॥ नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स॥
संयुत्तनिकाये
निदानवग्ग-अट्ठकथा
१. निदानसंयुत्तं
१. बुद्धवग्गो
१. पटिच्चसमुप्पादसुत्तवण्णना
१.एवंमे सुतन्ति – निदानवग्गे पठमं पटिच्चसमुप्पादसुत्तं। तत्रायं अनुपुब्बपदवण्णना – तत्र खो भगवा भिक्खू आमन्तेसीति, एत्थ तत्राति देसकालपरिदीपनं। तञ्हि ‘‘यं समयं विहरति, तत्र समये, यस्मिञ्च जेतवने विहरति, तत्र जेतवने’’ति दीपेति। भासितब्बयुत्ते वा देसकाले दीपेति। न हि भगवा अयुत्ते देसे काले च धम्मं भासति। ‘‘अकालो खो ताव बाहिया’’तिआदि (उदा॰ १०) चेत्थ साधकं। खोति पदपूरणमत्ते, अवधारणे आदिकालत्थे वा निपातो। भगवाति लोकगरुदीपनं। भिक्खूति कथासवनयुत्तपुग्गलवचनं। अपिचेत्थ ‘‘भिक्खकोति भिक्खु, भिक्खाचरियं अज्झूपगतोति भिक्खू’’तिआदिना (पारा॰ ४५; विभ॰ ५१०) नयेन वचनत्थो वेदितब्बो। आमन्तेसीति आलपि, अभासि, सम्बोधेसि, अयमेत्थ अत्थो। अञ्ञत्र पन ञापनेपि होति। यथाह – ‘‘आमन्तयामि वो, भिक्खवे, पटिवेदयामि वो, भिक्खवे’’ति। पक्कोसनेपि। यथाह – ‘‘एहि त्वं, भिक्खु, मम वचनेन सारिपुत्तं आमन्तेही’’ति (अ॰ नि॰ ९.११)। भिक्खवोति आमन्तनाकारदीपनं। तञ्च भिक्खनसीलतादिगुणयोगसिद्धत्ता वुत्तं। भिक्खनसीलतागुणयुत्तोपि हि भिक्खु, भिक्खनधम्मतागुणयुत्तोपि भिक्खने साधुकारितागुणयुत्तोपीति सद्दविदू मञ्ञन्ति। तेन च तेसं भिक्खनसीलतादिगुणयोगसिद्धेन वचनेन हीनाधिकजनसेवितवुत्तिं पकासेन्तो उद्धतदीनभावनिग्गहं करोति। ‘‘भिक्खवो’’ति इमिना च करुणाविप्फारसोम्महदयनयननिपातपुब्बङ्गमेन वचनेन ते अत्तनो अभिमुखे करोन्तो तेनेव कथेतुकम्यतादीपकेन नेसं वचनेन सोतुकम्यतं जनेति, तेनेव च सम्बोधनत्थेन साधुकं मनसिकारेपि नियोजेति। साधुकं मनसिकारायत्ता हि सासनसम्पत्ति।
अपरेसुपि देवमनुस्सेसु विज्जमानेसु कस्मा भिक्खूयेव आमन्तेसीति चे? जेट्ठसेट्ठासन्नसदासन्निहितभावतो। सब्बपरिससाधारणा हि भगवतो धम्मदेसना, परिसाय जेट्ठा भिक्खू पठमं उप्पन्नत्ता, सेट्ठा अनगारियभावं आदिं कत्वा सत्थुचरियानुविधायकत्ता सकलसासनपटिग्गाहकत्ता च, आसन्ना तत्थ निसिन्नेसु सत्थुसन्तिकत्ता, सदासन्निहिता सत्थुसन्तिकावचरत्ताति। अपिच ते धम्मदेसनाय भाजनं यथानुसिट्ठं पटिपत्तिसब्भावतो। विसेसतो च एकच्चे भिक्खूयेव सन्धाय अयं देसनापीति एवं आमन्तेसि।
किमत्थं पन भगवा धम्मं देसेन्तो पठमं भिक्खू आमन्तेसि, न धम्ममेव देसेसीति? सतिजननत्थं। भिक्खू अञ्ञं चिन्तेन्तापि विक्खित्तचित्तापि धम्मं पच्चवेक्खन्तापि कम्मट्ठानं मनसिकरोन्तापि निसिन्ना होन्ति। ते अनामन्तेत्वा धम्मे देसियमाने ‘‘अयं देसना किंनिदाना किंपच्चया कतमाय अट्ठुप्पत्तिया देसिता’’ति सल्लक्खेतुं असक्कोन्ता दुग्गहितं वा गण्हेय्युं, न वा गण्हेय्युं, तेन नेसं सतिजननत्थं भगवा पठमं आमन्तेत्वा पच्छा धम्मं देसेति।
भदन्तेति गारववचनमेतं, सत्थुनो पटिवचनदानं वा। अपिचेत्थ ‘‘भिक्खवो’’ति वदमानो भगवा भिक्खू आलपति। ‘‘भदन्ते’’ति वदमाना ते भगवन्तं पच्चालपन्ति। तथा हि ‘‘भिक्खवो’’ति भगवा आभासति, ‘‘भदन्ते’’ति पच्चाभासन्ति। ‘‘भिक्खवो’’ति पटिवचनं दापेति, ‘‘भदन्ते’’ति पटिवचनं देन्ति। ते भिक्खूति ये भगवा आमन्तेसि, ते। भगवतो पच्चस्सोसुन्ति भगवतो आमन्तनं पतिअस्सोसुं, अभिमुखा हुत्वा सुणिंसु सम्पटिच्छिंसु पटिग्गहेसुन्ति अत्थो। भगवा एतदवोचाति, भगवा एतं इदानि वत्तब्बं सकलसुत्तं अवोच। एत्तावता यं आयस्मता आनन्देन अत्थब्यञ्जनसम्पन्नस्स बुद्धानं देसनाञाणगम्भीरभावसंसूचकस्स इमस्स सुत्तस्स सुखावगाहणत्थं कालदेसदेसकपरिसापदेसप्पटिमण्डितं निदानं भासितं, तस्स अत्थवण्णना समत्ता।
इदानि पटिच्चसमुप्पादं वोतिआदिना नयेन भगवता निक्खित्तस्स सुत्तस्स संवण्णनाय ओकासो अनुप्पत्तो। सा पनेसा सुत्तवण्णना यस्मा सुत्तनिक्खेपं विचारेत्वा वुच्चमाना पाकटा होति, तस्मा सुत्तनिक्खेपं ताव विचारेस्साम। चत्तारो हि सुत्तनिक्खेपा – अत्तज्झासयो, परज्झासयो, पुच्छावसिको, अट्ठुप्पत्तिकोति। तत्थ यानि सुत्तानि भगवा परेहि अनज्झिट्ठो केवलं अत्तनो अज्झासयेनेव कथेति, सेय्यथिदं – दसबलसुत्तन्तहारको चन्दोपम-वीणोपम-सम्मप्पधान-इद्धिपाद-इन्द्रियबल-बोज्झङ्गमग्गङ्ग-सुत्तन्तहारकोति एवमादीनि, तेसं अत्तज्झासयो निक्खेपो।
यानि पन ‘‘परिपक्का खो राहुलस्स विमुत्तिपरिपाचनीया धम्मा। यंनूनाहं राहुलं उत्तरिं आसवानं खये विनेय्य’’न्ति (सं॰ नि॰ ४.१२१; म॰ नि॰ ३.४१६) एवं परेसं अज्झासयं खन्तिं निज्झानक्खमं मनं अभिनीहारं बुज्झनभावञ्च अपेक्खित्वा परज्झासयवसेन कथितानि, सेय्यथिदं – चूळराहुलोवादसुत्तं, महाराहुलोवादसुत्तं, धम्मचक्कप्पवत्तनं, अनत्तलक्खणसुत्तं, आसीविसोपमसुत्तं, धातुविभङ्गसुत्तन्ति, एवमादीनि, तेसं परज्झासयो निक्खेपो।
भगवन्तं पन उपसङ्कमित्वा चतस्सो परिसा चत्तारो वण्णा नागा सुपण्णा गन्धब्बा असुरा यक्खा महाराजानो तावतिंसादयो देवा महाब्रह्माति एवमादयो ‘‘बोज्झङ्गा बोज्झङ्गाति, भन्ते, वुच्चन्ति – (सं॰ नि॰ ५.२०२) नीवरणा नीवरणाति, भन्ते, वुच्चन्ति – इमे नु खो, भन्ते, पञ्चुपादानक्खन्धा, किंसूध वित्तं पुरिसस्स सेट्ठ’’न्तिआदिना (सं॰ नि॰ १.२४६; सु॰ नि॰ १८३) नयेन पञ्हं पुच्छन्ति। एवं पुट्ठेन भगवता यानि कथितानि बोज्झङ्गसंयुत्तादीनि, यानि वा पनञ्ञानिपि देवतासंयुत्त, मारसंयुत्त, ब्रह्मसंयुत्त, सक्कपञ्ह, चूळवेदल्ल, महावेदल्ल, सामञ्ञफलआळवक, सूचिलोम, खरलोमसुत्तादीनि, तेसं पुच्छावसिको निक्खेपो।
यानि पन तानि उप्पन्नं कारणं पटिच्च कथितानि, सेय्यथिदं – धम्मदायादं। चूळसीहनादसुत्तं पुत्तमंसूपमं दारुक्खन्धूपमं अग्गिक्खन्धूपमं फेणपिण्डूपमं पारिच्छत्तकूपमन्ति एवमादीनि, तेसं अट्ठुप्पत्तिको निक्खेपो।
एवमेतेसु चतूसु निक्खेपेसु इमस्स पटिच्चसमुप्पादसुत्तस्स परज्झासयो निक्खेपो। परपुग्गलज्झासयवसेन हिदं भगवता निक्खित्तं। कतमेसं पुग्गलानं अज्झासयवसेनाति? उग्घटितञ्ञूनं। चत्तारो हि पुग्गला उग्घटितञ्ञू विपञ्चितञ्ञू नेय्यो पदपरमोति। तत्थ यस्स पुग्गलस्स सह उदाहटवेलाय धम्माभिसमयो होति, अयं वुच्चति पुग्गलो उग्घटितञ्ञू। यस्स पुग्गलस्स संखित्तेन भासितस्स वित्थारेन अत्थे विभजियमाने धम्माभिसमयो होति, अयं वुच्चति पुग्गलो विपञ्चितञ्ञू। यस्स पुग्गलस्स उद्देसतो परिपुच्छतो योनिसो मनसिकरोतो, कल्याणमित्ते सेवतो, भजतो, पयिरुपासतो, अनुपुब्बेन धम्माभिसमयो होति, अयं वुच्चति पुग्गलो नेय्यो। यस्स पुग्गलस्स बहुम्पि सुणतो, बहुम्पि धारयतो, बहुम्पि वाचयतो न ताय जातिया धम्माभिसमयो होति, अयं वुच्चति पुग्गलो पदपरमो। इति इमेसु चतूसु पुग्गलेसु उग्घटितञ्ञूपुग्गलानं अज्झासयवसेन इदं सुत्तं निक्खित्तं।
तदा किर पञ्चसता जनपदवासिका भिक्खू सब्बेव एकचरा द्विचरा तिचरा चतुचरा पञ्चचरा सभागवुत्तिनो धुतङ्गधरा आरद्धवीरिया युत्तयोगा विपस्सका सण्हं सुखुमं सुञ्ञतं पच्चयाकारदेसनं पत्थयमाना सायन्हसमये भगवन्तं उपसङ्कमित्वा, वन्दित्वा, रत्तकम्बलसाणिया परिक्खिपमाना विय देसनं पच्चासीसमाना परिवारेत्वा निसीदिंसु। तेसं अज्झासयवसेन भगवा इदं सुत्तं आरभि। यथा हि छेको चित्तकारो अपरिकम्मकतभित्तिं लभित्वा, न आदितोव रूपं समुट्ठापेसि, महामत्तिकलेपादीहि पन भित्तिपरिकम्मं ताव कत्वा , कतपरिकम्माय भित्तिया रूपं समुट्ठापेति, कतपरिकम्मं पन भित्तिं लभित्वा, भित्तिपरिकम्मब्यापारं अकत्वा, रङ्गजातानि योजेत्वा, वट्टिकं वा तूलिकं वा आदाय रूपमेव समुट्ठापेति, एवमेव भगवा अकताभिनिवेसं आदिकम्मिककुलपुत्तं लभित्वा नास्स आदितोव अरहत्तपदट्ठानं सण्हं सुखुमं सुञ्ञतं विपस्सनालक्खणं आचिक्खति, सीलसमाधिकम्मस्सकतादिट्ठिसम्पदाय पन योजेन्तो पुब्बभागपटिपदं ताव आचिक्खति। यं सन्धाय वुत्तं –
‘‘तस्मातिह त्वं, भिक्खु, आदिमेव विसोधेहि कुसलेसु धम्मेसु। को चादि कुसलानं धम्मानं? सीलञ्च सुविसुद्धं दिट्ठि च उजुका। यतो खो ते, भिक्खु, सीलञ्च सुविसुद्धं भविस्सति दिट्ठि च उजुका। ततो त्वं, भिक्खु, सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय चत्तारो सतिपट्ठाने तिविधेन भावेय्यासि। कतमे चत्तारो? इध त्वं, भिक्खु, अज्झत्तं वा काये कायानुपस्सी विहराहि आतापी सम्पजानो सतिमा विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं। बहिद्धा वा काये…पे॰… अज्झत्तबहिद्धा वा काये…पे॰… धम्मेसु धम्मानुपस्सी विहराहि आतापी सम्पजानो सतिमा विनेय्य लोके अभिज्झादोमनस्सं। यतो खो त्वं, भिक्खु, सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाय इमे चत्तारो सतिपट्ठाने एवं तिविधेन भावेस्ससि, ततो तुय्हं, भिक्खु, या रत्ति वा दिवसो वा आगमिस्सति, वुद्धियेव पाटिकङ्खा कुसलेसु धम्मेसु, नो परिहानी’’ति (सं॰ नि॰ ५.३६९)।
एवं आदिकम्मिककुलपुत्तस्स सीलकथाय परिकम्मं कथेत्वा, अरहत्तपदट्ठानं सण्हं सुखुमं सुञ्ञतं विपस्सनालक्खणं आचिक्खति।
परिसुद्धसीलं पन आरद्धवीरियं युत्तयोगं विपस्सकं लभित्वा, नास्स पुब्बभागपटिपदं आचिक्खति, उजुकमेव पन अरहत्तपदट्ठानं सण्हं सुखुमं सुञ्ञतं विपस्सनालक्खणं आचिक्खति। इमे पञ्चसता भिक्खू पुब्बभागपटिपदं परिसोधेत्वा ठिता सुधन्तसुवण्णसदिसा सुपरिमज्जितमणिक्खन्धसन्निभा, एको लोकुत्तरमग्गोव नेसं अनागतो। इति तस्सागमनत्थाय सत्था तेसं अज्झासयं अपेक्खमानो इदं सुत्तं आरभि।
तत्थ पटिच्चसमुप्पादन्ति पच्चयाकारं। पच्चयाकारो हि अञ्ञमञ्ञं पटिच्च सहिते धम्मे उप्पादेति। तस्मा पटिच्चसमुप्पादोति वुच्चति। अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गतो गहेतब्बो।
वोति अयं वो-सद्दो पच्चत्त-उपयोगकरण-सम्पदान-सामिवचन-पदपूरणेसु दिस्सति। ‘‘कच्चि पन वो अनुरुद्धा समग्गा सम्मोदमाना’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.३२६; महाव॰ ४६६) हि पच्चत्ते दिस्सति। ‘‘गच्छथ, भिक्खवे, पणामेमि वो’’तिआदीसु (म॰ नि॰ २.१५७) उपयोगे। ‘‘न वो मम सन्तिके वत्थब्ब’’न्तिआदीसु (म॰ नि॰ २.१५७) करणे। ‘‘वनपत्थपरियायं वो, भिक्खवे, देसेस्सामी’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.१९०) सम्पदाने। ‘‘सब्बेसं वो, सारिपुत्त, सुभासित’’न्तिआदीसु (म॰ नि॰ १.३४५) सामिवचने। ‘‘ये हि वो अरिया परिसुद्धकायकम्मन्ता’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.३५) पदपूरणमत्ते। इध पनायं सम्पदाने दट्ठब्बो। भिक्खवेति पतिस्सवेन अभिमुखीभूतानं पुन आलपनं। देसेस्सामीति देसनापटिजाननं। तं सुणाथाति तं पटिच्चसमुप्पादं तं देसनं मया वुच्चमानं सुणाथ।
साधुकं मनसि करोथाति एत्थ पन साधुकं साधूति एकत्थमेतं। अयञ्च साधुसद्दो आयाचन-सम्पटिच्छन-सम्पहंसन-सुन्दर-दळ्हीकम्मादीसु दिस्सति। ‘‘साधु मे, भन्ते, भगवा संखित्तेन धम्मं देसेतू’’तिआदीसु (अ॰ नि॰ ४.२५७; सं॰ नि॰ ४.६५; ५.३८१) हि आयाचने दिस्सति। ‘‘साधु, भन्तेति खो सो भिक्खु भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा’’तिआदीसु (म॰ नि॰ ३.८६) सम्पटिच्छने। ‘‘साधु साधु, सारिपुत्ता’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ ३.३४९) सम्पहंसने।
‘‘साधु धम्मरुची राजा, साधु पञ्ञाणवा नरो।
साधु मित्तानमद्दुब्भो, पापस्स अकरणं सुख’’न्ति॥ –
आदीसु (जा॰ २.१८.१०१) सुन्दरे। ‘‘तेन हि, ब्राह्मण, साधुकं सुणाही’’तिआदीसु (अ॰ नि॰ ५.१९२) साधुकसद्दोयेव दळ्हीकम्मे आणत्तियन्तिपि वुच्चति। इध पनायं एत्थेव दळ्हीकम्मे आणत्तिया च अत्थो वेदितब्बो, सुन्दरत्थेपि वट्टति। दळ्हीकरणत्थेन हि ‘‘दळ्हं इमं धम्मं सुणाथ, सुग्गहितं गण्हन्ता’’, आणत्तिअत्थेन ‘‘मम आणत्तिया सुणाथ’’ सुन्दरत्थेन ‘‘सुन्दरमिमं भद्दकं धम्मं सुणाथा’’ति एतं दीपितं होति। मनसि करोथाति आवज्जेथ। समन्नाहरथाति अत्थो। अविक्खित्तचित्ता हुत्वा निसामेथ, चित्ते करोथाति अधिप्पायो।
इदानेत्थ तं सुणाथाति सोतिन्द्रियविक्खेपनिवारणमेतं। साधुकं मनसि करोथाति मनसिकारे दळ्हीकम्मनियोजनेन मनिन्द्रियविक्खेपनिवारणं। पुरिमञ्चेत्थ ब्यञ्जनविपल्लासगाहनिवारणं, पच्छिमं अत्थविपल्लासगाहनिवारणं। पुरिमेन च धम्मस्सवने नियोजेति, पच्छिमेन सुतानं धम्मानं धारणूपपरिक्खासु। पुरिमेन च ‘‘सब्यञ्जनो अयं धम्मो, तस्मा सवनीयो’’ति दीपेति, पच्छिमेन ‘‘सात्थो, तस्मा मनसि कातब्बो’’ति। साधुकपदं वा उभयपदेहि योजेत्वा, ‘‘यस्मा अयं धम्मो धम्मगम्भीरो च देसनागम्भीरो च, तस्मा सुणाथ साधुकं। यस्मा अत्थगम्भीरो च पटिवेधगम्भीरो च, तस्मा साधुकं मनसि करोथा’’ति एवं योजना वेदितब्बा। भासिस्सामीति देसेस्सामि। ‘‘तं सुणाथा’’ति एत्थ पटिञ्ञातं देसनं संखित्ततोव न देसेस्सामि, अपिच खो वित्थारतोपि नं भासिस्सामीति वुत्तं होति। सङ्खेपवित्थारवाचकानि हि एतानि पदानि। यथाह वङ्गीसत्थेरो –
