेव एतेसं आरम्मणानि। वीतिक्कमितब्बतोयेव हि वेरमणी नाम होति। यथा पन निब्बानारम्मणो अरियमग्गो किलेसे पजहति, एवं जीवितिन्द्रियादिआरम्मणापेते कम्मपथा पाणातिपातादीनि दुस्सील्यानि पजहन्तीति वेदितब्बा।
वेदनातोति सब्बे सुखवेदना होन्ति मज्झत्तवेदना वा। कुसलं पत्वा हि दुक्खवेदना नाम नत्थि।
मूलतोति पटिपाटिया सत्त ञाणसम्पयुत्तचित्तेन विरमन्तस्स अलोभअदोसअमोहवसेन तिमूलानि होन्ति, ञाणविप्पयुत्तचित्तेन विरमन्तस्स द्विमूलानि। अनभिज्झा ञाणसम्पयुत्तचित्तेन विरमन्तस्स द्विमूला, ञाणविप्पयुत्तचित्तेन एकमूला। अलोभो पन अत्तनाव अत्तनो मूलं न होति। अब्यापादेपि एसेव नयो। सम्मादिट्ठि अलोभादोसवसेन द्विमूला एवाति।
अरियवासदसकवण्णना
३४८.अरियवासाति अरिया एव वसिंसु वसन्ति वसिस्सन्ति एतेसूति अरियवासा। पञ्चङ्गविप्पहीनोति पञ्चहि अङ्गेहि विप्पयुत्तोव हुत्वा खीणासवो अवसि वसति वसिस्सतीति तस्मा अयं पञ्चङ्गविप्पहीनता, अरियस्स वासत्ता अरियवासोति वुत्तो। एस नयो सब्बत्थ।
एवं खो, आवुसो, भिक्खु छळङ्गसमन्नागतो होतीति छळङ्गुपेक्खाय समन्नागतो होति। छळङ्गुपेक्खा नाम केति? ञाणादयो। ‘‘ञाण’’न्ति वुत्ते किरियतो चत्तारि ञाणसम्पयुत्तचित्तानि लब्भन्ति। ‘‘सततविहारो’’ति वुत्ते अट्ठ महाचित्तानि। ‘‘रज्जनदुस्सनं नत्थी’’ति वुत्ते दस चित्तानि लब्भन्ति। सोमनस्सं आसेवनवसेन लब्भति।
सतारक्खेन चेतसाति खीणासवस्स हि तीसु द्वारेसु सब्बकालं सति आरक्खकिच्चं साधेति । तेनेवस्स ‘‘चरतो च तिट्ठतो च सुत्तस्स च जागरस्स च सततं समितं ञाणदस्सनं पच्चुपट्ठितं होती’’ति वुच्चति।
पुथुसमणब्राह्मणानन्ति बहूनं समणब्राह्मणानं। एत्थ च समणाति पब्बज्जुपगता। ब्राह्मणाति भोवादिनो। पुथुपच्चेकसच्चानीति बहूनि पाटेक्कसच्चानि, इदमेव दस्सनं सच्चं, इदमेव दस्सनं सच्चन्ति एवं पाटियेक्कं गहितानि बहूनि सच्चानीति अत्थो। नुन्नानीति निहतानि। पणुन्नानीति सुट्ठु निहतानि। चत्तानीति विस्सट्ठानि। वन्तानीति वमितानि। मुत्तानीति छिन्नबन्धनानि कतानि। पहीनानीति पजहितानि। पटिनिस्सट्ठानीति यथा न पुन चित्तं आरुहन्ति, एवं पटिनिस्सज्जितानि। सब्बानेव तानि गहितग्गहणस्स विस्सट्ठभाववेवचनानि।
समवयसट्ठेसनोति एत्थ अवयाति अनूना। सट्ठाति विस्सट्ठा। सम्मा अवया सट्ठा एसना अस्साति समवयसट्ठेसनो। सम्मा विस्सट्ठसब्बएसनोति अत्थो। रागा चित्तं विमुत्तन्तिआदीहि मग्गस्स किच्चनिप्फत्ति कथिता।
रागोमे पहीनोतिआदीहि पच्चवेक्खणाय फलं कथितं।
असेक्खधम्मदसकवण्णना
असेक्खा सम्मादिट्ठीतिआदयो सब्बेपि फलसम्पयुत्तधम्मा एव। एत्थ च सम्मादिट्ठि, सम्माञाणन्ति द्वीसु ठानेसु पञ्ञाव कथिता। सम्माविमुत्तीति इमिना पदेन वुत्तावसेसा। फलसमापत्तिधम्मा सङ्गहिताति वेदितब्बा।
‘‘इमे खो, आवुसो’’तिआदि वुत्तनयेनेव योजेतब्बं। इति छन्नं दसकानं वसेन समसट्ठि पञ्हे कथेन्तो थेरो सामग्गिरसं दस्सेसीति।
दसकवण्णना निट्ठिता।
पञ्हसमोधानवण्णना
३४९.इध पन ठत्वा पञ्हा समोधानेतब्बा। इमस्मिञ्हि सुत्ते एककवसेन द्वे पञ्हा कथिता। दुकवसेन सत्तति। तिकवसेन असीतिसतं। चतुक्कवसेन द्वेसतानि। पञ्चकवसेन तिंससतं। छक्कवसेन बात्तिंससतं। सत्तकवसेन अट्ठनवुति। अट्ठकवसेन अट्ठासीति। नवकवसेन चतुपण्णास। दसकवसेन समसट्ठीति एवं सहस्सं चुद्दस पञ्हा कथिता।
इमञ्हि सुत्तन्तं ठपेत्वा तेपिटके बुद्धवचने अञ्ञो सुत्तन्तो एवं बहुपञ्हपटिमण्डितो नत्थि। भगवा इमं सुत्तन्तं आदितो पट्ठाय सकलं सुत्वा चिन्तेसि – ‘‘धम्मसेनापति सारिपुत्तो बुद्धबलं दीपेत्वा अप्पटिवत्तियं सीहनादं नदति। सावकभासितोति वुत्ते ओकप्पना न होति, जिनभासितोति वुत्ते होति, तस्मा जिनभासितं कत्वा देवमनुस्सानं ओकप्पनं इमस्मिं सुत्तन्ते उप्पादेस्सामी’’ति। ततो वुट्ठाय साधुकारं अदासि। तेन वुत्तं ‘‘अथ खो भगवा वुट्ठहित्वा आयस्मन्तं सारिपुत्तं आमन्तेसि, साधु, साधु, सारिपुत्त, साधु खो त्वं सारिपुत्त, भिक्खूनं सङ्गीतिपरियायं अभासी’’ति।
तत्थ सङ्गीतिपरियायन्ति सामग्गिया कारणं। इदं वुत्तं होति – ‘‘साधु, खो त्वं, सारिपुत्त, मम सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन संसन्दित्वा भिक्खूनं सामग्गिरसं अभासी’’ति। समनुञ्ञो सत्था अहोसीति अनुमोदनेन समनुञ्ञो अहोसि। एत्तकेन अयं सुत्तन्तो जिनभासितो नाम जातो। देसनापरियोसाने इमं सुत्तन्तं मनसिकरोन्ता ते भिक्खू अरहत्तं पापुणिंसूति।
सुमङ्गलविलासिनिया दीघनिकायट्ठकथाय
सङ्गीतिसुत्तवण्णना निट्ठिता।