१०. यक्खसंयुत्तं
१. इन्दकसुत्तवण्णना
२३५.अत्तनो परिणायकत्तेन इन्दो नाम महेसक्खो, इन्दोति समञ्ञा अस्साति कत्वा ‘‘इन्दको’’तिपि वुच्चति, तस्स इन्दकस्स। इन्दकूटे पब्बते निवसतीति इन्दकूटनिवासी, तस्स इन्दकूटनिवासिनो। बलिकम्मेहि यजितब्बतो पूजितब्बतो यक्खो, तस्स यक्खस्स। इन्दस्स निवासट्ठानभूतं कूटं इन्दकूटन्ति यक्खतो कूटेन नामं लद्धं। इन्दकूटो इन्दो उत्तरपदलोपेन यथा ‘‘केलासकूटो केलासो’’ति। इन्दो यक्खोति कूटतो यक्खेन नामं लद्धं। न चेत्थ इतरीतरनिस्सयदोसो अञ्ञमञ्ञूपलक्खणभावतो यथा तं ‘‘कायकम्मट्ठान’’न्ति। रूपन्ति सकलं रूपक्खन्धमाह, न रूपायतनन्ति। इमं सरीरं पेच्च अयं किन्ति पटिलभतीति चोदेति।
कुतो आगच्छतीति पराधाररूपे जीवे अत्तनि मातुकुच्छिमोक्कन्ते रूपस्स सम्भवोति कुतो नाम ठानतो आगच्छति। तेनाह ‘‘इमानि च अट्ठीनि इमा च मंसपेसियो’’तिआदि। कथं न्वयन्ति अयं कुच्छिसङ्खाते गब्भरे कथं सज्जतीति पुच्छति। ‘‘सीहानंव नदन्तानं, दाठीनं गिरिगब्भरे’’तिआदिना (थेरगा॰ निदानगाथा) गब्भरो च कुच्छिवाचको आगतो। तेनाह ‘‘गब्भरस्मिन्ति मातुकुच्छिस्मि’’न्ति। पुग्गलवादीति अत्तवादुपादानो। यथा हि मच्छमंसं भुत्तं फेणं विय हुत्वा विलीयति, न च पञ्ञायति सत्तभावेन अप्पवत्तनतो, एवमेवं यदि मातुकुच्छिस्मिं गब्भभावेन उप्पन्नं रूपं सत्तो न भवेय्य नो वड्ढेय्य, विलीयित्वा गच्छेय्य, पञ्ञायति च तं रूपं, तस्मा जीवोति इमाय लद्धिया। एवमाहाति ‘‘रूपं…पे॰… गब्भरस्मि’’न्ति एवमवोच। पठमन्ति एतेसं पञ्चन्नं पठमं। तेनाह ‘‘पठमेन पटिसन्धिविञ्ञाणेन सद्धि’’न्ति। ‘‘जातिउण्णंसूहीति जातिएळकाय उण्णंसूही’’ति वदन्ति। ‘‘गब्भं फालेत्वा गहितउण्णा जातिउण्णा। तस्सा अंसूहि तीहि कतसुत्तग्गे’’ति संयुत्तभाणकानं अधिप्पायो।
अनाविलोति अच्छो, सुप्पसन्नोति अत्थो। एवंवण्णप्पटिभागन्ति वुत्तप्पमाणसण्ठानसम्परिच्छिन्नं। कललं सम्पवुच्चतीति अत्तभावो भूतुपादारूपसङ्खातो सन्तानवसेन पवत्तमानो कललं नामाति कथीयति।
कललाति यथावुत्तकललरूपहेतु तं निस्साय पच्चयं कत्वा। मंसधोवनउदकवण्णन्ति वण्णतो मंसधोवनउदकवण्णं, सण्ठानतो पन विलीनतिपुसदिसं।
परिपक्कन्ति परिपाककललभावतो परिपाकं गतं सुपरिपाकं गतं। समूहतन्ति समूहभूतं सङ्गतं। विवट्टमानन्ति परिणमन्तं। तब्भावन्ति करणे एतं उपयोगवचनं, तब्भावेन परिणमन्तन्ति अत्थो। निस्सक्के वा उपयोगवचनं, तब्भावतो कललभावतो कललं विपरिणमन्तं। अब्बुदं नाम जायति, अब्बुदं नाम सम्पज्जतीति अत्थो।