‘‘संखित्तेनपि देसेति, वित्थारेनपि भासति।
साळिकायिव निग्घोसो, पटिभानं उदीरयी’’ति॥ (सं॰ नि॰ १.२१४; थेरगा॰ १२४१)।
एवं वुत्ते उस्साहजाता हुत्वा एवं, भन्तेति खो ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं सत्थु वचनं सम्पटिच्छिंसु, पटिग्गहेसुन्ति वुत्तं होति।
अथ नेसं भगवा एतदवोच – एतं इदानि वत्तब्बं ‘‘कतमो च, भिक्खवे, पटिच्चसमुप्पादो’’तिआदिं सकलं सुत्तं अवोच। तत्थ कतमो च, भिक्खवे, पटिच्चसमुप्पादोति कथेतुकम्यतापुच्छा। पञ्चविधा हि पुच्छा अदिट्ठजोतनापुच्छा दिट्ठसंसन्दनापुच्छा विमतिच्छेदनापुच्छा अनुमतिपुच्छा कथेतुकम्यतापुच्छाति, तासं इदं नानत्तं –
कतमा अदिट्ठजोतना पुच्छा (महानि॰ १५०; चूळनि॰ पुण्णकमाणवपुच्छानिद्देस १२)? पकतिया लक्खणं अञ्ञातं होति अदिट्ठं अतुलितं अतीरितं अविभूतं अविभावितं। तस्स ञाणाय दस्सनाय तुलनाय तीरणाय विभूताय विभावनत्थाय पञ्हं पुच्छति। अयं अदिट्ठजोतनापुच्छा।
कतमा दिट्ठसंसन्दनापुच्छा? पकतिया लक्खणं ञातं होति दिट्ठं तुलितं तीरितं विभूतं विभावितं। सो अञ्ञेहि पण्डितेहि सद्धिं संसन्दनत्थाय पञ्हं पुच्छति। अयं दिट्ठसंसन्दनापुच्छा।
कतमा विमतिच्छेदनापुच्छा? पकतिया संसयपक्खन्दो होति विमतिपक्खन्दो द्वेळ्हकजातो – ‘‘एवं नु खो, न नु खो, कथं नु खो’’ति, सो विमतिच्छेदनत्थाय पञ्हं पुच्छति, अयं विमतिच्छेदनापुच्छा।
कतमा अनुमतिपुच्छा? भगवा भिक्खूनं अनुमतिया पञ्हं पुच्छति – ‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, रूपं निच्चं वा अनिच्चं वा’’ति, अनिच्चं, भन्ते। यं पनानिच्चं दुक्खं वा तं सुखं वाति, दुक्खं, भन्ते। यं पनानिच्चं दुक्खं विपरिणामधम्मं, कल्लं नु तं समनुपस्सितुं – ‘‘एतं मम एसोहमस्मि एसो मे अत्ता’’ति, नो हेतं भन्तेति (सं॰ नि॰ ३.७९)। अयं अनुमतिपुच्छा।
कतमा कथेतुकम्यतापुच्छा? भगवा भिक्खूनं कथेतुकम्यताय पञ्हं पुच्छति – ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, सतिपट्ठाना। कतमे चत्तारो’’ति? अयं कथेतुकम्यतापुच्छाति।
तत्थ बुद्धानं पुरिमा तिस्सो पुच्छा नत्थि। कस्मा? बुद्धानञ्हि तीसु अद्धासु किञ्चि सङ्खतं अद्धाविमुत्तं वा असङ्खतं अदिट्ठं अजोतितं अतुलितं अतीरितं अविभूतं अविभावितं नाम नत्थि। तेन नेसं अदिट्ठजोतनापुच्छा नत्थि। यं पन भगवता अत्तनो ञाणेन पटिविद्धं, तस्स अञ्ञेन समणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेन वा ब्रह्मुना वा सद्धिं संसन्दनकिच्चं नत्थि। तेनस्स दिट्ठसंसन्दनापुच्छा नत्थि। यस्मा पनेस अकथंकथी तिण्णविचिकिच्छो सब्बधम्मेसु विहतसंसयो। तेनस्स विमतिच्छेदनापुच्छा नत्थि। इतरा पन द्वे पुच्छा भगवतो अत्थि। तासु अयं कथेतुकम्यता पुच्छाति वेदितब्बा।
इदानि ताव पुच्छाय पुट्ठं पच्चयाकारं विभजन्तो अविज्जापच्चया, भिक्खवे, सङ्खारातिआदिमाह। एत्थ च यथा नाम ‘‘पितरं कथेस्सामी’’ति आरद्धो ‘‘तिस्सस्स पिता सोणस्स पिता’’ति पठमतरं पुत्तम्पि कथेति, एवमेव भगवा पच्चयं कथेतुं आरद्धो ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदिना नयेन सङ्खारादीनं पच्चये अविज्जादिधम्मे कथेन्तो पच्चयुप्पन्नम्पि कथेसि। आहारवग्गस्स पन परियोसाने ‘‘पटिच्चसमुप्पादञ्च वो, भिक्खवे, देसेस्सामि पटिच्चसमुप्पन्ने च धम्मे’’ति (सं॰ नि॰ २.२०) उभयं आरभित्वा उभयम्पि कथेसि। इदानि अविज्जापच्चया सङ्खारातिआदीसु पन अविज्जा च सा पच्चयो चाति अविज्जापच्चयो। तस्मा अविज्जापच्चया सङ्खारा सम्भवन्तीति इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो। अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारेन पन सब्बाकारसम्पन्ना अनुलोमपटिच्चसमुप्पादकथा विसुद्धिमग्गे कथिता, तस्मा सा तत्थ कथितवसेनेव गहेतब्बा।
पटिलोमकथायं पन अविज्जाय त्वेवाति अविज्जाय तु एव। असेसविरागनिरोधाति विरागसङ्खातेन मग्गेन असेसनिरोधा। सङ्खारनिरोधोति सङ्खारानं अनुप्पादनिरोधो होति। एवंनिरोधानं पन सङ्खारानं निरोधा विञ्ञाणादीनञ्च निरोधा नामरूपादीनि निरुद्धानियेव होन्तीति दस्सेतुं सङ्खारनिरोधा विञ्ञाणनिरोधोतिआदीनि वत्वा, एवमेतस्स केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स निरोधो होतीति आह। तत्थ केवलस्साति सकलस्स, सुद्धस्स वा, सत्तविरहितस्साति अत्थो। दुक्खक्खन्धस्साति दुक्खरासिस्स। निरोधो होतीति अनुप्पादो होति। इति भगवा अनुलोमतो द्वादसहि पदेहि वट्टकथं कथेत्वा तमेव वट्टं विनिवट्टेत्वा पटिलोमतो द्वादसहि पदेहि विवट्टं कथेन्तो अरहत्तेन देसनाय कूटं गण्हि। देसनापरियोसाने ते पञ्चसता आरद्धविपस्सका उग्घटितञ्ञूपुग्गला सूरियरस्मिसम्फुट्ठानि परिपाकगतानि पदुमानि विय सच्चानि बुज्झित्वा अरहत्तफले पतिट्ठहिंसु।
इदमवोच भगवाति इदं वट्टविवट्टवसेन सकलसुत्तं भगवा अवोच। अत्तमना ते भिक्खूति तुट्ठचित्ता ते पञ्चसता खीणासवा भिक्खू। भगवतो भासितं अभिनन्दुन्ति करवीकरुतमञ्जुना कण्णसुखेन पण्डितजनहदयानं अमताभिसेकसदिसेन ब्रह्मस्सरेन भासतो भगवतो वचनं अभिनन्दिंसु, अनुमोदिंसु चेव सम्पटिच्छिंसु चाति अत्थो। तेनेतं वुच्चति –
‘‘सुभासितं सुलपितं, साधु साधूति तादिनो।
अनुमोदमाना सिरसा, सम्पटिच्छिंसु भिक्खवो’’ति॥
पठमपटिच्चसमुप्पादसुत्तवण्णना निट्ठिता।
२. विभङ्गसुत्तवण्णना
२.दुतियेपि वुत्तनयेनेव सुत्तनिक्खेपो वेदितब्बो। अयं पन विसेसो – पठमं उग्घटितञ्ञूपुग्गलानं वसेन सङ्खेपतो दस्सितं, इदं विपञ्चितञ्ञूनं वसेन वित्थारतोति। इमस्मिञ्च पन सुत्ते चतस्सो वल्लिहारकपुरिसूपमा वत्तब्बा, ता विसुद्धिमग्गे वुत्ता एव। यथा हि वल्लिहारको पुरिसो वल्लिया अग्गं दिस्वा तदनुसारेन मूलं परियेसन्तो तं दिस्वा वल्लिं मूले छेत्वा आदाय कम्मे उपनेय्य, एवं भगवा वित्थारदेसनं देसेन्तो पटिच्चसमुप्पादस्स अग्गभूता जरामरणा पट्ठाय याव मूलभूतं अविज्जापदं, ताव देसनं आहरित्वा पुन वट्टविवट्टं देसेन्तो निट्ठपेसि।
तत्रायं जरामरणादीनं वित्थारदेसनाय अत्थनिच्छयो – जरामरणनिद्देसे ताव तेसं तेसन्ति अयं सङ्खेपतो अनेकेसं सत्तानं साधारणनिद्देसोति विञ्ञातब्बो। या देवदत्तस्स जरा, या सोमदत्तस्साति एवञ्हि दिवसम्पि कथेन्तस्स नेव सत्ता परियादानं गच्छन्ति। इमेहि पन द्वीहि पदेहि न कोचि सत्तो अपरियादिन्नो होति। तस्मा वुत्तं, ‘‘अयं सङ्खेपतो अनेकेसं सत्तानं साधारणनिद्देसो’’ति। तम्हि तम्हीति अयं गतिजातिवसेन अनेकेसं सत्तनिकायानं साधारणनिद्देसो। सत्तनिकायेति साधारणनिद्देसेन निद्दिट्ठस्स सरूपनिदस्सनं। जरा जीरणतातिआदीसु पन जराति सभावनिद्देसो। जीरणताति आकारनिद्देसो। खण्डिच्चन्तिआदयो तयो कालातिक्कमे किच्चनिद्देसा, पच्छिमा द्वे पकतिनिद्देसा। अयञ्हि जराति इमिना पदेन सभावतो दीपिता, तेनस्सायं सभावनिद्देसो । जीरणताति इमिना आकारतो, तेनस्सायं आकारनिद्देसो। खण्डिच्चन्ति इमिना कालातिक्कमे दन्तनखानं खण्डितभावकरणकिच्चतो। पालिच्चन्ति इमिना केसलोमानं पलितभावकरणकिच्चतो। वलित्तचताति इमिना मंसं मिलापेत्वा तचवलिभावकरणकिच्चतो दीपिता। तेनस्सा इमे खण्डिच्चन्तिआदयो तयो कालातिक्कमे किच्चनिद्देसा। तेहि इमेसं विकारानं दस्सनवसेन पाकटीभूता पाकटजरा दस्सिता। यथेव हि उदकस्स वा वातस्स वा अग्गिनो वा तिणरुक्खादीनं संभग्गपलिभग्गताय वा झामताय वा गतमग्गो पाकटो होति, न च सो गतमग्गो तानेव उदकादीनि, एवमेव जराय दन्तादीसु खण्डिच्चादिवसेन गतमग्गो पाकटो, चक्खुं उम्मीलेत्वापि गय्हति न च खण्डिच्चादीनेव जरा। न हि जरा चक्खुविञ्ञेय्या होति।
आयुनो संहानि इन्द्रियानं परिपाकोति इमेहि पन पदेहि कालातिक्कमेयेव अभिब्यत्ताय आयुक्खय-चक्खादिइन्द्रिय-परिपाकसञ्ञिताय पकतिया दीपिता। तेनस्सिमे पच्छिमा द्वे पकतिनिद्देसाति वेदितब्बा। तत्थ यस्मा जरं पत्तस्स आयु हायति, तस्मा जरा ‘‘आयुनो संहानी’’ति फलूपचारेन वुत्ता। यस्मा च दहरकाले सुप्पसन्नानि सुखुमम्पि अत्तनो विसयं सुखेनेव गण्हनसमत्थानि चक्खादीनि इन्द्रियानि जरं पत्तस्स परिपक्कानि आलुळितानि अविसदानि, ओळारिकम्पि अत्तनो विसयं गहेतुं असमत्थानि होन्ति, तस्मा ‘‘इन्द्रियानं परिपाको’’ति फलूपचारेनेव वुत्ता।
सा पनायं एवं निद्दिट्ठा सब्बापि जरा पाकटा पटिच्छन्नाति दुविधा होति। तत्थ दन्तादीसु खण्डादिभावदस्सनतो रूपधम्मेसु जरा पाकटजरा नाम, अरूपधम्मेसु पन जरा तादिसस्स विकारस्स अदस्सनतो पटिच्छन्नजरा नाम। तत्थ य्वायं खण्डादिभावो दिस्सति, सो तादिसानं दन्तादीनं सुविञ्ञेय्यत्ता वण्णोयेव, तं चक्खुना दिस्वा मनोद्वारेन चिन्तेत्वा ‘‘इमे दन्ता जराय पहटा’’ति जरं जानाति उदकट्ठाने बद्धानि गोसीसादीनि ओलोकेत्वा हेट्ठा उदकस्स अत्थिभावं जाननं विय। पुन अवीचि सवीचीति एवम्पि दुविधा होति। तत्थ मणि-कनक-रजत-पवाळचन्दसूरियादीनं विय मन्ददसकादीसु पाणीनं विय च पुप्फफलपल्लवादीसु च अपाणीनं विय अन्तरन्तरा वण्णविसेसादीनं दुविञ्ञेय्यत्ता जरा अवीचिजरा नाम, निरन्तरजराति अत्थो। ततो अञ्ञेसु पन यथावुत्तेसु अन्तरन्तरा वण्णविसेसादीनं सुविञ्ञेय्यत्ता जरा सवीचिजरा नामाति वेदितब्बा।
३. पटिपदासुत्तवण्णना
३.ततिये मिच्छापटिपदन्ति अयं ताव अनिय्यानिकपटिपदा। ननु च अविज्जापच्चया पुञ्ञाभिसङ्खारोपि अत्थि आनेञ्जाभिसङ्खारोपि, सो कथं मिच्छापटिपदा होतीति। वट्टसीसत्ता। यञ्हि किञ्चि भवत्तयसङ्खातं वट्टं पत्थेत्वा पवत्तितं, अन्तमसो पञ्चाभिञ्ञा अट्ठ वा पन समापत्तियो, सब्बं तं वट्टपक्खियं वट्टसीसन्ति वट्टसीसत्ता मिच्छापटिपदाव होति। यं पन किञ्चि विवट्टं निब्बानं पत्थेत्वा पवत्तितं, अन्तमसो उळुङ्कयागुमत्तदानम्पि पण्णमुट्ठिदानमत्तम्पि, सब्बं तं विवट्टपक्खियं विवट्टनिस्सितं, विवट्टपक्खिकत्ता सम्मापटिपदाव होति। अप्पमत्तकम्पि हि पण्णमुट्ठिमत्तदानकुसलं वा होतु महन्तं वेलामदानादिकुसलं वा, सचे वट्टसम्पत्तिं पत्थेत्वा वट्टनिस्सितवसेन मिच्छा ठपितं होति, वट्टमेव आहरितुं सक्कोति, नो विवट्टं। ‘‘इदं मे दानं आसवक्खयावहं होतू’’ति एवं पन विवट्टं पत्थेन्तेन विवट्टवसेन सम्मा ठपितं अरहत्तम्पि पच्चेकबोधिञाणम्पि सब्बञ्ञुतञ्ञाणम्पि दातुं सक्कोतियेव, न अरहत्तं अप्पत्वा परियोसानं गच्छति। इति अनुलोमवसेन मिच्छापटिपदा, पटिलोमवसेन सम्मापटिपदा देसिताति वेदितब्बा। ननु चेत्थ पटिपदा पुच्छिता, निब्बानं भाजितं, निय्यातनेपि पटिपदाव निय्यातिता। न च निब्बानस्स पटिपदाति नामं, सविपस्सनानं पन चतुन्नं मग्गानमेतं नामं, तस्मा पुच्छानिय्यातनेहि पदभाजनं न समेतीति। नो न समेति, कस्मा? फलेन पटिपदाय दस्सितत्ता। फलेन हेत्थ पटिपदा दस्सिता। ‘‘अविज्जाय त्वेव असेसविरागनिरोधा सङ्खारनिरोधो’’ति एतं निरोधसङ्खातं निब्बानं यस्सा पटिपदाय फलं, अयं वुच्चति, भिक्खवे, सम्मापटिपदाति अयमेत्थ अत्थो। इमस्मिञ्च अत्थे असेसविरागनिरोधाति एत्थ विरागो निरोधस्सेव वेवचनं, असेसविरागा असेसनिरोधाति अयञ्हेत्थ अधिप्पायो। येन वा विरागसङ्खातेन मग्गेन असेसनिरोधो होति, तं दस्सेतुं एतं पदभाजनं वुत्तं। एवञ्हि सति सानुभावा पटिपदा विभत्ता होति। इति इमस्मिम्पि सुत्ते वट्टविवट्टमेव कथितन्ति। ततियं।
४. विपस्सीसुत्तवण्णना
४.चतुत्थे विपस्सिस्साति तस्स किर बोधिसत्तस्स यथा लोकियमनुस्सानं किञ्चिदेव पस्सन्तानं परित्तकम्माभिनिब्बत्तस्स कम्मजपसादस्स दुब्बलत्ता अक्खीनि विप्फन्दन्ति , न एवं विप्फन्दिंसु। बलवकम्मनिब्बत्तस्स पन कम्मजपसादस्स बलवत्ता अविप्फन्दन्तेहि अनिमिसेहि एव अक्खीहि पस्सि सेय्यथापि देवा तावतिंसा। तेन वुत्तं – ‘‘अनिमिसन्तो कुमारो पेक्खतीति खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स कुमारस्स ‘विपस्सी विपस्सी’त्वेव समञ्ञा उदपादी’’ति (दी॰ नि॰ २.४०)। अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – अन्तरन्तरा निमिसजनितन्धकारविरहेन विसुद्धं पस्सति, विवटेहि वा अक्खीहि पस्सतीति विपस्सी। एत्थ च किञ्चापि पच्छिमभविकानं सब्बबोधिसत्तानं बलवकम्मनिब्बत्तस्स कम्मजपसादस्स बलवत्ता अक्खीनि न विप्फन्दन्ति, सो पन बोधिसत्तो एतेनेव नामं लभि।