विलीनतिपुसदिसा सण्ठानवसेन, वण्णवसेन पन सिता अरत्ताव होतीति वदन्ति। मण्डन्ति दारिकानं तथा पीळनतो निब्बत्तमरिचपक्कस्स सारभूतं रसं। सब्बभागेहि मुच्चतीति सो मण्डो कपाले अलग्गो हुत्वा तस्स सब्बभागेहि मुच्छित्वा पिण्डितो हुत्वा तिट्ठति। एवरूपा पेसि होतीति सा पेसि गब्भासये कत्थचि अलग्गा यथावुत्तमण्डो विय पिण्डितो हुत्वा तिट्ठति। तेनाह ‘‘विलीनतिपुसदिसा’’ति।
पेसि निब्बत्ततीति एत्थ पेसीति निस्सक्के पच्चत्तवचनन्ति आह ‘‘ततो पेसितो’’ति।
घनस्स सण्ठानं। निब्बत्तं कम्मपच्चयाति तंसण्ठानं रूपधम्मनिब्बत्तिया जायति। ‘‘जरामरणं अनिच्चं सङ्खतं पटिच्चसमुप्पन्न’’न्ति (सं॰ नि॰ २.२०) हि वुत्तं।
पीळकाति पीळकसदिसा मंसपिण्डा जायन्ति।
सत्तमादीनीति आदि-सद्देन अट्ठमसत्ताहतो पट्ठाय याव एकचत्तालीसा चतुत्तिंस सत्ताहानि सङ्गण्हाति। परिणतकालन्ति गब्भस्स परिणतकालं। नवमासतो बहि परिपक्को नाम होति केसलोमादिनिब्बत्तितो। तेनाह ‘‘द्वाचत्तालीसे सत्ताहे एतानि जायन्ती’’ति।
तस्साति गब्भसेय्यकसत्तस्स। मातुउदरपटलेन एकाबद्धो होति यतो मातरा परिभुत्तआहारो आमासये पतिट्ठिते गब्भस्स नाभिनाळानुसारेन गब्भगतस्स सरीरं सम्पत्वा आहारकिच्चं करोति। आहारसमुट्ठानरूपं समुट्ठापेतीति गब्भगतस्स काये ओजाय पच्चयो होति। सा च तं पच्चयं लभित्वा ओजट्ठमकं रूपं समुट्ठापेति। एवं मातरा परिभुत्तआहारपच्चयेन गब्भगतो दस मासे यापेति अत्तनो नाभिनाळानुसारगतेनेव तेन याव आहारसमुट्ठानसत्ताहो, ततो पट्ठाय आहरणतो। केचि पन ‘‘मातरा परिभुत्तआहारो बाहिरवग्गो विय तस्स कायं अभिसन्नेति परिसन्नेति, तेन सो यापेती’’ति वदन्ति। कुच्छिगतं उदरपटलेन तिरोहितत्ता बहि ठितन्ति वत्तब्बतं न अरहतीति ‘‘कुच्छिया अब्भन्तरगतो’’ति आह। मातुकुच्छिगतो नरोति मातु तिरोकुच्छिगतो। एवं खोति इमिना यथावुत्ताकारेन अयं सत्तो…पे॰… निब्बत्तति, तस्मा रूपं न जीवो। न हि दिट्ठिगतस्स सत्ताहक्कमेन वुड्ढिप्पत्तो इच्छितो अनिच्चतापत्तितो।
इन्दकसुत्तवण्णना निट्ठिता।
२. सक्कनामसुत्तवण्णना
२३६.सक्कनामकोति बलिपुत्तो विय सक्कस्स वसेन गहितनामो। ‘‘एसो किरा’’ति पाठो। ‘‘एको किरा’’तिपि लिखन्ति। मारस्स पक्खे गतो मारपक्खिको। यदञ्ञन्ति एत्थ यन्ति किरियापरामसनं, तस्मा यं अञ्ञस्स अनुसासनं, तं समणस्स न साधूति योजना। कारणेनाति कारणमत्तेन संवासो जायति। येन केनचि गहट्ठेन वा पब्बजितेन वा। तं कारणन्तरं समागतं पुरिसं सप्पञ्ञो सम्बुद्धो अनुकम्पितुं नारहति विसेसाधिगमाभावा, सति पन तस्मिं सविसेसं पसादो होतीति। मनसा चे…पे॰… न तेन होति संयुत्तो सिनेहवसेन अनुकम्पा अनुद्दया तस्सा असंकिलिट्ठसभावत्ता।
सक्कनामसुत्तवण्णना निट्ठिता।
३. सूचिलोमसुत्तवण्णना
२३७.गयाय अविदूरे भवो गामो ‘‘गया’’ति वुत्तोति आह ‘‘गयाय’’न्ति, तेनाह ‘‘गयाय अविदूरे निविट्ठगामं उपनिसायाति अत्थो’’ति। गोचरगामनिदस्सनं हेतं। इदं उपरि इदं हेट्ठाति नत्थि उप्पटिपाटियो मञ्चपादानं द्वीसु पस्सेसु दीघभावेन। बलिकम्मत्थाय कतं देवताधिट्ठानन्ति अधिप्पायेन देवट्ठाने ठपेन्ति। अट्ठपादमञ्चसदिसो किर सो हेट्ठुपरिपरिवत्तेतब्बतो। कथिनसिब्बनसूचि कथिनसूचि। अपच्चत्थरित्वाति किञ्चि सङ्घिकसेनासनस्स उपरि पटिच्छदनं अपच्चत्थरित्वा। गवच्छिविज्झितं वियाति तेहि सूचिलोमेहि गवच्छिजालं विय गतं सब्बसो समोहतं।
इधापि ‘‘खरसरीरो’’ति वत्वा खरसरीरं कथिनसूचिसदिसताय लोमस्साति तस्स तथाभावस्स कारणं दस्सेन्तो ‘‘सो किरा’’तिआदिमाह। अत्तनो हत्थेहीति सङ्घिकतेलसम्मक्खितेहि अत्तनो सरीरं मक्खेसि। इतीति वुत्ताकारेन।
समागमट्ठानन्ति यक्खसन्निपातट्ठानं। सोति सूचिलोमो यक्खो। मन्ति च तमेव वदति।
उट्ठापेत्वाति उद्धग्गा कत्वा। अपनामेसीति यथा सो अत्तनो कायं उपनेतुं न सक्कोति, तथा करोन्तो थोकं अपनामेसि। अमनुञ्ञोति फरुसतिक्खताय न मनुञ्ञो। चित्तं वा ते खिपिस्सामीति मय्हं आनुभावेन तव चित्तविक्खेपं वा करिस्सामि। यथा पन सो चित्तविक्खेपं करेय्य, तं दस्सेतुं ‘‘येसञ्ही’’तिआदि वुत्तं। भेरवं वाति वुत्ताकारेन अञ्ञथा वा भयानकं दस्सनमत्तेनेव सत्तानं भयं छम्भितत्तं लोमहंसं उप्पादेतुं समत्थं। ‘‘कथेन्तानंयेवा’’ति वा पाठो। तं द्वीसु पादेसु गहेत्वा पारं गङ्गाय खिपिस्सामीति योजना।
कुतोनिदानाति कस्मा कारणा? अट्ठकथायं पन समासपदमेतं, विभत्तिअलोपेन निद्देसोति दस्सेतुं ‘‘किंनिदाना किंपच्चया’’ति? अत्थो वुत्तो। चित्तं ओस्सजन्तीति कुसलचित्तं पवत्तितुं अप्पदानवसेन पुरतो खिपन्ति। कुतो समुट्ठायाति मिच्छावितक्कानं समुट्ठानं पुच्छति?
कामरागादयो सुभनिमित्तादीसु अयोनिसोमनसिकारहेतू। कामो पन अयोनिसोमनसिकारो च नियकज्झत्तपरियापन्नोति आह ‘‘अयं अत्तभावो निदानं एतेसन्ति इतोनिदाना’’तिआदि। एवमेवाति अट्ठकथायं कीळापसुतकुमारका विय मिच्छावितक्का दट्ठब्बा, तेसं उप्पत्तिट्ठानभूतो लोको विय अयं अत्तभावलोको। तेहि ओस्सजियमानं धङ्कं विय चित्तं, तस्स पादे बद्धदीघसुत्तकं विय तं दूरानुबन्धं संयोजनन्ति एवं उपमाय संसन्दनं दट्ठब्बं।
पापवितक्कानं तंसम्पयुत्तकिलेसानञ्च तण्हा विसेसपच्चयो तदभावेन तेसं अभावतोति आह ‘‘तण्हासिनेहतो जाता’’ति। अत्तभावपरियापन्नत्ता ‘‘अत्तनि सम्भूता’’ति वुत्तं। तेन नेसं अनञ्ञहेतुकतं दस्सेति, निग्रोधस्सेव खन्धजातीति इमिना पन पुथुभावञ्च, विसत्तातिआदिना दुब्बिनिस्सटतञ्च। वत्थुकामेसु रूपारम्मणादीसु पुथूसु। पुथू किलेसकामा कामरूपतण्हादयो। तेहि किलेसकामेहि करणभूतेहि। अत्तभावं खन्धपञ्चकं। ये विपस्सनाय युत्तपयुत्ता याथावतो जानन्ति।
४. मणिभद्दसुत्तवण्णना