अपिच विचेय्य विचेय्य पस्सतीति विपस्सी, विचिनित्वा विचिनित्वा पस्सतीति अत्थो। एकदिवसं किर विनिच्छयट्ठाने निसीदित्वा अत्थे अनुसासन्तस्स रञ्ञो अलङ्कतपटियत्तं महापुरिसं आहरित्वा अङ्के ठपयिंसु। तस्स तं अङ्के कत्वा पलाळयमानस्सेव अमच्चा सामिकं अस्सामिकं अकंसु। बोधिसत्तो अनत्तमनसद्दं निच्छारेसि। राजा ‘‘किमेतं उपधारेथा’’ति आह। उपधारयमाना अञ्ञं अदिस्वा ‘‘अट्टस्स दुब्बिनिच्छितत्ता एवं कतं भविस्सती’’ति पुन सामिकमेव सामिकं कत्वा ‘‘ञत्वा नु खो कुमारो एवं करोती’’ति? वीमंसन्ता पुन सामिकं अस्सामिकमकंसु। पुन बोधिसत्तो तथेव सद्दं निच्छारेसि। अथ राजा ‘‘जानाति महापुरिसो’’ति ततो पट्ठाय अप्पमत्तो अहोसि। तेन वुत्तं ‘‘विचेय्य विचेय्य कुमारो अत्थे पनायति ञायेनाति खो, भिक्खवे, विपस्सिस्स कुमारस्स भिय्योसोमत्ताय ‘विपस्सी विपस्सी’त्वेव समञ्ञा उदपादी’’ति (दी॰ नि॰ २.४१)।
भगवतोति भाग्यसम्पन्नस्स। अरहतोति रागादिअरीनं हतत्ता, संसारचक्कस्स वा अरानं हतत्ता, पच्चयानं वा अरहत्ता अरहाति एवं गुणतो उप्पन्ननामधेय्यस्स। सम्मासम्बुद्धस्साति सम्मा नयेन हेतुना सामं पच्चत्तपुरिसकारेन चत्तारि सच्चानि बुद्धस्स। पुब्बेव सम्बोधाति सम्बोधो वुच्चति चतूसु मग्गेसु ञाणं, ततो पुब्बेव। बोधिसत्तस्सेव सतोति एत्थ बोधीति ञाणं, बोधिमा सत्तो बोधिसत्तो, ञाणवा पञ्ञवा पण्डितोति अत्थो। पुरिमबुद्धानञ्हि पादमूले अभिनीहारतो पट्ठाय पण्डितोव सो सत्तो, न अन्धबालोति बोधिसत्तो। यथा वा उदकतो उग्गन्त्वा ठितं परिपाकगतं पदुमं सूरियरस्मिसम्फस्सेन अवस्सं बुज्झिस्सतीति बुज्झनकपदुमन्ति वुच्चति, एवं बुद्धानं सन्तिके ब्याकरणस्स लद्धत्ता अवस्सं अनन्तरायेन पारमियो पूरेत्वा बुज्झिस्सतीति बुज्झनकसत्तोतिपि बोधिसत्तो। या च एसा चतुमग्गञाणसङ्खाता बोधि, तं पत्थयमानो पवत्ततीति बोधियं सत्तो आसत्तोतिपि बोधिसत्तो। एवं गुणतो उप्पन्ननामवसेन बोधिसत्तस्सेव सतो। किच्छन्ति दुक्खं। आपन्नोति अनुप्पत्तो। इदं वुत्तं होति – अहो अयं सत्तलोको दुक्खं अनुप्पत्तोति। चवति च उपपज्जति चाति इदं अपरापरं चुतिपटिसन्धिवसेन वुत्तं। निस्सरणन्ति निब्बानं। तञ्हि जरामरणदुक्खतो निस्सटत्ता तस्स निस्सरणन्ति वुच्चति। कुदास्सु नामाति कतरस्मिं नु खो काले।
५-१०. सिखीसुत्तादिवण्णना
५-१०.पञ्चमादीसु सिखिस्स, भिक्खवेतिआदीनं पदानं ‘‘सिखिस्सपि, भिक्खवे’’ति न एवं योजेत्वा अत्थो वेदितब्बो। कस्मा? एकासने अदेसितत्ता। नानाठानेसु हि एतानि देसितानि, अत्थो पन सब्बत्थ सदिसोयेव। सब्बबोधिसत्तानञ्हि बोधिपल्लङ्के निसिन्नानं न अञ्ञो समणो वा ब्राह्मणो वा देवो वा मारो वा ब्रह्मा वा आचिक्खति – ‘‘अतीते बोधिसत्ता पच्चयाकारं सम्मसित्वा बुद्धा जाता’’ति। यथा पन पठमकप्पिककाले देवे वुट्ठे उदकस्स गतमग्गेनेव अपरापरं वुट्ठिउदकं गच्छति, एवं तेहि तेहि पुरिमबुद्धेहि गतमग्गेनेव पच्छिमा पच्छिमा गच्छन्ति। सब्बबोधिसत्ता हि आनापानचतुत्थज्झानतो वुट्ठाय पच्चयाकारे ञाणं ओतारेत्वा तं अनुलोमपटिलोमं सम्मसित्वा बुद्धा होन्तीति पटिपाटिया सत्तसु सुत्तेसु बुद्धविपस्सना नाम कथिताति।
बुद्धवग्गो पठमो।
२. आहारवग्गो
१. आहारसुत्तवण्णना
११.आहारवग्गस्स पठमे आहाराति पच्चया। पच्चया हि आहरन्ति अत्तनो फलं, तस्मा आहाराति वुच्चन्ति। भूतानं वा सत्तानन्तिआदीसु भूताति जाता निब्बत्ता। सम्भवेसिनोति ये सम्भवं जातिं निब्बत्तिं एसन्ति गवेसन्ति। तत्थ चतूसु योनीसु अण्डजजलाबुजा सत्ता याव अण्डकोसं वत्थिकोसञ्च न भिन्दन्ति, ताव सम्भवेसिनो नाम, अण्डकोसं वत्थिकोसञ्च भिन्दित्वा बहि निक्खन्ता भूता नाम। संसेदजा ओपपातिका च पठमचित्तक्खणे सम्भवेसिनो नाम, दुतियचित्तक्खणतो पभुति भूता नाम। येन वा इरियापथेन जायन्ति, याव ततो अञ्ञं न पापुणन्ति, ताव सम्भवेसिनो नाम, ततो परं भूता नाम। अथ वा भूताति जाता अभिनिब्बत्ता, ये भूता अभिनिब्बत्तायेव, न पुन भविस्सन्तीति सङ्खं गच्छन्ति, तेसं खीणासवानं एतं अधिवचनं। सम्भवमेसन्तीति सम्भवेसिनो। अप्पहीनभवसंयोजनत्ता आयतिम्पि सम्भवं एसन्तानं सेक्खपुथुज्जनानमेतं अधिवचनं। एवं सब्बथापि इमेहि द्वीहि पदेहि सब्बसत्ते परियादियति। वासद्दो चेत्थ सम्पिण्डनत्थो, तस्मा भूतानञ्च सम्भवेसीनञ्चाति अयमत्थो वेदितब्बो।
ठितियाति ठितत्थं। अनुग्गहायाति अनुग्गहत्थं। वचनभेदोयेव चेस, अत्थो पन द्विन्नम्पि पदानं एकोयेव। अथ वा ठितियाति तस्स तस्स सत्तस्स उप्पन्नधम्मानं अनुप्पबन्धवसेन अविच्छेदाय। अनुग्गहायाति अनुप्पन्नानं उप्पादाय। उभोपि चेतानि ‘‘भूतानं वा ठितिया चेव अनुग्गहाय च, सम्भवेसीनं वा ठितिया चेव अनुग्गहाय चा’’ति एवं उभयत्थ दट्ठब्बानीति।
कबळीकारो आहारोति कबळं कत्वा अज्झोहरितब्बको आहारो, ओदनकुम्मासादिवत्थुकाय ओजायेतं अधिवचनं। ओळारिको वा सुखुमो वाति वत्थुओळारिकताय ओळारिको, सुखुमताय सुखुमो। सभावेन पन सुखुमरूपपरियापन्नत्ता कबळीकारो आहारो सुखुमोव होति। सापि चस्स वत्थुतो ओळारिकता सुखुमता च उपादायुपादाय वेदितब्बा। कुम्भीलानञ्हि आहारं उपादाय मोरानं आहारो सुखुमो। कुम्भीला किर पासाणे गिलन्ति, ते च नेसं कुच्छिप्पत्ता विलीयन्ति। मोरा सप्पविच्छिकादिपाणे खादन्ति। मोरानं पन आहारं उपादाय तरच्छानं आहारो सुखुमो। ते किर तिवस्सछड्डितानि विसाणानि चेव अट्ठीनि च खादन्ति, तानि च नेसं खेळेन तेमितमत्तानेव कन्दमूलं विय मुदुकानि होन्ति। तरच्छानं आहारं उपादाय हत्थीनं आहारो सुखुमो। ते हि नानारुक्खसाखादयो खादन्ति। हत्थीनं आहारतो गवयगोकण्णमिगादीनं आहारो सुखुमो। ते किर निस्सारानि नानारुक्खपण्णादीनि खादन्ति। तेसम्पि आहारतो गुन्नं आहारो सुखुमो। ते अल्लसुक्खतिणानि खादन्ति। तेसं आहारतो ससानं आहारो सुखुमो। ससानं आहारतो सकुणानं आहारो सुखुमो। सकुणानं आहारतो पच्चन्तवासीनं आहारो सुखुमो। पच्चन्तवासीनं आहारतो गामभोजकानं आहारो सुखुमो। गामभोजकानं आहारतो राजराजमहामत्तानं आहारो सुखुमो। तेसम्पि आहारतो चक्कवत्तिनो आहारो सुखुमो। चक्कवत्तिनो आहारतो भुम्मानं देवानं आहारो सुखुमो। भुम्मानं देवानं आहारतो चातुमहाराजिकानं। एवं याव परनिम्मितवसवत्तीनं आहारा वित्थारेतब्बा। तेसं पनाहारो सुखुमोत्वेव निट्ठं पत्तो।
२. मोळियफग्गुनसुत्तवण्णना
१२.दुतिये सम्भवेसीनं वा अनुग्गहायाति इमस्मिंयेव ठाने भगवा देसनं निट्ठापेसि। कस्मा? दिट्ठिगतिकस्स निसिन्नत्ता। तस्सञ्हि परिसति मोळियफग्गुनो नाम भिक्खु दिट्ठिगतिको निसिन्नो। अथ सत्था चिन्तेसि – ‘‘अयं उट्ठहित्वा मं पञ्हं पुच्छिस्सति, अथस्साहं विस्सज्जेस्सामी’’ति पुच्छाय ओकासदानत्थं देसनं निट्ठापेसि। मोळियफग्गुनोति मोळीति चूळा वुच्चति। यथाह –
‘‘छेत्वान मोळिं वरगन्धवासितं
वेहायसं उक्खिपि सक्यपुङ्गवो।
रतनचङ्कोटवरेन वासवो,
सहस्सनेत्तो सिरसा पटिग्गही’’ति॥
सा तस्स गिहिकाले महन्ता अहोसि। तेनस्स ‘‘मोळियफग्गुनो’’ति सङ्खा उदपादि। पब्बजितम्पि नं तेनेव नामेन सञ्जानन्ति। एतदवोचाति देसनानुसन्धिं घटेन्तो एतं ‘‘को नु खो, भन्ते, विञ्ञाणाहारं आहारेती’’ति वचनं अवोच। तस्सत्थो – भन्ते, को नाम सो, यो एतं विञ्ञाणाहारं खादति वा भुञ्जति वाति?
कस्मा पनायं इतरे तयो आहारे अपुच्छित्वा इममेव पुच्छतीति? जानामीति लद्धिया। सो हि महन्ते पिण्डे कत्वाव कबळीकाराहारं भुञ्जन्ते पस्सति, तेनस्स तं जानामीति लद्धि। तित्तिरवट्टकमोरकुक्कुटादयो पन मातुसम्फस्सेन यापेन्ते दिस्वा ‘‘एते फस्साहारेन यापेन्ती’’ति तस्स लद्धि। कच्छपा पन अत्तनो उतुसमये महासमुद्दतो निक्खमित्वा समुद्दतीरे वालिकन्तरे अण्डानि ठपेत्वा वालिकाय पटिच्छादेत्वा महासमुद्दमेव ओतरन्ति। तानि मातुअनुस्सरणवसेन न पूतीनि होन्ति। तानि मनोसञ्चेतनाहारेन यापेन्तीति तस्स लद्धि। किञ्चापि थेरस्स अयं लद्धि, न पन एताय लद्धिया इमं पञ्हं पुच्छति । दिट्ठिगतिको हि उम्मत्तकसदिसो। यथा उम्मत्तको पच्छिं गहेत्वा अन्तरवीथिं ओतिण्णो गोमयम्पि पासाणम्पि गूथम्पि खज्जखण्डम्पि तं तं मनापम्पि अमनापम्पि गहेत्वा पच्छियं पक्खिपति। एवमेव दिट्ठिगतिको युत्तम्पि अयुत्तम्पि पुच्छति। सो ‘‘कस्मा इमं पुच्छसी’’ति न निग्गहेतब्बो, पुच्छितपुच्छितट्ठाने पन गहणमेव निसेधेतब्बं। तेनेव नं भगवा ‘‘कस्मा एवं पुच्छसी’’ति अवत्वा गहितगाहमेव तस्स मोचेतुं नो कल्लो पञ्होतिआदिमाह।
तत्थ नो कल्लोति अयुत्तो। आहारेतीति अहं न वदामीति अहं कोचि सत्तो वा पुग्गलो वा आहारेतीति न वदामि। आहारेतीति चाहं वदेय्यन्ति यदि अहं आहारेतीति वदेय्यं। तत्रस्स कल्लो पञ्होति तस्मिं मया एवं वुत्ते अयं पञ्हो युत्तो भवेय्य। किस्स नु खो, भन्ते, विञ्ञाणाहारोति, भन्ते, अयं विञ्ञाणाहारो कतमस्स धम्मस्स पच्चयोति अत्थो। तत्र कल्लं वेय्याकरणन्ति तस्मिं एवं पुच्छिते पञ्हे इमं वेय्याकरणं युत्तं ‘‘विञ्ञाणाहारो आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तिया पच्चयो’’ति। एत्थ च विञ्ञाणाहारोति पटिसन्धिचित्तं। आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तीति तेनेव विञ्ञाणेन सहुप्पन्ननामरूपं। तस्मिं भूते सति सळायतनन्ति तस्मिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तिसङ्खाते नामरूपे जाते सति सळायतनं होतीति अत्थो।
३. समणब्राह्मणसुत्तवण्णना
१३.ततिये समणा वा ब्राह्मणा वाति सच्चानि पटिविज्झितुं असमत्था बाहिरकसमणब्राह्मणा। जरामरणं नप्पजानन्तीतिआदीसु जरामरणं न जानन्ति दुक्खसच्चवसेन , जरामरणसमुदयं न जानन्ति सह तण्हाय जाति जरामरणस्स समुदयोति समुदयसच्चवसेन, जरामरणनिरोधं न जानन्ति निरोधसच्चवसेन, पटिपदं न जानन्ति मग्गसच्चवसेन। जातिं न जानन्ति दुक्खसच्चवसेन, जातिसमुदयं न जानन्ति सह तण्हाय भवो जातिसमुदयोति समुदयसच्चवसेन। एवं सह तण्हाय समुदयं योजेत्वा सब्बपदेसु चतुसच्चवसेन अत्थो वेदितब्बो। सामञ्ञत्थं वा ब्रह्मञ्ञत्थं वाति एत्थ अरियमग्गो सामञ्ञञ्चेव ब्रह्मञ्ञञ्च। उभयत्थापि पन अत्थो नाम अरियफलं वेदितब्बं। इति भगवा इमस्मिं सुत्ते एकादससु ठानेसु चत्तारि सच्चानि कथेसीति। ततियं।
४. दुतियसमणब्राह्मणसुत्तवण्णना
१४.चतुत्थे इमे धम्मे कतमे धम्मेति एत्तकं पपञ्चं कत्वा कथितं, देसनं पटिविज्झितुं समत्थानं पुग्गलानं अज्झासयेन इमे धम्मे नप्पजानन्तीतिआदि वुत्तं। सेसं पुरिमसदिसमेव। चतुत्थं।
५. कच्चानगोत्तसुत्तवण्णना
१५.पञ्चमे सम्मादिट्ठि सम्मादिट्ठीति यं पण्डिता देवमनुस्सा तेसु तेसु ठानेसु सम्मादस्सनं वदन्ति, सब्बम्पि तं द्वीहि पदेहि सङ्खिपित्वा पुच्छति। द्वयनिस्सितोति द्वे कोट्ठासे निस्सितो। येभुय्येनाति इमिना ठपेत्वा अरियपुग्गले सेसमहाजनं दस्सेति। अत्थितन्ति सस्सतं। नत्थितन्ति उच्छेदं। लोकसमुदयन्ति लोको नाम सङ्खारलोको, तस्स निब्बत्ति। सम्मप्पञ्ञाय पस्सतोति सम्मापञ्ञा नाम सविपस्सना मग्गपञ्ञा, ताय पस्सन्तस्साति अत्थो। या लोके नत्थिताति सङ्खारलोके निब्बत्तेसु धम्मेसु पञ्ञायन्तेस्वेव या नत्थीति उच्छेददिट्ठि उप्पज्जेय्य, सा न होतीति अत्थो। लोकनिरोधन्ति सङ्खारानं भङ्गं। यालोके अत्थिताति सङ्खारलोके भिज्जमानेसु धम्मेसु पञ्ञायन्तेस्वेव या अत्थीति सस्सतदिट्ठि उप्पज्जेय्य , सा न होतीति अत्थो।
अपिच लोकसमुदयन्ति अनुलोमपच्चयाकारं। लोकनिरोधन्ति पटिलोमपच्चयाकारं। लोकनिस्सये पस्सन्तस्सापि हि पच्चयानं अनुच्छेदेन पच्चयुप्पन्नस्स अनुच्छेदं पस्सतो या नत्थीति उच्छेददिट्ठि उप्पज्जेय्य, सा न होति। पच्चयनिरोधं पस्सन्तस्सापि पच्चयनिरोधेन पच्चयुप्पन्ननिरोधं पस्सतो या अत्थीति सस्सतदिट्ठि उप्पज्जेय्य, सा न होतीति अयम्पेत्थ अत्थो।
उपयुपादानाभिनिवेसविनिबन्धोति उपयेहि च उपादानेहि च अभिनिवेसेहि च विनिबन्धो। तत्थ उपयाति द्वे उपया तण्हुपयो च दिट्ठुपयो च। उपादानादीसुपि एसेव नयो। तण्हादिट्ठियो हि यस्मा अहं ममन्तिआदीहि आकारेहि तेभूमकधम्मे उपेन्ति उपगच्छन्ति, तस्मा उपयाति वुच्चन्ति। यस्मा पन ते धम्मे उपादियन्ति चेव अभिनिविसन्ति च, तस्मा उपादानाति च अभिनिवेसाति च वुच्चन्ति। ताहि चायं लोको विनिबन्धो। तेनाह ‘‘उपयुपादानाभिनिवेसविनिबन्धो’’ति।
तञ्चायन्ति तञ्च उपयुपादानं अयं अरियसावको। चेतसो अधिट्ठानन्ति चित्तस्स पतिट्ठानभूतं। अभिनिवेसानुसयन्ति अभिनिवेसभूतञ्च अनुसयभूतञ्च। तण्हादिट्ठीसु हि अकुसलचित्तं पतिट्ठाति, ता च तस्मिं अभिनिविसन्ति चेव अनुसेन्ति च, तस्मा तदुभयं चेतसो अधिट्ठानं अभिनिवेसानुसयन्ति च आह। न उपेतीति न उपगच्छति। न उपादियतीति न गण्हाति। नाधिट्ठातीति न अधिट्ठाति, किन्ति? अत्ता मेति। दुक्खमेवाति पञ्चुपादानक्खन्धमत्तमेव। न कङ्खतीति ‘‘दुक्खमेव उप्पज्जति, दुक्खं निरुज्झति, न अञ्ञो एत्थ सत्तो नाम अत्थी’’ति कङ्खं न करोति। न विचिकिच्छतीति न विचिकिच्छं उप्पादेति।