२३८.सुखं पटिलभतीति दिट्ठधम्मिकादिभेदं सुखं अधिगच्छति। निच्चमेव सेय्यो सतिमतो आयतिं हितचरणतो। मणिभद्दो ‘‘सतिमापुग्गलो सतोकारी सम्पति वेरं नप्पसवती’’ति अधिप्पायेन ‘‘वेरा च परिमुच्चती’’ति आह। भगवा पन सतिमन्ततासिद्धिया वेरपरिमुच्चनं न अच्चन्तिकं, नापि एकन्तिकं पटिपक्खेन परतो च अप्पहीनत्ताति तं निसेधेन्तो ‘‘वेरा च न परिमुच्चती’’ति वत्वा, यं अच्चन्तिकं एकन्तिकञ्च परस्स वसेन वेरपरिमुच्चनं, तं दस्सेन्तो ‘‘यस्सा’’ति गाथमाह। करुणायाति अप्पनाप्पत्ताय करुणाय। करुणापुब्बभागेति करुणाभावनाय वसेन उप्पादितपठमज्झानूपचारे। सोति करुणाभावनं भावेन्तो पुग्गलो। मेत्तंसोति मेत्तचित्तं अंसो एको कुसलकोट्ठासो एतस्साति मेत्तंसो। तस्स केनचीति तस्स अरहतो करुणाय मेत्ताभावनाय च सातिसयत्ता तदभावेन केनचि पुग्गलेन सद्धिं वेरप्पसङ्गो नाम नत्थि। इमिना खीणासवेपि मेत्ताकरुणाभावनारहिते कोचि अत्तनो चित्तदोसेन वेरं करेय्य, न पन तस्मिं मेत्ताकरुणाचेतोविमुत्तिसमन्नागते कोचि वेरं करेय्य। एवं महिद्धिका ब्रह्मविहारभावनाति दस्सेति।
मणिभद्दसुत्तवण्णना निट्ठिता।
५. सानुसुत्तवण्णना
२३९.यक्खेनगहितो होतीति यक्खेन अनुपविट्ठो होति। तस्स यक्खगहणस्स कारणं मूलतो पभुति वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘सो’’तिआदिमाह। तस्स अन्तिमभविकत्ता आदितो पट्ठाय अधिसीलसिक्खाय सक्कच्चं पूरणन्ति दस्सेति ‘‘सो पब्बजितकालतो’’तिआदिना। पच्चाहारन्ति पटिक्खेपं। इमस्मिं सरभञ्ञेति इमस्मिं मम धम्मभणने। पत्तिन्ति पत्तिदानं। पिया होन्ति, तेनाह भगवा ‘‘आकङ्खेय्य चे, भिक्खवे, भिक्खु ‘सब्रह्मचारीनं पियो च अस्सं मनापो च गरु च भावनीयो चा’ति, सीलेस्वेवस्स परिपूरकारी’’ति (म॰ नि॰ १.६५)। तथा चाह ‘‘तस्मिं सामणेरे’’तिआदि।
वुड्ढिमन्वायाति योब्बनप्पत्तिया अङ्गपच्चङ्गानं परिवुड्ढिमागम्म। कामसम्भोगसमत्थतावसेन परिपक्किन्द्रियो। अनुयोजेत्वावाति विस्सज्जेत्वाव, गिहिभावे वा अनुयोजेत्वाव। ‘‘पुब्बे तुय्हं पुत्तो सीलवा कल्याणधम्मो लज्जी कुक्कुच्चको सिक्खाकामोति सम्भावितो, इदानि ततो अञ्ञथा जातो’’ति घोसनावसेन देवतानं अन्तरे माहेव मे लज्जं उप्पादेय्य।
पाटिहारियपक्खञ्चाति चातुद्दसीपञ्चदसीअट्ठमीनं यथाक्कमं आदितो अन्ततो आदिअन्ततो च पवेसननिक्खमनवसेन उपोसथसीलस्स पटि पटि अभिमुखं पच्चावहितब्बपक्खञ्च। तेरसियापीति परं सत्तमीनवमीसुपीति अत्थो। पवेसभूतञ्हि उपोसथसीलस्स सत्तमीसु समादिन्नं सीलं पटिपदं, नवमीसु निक्खमभूतन्ति आचरिया। पोराणट्ठकथायं पन पच्चुग्गमनानुगमनपरियायेन वुत्तन्ति आह ‘‘मनुस्सा’’तिआदि। अड्ढमासन्ति सकलकालपक्खं । एवञ्हि वस्सवासस्स अनुगमनं गतं होति। सुट्ठु समागतन्ति सुपरिसुद्धं सम्पन्नं कत्वा अत्तनो सन्तानं आगतं। तं पन अत्तनो चित्तेन समं पकारेहि युत्तं होतीति आह ‘‘सम्पयुत्त’’न्ति। अरहन्तानं अनुकरणेन सेट्ठचरियं। ‘‘न ते हि यक्खा कीळन्ती’’ति अत्तनो पुत्तस्स काये अधिमुच्चनं अत्तनो कीळनं विय होतीति कत्वा आह।
उपासिका यथावुत्तउपोसथसीलेन सीलवती, सामणेरो पन अत्तनो सामणेरसीलेन सीलवा। उप्पतित्वाति आकासे उप्पतित्वा। मोक्खो नत्थि दुक्खावहस्स कम्मस्स कतूपचितत्ता।
दुविधेपि कामेति वत्थुकामकिलेसकामे। किलेसकामं परिच्चजन्तो एव हि वत्थुकामे परिच्चजति नाम। विब्भमनवसेन आगच्छति भिक्खाय आहिण्डनादिपब्बजितकिच्चतो। उप्पब्बजित्वा विगतसीलस्स जीवतो आनापानमत्तेन जीवन्तोपि सो मतकोव। वुत्तञ्हेतं ‘‘मरणञ्हेतं, सुनक्खत्त, अरियस्स विनये, यो सिक्खं पच्चक्खाय हीनायावत्तती’’ति (म॰ नि॰ ३.४५)।
उण्हट्ठेनाति सपरिळाहट्ठेन। अभिधावथाति अभिधावतीति इमस्मिं अभिधावनकिच्चे भद्दं ते होतूति वत्वा गिहिभावाय अभिधावथ। नीहरित्वाति निक्खामेत्वा। एकादसहि अग्गीहि आदित्तत्ता महाडाहसदिसे। सल्लक्खेत्वाति गिहिभावे आदीनवं, पब्बज्जाय आनिसंसञ्च सल्लक्खेत्वा। हिरोत्तप्पं पटिलभित्वा ‘‘मम उप्पब्बजितुकामतं सब्रह्मचारिनो जानिस्सन्ती’’ति। चतुन्नं परिसानं चित्तसङ्खोभवसेन सकलजम्बुदीपं खोभेत्वा।
६. पियङ्करसुत्तवण्णना
२४०.पच्चन्तेति परियन्ते। पाटियेक्कन्ति सङ्गीतिकाले विसुं। यमकवग्गादिका ब्राह्मणवग्गपरियोसाना छब्बीसति वग्गा एतिस्साति छब्बीसतिवग्गा, तन्तीति पाळि। उच्चारपस्सावादि एवरूपं दुब्भोजनं, ‘‘असुचिजेगुच्छभावेन दुट्ठु भोजन’’न्ति कत्वा, दुब्भोजनग्गहणेन वा वन्तगब्भमलादीनि अतिदिसति। छविआदीनि छेत्वाति छविआदीनि अतिविज्झ अतिविय पविसित्वा। अट्ठिमिञ्जं आहच्च अट्ठासि पीतिसमुट्ठानउळारोळाररूपप्पवत्तिया। तेनाह ‘‘हदयङ्गमनीयो हुत्वा’’ति।
धम्मतायसमादिण्णन्ति कस्सचि सन्तिके अग्गहेत्वा सयमेव तस्मिं खणे संयता होमाति यथासंयता। ततियपदेनाति ‘‘सिक्खेम सुसील्य’’न्ति इमिना पदेन। सेसाति वुत्तावसेसा। तिस्सो अदिन्नादानमिच्छाचारसुरापानविरतियो। गहिता गोबलीबद्दञायेन। छातकं दुब्भिक्खञ्च एत्थाति छातकदुब्भिक्खा, जिघच्छादुब्भिक्खाबहुलायाति अत्थो। पिसाचयक्खयोनियाति पेत्तिविसयसदिसयक्खयोनिया अपि नाम मुच्चेमाति योजना।
पियङ्करसुत्तवण्णना निट्ठिता।
७. पुनब्बसुसुत्तवण्णना
२४१.वसनट्ठानग्गहणेन रत्तिट्ठानदिवाट्ठानादयो सङ्गण्हाति। द्वादसहत्थमत्तमेव गण्हाति पकतिसञ्चरणूपचारमत्तब्यापनतो। यथापरिसन्ति परिसानुरूपं, यत्थ यत्थ परिसा तिट्ठति, तं तं ठानं गच्छति परिसपरियन्तिकत्ता। सत्थु मुखविकाराभावतो पवेसानुञ्ञं सल्लक्खेन्ती ‘‘नून अयं कताधिकारा भविस्सती’’ति अनुमानसिद्धं उपनिस्सयं दिस्वा। एकीभावगमनेनाति हत्थपासूपगमनेन परिसाय मिस्सीभावप्पत्तिया। पुत्तकाति पुत्तपुत्तियो। अनुकम्पायञ्हि क-सद्दो।