अपरप्पच्चयाति न परप्पच्चयेन, अञ्ञस्स अपत्तियायेत्वा अत्तपच्चक्खञाणमेवस्स एत्थ होतीति। एत्तावताखो, कच्चान, सम्मादिट्ठि होतीति एवं सत्तसञ्ञाय पहीनत्ता एत्तकेन सम्मादस्सनं नाम होतीति मिस्सकसम्मादिट्ठिं आह। अयमेको अन्तोति एस एको निकूटन्तो लामकन्तो पठमकं सस्सतं। अयं दुतियोति एस दुतियो सब्बं नत्थीति उप्पज्जनकदिट्ठिसङ्खातो निकूटन्तो लामकन्तो दुतियको उच्छेदोति अत्थो। सेसमेत्थ उत्तानमेवाति। पञ्चमं।
६. धम्मकथिकसुत्तवण्णना
१६.छट्ठे निब्बिदायाति निब्बिन्दनत्थाय। विरागायाति विरज्जनत्थाय। निरोधायाति निरुज्झनत्थाय। पटिपन्नो होतीति एत्थ सीलतो पट्ठाय याव अरहत्तमग्गा पटिपन्नोति वेदितब्बो। धम्मानुधम्मप्पटिपन्नोति लोकुत्तरस्स निब्बानधम्मस्स अनुधम्मभूतं पटिपदं पटिपन्नो। अनुधम्मभूतन्ति अनुरूपसभावभूतं। निब्बिदा विरागा निरोधाति निब्बिदाय चेव विरागेन च निरोधेन च। अनुपादा विमुत्तोति चतूहि उपादानेहि किञ्चि धम्मं अनुपादियित्वा विमुत्तो। दिट्ठधम्मनिब्बानप्पत्तोति दिट्ठेव धम्मे निब्बानप्पत्तो। अलं वचनायाति, एवं वत्तब्बतं अरहति, युत्तो अनुच्छविकोति अत्थो । एवमेत्थ एकेन नयेन धम्मकथिकस्स पुच्छा कथिता, द्वीहि तं विसेसेत्वा सेक्खासेक्खभूमियो निद्दिट्ठाति। छट्ठं।
७. अचेलकस्सपसुत्तवण्णना
१७.सत्तमे अचेलो कस्सपोति लिङ्गेन अचेलो निच्चेलो, नामेन कस्सपो। दूरतोवाति महता भिक्खुसङ्घेन परिवुतं आगच्छन्तं दूरतो एव अद्दस। किञ्चिदेव देसन्ति किञ्चिदेव कारणं। ओकासन्ति पञ्हब्याकरणस्स खणं कालं। अन्तरघरन्ति ‘‘न पल्लत्थिकाय अन्तरघरे निसीदिस्सामी’’ति एत्थ अन्तोनिवेसनं अन्तरघरं। ‘‘ओक्खित्तचक्खु अन्तरघरे गमिस्सामी’’ति एत्थ इन्दखीलतो पट्ठाय अन्तोगामो। इधापि अयमेव अधिप्पेतो। यदाकङ्खसीति यं इच्छसि।
कस्मा पन भगवा कथेतुकामो यावततियं पटिक्खिपीति? गारवजननत्थं। दिट्ठिगतिका हि खिप्पं कथियमाने गारवं न करोन्ति, ‘‘समणं गोतमं उपसङ्कमितुम्पि पुच्छितुम्पि सुकरं, पुच्छितमत्तेयेव कथेती’’ति वचनम्पि न सद्दहन्ति। द्वे तयो वारे पटिक्खित्ते पन गारवं करोन्ति, ‘‘समणं गोतमं उपसङ्कमितुम्पि पञ्हं पुच्छितुम्पि दुक्कर’’न्ति यावततियं याचिते कथियमानं सुस्सूसन्ति सद्दहन्ति। इति भगवा ‘‘अयं सुस्सूसिस्सति सद्दहिस्सती’’ति यावततियं याचापेत्वा कथेसि। अपिच यथा भिसक्को तेलं वा फाणितं वा पचन्तो मुदुपाकखरपाकानं पाककालं आगमयमानो पाककालं अनतिक्कमित्वाव ओतारेति। एवं भगवा सत्तानं ञाणपरिपाकं आगमयमानो ‘‘एत्तकेन कालेन इमस्स ञाणं परिपाकं गमिस्सती’’ति ञत्वाव यावततियं याचापेसि।
मा हेवं, कस्सपाति, कस्सप, मा एवं भणि। सयंकतं दुक्खन्ति हि वत्तुं न वट्टति, अत्ता नाम कोचि दुक्खस्स कारको नत्थीति दीपेति। परतोपि एसेव नयो। अधिच्चसमुप्पन्नन्ति अकारणेन यदिच्छाय उप्पन्नं। इति पुट्ठो समानोति कस्मा एवमाह? एवं किरस्स अहोसि – ‘‘अयं ‘सयंकतं दुक्ख’न्तिआदिना पुट्ठो ‘मा हेव’न्ति वदति, ‘नत्थी’ति पुट्ठो ‘अत्थी’ति वदति। ‘भवं गोतमो दुक्खं न जानाति न पस्सती’ति पुट्ठो ‘जानामि ख्वाह’न्ति वदति। किञ्चि नु खो मया विरज्झित्वा पुच्छितो’’ति मूलतो पट्ठाय अत्तनो पुच्छमेव सोधेन्तो एवमाह। आचिक्खतु च मे, भन्ते, भगवाति इध सत्थरि सञ्जातगारवो ‘‘भव’’न्ति अवत्वा ‘‘भगवा’’ति वदति।
सो करोतीतिआदि, ‘‘सयंकतं दुक्ख’’न्ति लद्धिया पटिसेधनत्थं वुत्तं। एत्थ च सतोति इदं भुम्मत्थे सामिवचनं, तस्मा एवमत्थो दट्ठब्बो – सो करोति सो पटिसंवेदयतीति खो, कस्सप, आदिम्हियेव एवं सति पच्छा सयंकतं दुक्खन्ति अयं लद्धि होति। एत्थ च दुक्खन्ति वट्टदुक्खं अधिप्पेतं। इति वदन्ति एतस्स पुरिमेन आदिसद्देन अनन्तरेन च सस्सतसद्देन सम्बन्धो होति। ‘‘दीपेति गण्हाती’’ति अयं पनेत्थ पाठसेसो। इदञ्हि वुत्तं होति – इति एवं वदन्तो आदितोव सस्सतं दीपेति, सस्सतं गण्हाति। कस्मा? तस्स हि तं दस्सनं एतं परेति, कारकञ्च वेदकञ्च एकमेव गण्हन्तं एतं सस्सतं उपगच्छतीति अत्थो।
अञ्ञो करोतीतिआदि पन ‘‘परंकतं दुक्ख’’न्ति लद्धिया पटिसेधनत्थं वुत्तं। ‘‘आदितो सतो’’ति इदं पन इधापि आहरितब्बं। अयञ्हेत्थ अत्थो – अञ्ञो करोति अञ्ञो पटिसंवेदियतीति खो पन, कस्सप, आदिम्हियेव एवं सति, पच्छा ‘‘कारको इधेव उच्छिज्जति, तेन कतं अञ्ञो पटिसंवेदियती’’ति एवं उप्पन्नाय उच्छेददिट्ठिया सद्धिं सम्पयुत्ताय वेदनाय अभितुन्नस्स विद्धस्स सतो ‘‘परंकतं दुक्ख’’न्ति अयं लद्धि होतीति। इति वदन्तिआदि वुत्तनयेनेव योजेतब्बं। तत्रायं योजना – एवञ्च वदन्तो आदितोव उच्छेदं दीपेति, उच्छेदं गण्हाति। कस्मा? तस्स हि तं दस्सनं एतं परेति, एतं उच्छेदं उपगच्छतीति अत्थो।
८. तिम्बरुकसुत्तवण्णना
१८.अट्ठमे सा वेदनातिआदि ‘‘सयंकतं सुखदुक्ख’’न्ति लद्धिया निसेधनत्थं वुत्तं। एत्थापि सतोति भुम्मत्थेयेव सामिवचनं। तत्रायं अत्थदीपना – ‘‘सा वेदना, सो वेदियती’’ति खो, तिम्बरुक, आदिम्हियेव एवं सति ‘‘सयंकतं सुखदुक्ख’’न्ति अयं लद्धि होति। एवञ्हि सति वेदनाय एव वेदना कता होति। एवञ्च वदन्तो इमिस्सा वेदनाय पुब्बेपि अत्थितं अनुजानाति, सस्सतं दीपेति सस्सतं गण्हाति। कस्मा? तस्स हि तं दस्सनं एतं परेति, एतं सस्सतं उपगच्छतीति अत्थो। पुरिमञ्हि अत्थं सन्धायेवेतं भगवता वुत्तं भविस्सति, तस्मा अट्ठकथायं तं योजेत्वावस्स अत्थो दीपितो। एवम्पाहं न वदामीति अहं ‘‘सा वेदना, सो वेदियती’’ति एवम्पि न वदामि। ‘‘सयंकतं सुखदुक्ख’’न्ति एवम्पि न वदामीति अत्थो।
अञ्ञा वेदनातिआदि ‘‘परंकतं सुखदुक्ख’’न्ति लद्धिया पटिसेधनत्थं वुत्तं। इधापि अयं अत्थयोजना –‘‘अञ्ञा वेदना अञ्ञो वेदियती’’ति खो, तिम्बरुक, आदिम्हियेव एवं सति पच्छा या पुरिमपक्खे कारकवेदना, सा उच्छिन्ना। ताय पन कतं अञ्ञो वेदियतीति एवं उप्पन्नाय उच्छेददिट्ठिया सद्धिं सम्पयुत्ताय वेदनाय अभितुन्नस्स सतो ‘‘परंकतं सुखदुक्ख’’न्ति अयं लद्धि होति। एवञ्च वदन्तो कारको उच्छिन्नो, अञ्ञेन पटिसन्धि गहिताति उच्छेदं दीपेति, उच्छेदं गण्हाति। कस्मा? तस्स हि तं दस्सनं एतं परेति, एतं उच्छेदं उपगच्छतीति अत्थो। इधापि हि इमानि पदानि अट्ठकथायं आहरित्वा योजितानेव। इमस्मिं सुत्ते वेदनासुखदुक्खं कथितं। तञ्च खो विपाकसुखदुक्खमेव वट्टतीति वुत्तं। अट्ठमं।
९. बालपण्डितसुत्तवण्णना
१९.नवमे अविज्जानीवरणस्साति अविज्जाय निवारितस्स। एवमयं कायो समुदागतोति एवं अविज्जाय निवारितत्ता तण्हाय च सम्पयुत्तत्तायेव अयं कायो निब्बत्तो। अयञ्चेव कायोति अयञ्चस्स अत्तनो सविञ्ञाणको कायो। बहिद्धा च नामरूपन्ति बहिद्धा च परेसं सविञ्ञाणको कायो। अत्तनो च परस्स च पञ्चहि खन्धेहि छहि आयतनेहि चापि अयं अत्थो दीपेतब्बोव। इत्थेतं द्वयन्ति एवमेतं द्वयं। द्वयं पटिच्च फस्सोति अञ्ञत्थ चक्खुरूपादीनि द्वयानि पटिच्च चक्खुसम्फस्सादयो वुत्ता, इध पन अज्झत्तिकबाहिरानि आयतनानि। महाद्वयं नाम किरेतं। सळेवायतनानीति सळेव फस्सायतनानि फस्सकारणानि। येहि फुट्ठोति येहि कारणभूतेहि आयतनेहि उप्पन्नेन फस्सेन फुट्ठो। अञ्ञतरेनाति एत्थ परिपुण्णवसेन अञ्ञतरता वेदितब्बा। तत्राति तस्मिं बालपण्डितानं कायनिब्बत्तनादिम्हि। को अधिप्पयासोति को अधिकपयोगो।
भगवंमूलकाति भगवा मूलं एतेसन्ति भगवंमूलका। इदं वुत्तं होति – इमे, भन्ते, अम्हाकं धम्मा पुब्बे कस्सपसम्मासम्बुद्धेन उप्पादिता, तस्मिं परिनिब्बुते एकं बुद्धन्तरं अञ्ञो समणो वा ब्राह्मणो वा इमे धम्मे उप्पादेतुं समत्थो नाम नाहोसि, भगवता पन नो इमे धम्मा उप्पादिता। भगवन्तञ्हि निस्साय मयं इमे धम्मे आजानाम पटिविज्झामाति एवं भगवंमूलका नो, भन्ते, धम्माति। भगवंनेत्तिकाति भगवा हि धम्मानं नेता विनेता अनुनेता, यथासभावतो पाटियेक्कं पाटियेक्कं नामं गहेत्वा दस्सेताति धम्मा भगवंनेत्तिका नाम होन्ति। भगवंपटिसरणाति चतुभूमकधम्मा सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स आपाथं आगच्छमाना भगवति पटिसरन्ति नामाति भगवंपटिसरणा। पटिसरन्तीति समोसरन्ति। अपिच महाबोधिमण्डे निसिन्नस्स भगवतो पटिवेधवसेन फस्सो आगच्छति ‘‘अहं भगवा किन्नामो’’ति? त्वं फुसनट्ठेन फस्सो नाम। वेदना, सञ्ञा, सङ्खारा, विञ्ञाणं आगच्छति ‘‘अहं भगवा किन्नाम’’न्ति, त्वं विजाननट्ठेन विञ्ञाणं नामाति एवं चतुभूमकधम्मानं यथासभावतो पाटियेक्कं पाटियेक्कं नामं गण्हन्तो भगवा धम्मे पटिसरतीति भगवंपटिसरणा। भगवन्तंयेव पटिभातूति भगवतोव एतस्स भासितस्स अत्थो उपट्ठातु, तुम्हेयेव नो कथेत्वा देथाति अत्थो।
साचेव अविज्जाति एत्थ किञ्चापि सा अविज्जा च तण्हा च कम्मं जवापेत्वा पटिसन्धिं आकड्ढित्वा निरुद्धा, यथा पन अज्जापि यं हिय्यो भेसज्जं पीतं, तदेव भोजनं भुञ्जाति सरिक्खकत्तेन तदेवाति वुच्चति, एवमिधापि सा चेव अविज्जा सा च तण्हाति इदम्पि सरिक्खकत्तेन वुत्तं। ब्रह्मचरियन्ति मग्गब्रह्मचरियं। दुक्खक्खयायाति वट्टदुक्खस्स खयत्थाय। कायूपगो होतीति अञ्ञं पटिसन्धिकायं उपगन्ता होति। यदिदं ब्रह्मचरियवासोति यो अयं मग्गब्रह्मचरियवासो, अयं बालतो पण्डितस्स विसेसोति दस्सेति। इति इमस्मिं सुत्ते सब्बोपि सपटिसन्धिको पुथुज्जनो ‘‘बालो’’ति, अप्पटिसन्धिको खीणासवो ‘‘पण्डितो’’ति वुत्तो। सोतापन्नसकदागामिअनागामिनो पन ‘‘पण्डिता’’ति वा ‘‘बाला’’ति वा न वत्तब्बा, भजमाना पन पण्डितपक्खं भजन्ति। नवमं।
१०. पच्चयसुत्तवण्णना
२०.दसमे पटिच्चसमुप्पादञ्च वो भिक्खवे, देसेस्सामि पटिच्चसमुप्पन्ने च धम्मेति सत्था इमस्मिं सुत्ते पच्चये च पच्चयनिब्बत्ते च सभावधम्मे देसेस्सामीति उभयं आरभि। उप्पादा वा तथागतानन्ति तथागतानं उप्पादेपि, बुद्धेसु उप्पन्नेसु अनुप्पन्नेसुपि जातिपच्चया जरामरणं, जातियेव जरामरणस्स पच्चयो। ठिताव सा धातूति ठितोव सो पच्चयसभावो, न कदाचि जाति जरामरणस्स पच्चयो न होति। धम्मट्ठितता धम्मनियामताति इमेहिपि द्वीहि पच्चयमेव कथेति। पच्चयेन हि पच्चयुप्पन्ना धम्मा तिट्ठन्ति, तस्मा पच्चयोव ‘‘धम्मट्ठितता’’ति वुच्चति। पच्चयो धम्मे नियमेति, तस्मा ‘‘धम्मनियामता’’ति वुच्चति। इदप्पच्चयताति इमेसं जरामरणादीनं पच्चया इदप्पच्चया, इदप्पच्चयाव इदप्पच्चयता। तन्ति तं पच्चयं। अभिसम्बुज्झतीति ञाणेन अभिसम्बुज्झति। अभिसमेतीति ञाणेन अभिसमागच्छति। आचिक्खतीति कथेति। देसेतीति दस्सेति। पञ्ञापेतीति जानापेति। पट्ठपेतीति ञाणमुखे ठपेति। विवरतीति विवरित्वा दस्सेति। विभजतीति विभागतो दस्सेति। उत्तानीकरोतीति पाकटं करोति। पस्सथाति चाहाति पस्सथ इति च वदति। किन्ति? जातिपच्चया, भिक्खवे, जरामरणन्तिआदि।
इतिखो, भिक्खवेति एवं खो, भिक्खवे। या तत्राति या तेसु ‘‘जातिपच्चया जरामरण’’न्तिआदीसु। तथतातिआदीनि पच्चयाकारस्सेव वेवचनानि। सो तेहि तेहि पच्चयेहि अनूनाधिकेहेव तस्स तस्स धम्मस्स सम्भवतो तथताति, सामग्गिं उपगतेसु पच्चयेसु मुहुत्तम्पि ततो निब्बत्तानं धम्मानं असम्भवाभावतो अवितथताति, अञ्ञधम्मपच्चयेहि अञ्ञधम्मानुप्पत्तितो अनञ्ञथताति, जरामरणादीनं पच्चयतो वा पच्चयसमूहतो वा इदप्पच्चयताति वुत्तो। तत्रायं वचनत्थो – इमेसं पच्चया इदप्पच्चया, इदप्पच्चया एव इदप्पच्चयता, इदप्पच्चयानं वा समूहो इदप्पच्चयता। लक्खणं पनेत्थ सद्दसत्थतो वेदितब्बं।
अनिच्चन्ति हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चं। एत्थ च अनिच्चन्ति न जरामरणं अनिच्चं, अनिच्चसभावानं पन खन्धानं जरामरणत्ता अनिच्चं नाम जातं। सङ्खतादीसुपि एसेव नयो। एत्थ च सङ्खतन्ति पच्चयेहि समागन्त्वा कतं। पटिच्चसमुप्पन्नन्ति पच्चये निस्साय उप्पन्नं। खयधम्मन्ति खयसभावं। वयधम्मन्ति विगच्छनकसभावं। विरागधम्मन्ति विरज्जनकसभावं। निरोधधम्मन्ति निरुज्झनकसभावं। जातियापि वुत्तनयेनेव अनिच्चता वेदितब्बा। जनकपच्चयानं वा किच्चानुभावक्खणे दिट्ठत्ता एकेन परियायेनेत्थ अनिच्चातिआदीनि युज्जन्तियेव। भवादयो अनिच्चादिसभावायेव।
सम्मप्पञ्ञायाति सविपस्सनाय मग्गपञ्ञाय। पुब्बन्तन्ति पुरिमं अतीतन्ति अत्थो। अहोसिं नु खोतिआदीसु ‘‘अहोसिं नु खो ननु खो’’ति सस्सताकारञ्च अधिच्चसमुप्पत्तिआकारञ्च निस्साय अतीते अत्तनो विज्जमानतञ्च अविज्जमानतञ्च कङ्खति। किं कारणन्ति न वत्तब्बं, उम्मत्तको विय बालपुथुज्जनो यथा वा तथा वा पवत्तति। किं नु खो अहोसिन्ति जातिलिङ्गुपपत्तियो निस्साय ‘‘खत्तियो नु खो अहोसिं, ब्राह्मणवेस्ससुद्दगहट्ठपब्बजितदेवमनुस्सानं अञ्ञतरो’’ति कङ्खति। कथं नु खोति सण्ठानाकारं निस्साय ‘‘दीघो नु खो अहोसिं रस्सओदातकण्हपमाणिकअप्पमाणिकादीनं अञ्ञतरो’’ति कङ्खति। केचि पन ‘‘इस्सरनिम्मानादीनि निस्साय ‘केन नु खो कारणेन अहोसि’न्ति हेतुतो कङ्खती’’ति वदन्ति। किं हुत्वा किं अहोसिन्ति जातिआदीनि निस्साय ‘‘खत्तियो हुत्वा नु खो ब्राह्मणो अहोसिं…पे॰… देवो हुत्वा मनुस्सो’’ति अत्तनो परम्परं कङ्खति। सब्बत्थेव पन अद्धानन्ति कालाधिवचनमेतं। अपरन्तन्ति अनागतं अन्तं। भविस्सामि नु खो ननु खोति सस्सताकारञ्च उच्छेदाकारञ्च निस्साय अनागते अत्तनो विज्जमानतञ्च अविज्जमानतञ्च कङ्खति। सेसमेत्थ वुत्तनयमेव।