निब्बानारम्मणेन अरियमग्गेन मुञ्चियमाना गन्था ‘‘निब्बानं आगम्म पमुच्चन्ती’’ति वुत्ता। वेलातिक्कन्ताति पमाणतो परिच्छिन्दितुं न सक्काति आह ‘‘पमाणातिक्कन्ता’’ति। पियायनाति आसीसना। आसीसनं पेमवसेन पेमवत्थुनो एसना पत्थनाव होतीति आह ‘‘मग्गना पत्थना’’ति। ततोति पियपुत्तादितो। पाणीनन्ति सामिअत्थे पुथुवचनं दुक्खसद्दापेक्खं। के मोचेतीति मोचनकिरियाय कम्मं पुच्छति? इभरो पन अत्थवसेन विभत्तिविपरिणामोति ‘‘पाणिनेति आहरित्वा वत्तब्ब’’न्ति आह। अभिसम्बुधन्ति अभिसम्बुधन्तो। तेनाह ‘‘अभिसम्बुद्धो’’ति। सद्धम्मस्साति उपयोगत्थे सामिवचनन्ति आह ‘‘सद्धम्ममेव अजानित्वा’’ति।
पुत्तस्स अनुमोदनं करोन्तीति पुत्तस्स पटिपत्तिअनुमोदनं करोन्ती। उग्गताति एत्थ कलले वट्टदुक्खे निमुज्जमाना ततो सीसं उक्खिपितुं असक्कोन्ति अज्ज बुद्धानुभावेन पञ्ञासीसं उक्खिपिता उग्गता। पुन विनिपाताभावतो सम्मदेव उग्गतत्ता समुग्गता। तथाभूता सासनेपि उग्गता समुग्गता जाता। चतुसच्चपटिवेधभावन्ति चतुसच्चपटिवेधस्स अत्थिभावं। कण्डुकच्छुआदीति आदि-सद्देन जेगुच्छअसातादिं सङ्गण्हाति। दिब्बसम्पत्तिं पटिलभति पवत्तियं सम्पत्तिदायिनो कम्मस्स कतोकासत्ता। तुण्ही उत्तरिके होहीति मातु-वचनं सम्पटिच्छित्वा तस्स विसेसाधिगमस्स अविबन्धकरणसम्मापयोगेन यथालद्धविसेसाय मातुया वसेन यस्मा धीता दिट्ठधम्मिकसम्पत्तिलाभी, तस्मा वुत्तं ‘‘मातु आनुभावेनेवा’’ति।
पुनब्बसुसुत्तवण्णना निट्ठिता।
८. सुदत्तसुत्तवण्णना
२४२.करणीयेनाति एत्थ करणीयन्ति वाणिज्जकम्मं अधिप्पेतन्ति तं विवरन्तो ‘‘अनाथपिण्डिको चा’’तिआदिमाह। विक्कीयतीति विक्कयं गच्छति। तथेव करोतीति यथा राजगहसेट्ठिना सावत्थिं गन्त्वा कतं, तथेव राजगहं गन्त्वा करोति। स्वायन्ति अनाथपिण्डिको।
तं दिवसन्ति यं दिवसं अनाथपिण्डिको, गहपति, राजगहसमीपं उपगतो, तं दिवसं। पण्णन्ति सासनं। न सुणीति असुणन्तो ‘‘पण्णं न सुणी’’ति वुत्तो। धम्मगारवेन हि सो सेट्ठि अञ्ञं किच्चं तिणायपि न मञ्ञि। तेनाह ‘‘धम्मस्सवनत्थाया’’तिआदि। दारकरूपानन्ति दारकानं। अनत्थन्तरकरो हि रूप-सद्दो यथा ‘‘गोरूपान’’न्ति। पञ्चवण्णन्ति खुद्दिकादिभेदं पञ्चप्पकारं पीतिं पटिलभि। अनुक्कमेन हि ता एतस्स सम्भवन्ति। ‘‘सीसेन उट्ठाय…पे॰… गच्छती’’ति पदं पीतिसमुट्ठानरूपवसेन लक्खेत्वा वुत्तं।
सिवथिकाय वसतीति सिवथिकाय समीपे वसति। सुसानस्सासन्नट्ठाने हि सो विहारो। अथस्साति अथस्स अनाथपिण्डिकस्स ‘‘अकालो…पे॰… उपसङ्कमिस्सामी’’ति एतं अहोसि। बुद्धगताय सतियाति अञ्ञं किञ्चि अचिन्तेत्वा बुद्धगताय एव सतिया सयनवरगतो निपज्जि। तेन वुत्तं ‘‘तं दिवस’’न्तिआदि।