३. दसबलवग्गो
१. दसबलसुत्तवण्णना
२१.दसबलवग्गस्स पठमं दुतियस्सेव सङ्खेपो।
२. दुतियदसबलसुत्तवण्णना
२२.दुतियं भगवता अत्तनो अज्झासयस्स वसेन वुत्तं। तत्थ दसबलसमन्नागतोति दसहि बलेहि समन्नागतो। बलञ्च नामेतं दुविधं कायबलञ्च ञाणबलञ्च। तेसु तथागतस्स कायबलं हत्थिकुलानुसारेन वेदितब्बं। वुत्तञ्हेतं पोराणेहि –
‘‘काळावकञ्च गङ्गेय्यं, पण्डरं तम्बपिङ्गलं।
गन्धमङ्गलहेमञ्च, उपोसथछद्दन्तिमे दसा’’ति॥(म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१४८; विभ॰ अट्ठ॰ ७६०)। –
इमानि दस हत्थिकुलानि। तत्थ काळावकन्ति पकतिहत्थिकुलं दट्ठब्बं। यं दसन्नं पुरिसानं कायबलं, तं एकस्स काळावकस्स हत्थिनो। यं दसन्नं काळावकानं बलं, तं एकस्स गङ्गेय्यस्स। यं दसन्नं गङ्गेय्यानं, तं एकस्स पण्डरस्स। यं दसन्नं पण्डरानं, तं एकस्स तम्बस्स। यं दसन्नं तम्बानं, तं एकस्स पिङ्गलस्स। यं दसन्नं पिङ्गलानं, तं एकस्स गन्धहत्थिनो। यं दसन्नं गन्धहत्थीनं, तं एकस्स मङ्गलस्स। यं दसन्नं मङ्गलानं, तं एकस्स हेमवतस्स। यं दसन्नं हेमवतानं, तं एकस्स उपोसथस्स। यं दसन्नं उपोसथानं, तं एकस्स छद्दन्तस्स। यं दसन्नं छद्दन्तानं, तं एकस्स तथागतस्स। नारायनसङ्घातबलन्तिपि इदमेव वुच्चति। तदेतं पकतिहत्थिगणनाय हत्थीनं कोटिसहस्सानं, पुरिसगणनाय दसन्नं पुरिसकोटिसहस्सानं बलं होति। इदं ताव तथागतस्स कायबलं। ‘‘दसबलसमन्नागतो’’ति एत्थ पन एतं सङ्गहं न गच्छति। एतञ्हि बाहिरकं लामकं तिरच्छानगतानं सीहादीनम्पि होति। एतञ्हि निस्साय दुक्खपरिञ्ञा वा समुदयप्पहानं वा मग्गभावना वा फलसच्छिकिरिया वा नत्थि। अञ्ञं पन दससु ठानेसु अकम्पनत्थेन उपत्थम्भनत्थेन च दसविधं ञाणबलं नाम अत्थि। तं सन्धाय वुत्तं ‘‘दसबलसमन्नागतो’’ति।
कतमं पन तन्ति? ठानाट्ठानादीनं यथाभूतं जाननं। सेय्यथिदं – ठानञ्च ठानतो अट्ठानञ्च अट्ठानतो जाननं एकं, अतीतानागतपच्चुप्पन्नानं कम्मसमादानानं ठानसो हेतुसो यथाभूतं विपाकजाननं एकं, सब्बत्थगामिनिपटिपदाजाननं एकं, अनेकधातुनानाधातुलोकजाननं एकं, परसत्तानं परपुग्गलानं नानाधिमुत्तिकताजाननं एकं, तेसंयेव इन्द्रियपरोपरियत्तजाननं एकं, झानविमोक्खसमाधिसमापत्तीनं संकिलेसवोदानवुट्ठानजाननं एकं, पुब्बेनिवासजाननं एकं, सत्तानं चुतूपपातजाननं एकं, आसवक्खयजाननं एकन्ति। अभिधम्मे पन –
‘‘इध तथागतो ठानञ्च ठानतो अट्ठानञ्च अट्ठानतो यथाभूतं पजानाति। यम्पि तथागतो ठानञ्च ठानतो अट्ठानञ्च अट्ठानतो यथाभूतं पजानाति। इदम्पि तथागतस्स तथागतबलं होति, यं बलं आगम्म तथागतो आसभं ठानं पटिजानाति , परिसासु सीहनादं नदति, ब्रह्मचक्कं पवत्तेती’’ति।
३. उपनिससुत्तवण्णना
२३.ततिये ‘‘जानतो अह’’न्तिआदीसु जानतोति जानन्तस्स। पस्सतोति पस्सन्तस्स। द्वेपि पदानि एकत्थानि, ब्यञ्जनमेव नानं। एवं सन्तेपि ‘‘जानतो’’ति ञाणलक्खणं उपादाय पुग्गलं निद्दिसति। जाननलक्खणञ्हि ञाणं। ‘‘पस्सतो’’ति ञाणप्पभावं उपादाय। पस्सनप्पभावञ्हि ञाणं, ञाणसमङ्गीपुग्गलो चक्खुमा विय चक्खुना रूपानि , ञाणेन विवटे धम्मे पस्सति। आसवानं खयन्ति एत्थ आसवानं पहानं असमुप्पादो खीणाकारो नत्थिभावोति अयम्पि आसवक्खयोति वुच्चति, भङ्गोपि मग्गफलनिब्बानानिपि। ‘‘आसवानं खया अनासवं चेतोविमुत्ति’’न्तिआदीसु (म॰ नि॰ १.४३८; विभ॰ ८३१) हि खीणाकारो आसवक्खयोति वुच्चति। ‘‘यो आसवानं खयो वयो भेदो परिभेदो अनिच्चता अन्तरधान’’न्ति (विभ॰ ३५४) एत्थ भङ्गो।
‘‘सेक्खस्स सिक्खमानस्स, उजुमग्गानुसारिनो।
खयस्मिं पठमं ञाणं, ततो अञ्ञा अनन्तरा’’ति॥ (इतिवु॰ ६२)। –
एत्थ मग्गो। सो हि आसवे खेपेन्तो वूपसमेन्तो उप्पज्जति, तस्मा आसवानं खयोति वुत्तो। ‘‘आसवानं खया समणो होती’’ति एत्थ फलं। तञ्हि आसवानं खीणन्ते उप्पज्जति, तस्मा आसवानं खयोति वुत्तं।
‘‘आसवा तस्स वड्ढन्ति, आरा सो आसवक्खया’’ति। (ध॰ प॰ २५३) –
एत्थ निब्बानं। तञ्हि आगम्म आसवा खीयन्ति, तस्मा आसवानं खयोति वुत्तं। इध पन मग्गफलानि अधिप्पेतानि। नो अजानतो नो अपस्सतोति यो पन न जानाति न पस्सति, तस्स नो वदामीति अत्थो। एतेन ये अजानतो अपस्सतोपि संसारादीहियेव सुद्धिं वदन्ति, ते पटिक्खित्ता होन्ति। पुरिमेन पदद्वयेन उपायो वुत्तो, इमिना अनुपायं पटिसेधेति।
इदानि यं जानतो आसवानं खयो होति, तं दस्सेतुकामो किञ्च, भिक्खवे, जानतोति पुच्छं आरभि। तत्थ जानना बहुविधा। दब्बजातिको एव हि कोचि भिक्खु छत्तं कातुं जानाति, कोचि चीवरादीनं अञ्ञतरं, तस्स ईदिसानि कम्मानि वत्तसीसे ठत्वा करोन्तस्स सा जानना सग्गमग्गफलानं पदट्ठानं न होतीति न वत्तब्बं। यो पन सासने पब्बजित्वा वेज्जकम्मादीनि कातुं जानाति, तस्सेवं जानतो आसवा वड्ढन्तियेव। तस्मा यं जानतो पस्सतो च आसवानं खयो होति, तदेव दस्सेन्तो इति रूपन्तिआदिमाह। एवं खो, भिक्खवे, जानतोति एवं पञ्चन्नं खन्धानं उदयब्बयं जानन्तस्स। आसवानं खयो होतीति आसवानं खयन्ते जातत्ता ‘‘आसवानं खयो’’ति लद्धनामं अरहत्तं होति।
४. अञ्ञतित्थियसुत्तवण्णना
२४.चतुत्थे पाविसीति पविट्ठो। सो च न ताव पविट्ठो, ‘‘पविसिस्सामी’’ति निक्खन्तत्ता पन एवं वुत्तो। यथा किं? यथा ‘‘गामं गमिस्सामी’’ति निक्खन्तपुरिसो तं गामं अप्पत्तोपि ‘‘कहं इत्थन्नामो’’ति वुत्ते ‘‘गामं गतो’’ति वुच्चति, एवं। अतिप्पगोति तदा किर थेरस्स अतिप्पगोयेव निक्खन्तदिवसो अहोसि, अतिप्पगोयेव निक्खन्तभिक्खू बोधियङ्गणे चेतियङ्गणे निवासनपारुपनट्ठानेति इमेसु ठानेसु याव भिक्खाचारवेला होति, ताव पपञ्चं करोन्ति। थेरस्स पन ‘‘याव भिक्खाचारवेला होति, ताव परिब्बाजकेहि सद्धिं एकद्वेकथावारे करिस्सामी’’ति चिन्तयतो यंनूनाहन्ति एतदहोसि। परिब्बाजकानं आरामोति सो किर आरामो दक्खिणद्वारस्स च वेळुवनस्स च अन्तरा अहोसि। इधाति इमेसु चतूसु वादेसु। किंवादी किमक्खायीति किं वदति किं आचिक्खति, किं एत्थ समणस्स गोतमस्स दस्सनन्ति पुच्छन्ति। धम्मस्स चानुधम्मं ब्याकरेय्यामाति, भोता गोतमेन यं वुत्तं कारणं, तस्स अनुकारणं कथेय्याम। सहधम्मिको वादानुपातोति परेहि वुत्तकारणेन सकारणो हुत्वा समणस्स गोतमस्स वादानुपातो वादप्पवत्ति विञ्ञूहि गरहितब्बं कारणं कोचि अप्पमत्तकोपि कथं नागच्छेय्य? इदं वुत्तं होति – कथं सब्बाकारेनपि समणस्स गोतमस्स वादे गारय्हं कारणं न भवेय्याति?
इतिवदन्ति फस्सपच्चया दुक्खन्ति एवं वदन्तोति अत्थो। तत्राति तेसु चतूसु वादेसु। ते वत अञ्ञत्र फस्साति इदं ‘‘तदपि फस्सपच्चया’’ति पटिञ्ञाय साधकवचनं। यस्मा हि न विना फस्सेन दुक्खपटिसंवेदना अत्थि, तस्मा जानितब्बमेतं यथा ‘‘तदपि फस्सपच्चया’’ति अयमेत्थ अधिप्पायो।
साधु, साधु, आनन्दाति अयं साधुकारो सारिपुत्तत्थेरस्स दिन्नो, आनन्दत्थेरेन पन सद्धिं भगवा आमन्तेसि। एकमिदाहन्ति एत्थ इधाति निपातमत्तं, एकं समयन्ति अत्थो। इदं वचनं ‘‘न केवलं सारिपुत्तोव राजगहं पविट्ठो, अहम्पि पाविसिं। न केवलञ्च तस्सेवायं वितक्को उप्पन्नो, मय्हम्पि उप्पज्जि। न केवलञ्च तस्सेव सा तित्थियेहि सद्धिं कथा जाता, मय्हम्पि जातपुब्बा’’ति दस्सनत्थं वुत्तं।
अच्छरियंअब्भुतन्ति उभयम्पेतं विम्हयदीपनमेव। वचनत्थो पनेत्थ अच्छरं पहरितुं युत्तन्ति अच्छरियं। अभूतपुब्बं भूतन्ति अब्भुतं। एकेन पदेनाति ‘‘फस्सपच्चया दुक्ख’’न्ति इमिना एकेन पदेन। एतेन हि सब्बवादानं पटिक्खेपत्थो वुत्तो। एसेवत्थोति एसोयेव फस्सपच्चया दुक्खन्ति पटिच्चसमुप्पादत्थो। तञ्ञेवेत्थ पटिभातूति तञ्ञेवेत्थ उपट्ठातु। इदानि थेरो जरामरणादिकाय पटिच्चसमुप्पादकथाय तं अत्थगम्भीरञ्चेव गम्भीरावभासञ्च करोन्तो सचे मं, भन्तेतिआदिं वत्वा यंमूलका कथा उप्पन्ना, तदेव पदं गहेत्वा विवट्टं दस्सेन्तो छन्नंत्वेवातिआदिमाह। सेसं उत्तानमेवाति। चतुत्थं।
५. भूमिजसुत्तवण्णना
२५-२६.पञ्चमे भूमिजोति तस्स थेरस्स नामं। सेसमिधापि पुरिमसुत्ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। अयं पन विसेसो – यस्मा इदं सुखदुक्खं न केवलं फस्सपच्चया उप्पज्जति, कायेनपि करियमानं करीयति, वाचायपि मनसापि, अत्तनापि करियमानं करीयति, परेनपि करियमानं करीयति, सम्पजानेनपि करियमानं करीयति, असम्पजानेनपि, तस्मा तस्स अपरम्पि पच्चयविसेसं दस्सेतुं काये वा हानन्द, सतीतिआदिमाह। कायसञ्चेतनाहेतूति कायद्वारे उप्पन्नचेतनाहेतु। वचीसञ्चेतनामनोसञ्चेतनासुपि एसेव नयो। एत्थ च कायद्वारे कामावचरकुसलाकुसलवसेन वीसति चेतना लब्भन्ति, तथा वचीद्वारे। मनोद्वारे नवहि रूपारूपचेतनाहि सद्धिं एकूनतिंसाति तीसु द्वारेसु एकूनसत्तति चेतना होन्ति, तप्पच्चयं विपाकसुखदुक्खं दस्सितं। अविज्जापच्चया चाति इदं तापि चेतना अविज्जापच्चया होन्तीति दस्सनत्थं वुत्तं। यस्मा पन तं यथावुत्तचेतनाभेदं कायसङ्खारञ्चेव वचीसङ्खारञ्च मनोसङ्खारञ्च परेहि अनुस्साहितो सामं असङ्खारिकचित्तेन करोति, परेहि कारियमानो ससङ्खारिकचित्तेनापि करोति, ‘‘इदं नाम कम्मं करोति, तस्स एवरूपो नाम विपाको भविस्सती’’ति, एवं कम्मञ्च विपाकञ्च जानन्तोपि करोति, मातापितूसु चेतियवन्दनादीनि करोन्तेसु अनुकरोन्ता दारका विय केवलं कम्ममेव जानन्तो ‘‘इमस्स पन कम्मस्स अयं विपाको’’ति विपाकं अजानन्तोपि करोति, तस्मा तं दस्सेतुं सामं वा तं, आनन्द, कायसङ्खारं अभिसङ्खरोतीतिआदि वुत्तं।
इमेसु, आनन्द, धम्मेसूति ये इमे ‘‘सामं वा तं, आनन्द, कायसङ्खार’’न्तिआदीसु चतूसु ठानेसु वुत्ता छसत्तति द्वेसता चेतनाधम्मा, इमेसु धम्मेसु अविज्जा उपनिस्सयकोटिया अनुपतिता। सब्बेपि हि ते ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति एत्थेव सङ्गहं गच्छन्ति। इदानि विवट्टं दस्सेन्तो अविज्जाय त्वेवातिआदिमाह। सो कायो न होतीति यस्मिं काये सति कायसञ्चेतनापच्चयं अज्झत्तं सुखदुक्खं उप्पज्जति, सो कायो न होति। वाचामनेसुपि एसेव नयो। अपिच कायोति चेतनाकायो, वाचापि चेतनावाचा, मनोपि कम्ममनोयेव। द्वारकायो वा कायो। वाचामनेसुपि एसेव नयो। खीणासवो चेतियं वन्दति, धम्मं भणति, कम्मट्ठानं मनसि करोति, कथमस्स कायादयो न होन्तीति? अविपाकत्ता। खीणासवेन हि कतं कम्मं नेव कुसलं होति नाकुसलं। अविपाकं हुत्वा किरियामत्ते तिट्ठति, तेनस्स ते कायादयो न होन्तीति वुत्तं।
खेत्तं तं न होतीतिआदीसुपि विरुहनट्ठेन तं खेत्तं न होति, पतिट्ठानट्ठेन वत्थु न होति, पच्चयट्ठेन आयतनं न होति, कारणट्ठेन अधिकरणं न होति। सञ्चेतनामूलकञ्हि अज्झत्तं सुखदुक्खं उप्पज्जेय्य, सा सञ्चेतना एतेसं विरुहनादीनं अत्थानं अभावेन तस्स सुखदुक्खस्स नेव खेत्तं, न वत्थु न आयतनं, न अधिकरणं होतीति। इमस्मिं सुत्ते वेदनादीसु सुखदुक्खमेव कथितं, तञ्च खो विपाकमेवाति। पञ्चमं।
छट्ठं उपवाणसुत्तं उत्तानमेव। एत्थ पन वट्टदुक्खमेव कथितन्ति। छट्ठं।
७. पच्चयसुत्तवण्णना
२७-२८.सत्तमे पटिपाटिया वुत्तेसु परियोसानपदं गहेत्वा कतमञ्च, भिक्खवे, जरामरणन्तिआदि वुत्तं। एवं पच्चयं पजानातीति एवं दुक्खसच्चवसेन पच्चयं जानाति। पच्चयसमुदयादयोपि समुदयसच्चादीनंयेव वसेन वेदितब्बा। दिट्ठिसम्पन्नोति मग्गदिट्ठिया सम्पन्नो। दस्सनसम्पन्नोति तस्सेव वेवचनं। आगतो इमं सद्धम्मन्ति मग्गसद्धम्मं आगतो। पस्सतीति मग्गसद्धम्ममेव पस्सति। सेक्खेन ञाणेनाति मग्गञाणेनेव। सेक्खाय विज्जायाति मग्गविज्जाय एव। धम्मसोतं समापन्नोति मग्गसङ्खातमेव धम्मसोतं समापन्नो। अरियोति पुथुज्जनभूमिं अतिक्कन्तो। निब्बेधिकपञ्ञोति निब्बेधिकपञ्ञाय समन्नागतो। अमतद्वारं आहच्चतिट्ठतीति अमतं नाम निब्बानं, तस्स द्वारं अरियमग्गं आहच्च तिट्ठतीति। अट्ठमं उत्तानमेव। सत्तमअट्ठमानि।
९. समणब्राह्मणसुत्तवण्णना
२९-३०.नवमं अक्खरभाणकानं भिक्खूनं अज्झासयेन वुत्तं। ते हि परीति उपसग्गं पक्खिपित्वा वुच्चमाने पटिविज्झितुं सक्कोन्ति। नवमं।
दसमे सब्बं उत्तानमेव। इमेसु द्वीसु सुत्तेसु चतुसच्चपटिवेधोव कथितो। दसमं।
दसबलवग्गो ततियो।
४. कळारखत्तियवग्गो
१. भूतसुत्तवण्णना
३१.कळारखत्तियवग्गस्स पठमे अजितपञ्हेति अजितमाणवेन पुच्छितपञ्हे। सङ्खातधम्मासेति सङ्खातधम्मा वुच्चन्ति ञातधम्मा तुलितधम्मा तीरितधम्मा। सेक्खाति सत्त सेक्खा। पुथूति तेयेव सत्त जने सन्धाय पुथूति वुत्तं। इधाति इमस्मिं सासने। निपकोति नेपक्कं वुच्चति पञ्ञा, ताय समन्नागतत्ता निपको, त्वं पण्डितो पब्रूहीति याचति। इरियन्ति वुत्तिं आचारं गोचरं विहारं पटिपत्तिं। मारिसाति भगवन्तं आलपति। सेक्खानञ्च सङ्खातधम्मानञ्च खीणासवानञ्च पटिपत्तिं मया पुच्छितो पण्डित, मारिस, मय्हं कथेहीति अयमेत्थ सङ्खेपत्थो।
तुण्ही अहोसीति कस्मा याव ततियं पुट्ठो तुण्ही अहोसि? किं पञ्हे कङ्खति, उदाहु अज्झासयेति? अज्झासये कङ्खति, नो पञ्हे। एवं किरस्स अहोसि – ‘‘सत्था मं सेक्खासेक्खानं आगमनीयपटिपदं कथापेतुकामो; सा च खन्धवसेन धातुवसेन आयतनवसेन पच्चयाकारवसेनाति बहूहि कारणेहि सक्का कथेतुं। कथं कथेन्तो नु खो सत्थु अज्झासयं गहेत्वा कथेतुं सक्खिस्सामी’’ति? अथ सत्था चिन्तेसि – ‘‘ठपेत्वा मं अञ्ञो पत्तं आदाय चरन्तो सावको नाम पञ्ञाय सारिपुत्तसमो नत्थि। अयम्पि मया पञ्हं पुट्ठो याव ततियं तुण्ही एव। पञ्हे नु खो कङ्खति, उदाहु अज्झासये’’ति। अथ ‘‘अज्झासये’’ति ञत्वा पञ्हकथनत्थाय नयं ददमानो भूतमिदन्ति, सारिपुत्त, पस्ससीति आह।
तत्थ भूतन्ति जातं निब्बत्तं, खन्धपञ्चकस्सेतं नामं। इति सत्था ‘‘पञ्चक्खन्धवसेन, सारिपुत्त, इमं पञ्हं कथेही’’ति थेरस्स नयं देति। सहनयदानेन पन थेरस्स तीरे ठितपुरिसस्स विवटो एकङ्गणो महासमुद्दो विय नयसतेन नयसहस्सेन पञ्हब्याकरणं उपट्ठासि। अथ नं ब्याकरोन्तो भूतमिदन्ति, भन्तेतिआदिमाह। तत्थ भूतमिदन्ति इदं निब्बत्तं खन्धपञ्चकं। सम्मप्पञ्ञाय पस्सतीति सह विपस्सनाय मग्गपञ्ञाय सम्मा पस्सति। पटिपन्नो होतीति सीलतो पट्ठाय याव अरहत्तमग्गा निब्बिदादीनं अत्थाय पटिपन्नो होति। तदाहारसम्भवन्ति इदं कस्मा आरभि? एतं खन्धपञ्चकं आहारं पटिच्च ठितं, तस्मा तं आहारसम्भवं नाम कत्वा दस्सेतुं इदं आरभि। इति इमिनापि परियायेन सेक्खपटिपदा कथिता होति। तदाहारनिरोधाति तेसं आहारानं निरोधेन। इदं कस्मा आरभि? तञ्हि खन्धपञ्चकं आहारनिरोधा निरुज्झति, तस्मा तं आहारनिरोधसम्भवं नाम कत्वा दस्सेतुं इदं आरभि। इति इमिनापि परियायेन सेक्खस्सेव पटिपदा कथिता। निब्बिदाति आदीनि सब्बानि कारणवचनानीति वेदितब्बानि। अनुपादा विमुत्तोति चतूहि उपादानेहि कञ्चि धम्मं अगहेत्वा विमुत्तो। साधु साधूति इमिना थेरस्स ब्याकरणं सम्पहंसेत्वा सयम्पि तथेव ब्याकरोन्तो पुन ‘‘भूतमिद’’न्तिआदिमाहाति। पठमं।
२. कळारसुत्तवण्णना
३२.दुतिये कळारखत्तियोति तस्स थेरस्स नामं। दन्ता पनस्स कळारा विसमसण्ठाना, तस्मा ‘‘कळारो’’ति वुच्चति। हीनायावत्तोति हीनस्स गिहिभावस्स अत्थाय निवत्तो। अस्सासमलत्थाति अस्सासं अवस्सयं पतिट्ठं न हि नून अलत्थ, तयो मग्गे तीणि च फलानि नून नालत्थाति दीपेति। यदि हि तानि लभेय्य, न सिक्खं पच्चक्खाय हीनायावत्तेय्याति अयं थेरस्स अधिप्पायो। न ख्वाहं, आवुसोति अहं खो, आवुसो, ‘‘अस्सासं पत्तो, न पत्तो’’ति न कङ्खामि। थेरस्स हि सावकपारमीञाणं अवस्सयो, तस्मा सो न कङ्खति। आयतिं पनावुसोति इमिना ‘‘आयतिं पटिसन्धि तुम्हाकं उग्घाटिता, न उग्घाटिता’’ति अरहत्तप्पत्तिं पुच्छति। न ख्वाहं, आवुसो, विचिकिच्छामीति इमिना थेरो तत्थ विचिकिच्छाभावं दीपेति।
येन भगवा तेनुपसङ्कमीति ‘‘इमं सुतकारणं भगवतो आरोचेस्सामी’’ति उपसङ्कमि। अञ्ञा ब्याकताति अरहत्तं ब्याकतं। खीणा जातीति न थेरेन एवं ब्याकता, अयं पन थेरो तुट्ठो पसन्नो एवं पदब्यञ्जनानि आरोपेत्वा आह। अञ्ञतरं भिक्खुं आमन्तेसीति तं सुत्वा सत्था चिन्तेसि – ‘‘सारिपुत्तो धीरो गम्भीरो। न सो केनचि कारणेन एवं ब्याकरिस्सति। संखित्तेन पन पञ्हो ब्याकतो भविस्सति। पक्कोसापेत्वा नं पञ्हं ब्याकरापेस्सामी’’ति अञ्ञतरं भिक्खुं आमन्तेसि।
सचे तं सारिपुत्ताति इदं भगवा ‘‘न एस अत्तनो धम्मताय अञ्ञं ब्याकरिस्सति, पञ्हमेतं पुच्छिस्सामि, तं कथेन्तोव अञ्ञं ब्याकरिस्सती’’ति अञ्ञं ब्याकरापेतुं एवं पुच्छि। यंनिदानावुसो, जातीति, आवुसो, अयं जाति नाम यंपच्चया, तस्स पच्चयस्स खया खीणस्मिं जातिया पच्चये जातिसङ्खातं फलं खीणन्ति विदितं। इधापि च थेरो पञ्हे अकङ्खित्वा अज्झासये कङ्खति। एवं किरस्स अहोसि – ‘‘अञ्ञा नाम तण्हा खीणा, उपादानं खीणं, भवो खीणो, पच्चयो खीणो, किलेसा खीणातिआदीहि बहूहि कारणेहि सक्का ब्याकातुं, कथं कथेन्तो पन सत्थु अज्झासयं गहेतुं सक्खिस्सामी’’ति।
किञ्चापि एवं अज्झासये कङ्खति, पञ्हं पन अट्ठपेत्वाव पच्चयाकारवसेन ब्याकासि। सत्थापि पच्चयाकारवसेनेव ब्याकरापेतुकामो, तस्मा एस ब्याकरोन्तोव अज्झासयं गण्हि। तावदेव ‘‘गहितो मे सत्थु अज्झासयो’’ति अञ्ञासि। अथस्स नयसतेन नयसहस्सेन पञ्हब्याकरणं उपट्ठासि। यस्मा पन भगवा उत्तरि पञ्हं पुच्छति, तस्मा तेन तं ब्याकरणं अनुमोदितन्ति वेदितब्बं।
कथंजानतो पन तेति इदं कस्मा आरभि? सविसये सीहनादं नदापेतुं। थेरो किर सूकरनिखातलेणद्वारे दीघनखपरिब्बाजकस्स वेदनापरिग्गहसुत्ते कथियमाने तालवण्टं गहेत्वा सत्थारं बीजयमानो ठितो तिस्सो वेदना परिग्गहेत्वा सावकपारमीञाणं अधिगतो, अयमस्स सविसयो। इमस्मिं सविसये ठितो सीहनादं नदिस्सतीति नं सन्धाय सत्था इदं पञ्हं पुच्छि। अनिच्चाति हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चा। यदनिच्चं तं दुक्खन्ति एत्थ किञ्चापि सुखा वेदना ठितिसुखा विपरिणामदुक्खा, दुक्खा वेदना ठितिदुक्खा विपरिणामसुखा, अदुक्खमसुखा ञाणसुखा अञ्ञाणदुक्खा, विपरिणामकोटिया पन सब्बाव दुक्खा नाम जाता। विदितन्ति यस्मा एवं वेदनात्तयं दुक्खन्ति विदितं, तस्मा या तत्थ तण्हा, सा न उपट्ठासीति दस्सेति।
३. ञाणवत्थुसुत्तवण्णना
३३.ततिये तं सुणाथाति तं ञाणवत्थुदेसनं सुणाथ। ञाणवत्थूनीति चेत्थ ञाणमेव ञाणवत्थूति वेदितब्बं। जरामरणे ञाणन्तिआदीसु चतूसु पठमं सवनमयञाणं सम्मसनञाणं पटिवेधञाणं पच्चवेक्खणञाणन्ति चतुब्बिधं वट्टति, तथा दुतियं। ततियं पन ठपेत्वा सम्मसनञाणं तिविधमेव होति, तथा चतुत्थं। लोकुत्तरधम्मेसु हि सम्मसनं नाम नत्थि। जातिया ञाणन्तिआदीसुपि एसेव नयो। इमिना धम्मेनाति इमिना चतुसच्चधम्मेन वा मग्गञाणधम्मेन वा।
दिट्ठेनातिआदीसु दिट्ठेनाति ञाणचक्खुना दिट्ठेन। विदितेनाति पञ्ञाय विदितेन। अकालिकेनाति किञ्चि कालं अनतिक्कमित्वा पटिवेधानन्तरंयेव फलदायकेन। पत्तेनाति अधिगतेन। परियोगाळ्हेनाति परियोगाहितेन पञ्ञाय अनुपविट्ठेन। अतीतानागते नयं नेतीति ‘‘ये खो केची’’तिआदिना नयेन अतीते च अनागते च नयं नेति। एत्थ च न चतुसच्चधम्मेन वा मग्गञाणधम्मेन वा सक्का अतीतानागते नयं नेतुं, चतुसच्चे पन मग्गञाणेन पटिविद्धे परतो पच्चवेक्खणञाणं नाम होति। तेन नयं नेतीति वेदितब्बा। अब्भञ्ञंसूति अभिअञ्ञंसु जानिंसु। सेय्यथापाहं, एतरहीति यथा अहं एतरहि चतुसच्चवसेन जानामि। अन्वये ञाणन्ति अनुअये ञाणं, धम्मञाणस्स अनुगमने ञाणं, पच्चवेक्खणञाणस्सेतं नामं। धम्मे ञाणन्ति मग्गञाणं। इमस्मिं सुत्ते खीणासवस्स सेक्खभूमि कथिता होति। ततियं।
४. दुतियञाणवत्थुसुत्तवण्णना
३४.चतुत्थे सत्तसत्तरीति सत्त च सत्तरि च। ब्यञ्जनभाणका किर ते भिक्खू, बहुब्यञ्जनं कत्वा वुच्चमाने पटिविज्झितुं सक्कोन्ति, तस्मा तेसं अज्झासयेन इदं सुत्तं वुत्तं। धम्मट्ठितिञाणन्ति पच्चयाकारे ञाणं। पच्चयाकारो हि धम्मानं पवत्तिट्ठितिकारणत्ता धम्मट्ठितीति वुच्चति, एत्थ ञाणं धम्मट्ठितिञाणं, एतस्सेव छब्बिधस्स ञाणस्सेतं अधिवचनं। खयधम्मन्ति खयगमनसभावं। वयधम्मन्ति वयगमनसभावं। विरागधम्मन्ति विरज्जनसभावं। निरोधधम्मन्ति निरुज्झनसभावं। सत्तसत्तरीति एकेकस्मिं सत्त सत्त कत्वा एकादससु पदेसु सत्तसत्तरि। इमस्मिं सुत्ते विपस्सनापटिविपस्सना कथिता। चतुत्थं।
५. अविज्जापच्चयसुत्तवण्णना
३५.पञ्चमे समुदयो होतीति सत्था इधेव देसनं ओसापेसि। किंकारणाति? दिट्ठिगतिकस्स ओकासदानत्थं। तस्सञ्हि परिसति उपारम्भचित्तो दिट्ठिगतिको अत्थि, सो पञ्हं पुच्छिस्सति, अथस्साहं विस्सज्जेस्सामीति तस्स ओकासदानत्थं देसनं ओसापेसि। नो कल्लो पञ्होति अयुत्तो पञ्हो। दुप्पञ्हो एसोति अत्थो। ननु च ‘‘कतमं नु खो, भन्ते, जरामरण’’न्ति? इदं सुपुच्छितन्ति। किञ्चापि सुपुच्छितं, यथा पन सतसहस्सग्घनिके सुवण्णथाले वड्ढितस्स सुभोजनस्स मत्थके आमलकमत्तेपि गूथपिण्डे ठपिते सब्बं भोजनं दुब्भोजनं होति छड्डेतब्बं, एवमेव ‘‘कस्स च पनिदं जरामरण’’न्ति? इमिना सत्तूपलद्धिवादपदेन गूथपिण्डेन तं भोजनं दुब्भोजनं विय अयम्पि सब्बो दुप्पञ्होव जातोति।
ब्रह्मचरियवासोति अरियमग्गवासो। तं जीवं तं सरीरन्ति यस्स हि अयं दिट्ठि, सो ‘‘जीवे उच्छिज्जमाने सरीरं उच्छिज्जति, सरीरे उच्छिज्जन्ते जीवितं उच्छिज्जती’’ति गण्हाति। एवं गण्हतो सा दिट्ठि ‘‘सत्तो उच्छिज्जती’’ति गहितत्ता उच्छेददिट्ठि नाम होति । सचे पन सङ्खाराव उप्पज्जन्ति चेव निरुज्झन्ति चाति गण्हेय्य, सासनावचरा सम्मादिट्ठि नाम भवेय्य। अरियमग्गो च नामेसो वट्टं निरोधेन्तो वट्टं समुच्छिन्दन्तो उप्पज्जति , तदेव तं वट्टं उच्छेददिट्ठिया गहिताकारस्स सम्भवे सति विनाव मग्गभावनाय निरुज्झतीति मग्गभावना निरत्थका होति। तेन वुत्तं ‘‘ब्रह्मचरियवासो न होती’’ति।
दुतियनये अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरन्ति यस्स अयं दिट्ठि, सो ‘‘सरीरं इधेव उच्छिज्जति, न जीवितं, जीवितं पन पञ्जरतो सकुणो विय यथासुखं गच्छती’’ति गण्हाति। एवं गण्हतो सा दिट्ठि ‘‘इमस्मा लोका जीवितं परलोकं गत’’न्ति गहितत्ता सस्सतदिट्ठि नाम होति। अयञ्च अरियमग्गो तेभूमकवट्टं विवट्टेन्तो उप्पज्जति, सो एकसङ्खारेपि निच्चे धुवे सस्सते सति उप्पन्नोपि वट्टं विवट्टेतुं न सक्कोतीति मग्गभावना निरत्थका होति। तेन वुत्तं ‘‘अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरन्ति वा भिक्खु दिट्ठिया सति ब्रह्मचरियवासो न होती’’ति।
विसूकायिकानीतिआदि सब्बं मिच्छादिट्ठिवेवचनमेव। सा हि सम्मादिट्ठिया विनिविज्झनट्ठेन विसूकमिव अत्तानं आवरणतो विसूकायिकं, सम्मादिट्ठिं अननुवत्तित्वा तस्सा विरोधेन पवत्तनतो विसेवितं, कदाचि उच्छेदस्स कदाचि सस्सतस्स गहणतो विरूपं फन्दितं विप्फन्दितन्ति वुच्चति। तालावत्थुकतानीति तालवत्थु विय कतानि, पुन अविरुहणट्ठेन मत्थकच्छिन्नतालो विय समूलं तालं उद्धरित्वा तस्स पतिट्ठितट्ठानं विय च कतानीति अत्थो। अनभावंकतानीति अनुअभावं कतानीति। पञ्चमं।
६. दुतियअविज्जापच्चयसुत्तवण्णना
३६.छट्ठे इति वा, भिक्खवे, यो वदेय्याति तस्सं परिसति दिट्ठिगतिको पञ्हं पुच्छितुकामो अत्थि, सो पन अविसारदधातुको उट्ठाय दसबलं पुच्छितुं न सक्कोति, तस्मा तस्स अज्झासयेन सयमेव पुच्छित्वा विस्सज्जेन्तो सत्था एवमाह। छट्ठं।
७. नतुम्हसुत्तवण्णना
३७.सत्तमे न तुम्हाकन्ति अत्तनि हि सति अत्तनियं नाम होति। अत्तायेव च नत्थि, तस्मा ‘‘न तुम्हाक’’न्ति आह। नपि अञ्ञेसन्ति अञ्ञो नाम परेसं अत्ता, तस्मिं सति अञ्ञेसं नाम सिया, सोपि नत्थि, तस्मा ‘‘नपि अञ्ञेस’’न्ति आह। पुराणमिदं, भिक्खवे, कम्मन्ति नयिदं पुराणकम्ममेव, पुराणकम्मनिब्बत्तो पनेस कायो, तस्मा पच्चयवोहारेन एवं वुत्तो। अभिसङ्खतन्तिआदि कम्मवोहारस्सेव वसेन पुरिमलिङ्गसभागताय वुत्तं, अयं पनेत्थ अत्थो – अभिसङ्खतन्ति पच्चयेहि कतोति दट्ठब्बो। अभिसञ्चेतयितन्ति चेतनावत्थुको चेतनामूलकोति दट्ठब्बो। वेदनियन्ति वेदनियवत्थूति दट्ठब्बो। सत्तमं।
८. चेतनासुत्तवण्णना
३८.अट्ठमे यञ्च, भिक्खवे, चेतेतीति यं चेतनं चेतेति, पवत्तेतीति अत्थो। यञ्च पकप्पेतीति यं पकप्पनं पकप्पेति, पवत्तेतिच्चेव अत्थो। यञ्च अनुसेतीति यञ्च अनुसयं अनुसेति, पवत्तेतिच्चेव अत्थो। एत्थ च चेतेतीति तेभूमककुसलाकुसलचेतना गहिता, पकप्पेतीति अट्ठसु लोभसहगतचित्तेसु तण्हादिट्ठिकप्पा गहिता, अनुसेतीति द्वादसन्नं चेतनानं सहजातकोटिया चेव उपनिस्सयकोटिया च अनुसयो गहितो। आरम्मणमेतं होतीति (चेतनादिधम्मजाते सति कम्मविञ्ञाणस्स उप्पत्तिया अवारितत्ता) एतं चेतनादिधम्मजातं पच्चयो होति। पच्चयो हि इध आरम्मणन्ति अधिप्पेता। विञ्ञाणस्स ठितियाति कम्मविञ्ञाणस्स ठितत्थं। आरम्मणे सतीति तस्मिं पच्चये सति। पतिट्ठा विञ्ञाणस्स होतीति तस्स कम्मविञ्ञाणस्स पतिट्ठा होति। तस्मिं पतिट्ठिते विञ्ञाणेति तस्मिं कम्मविञ्ञाणे पतिट्ठिते। विरूळ्हेति कम्मं जवापेत्वा पटिसन्धिआकड्ढनसमत्थताय निब्बत्तमूले जाते। पुनब्भवाभिनिब्बत्तीति पुनब्भवसङ्खाता अभिनिब्बत्ति।
नोचे, भिक्खवे, चेतेतीति इमिना तेभूमकचेतनाय अप्पवत्तनक्खणो वुत्तो। नो चे पकप्पेतीति इमिना तण्हादिट्ठिकप्पानं अप्पवत्तनक्खणो। अथ चे अनुसेतीति इमिना तेभूमकविपाकेसु परित्तकिरियासु रूपेति एत्थ अप्पहीनकोटिया अनुसयो गहितो। आरम्मणमेतंहोतीति अनुसये सति कम्मविञ्ञाणस्स उप्पत्तिया अवारितत्ता एतं अनुसयजातं पच्चयोव होति।