बलवप्पसादोति बुद्धारम्मणा बलवती सद्धा। पीतिआलोकोति पुरिमबुद्धेसु चिरकालं परिचयं गतस्स बलवतो पसादस्स वसेन ‘‘बुद्धो’’ति नामं सवनमत्तेन उप्पन्नाय उळाराय पीतिया समुट्ठापितो विपस्सनोभाससदिसो सातिसयो आलोको होति चित्तपच्चयउतुसमुट्ठानो। तेनाह ‘‘सब्बतमं विगच्छी’’तिआदि। ‘‘देवता हि कता’’तिपि वदन्ति, पुरिमो एवेत्थ युत्तो।
अमनुस्साति अधिगतविसेसा देवता। ता हि सेट्ठिस्स सम्पत्तिं पच्चक्खतो पस्सिंसु। तेनाह ‘‘अयं महासेट्ठी’’तिआदि। अल्लसरीरन्ति तावदेव छड्डितं अच्छिन्नं वा कळेवरं। अपरम्पीति मतं कुथितकुणपं। परिकिरिंसूति समन्ततो ओसरिता अहेसुं। आलोको अन्तरधायिपीतिवेगस्स मन्दभावेन तंसमुट्ठानरूपानं दुब्बलभावतो।
इमिनावाति अधिकारेन सहस्सपदेन एव सम्बन्धितब्बानि। पदं वीतिहरति एत्थाति पदवीतिहारो, पदवीतिहारट्ठानं। समगमनेति दुतविलम्बितं अकत्वा समगमने। ततोति तेसु सोळसभागेसु। एको कोट्ठासोति यथावुत्तं पदवीतिहारपदेसं सोळसधा भिन्नस्स एको भागो। पवत्तचेतनाति यथावुत्तकलासङ्खातस्स पदेसस्स लङ्घनधावनपवत्तचेतना। पदं वा वीतिहरति एतेनाति पदवीतिहारो, तथापवत्ता कुसलचेतना। ‘‘तस्सा फलं सोळसधा कत्वा’’ति वदन्ति। पतिट्ठहन्तस्स वसेन गहितन्ति योजना। विवट्टनिस्सिताय एव रतनत्तयपूजाय धम्मस्सवनस्स सिक्खापदसमादानस्स सरणगमनस्स च अत्थाय गच्छतोपि वसेन वट्टति। पठमं वुत्तगमनं लोकुत्तरविसेसाधिगमस्स एकन्तिकं, दुतियं अनेकन्तिकन्ति ‘‘वट्टतियेवा’’ति सासङ्कवचनं।
९. पठमसुक्कासुत्तवण्णना
२४३.रथिकन्ति रच्छं। गहेत्वाति गन्त्वा। सिङ्घाटकन्ति अञ्ञत्थ तिकोणा रच्छा वुच्चति। इध पन ‘‘चतुक्क’’न्ति वुत्तं। ‘‘मधुपीका’’ति एत्थ मधु-सद्देन मधुविसेसो वुच्चतीति आह ‘‘गन्धमधुपानं पीता विया’’ति। सामञ्ञजोतना हि विसेसे तिट्ठतीति गन्धमधूति च अतिविय मधुरो मदनियो एको मधुविसेसो। तेनाह ‘‘असञ्ञी हुत्वा सयतेवा’’ति।
न पटिवानीयं न अपनेतब्बन्ति अप्पटिवानीयं। तेनाह ‘‘बाहिरकञ्ही’’तिआदि। यं किञ्चि सन्तपणीतभावावहं न सेचनन्ति असेचनकं। ततो एव अनासित्तकं। ओजवन्तन्ति बहुसम्मतओजवन्तसदिसताय ओजवन्तं। तेनाह ‘‘यथा ही’’तिआदि। धम्मतायाति अत्तनो सभावेनेव। मधुरो इट्ठो। पिवन्ती वियाति सुक्काय भिक्खुनिया उपनीयमानं सद्धम्मामतरसं अत्तनो सोतञ्जलिं पूरेत्वा ओदहन्तीव। वलाहकतो आगतं वलाहकं।
पठमसुक्कासुत्तवण्णना निट्ठिता।
१०. दुतियसुक्कासुत्तवण्णना
२४४.बहुं वत पुञ्ञं पसवति सब्बगन्थविमुत्तिया सीलसमन्नागतेन अग्गदक्खिणेय्याय सुक्काय थेरिया भोजनस्स दिन्नत्ता।
दुतियसुक्कासुत्तवण्णना निट्ठिता।
११. चीरासुत्तवण्णना