नो चेव चेतेतीतिआदीसु पठमपदे तेभूमककुसलाकुसलचेतना निवत्ता, दुतियपदे अट्ठसु चित्तेसु तण्हादिट्ठियो, ततियपदे वुत्तप्पकारेसु धम्मेसु यो अप्पहीनकोटिया अनुसयितो अनुसयो, सो निवत्तो।
अपिचेत्थ असम्मोहत्थं चेतेति पकप्पेति अनुसेति, चेतेति न पकप्पेति अनुसेति, न चेतेति न पकप्पेति अनुसेति, न चेतेति न पकप्पेति न अनुसेतीति इदम्पि चतुक्कं वेदितब्बं। तत्थ पठमनये धम्मपरिच्छेदो दस्सितो। दुतियनये चेतेतीति तेभूमककुसलचेतना चेव चतस्सो च अकुसलचेतना गहिता। न पकप्पेतीति अट्ठसु चित्तेसु तण्हादिट्ठियो निवत्ता। अनुसेतीति तेभूमककुसले उपनिस्सयकोटिया, चतूसु अकुसलचेतनासु सहजातकोटिया चेव उपनिस्सयकोटिया च अनुसयो गहितो। ततियनये न चेतेतीति तेभूमककुसलाकुसलं निवत्तं, न पकप्पेतीति अट्ठसु चित्तेसु तण्हादिट्ठियो निवत्ता, अनुसेतीति सुत्ते आगतं वारेत्वा तेभूमककुसलाकुसलविपाककिरियारूपेसु अप्पहीनकोटिया उपनिस्सयो गहितो। चतुत्थनयो पुरिमसदिसोव।
तदप्पतिट्ठितेति तस्मिं अप्पतिट्ठिते। अविरूळ्हेति कम्मं जवापेत्वा पटिसन्धिआकड्ढनसमत्थताय अनिब्बत्तमूले। एत्थ पन किं कथितन्ति? अरहत्तमग्गस्स किच्चं, खीणासवस्स किच्चकरणन्तिपि नवलोकुत्तरधम्मातिपि वत्तुं वट्टति। एत्थ च विञ्ञाणस्स चेव आयतिं पुनब्भवस्स च अन्तरे एको सन्धि, वेदनातण्हानमन्तरे एको, भवजातीनमन्तरे एकोति। अट्ठमं।
९. दुतियचेतनासुत्तवण्णना
३९.नवमे विञ्ञाणनामरूपानं अन्तरे एको सन्धि, वेदनातण्हानमन्तरे एको, भवजातीनमन्तरे एकोति। नवमं।
१०. ततियचेतनासुत्तवण्णना
४०.दसमे नतीति तण्हा। सा हि पियरूपेसु रूपादीसु नमनट्ठेन ‘‘नती’’ति वुच्चति। आगति गति होतीति आगतिम्हि गति होति, आगते पच्चुपट्ठिते कम्मे वा कम्मनिमित्ते वा गहिनिमित्ते वा पटिसन्धिवसेन विञ्ञाणस्स गति होति। चुतूपपातोति एवं विञ्ञाणस्स आगते पटिसन्धिविसये गतिया सति इतो चवनसङ्खाता चुति, तत्थूपपत्तिसङ्खातो उपपातोति अयं चुतूपपातो नाम होति। एवं इमस्मिं सुत्ते नतिया च आगतिगतिया च अन्तरे एकोव सन्धि कथितोति। दसमं।
कळारखत्तियवग्गो चतुत्थो।
५. गहपतिवग्गो
१. पञ्चवेरभयसुत्तवण्णना
४१.गहपतिवग्गस्स पठमे यतोति यदा। भयानि वेरानीति भयवेरचेतनायो। सोतापत्तियङ्गेहीति दुविधं सोतापत्तिया अङ्गं, (सोतापत्तिया च अङ्गं,) यं पुब्बभागे सोतापत्तिपटिलाभाय संवत्तति, ‘‘सप्पुरिससंसेवो सद्धम्मस्सवनं योनिसोमनसिकारो धम्मानुधम्मप्पटिपत्ती’’ति (दी॰ नि॰ ३.३११) एवं आगतं, पटिलद्धगुणस्स च सोतापत्तिं पत्वा ठितस्स अङ्गं, यं सोतापन्नस्स अङ्गन्तिपि वुच्चति, बुद्धे अवेच्चप्पसादादीनं एतं अधिवचनं। इदमिध अधिप्पेतं। अरियोति निद्दोसो निरुपारम्भो। ञायोति पटिच्चसमुप्पन्नं ञत्वा ठितञाणम्पि पटिच्चसमुप्पादोपि। यथाह – ‘‘ञायो वुच्चति पटिच्चसमुप्पादो, अरियोपि अट्ठङ्गिको मग्गो ञायो’’ति। पञ्ञायाति अपरापरं उप्पन्नाय विपस्सनापञ्ञाय। सुदिट्ठो होतीति अपरापरं उप्पज्जित्वा दस्सनवसेन सुट्ठु दिट्ठो।
खीणनिरयोतिआदीसु आयतिं तत्थ अनुप्पज्जनताय खीणो निरयो मय्हन्ति सो अहं खीणनिरयो। एस नयो सब्बत्थ। सोतापन्नोति मग्गसोतं आपन्नो। अविनिपातधम्मोति न विनिपातसभावो । नियतोति पठममग्गसङ्खातेन सम्मत्तनियामेन नियतो। सम्बोधिपरायनोति उत्तरिमग्गत्तयसङ्खातो सम्बोधि परं अयनं मय्हन्ति सोहं सम्बोधिपरायनो, तं सम्बोधिं अवस्सं अभिसम्बुज्झनकोति अत्थो।
पाणातिपातपच्चयाति पाणातिपातकम्मकारणा। भयं वेरन्ति अत्थतो एकं। वेरञ्च नामेतं दुविधं होति बाहिरं अज्झत्तिकन्ति। एकेन हि एकस्स पिता मारितो होति, सो चिन्तेसि ‘‘एतेन किर मे पिता मारितो, अहम्पि तंयेव मारेस्सामी’’ति निसितं सत्थं आदाय चरति। या तस्स अब्भन्तरे उप्पन्नवेरचेतना, इदं बाहिरं वेरं नाम। या पन इतरस्स ‘‘अयं किर मं मारेस्सामीति चरति, अहमेव नं पठमतरं मारेस्सामी’’ति चेतना उप्पज्जति, इदं अज्झत्तिकं वेरं नाम। इदं ताव उभयम्पि दिट्ठधम्मिकमेव। या पन तं निरये उप्पन्नं दिस्वा ‘‘एतं पहरिस्सामी’’ति जलितं अयमुग्गरं गण्हतो निरयपालस्स चेतना उप्पज्जति, इदमस्स सम्परायिकं बाहिरवेरं। या चस्स ‘‘अयं निद्दोसं मं पहरिस्सामीति आगच्छति, अहमेव नं पठमतरं पहरिस्सामी’’ति चेतना उप्पज्जति, इदमस्स सम्परायिकं अज्झत्तवेरं। यं पनेतं बाहिरवेरं, तं अट्ठकथायं ‘‘पुग्गलवेर’’न्ति वुत्तं। दुक्खं दोमनस्सन्ति अत्थतो एकमेव। यथा चेत्थ, एवं सेसपदेसुपि ‘‘इमिना मम भण्डं हटं , मय्हं दारेसु चारित्तं आपन्नं, मुसा वत्वा अत्थो भग्गो, सुरामदमत्तेन इदं नाम कत’’न्तिआदिना नयेन वेरुप्पत्ति वेदितब्बा। अवेच्चप्पसादेनाति अधिगतेन अचलप्पसादेन। अरियकन्तेहीति पञ्चहि सीलेहि। तानि हि अरियानं कन्तानि पियानि। भवन्तरगतापि अरिया तानि न विजहन्ति, तस्मा ‘‘अरियकन्तानी’’ति वुच्चन्ति। सेसमेत्थ यं वत्तब्बं सिया, तं सब्बं विसुद्धिमग्गे अनुस्सतिनिद्देसे वुत्तमेव। पठमं।
२. दुतियपञ्चवेरभयसुत्तवण्णना
४२.दुतिये भिक्खूनं कथितभावमत्तमेव विसेसो। दुतियं।
३. दुक्खसुत्तवण्णना
४३.ततिये दुक्खस्साति वट्टदुक्खस्स। समुदयन्ति द्वे समुदया खणिकसमुदयो च पच्चयसमुदयो च। पच्चयसमुदयं पस्सन्तोपि भिक्खु खणिकसमुदयं पस्सति, खणिकसमुदयं पस्सन्तोपि पच्चयसमुदयं पस्सति। अत्थङ्गमोपि अच्चन्तत्थङ्गमो भेदत्थङ्गमोति दुविधो। अच्चन्तत्थङ्गमं पस्सन्तोपि भेदत्थङ्गमं पस्सति, भेदत्थङ्गमं पस्सन्तोपि अच्चन्तत्थङ्गमं पस्सति। देसेस्सामीति इदं वट्टदुक्खस्स समुदयअत्थङ्गमं निब्बत्तिभेदं नाम देसेस्सामि, तं सुणाथाति अत्थो। पटिच्चाति निस्सयवसेन चेव आरम्मणवसेन च पच्चयं कत्वा। तिण्णं सङ्गति फस्सोति तिण्णं सङ्गतिया फस्सो। अयं खो, भिक्खवे, दुक्खस्स समुदयोति अयं वट्टदुक्खस्स निब्बत्ति नाम। अत्थङ्गमोति भेदो। एवञ्हि वट्टदुक्खं भिन्नं होति अप्पटिसन्धियं। ततियं।
४. लोकसुत्तवण्णना
४४.चतुत्थे लोकस्साति सङ्खारलोकस्स। अयमेत्थ विसेसो। चतुत्थं।
५. ञातिकसुत्तवण्णना
४५.पञ्चमे ञातिकेति द्विन्नं ञातकानं गामे। गिञ्जकावसथेति इट्ठकाहि कते महापासादे। धम्मपरियायन्ति धम्मकारणं। उपस्सुतीति उपस्सुतिट्ठानं, यं ठानं उपगतेन सक्का होति भगवतो सद्दं सोतुं, तत्थ ठितोति अत्थो। सो किर गन्धकुटिपरिवेणसम्मज्जनत्थं आगतो अत्तनो कम्मं पहाय भगवतो धम्मघोसं सुणन्तो अट्ठासि। अद्दसाति तदा किर भगवतो आदितोव पच्चयाकारं मनसिकरोन्तस्स ‘‘इदं इमिना पच्चयेन होति, इदं इमिना’’ति आवज्जतो याव भवग्गा एकङ्गणं अहोसि, सत्था मनसिकारं पहाय वचसा सज्झायं करोन्तो यथानुसन्धिना देसनं निट्ठपेत्वा, ‘‘अपि नु खो इमं धम्मपरियायं कोचि अस्सोसी’’ति आवज्जेन्तो तं भिक्खुमद्दस। तेन वुत्तं ‘‘अद्दसा खो भगवा’’ति।
अस्सोसिनोति अस्सोसि नु। अथ वा अस्सोसि नोति अम्हाकं भासन्तानं अस्सोसीति। उग्गण्हाहीतिआदीसु सुत्वा तुण्हीभूतोव पगुणं करोन्तो उग्गण्हाति नाम। पदानुपदं घटेत्वा वाचाय परिचितं करोन्तो परियापुणाति नाम। उभयथापि पगुणं आधारप्पत्तं करोन्तो धारेति नाम। अत्थसंहितोति कारणनिस्सितो। आदिब्रह्मचरियकोति मग्गब्रह्मचरियस्स आदि पतिट्ठानभूतो। इति तीसुपि इमेसु सुत्तेसु वट्टविवट्टमेव कथितं। पञ्चमं।
६. अञ्ञतरब्राह्मणसुत्तवण्णना
४६.छट्ठे अञ्ञतरोति नामवसेन अपाकटो अञ्ञतरो ब्राह्मणो। छट्ठं।
७. जाणुस्सोणिसुत्तवण्णना
४७.सत्तमे जाणुस्सोणीति ठानन्तरवसेन एवंलद्धनामो असीतिकोटिविभवो महापुरोहितो। सत्तमं।
८. लोकायतिकसुत्तवण्णना
४८.अट्ठमे लोकायतिकोति वितण्डसत्थे लोकायते कतपरिचयो। जेट्ठमेतं लोकायतन्ति पठमं लोकायतं। लोकायतन्ति च लोकस्सेव आयतं, बालपुथुज्जनलोकस्स आयतं, महन्तं गम्भीरन्ति उपधारितब्बं परित्तं भावं दिट्ठिगतं। एकत्तन्ति एकसभावं, निच्चसभावमेवाति पुच्छति। पुथुत्तन्ति पुरिमसभावेन नानासभावं, देवमनुस्सादिभावेन पठमं हुत्वा पच्छा न होतीति उच्छेदं सन्धाय पुच्छति। एवमेत्थ ‘‘सब्बमत्थि, सब्बमेकत्त’’न्ति इमा द्वेपि सस्सतदिट्ठियो, ‘‘सब्बं नत्थि, सब्बं पुथुत्त’’न्ति इमा द्वे उच्छेददिट्ठियोति वेदितब्बा। अट्ठमं।
९. अरियसावकसुत्तवण्णना
४९.नवमे किं नु खोति संसयुप्पत्तिआकारदस्सनं। समुदयतीति उप्पज्जति। नवमं।
१०. दुतियअरियसावकसुत्तवण्णना
५०.दसमे द्वेपि नया एकतो वुत्ता। इदमेव पुरिमेन नानत्तं, सेसं तादिसमेवाति। दसमं।
गहपतिवग्गो पञ्चमो।
६. दुक्खवग्गो
१. परिवीमंसनसुत्तवण्णना
५१.दुक्खवग्गस्स पठमे परिवीमंसमानोति उपपरिक्खमानो। जरामरणन्ति कस्मा जरामरणं एकमेव ‘‘अनेकविधं नानप्पकारक’’न्ति वत्वा गहितन्ति चे? तस्मिं गहिते सब्बदुक्खस्स गहितत्ता। यथा हि चूळाय गहिते पुरिसे सो पुरिसो गहितोव होति, एवं जरामरणे गहिते सब्बदुक्खं गहितमेव होति। तस्मा ‘‘यं खो इदं अनेकविधं नानप्पकारकं दुक्खं लोके उप्पज्जती’’ति न्हत्वा ठितं पुरिसं विय सब्बदुक्खं दस्सेत्वा तं चूळाय गण्हन्तो विय जरामरणं गण्हि।
जरामरणनिरोधसारुप्पगामिनीति जरामरणनिरोधस्स सारुप्पभावेन निक्किलेसताय परिसुद्धताय सदिसाव हुत्वा गामिनीति अत्थो। तथा पटिपन्नो च होतीति यथा तं पटिपन्नोति वुच्चति, एवं पटिपन्नो होति। अनुधम्मचारीति निब्बानधम्मं अनुगतं पटिपत्तिधम्मं चरति, पूरेतीति अत्थो। दुक्खक्खयाय पटिपन्नोति सीलं आदिं कत्वा जरामरणदुक्खस्स निरोधत्थाय पटिपन्नो। सङ्खारनिरोधायाति सङ्खारदुक्खस्स निरोधत्थाय। एत्तावता याव अरहत्ता देसना कथिता।
इदानि अरहत्तफलपच्चवेक्खणं सततविहारञ्च दस्सेत्वा देसना निवत्तेतब्बा सिया, तथा अकत्वा अविज्जागतोति इदं कस्मा गण्हातीति? खीणासवस्स समतिक्कन्तवट्टदुक्खदस्सनत्थं । अपिच पुन वट्टं आरभित्वा विवट्टे कथियमाने बुज्झनकसत्तो चेत्थ अत्थि, तस्स अज्झासयवसेनापि इदं गण्हातीति वेदितब्बो। तत्थ अविज्जागतोति अविज्जाय गतो उपगतो समन्नागतो। पुरिसपुग्गलोति पुरिसोयेव पुग्गलो। उभयेनापि सम्मुतिकथं कथेति। बुद्धानञ्हि सम्मुतिकथा परमत्थकथाति द्वे कथा होन्ति। तत्थ ‘‘सत्तो नरो पुरिसो पुग्गलो तिस्सो नागो’’ति एवं पवत्ता सम्मुतिकथा नाम। ‘‘खन्धा धातुयो आयतनानी’’ति एवं पवत्ता परमत्थकथा नाम। परमत्थं कथेन्तापि सम्मुतिं अमुञ्चित्वा कथेन्ति। ते सम्मुतिं कथेन्तापि परमत्थं कथेन्तापि सच्चमेव कथेन्ति। तेनेव वुत्तं –
‘‘दुवे सच्चानि अक्खासि, सम्बुद्धो वदतं वरो।
सम्मुतिं परमत्थञ्च, ततियं नूपलब्भति।
सङ्केतवचनं सच्चं, लोकसम्मुतिकारणं।
परमत्थवचनं सच्चं, धम्मानं भूतलक्खण’’न्ति॥
पुञ्ञंचे सङ्खारन्ति तेरसचेतनाभेदं पुञ्ञाभिसङ्खारं। अभिसङ्खरोतीति करोति। पुञ्ञूपगं होति विञ्ञाणन्ति कम्मविञ्ञाणं कम्मपुञ्ञेन उपगतं सम्पयुत्तं होति, विपाकविञ्ञाणं विपाकपुञ्ञेन। अपुञ्ञं चे सङ्खारन्ति द्वादसचेतनाभेदं अपुञ्ञाभिसङ्खारं अभिसङ्खरोति। आनेञ्जं चे सङ्खारन्ति चतुचेतनाभेदं आनेञ्जाभिसङ्खारं। आनेञ्जूपगं होति विञ्ञाणन्ति कम्मानेञ्जेन कम्मविञ्ञाणं, विपाकानेञ्जेन विपाकविञ्ञाणं उपगतं होति। एत्थ च तिविधस्स कम्माभिसङ्खारस्स गहितत्ता द्वादसपदिको पच्चयाकारो गहितोव होति। एत्तावता वट्टं दस्सितं।
२. उपादानसुत्तवण्णना
५२.दुतिये उपादानियेसूति चतुन्नं उपादानानं पच्चयेसु तेभूमकधम्मेसु। अस्सादानुपस्सिनोति अस्सादं अनुपस्सन्तस्स। तत्राति तस्मिं अग्गिक्खन्धे। तदाहारोति तंपच्चयो। तदुपादानोति तस्सेव वेवचनं। एवमेवखोति एत्थ अग्गिक्खन्धो विय हि तयो भवा, तेभूमकवट्टन्तिपि एतदेव, अग्गिजग्गकपुरिसो विय वट्टनिस्सितो बालपुथुज्जनो, सुक्खतिणगोमयादिपक्खिपनं विय अस्सादानुपस्सिनो पुथुज्जनस्स तण्हादिवसेन छहि द्वारेहि कुसलाकुसलकम्मकरणं। तिणगोमयादीसु खीणेसु पुनप्पुनं तेसं पक्खिपनेन अग्गिक्खन्धस्स वड्ढनं विय बालपुथुज्जनस्स उट्ठाय समुट्ठाय यथावुत्तकम्मायूहनेन अपरापरं वट्टदुक्खनिब्बत्तनं।
न कालेन कालं सुक्खानि चेव तिणानि पक्खिपेय्याति तञ्हि कोचि अत्थकामो एवं वदेय्य – ‘‘भो कस्मा उट्ठाय समुट्ठाय कलापे बन्धित्वा सुक्खतिणकट्ठानं पच्छियञ्च पूरेत्वा सुक्खगोमयानि पक्खिपन्तो एतं अग्गिं जालेसि? अपि नु ते अत्थि इतोनिदानं काचि वड्ढीति? वंसागतमेतं भो अम्हाकं, इतोनिदानं पन मे अवड्ढियेव, कुतो वड्ढि? अहञ्हि इमं अग्गिं जग्गन्तो नेव न्हायितुं न भुञ्जितुं न निपज्जितुं लभामीति। तेन हि भो किं ते इमिना निरत्थकेन अग्गिजालनेन? एहि त्वं एतानि आभतानि तिणादीनि एत्थ निक्खिप, तानि सयमेव झायिस्सन्ति, त्वं पन असुकस्मिं ठाने सीतोदका पोक्खरणी अत्थि, तत्थ न्हत्वा, मालागन्धविलेपनेहि अत्तानं मण्डेत्वा सुनिवत्थो सुपारुतोव पादुकाहि नगरं पविसित्वा पासादवरमारुय्ह वातपानं विवरित्वा महावीथियं विरोचमानो निसीद एकग्गो सुखसमप्पितो हुत्वा, तत्थ ते निसिन्नस्स तिणादीनं खयेन सयमेव अयं अग्गि अप्पण्णत्तिभावं गमिस्सती’’ति। सो तथा करेय्य। तथेव च तत्थ निसिन्नस्स सो अग्गि उपादानक्खयेन अप्पण्णत्तिभावं गच्छेय्य। इदं सन्धायेतं ‘‘न कालेन काल’’न्तिआदि वुत्तं।