२४५.एकादसमं उत्तानमेव दसमेन सदिसत्ता। तत्थ हि भोजनं उपासकस्स आभतं, इध चीवरदानन्ति अयमेव विसेसो।
चीरासुत्तवण्णना निट्ठिता।
१२. आळवकसुत्तवण्णना
२४६.आळवियन्ति इत्थिलिङ्गवसेन तं रट्ठम्पि नगरम्पि वुच्चति। रट्ठे अधिप्पेतेपि न एत्थ बहुवचनं तथारुळ्हिया अभावतो। तञ्च भवनन्ति तञ्च आळवकस्स यक्खस्स भवनं। तत्थाति आळवकस्स भवने। ‘‘अथ खो आळवको यक्खो येन भगवा तेनुपसङ्कमी’’ति एत्थ तस्मिं पाठपदेसे। अयमनुपुब्बिकथाति अयं इदानि वुच्चमाना अनुपुब्बतो आगता कथा। आळविया इस्सरोति आळवो, आळवकोति च राजा वुत्तो। कदाचि चोरपटिबाहनत्थं, कदाचि उस्साहसत्तिविभावनवसेन पटिराजनिसेधनत्थं, कदाचि लक्खयोग्यविनियोगवसेन ब्यायामकरणत्थञ्च। मिगानं वननतो वसनतो वानतो वा ‘‘मिगवा’’ति लद्धसमञ्ञं मिगवं। तस्सेवाति रञ्ञो एव। मिगोति एको एणिमिगो। तियोजनन्ति अच्चन्तसंयोगे उपयोगवचनं। उदकं विय पविसित्वा ठितन्ति यथा परिस्समप्पत्तो उदकं पविसित्वा ठितो निरस्सासो होति, एवं विय ठितं। मूलन्ति समीपं। यक्खं दिस्वाव रञ्ञो भयं छम्भितत्तं ऊरुत्थम्भं अहोसि, तस्मा राजा पलायितुं नासक्खि। तेन वुत्तं ‘‘खादितुं उपगतो’’ति। अथ राजा द्विधा छिन्नं मिगं दत्वा अत्तानं मोचेतुकामो अहोसि। यक्खो ‘‘ननु मम हत्थगतकालतो पट्ठाय मिगोपि मम सन्तको, तत्थ किन्नाम ते केराटियमिदं दत्वा अत्तनो मोचन’’न्ति राजानं न मुञ्चि। अथ राजा तस्स तादिसं पटिञ्ञातं अकासि। तेन वुत्तं ‘‘राजा तेन सद्धि’’न्तिआदि। भवनं अनुपगतन्ति इदं मम भवनं अनुपगतं। अननुञ्ञातन्ति उपगतेन सामिभूतेन अननुञ्ञातञ्च। एतेन उपगतं तं, इदानि तादिसेन अनुञ्ञातञ्च खादितुं लभामीति दस्सेति।
मच्चुपथेति मच्चुगोचरे। आसन्नमरणताय एवमाहंसु।
तं आळवककुमारं आदाय पक्कमिंसूति योजना। तस्स रञ्ञो महेसी आळवककुमारस्स माताति वुत्ता। देविसहस्सानं विप्पलपन्तीनन्ति वचनं परिणामेतब्बं।
देसनापरियोसानेति यक्खं दमेत्वा पच्चागन्त्वा नगरद्वारसमीपे रुक्खमूले निसिन्नेन भगवता सराजिकाय महतिया परिसाय देसितदेसनाय परियोसाने। सोति भगवा। भवने एवाति विमाने एव। भगवापि पस्सति पकतिचक्खुनाव निग्रोधस्स उपरि निब्बत्तत्ता।
तत्राति तस्मिं ‘‘रोसेतुकामताया’’ति वचने। तेसन्ति सातागिरिहेमवतानं। कालदीपदेसकुलजनेत्तिआयुप्पमाणविसयं पञ्चमहाविलोकितं। ‘‘सीतं ब्यपगतं होति, उण्हञ्च उपसम्मती’’तिआदिना (बु॰ वं॰ २.८३) आगतानि द्वत्तिंस पुब्बनिमित्तानि। कटिप्पदेसवत्थिकोसकण्णतो तिधा। सद्दोति आळवकस्स उग्घोसितसद्दो।
इमिना पसङ्गेन सकलजम्बुदीपं ब्यापेत्वा पवत्ते अपरेपि तयो सद्दे यथा एते, एवं आळवकस्स उग्घोसितसद्दोपीति दस्सेतुं ‘‘चत्तारो’’तिआदि वुत्तं। ओसक्कन्तेति परिहायमाने।