एवमेव खोति एत्थ पन इदं ओपम्मसंसन्दनं – चत्तालीसाय कट्ठवाहानं जलमानो महाअग्गिक्खन्धो विय हि तेभूमकवट्टं दट्ठब्बं, अग्गिजग्गनकपुरिसो विय वट्टसन्निस्सितको योगावचरो, अत्थकामो पुरिसो विय सम्मासम्बुद्धो, तेन पुरिसेन तस्स दिन्नओवादो विय तथागतेन ‘‘एहि त्वं, भिक्खु, तेभूमकधम्मेसु निब्बिन्द, एवं वट्टदुक्खा मुच्चिस्ससी’’ति तस्स तेभूमकधम्मेसु कम्मट्ठानस्स कथितकालो, तस्स पुरिसस्स यथानुसिट्ठं पटिपज्जित्वा पासादे निसिन्नकालो विय योगिनो सुगतोवादं सम्पटिच्छित्वा सुञ्ञागारं पविट्ठस्स तेभूमकधम्मेसु विपस्सनं पट्ठपेत्वा अनुक्कमेन यथानुरूपं आहारसप्पायादिं लभित्वा, एकासने निसिन्नस्स अग्गफले पतिट्ठितकालो, तस्स न्हानविलेपनादीहि सुधोतमण्डितकायत्ता तस्मिं निसिन्नस्स एकग्गसुखसमप्पितकालो विय योगिनो अरियमग्गपोक्खरणियं मग्गञाणोदकेन सुन्हातसुधोतकिलेसमलस्स हिरोत्तप्पसाटके निवासेत्वा सीलविलेपनानुलित्तस्स अरहत्तमण्डनेन अत्तभावं मण्डेत्वा विमुत्तिपुप्फदामं पिळन्धित्वा इद्धिपादपादुका आरुय्ह निब्बाननगरं पविसित्वा धम्मपासादं आरुय्ह सतिपट्ठानमहावीथियं विरोचमानस्स निब्बानारम्मणं फलसमापत्तिं अप्पेत्वा निसिन्नकालो। तस्स पन पुरिसस्स तस्मिं निसिन्नस्स तिणादीनं खयेन अग्गिक्खन्धस्स अप्पण्णत्तिगमनकालो विय खीणासवस्स यावतायुकं ठत्वा उपादिण्णकक्खन्धभेदेन अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतस्स महावट्टवूपसमो दट्ठब्बो। दुतियं।
३. संयोजनसुत्तवण्णना
५३.ततिये संयोजनियेसूति दसन्नं संयोजनानं पच्चयेसु। झायेय्याति जलेय्य। तेलं आसिञ्चेय्य वट्टिं उपसंहरेय्याति दीपपटिजग्गनत्थं तेलभाजनञ्च महन्तञ्च वट्टिकपालं गहेत्वा समीपे निच्चं ठितोव तेले खीणे तेलं आसिञ्चेय्य, वट्टिया खीणाय वट्टिं उपसंहरेय्य। सेसमेत्थ सद्धिं ओपम्मसंसन्दनेन पुरिमनयेनेव वेदितब्बं। ततियं।
४. दुतियसंयोजनसुत्तवण्णना
५४.चतुत्थे उपमं पठमं कत्वा पच्छा अत्थो वुत्तो। सेसं तादिसमेव। चतुत्थं।
५. महारुक्खसुत्तवण्णना
५५.पञ्चमे उद्धं ओजं अभिहरन्तीति पथवीरसञ्च आपोरसञ्च उपरि आरोपेन्ति। ओजाय आरोपितत्ता हत्थसतुब्बेधस्स रुक्खस्स अङ्कुरग्गेसु बिन्दुबिन्दूनि विय हुत्वा सिनेहो तिट्ठति। इदं पनेत्थ ओपम्मसंसन्दनं – महारुक्खो विय हि तेभूमकवट्टं, मूलानि विय आयतनानि, मूलेहि ओजाय आरोहनं विय छहि द्वारेहि कम्मारोहनं, ओजाय अभिरुळ्हत्ता महारुक्खस्स यावकप्पट्ठानं विय वट्टनिस्सितबालपुथुज्जनस्स छहि द्वारेहि कम्मं आयूहन्तस्स अपरापरं वट्टस्स वड्ढनवसेन दीघरत्तं ठानं।
कुद्दालपिटकन्ति कुद्दालञ्चेव पच्छिभाजनञ्च। खण्डाखण्डिकं छिन्देय्याति खुद्दकमहन्तानि खण्डाखण्डानि करोन्तो छिन्देय्य। इदं पनेत्थ ओपम्मसंसन्दनं – इधापि हि महारुक्खो विय तेभूमकवट्टं, रुक्खं नासेतुकामो पुरिसो विय योगावचरो, कुद्दालो विय ञाणं, पच्छि विय समाधि, रुक्खच्छेदनफरसु विय ञाणं, रुक्खस्स मूले छिन्नकालो विय योगिनो आचरियसन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा मनसिकरोन्तस्स पञ्ञा, खण्डाखण्डिकं छिन्दनकालो विय सङ्खेपतो चतुन्नं महाभूतानं मनसिकारो, फालनं विय द्वेचत्तालीसाय कोट्ठासेसु वित्थारमनसिकारो, सकलिकं सकलिकं करणकालो विय उपादारूपस्स चेव रूपक्खन्धारम्मणस्स विञ्ञाणस्स चाति इमेसं वसेन नामरूपपरिग्गहो, मूलानं उपच्छेदनं विय तस्सेव नामरूपस्स पच्चयपरियेसनं, वातातपे विसोसेत्वा अग्गिना डहनकालो विय अनुपुब्बेन विपस्सनं वड्ढेत्वा अञ्ञतरं सप्पायं लभित्वा कम्मट्ठाने विभूते उपट्ठहमाने एकपल्लङ्के निसिन्नस्स समणधम्मं करोन्तस्स अग्गफलप्पत्ति, मसिकरणं विय अरहत्तप्पत्तदिवसेयेव अपरिनिब्बायन्तस्स यावतायुकं ठित कालो, महावाते ओपुननं नदिया पवाहनं विय च उपादिण्णकक्खन्धभेदेन अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुतस्स वट्टवूपसमो वेदितब्बो। पञ्चमं।
६. दुतियमहारुक्खसुत्तवण्णना
५६.छट्ठेपि उपमं पठमं वत्वा पच्छा अत्थो वुत्तो, इदमेव नानत्तं। छट्ठं।
७. तरुणरुक्खसुत्तवण्णना
५७-५९.सत्तमे तरुणोति अजातफलो। पलिमज्जेय्याति सोधेय्य। पंसुं ददेय्याति थद्धफरुसपंसुं हरित्वा मुदुगोमयचुण्णमिस्सं मधुरपंसुं पक्खिपेय्य। वुद्धिन्ति वुद्धिं आपज्जित्वा पुप्फूपगो पुप्फं, फलूपगो फलं गण्हेय्य। इदं पनेत्थ ओपम्मसंसन्दनं – तरुणरुक्खो विय हि तेभूमकवट्टं, रुक्खजग्गको पुरिसो विय वट्टनिस्सितो पुथुज्जनो, मूलफलसन्तानादीनि विय तीहि द्वारेहि कुसलाकुसलकम्मायूहनं, रुक्खस्स वुड्ढिआपज्जनं विय पुथुज्जनस्स तीहि द्वारेहि कम्मं आयूहतो अपरापरं वट्टप्पवत्ति। विवट्टं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। अट्ठमनवमानि उत्तानत्थानेव। सत्तमादीनि।
१०. निदानसुत्तवण्णना
६०.दसमे कुरूसु विहरतीति कुरूति एवं बहुवचनवसेन लद्धवोहारे जनपदे विहरति। कम्मासधम्मं नाम कुरूनं निगमोति एवंनामको कुरूनं निगमो, तं गोचरगामं कत्वाति अत्थो। आयस्माति पियवचनमेतं गरुवचनमेतं। आनन्दोति तस्स थेरस्स नामं। एकमन्तं निसीदीति छ निसज्जदोसे विवज्जेन्तो दक्खिणजाणुमण्डलस्स अभिमुखट्ठाने छब्बण्णानं बुद्धरस्मीनं अन्तो पविसित्वा पसन्नलाखारसं विगाहन्तो विय सुवण्णपटं पारुपन्तो विय रत्तकम्बलवितानमज्झं पविसन्तो विय धम्मभण्डागारिको आयस्मा आनन्दो निसीदि। तेन वुत्तं ‘‘एकमन्तं निसीदी’’ति।
काय पन वेलाय केन कारणेन अयमायस्मा भगवन्तं उपसङ्कमन्तोति? सायन्हवेलाय पच्चयाकारपञ्हं पुच्छनकारणेन। तं दिवसं किर अयमायस्मा कुलसङ्गहत्थाय घरद्वारे घरद्वारे सहस्सभण्डिकं निक्खिपन्तो विय कम्मासधम्मं पिण्डाय चरित्वा पिण्डपातपटिक्कन्तो सत्थु वत्तं दस्सेत्वा सत्थरि गन्धकुटिं पविट्ठे सत्थारं वन्दित्वा अत्तनो दिवाट्ठानं गन्त्वा अन्तेवासिकेसु वत्तं दस्सेत्वा पटिक्कन्तेसु दिवाट्ठानं पटिसम्मज्जित्वा चम्मक्खण्डं पञ्ञपेत्वा उदकतुम्बतो उदकेन हत्थपादे सीतलं कत्वा पल्लङ्कं आभुजित्वा निसिन्नो सोतापत्तिफलसमापत्तिं समापज्जित्वा। अथ परिच्छिन्नकालवसेन समापत्तितो वुट्ठाय पच्चयाकारे ञाणं ओतारेसि। सो ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’तिआदितो पट्ठाय अन्तं, अन्ततो पट्ठाय आदिं, उभयन्ततो पट्ठाय मज्झं, मज्झतो पट्ठाय उभो अन्ते पापेन्तो तिक्खत्तुं द्वादसपदं पच्चयाकारं सम्मसि। तस्सेवं सम्मसन्तस्स पच्चयाकारो विभूतो हुत्वा उत्तानकुत्तानको विय उपट्ठासि। ततो चिन्तेसि – ‘‘अयं पच्चयाकारो सब्बबुद्धेहि गम्भीरो चेव गम्भीरावभासो चाति कथितो, मय्हं खो पन पदेसञाणे ठितस्स सावकस्स सतो उत्तानो विय विभूतो पाकटो हुत्वा उपट्ठाति, मय्हंयेव नु खो एस उत्तानको विय उपट्ठाति, उदाहु अञ्ञेसम्पीति अत्तनो उपट्ठानकारणं सत्थु आरोचेस्सामी’’ति निसिन्नट्ठानतो उट्ठाय चम्मक्खण्डं पप्फोटेत्वा आदाय सायन्हसमये भगवन्तं उपसङ्कमि। तेन वुत्तं – ‘‘सायन्हवेलायं पच्चयाकारपञ्हं पुच्छनकारणेन उपसङ्कमन्तो’’ति।
याव गम्भीरोति एत्थ यावसद्दो पमाणातिक्कमे। अतिक्कम्म पमाणं गम्भीरो, अतिगम्भीरोति अत्थो। गम्भीरावभासोति गम्भीरोव हुत्वा अवभासति, दिस्सतीति अत्थो। एकञ्हि उत्तानमेव गम्भीरावभासं होति पूतिपण्णरसवसेन काळवण्णं पुराणउदकं विय। तञ्हि जाणुप्पमाणम्पि सतपोरिसं विय दिस्सति। एकं गम्भीरं उत्तानावभासं होति मणिभासं विप्पसन्नउदकं विय। तञ्हि सतपोरिसम्पि जाणुप्पमाणं विय खायति। एकं उत्तानं उत्तानावभासं होति पातिआदीसु उदकं विय। एकं गम्भीरं गम्भीरावभासं होति सिनेरुपादकमहासमुद्दे उदकं विय। एवं उदकमेव चत्तारि नामानि लभति। पटिच्चसमुप्पादे पनेतं नत्थि। अयञ्हि गम्भीरो च गम्भीरावभासो चाति एकमेव नामं लभति । एवरूपो समानोपि अथ च पन मे उत्तानकुत्तानको विय खायति, तदिदं अच्छरियं, भन्ते, अब्भुतं, भन्तेति एवं अत्तनो विम्हयं पकासेन्तो पञ्हं पुच्छित्वा तुण्हीभूतो निसीदि।
७. महावग्गो
१. अस्सुतवासुत्तवण्णना
६१.महावग्गस्स पठमे अस्सुतवाति खन्धधातुआयतनपच्चयाकारसतिपट्ठानादीसु उग्गहपरिपुच्छाविनिच्छयरहितो। पुथुज्जनोति पुथूनं नानप्पकारानं किलेसादीनं जननादिकारणेहि पुथुज्जनो। वुत्तञ्हेतं – ‘‘पुथु किलेसे जनेन्तीति पुथुज्जना’’ति सब्बं वित्थारेतब्बं। अपिच पुथूनं गणनपथमतीतानं अरियधम्मपरम्मुखानं नीचधम्मसमाचारानं जनानं अन्तोगधत्तापि पुथुज्जनो, पुथु वा अयं विसुंयेव सङ्खं गतो, विसंसट्ठो सीलसुतादिगुणयुत्तेहि अरियेहि जनोति पुथुज्जनो। एवमेतेहि ‘‘अस्सुतवा पुथुज्जनो’’ति द्वीहिपि पदेहि ये ते –
‘‘दुवे पुथुज्जना वुत्ता, बुद्धेनादिच्चबन्धुना।
अन्धो पुथुज्जनो एको, कल्याणेको पुथुज्जनो’’ति॥ (महानि॰ ९४)। –
द्वे पुथुज्जना वुत्ता, तेसु अन्धपुथुज्जनो गहितो। इमस्मिन्ति पच्चुप्पन्नपच्चक्खकायं दस्सेति। चातुमहाभूतिकस्मिन्ति चतुमहाभूतकाये चतुमहाभूतेहि निब्बत्ते चतुमहाभूतमयेति अत्थो। निब्बिन्देय्याति उक्कण्ठेय्य। विरज्जेय्याति न रज्जेय्य। विमुच्चेय्याति मुच्चितुकामो भवेय्य। आचयोति वुड्ढि। अपचयोति परिहानि। आदानन्ति निब्बत्ति। निक्खेपनन्ति भेदो।
तस्माति यस्मा इमे चत्तारो वुड्ढिहानिनिब्बत्तिभेदा पञ्ञायन्ति, तस्मा तंकारणाति अत्थो। इति भगवा चातुमहाभूतिके काये रूपं परिग्गहेतुं अयुत्तरूपं कत्वा अरूपं परिग्गहेतुं युत्तरूपं करोति। कस्मा? तेसञ्हि भिक्खूनं रूपस्मिं गाहो बलवा अधिमत्तो, तेन तेसं रूपे गाहस्स परिग्गहेतब्बरूपतं दस्सेत्वा निक्कड्ढन्तो अरूपे पतिट्ठापनत्थं एवमाह।
चित्तन्तिआदि सब्बं मनायतनस्सेव नामं। तञ्हि चित्तवत्थुताय चित्तगोचरताय सम्पयुत्तधम्मचित्तताय च चित्तं, मननट्ठेन मनो, विजाननट्ठेन विञ्ञाणन्ति वुच्चति। नालन्ति न समत्थो। अज्झोसितन्ति तण्हाय गिलित्वा परिनिट्ठपेत्वा गहितं। ममायितन्ति तण्हाममत्तेन मम इदन्ति गहितं। परामट्ठन्ति दिट्ठिया परामसित्वा गहितं। एतं ममाति तण्हागाहो, तेन अट्ठसततण्हाविचरितं गहितं होति। एसोहमस्मीति मानगाहो, तेन नव माना गहिता होन्ति। एसो मे अत्ताति दिट्ठिगाहो, तेन द्वासट्ठि दिट्ठियो गहिता होन्ति। तस्माति यस्मा एवं दीघरत्तं गहितं, तस्मा निब्बिन्दितुं न समत्थो।
वरं, भिक्खवेति इदं कस्मा आह? पठमञ्हि तेन रूपं परिग्गहेतुं अयुत्तरूपं कतं, अरूपं युत्तरूपं, अथ ‘‘तेसं भिक्खूनं रूपतो गाहो निक्खमित्वा अरूपं गतो’’ति ञत्वा तं निक्कड्ढितुं इमं देसनं आरभि। तत्थ अत्ततो उपगच्छेय्याति अत्ताति गण्हेय्य। भिय्योपीति वस्ससततो उद्धम्पि। कस्मा पन भगवा एवमाह? किं अतिरेकवस्ससतं तिट्ठमानं रूपं नाम अत्थि? ननु पठमवये पवत्तं रूपं मज्झिमवयं न पापुणाति, मज्झिमवये पवत्तं पच्छिमवयं, पुरेभत्ते पवत्तं पच्छाभत्तं, पच्छाभत्ते पवत्तं पठमयामं, पठमयामे पवत्तं मज्झिमयामं, मज्झिमयामे पवत्तं पच्छिमयामं न पापुणाति? तथा गमने पवत्तं ठानं, ठाने पवत्तं निसज्जं, निसज्जाय पवत्तं सयनं न पापुणाति। एकइरियापथेपि पादस्स उद्धरणे पवत्तं अतिहरणं, अतिहरणे पवत्तं वीतिहरणं, वीतिहरणे पवत्तं वोस्सज्जनं, वोस्सज्जने पवत्तं सन्निक्खेपनं, सन्निक्खेपने पवत्तं सन्निरुज्झनं न पापुणाति, तत्थ तत्थेव ओधि ओधि पब्बं पब्बं हुत्वा तत्तकपाले पक्खित्ततिला विय पटपटायन्ता सङ्खारा भिज्जन्तीति? सच्चमेतं। यथा पन पदीपस्स जलतो जाता तं तं वट्टिप्पदेसं अनतिक्कमित्वा तत्थ तत्थेव भिज्जति, अथ च पन पवेणिसम्बन्धवसेन सब्बरत्तिं जलितो पदीपोति वुच्चति, एवमिधापि पवेणिवसेन अयम्पि कायो एवं चिरट्ठितिको विय कत्वा दस्सितो।
२. दुतियअस्सुतवासुत्तवण्णना
६२.दुतिये सुखवेदनियन्ति सुखवेदनाय पच्चयं। फस्सन्ति चक्खुसम्फस्सादिं। ननु च चक्खुसम्फस्सो सुखवेदनाय पच्चयो न होतीति? सहजातपच्चयेन न होति, उपनिस्सयपच्चयेन पन जवनवेदनाय होति , तं सन्धायेतं वुत्तं। सोतसम्फस्सादीसुपि एसेव नयो। तज्जन्ति तज्जातिकं तस्सारुप्पं, तस्स फस्सस्स अनुरूपन्ति अत्थो। दुक्खवेदनियन्तिआदि वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। सङ्घट्टनसमोधानाति सङ्घट्टनेन चेव समोधानेन च, सङ्घट्टनसम्पिण्डनेनाति अत्थो। उस्माति उण्हाकारो। तेजो अभिनिब्बत्ततीति अग्गिचुण्णो निक्खमतीति न गहेतब्बं, उस्माकारस्सेव पन एतं वेवचनं। तत्थ द्विन्नं कट्ठानन्ति द्विन्नं अरणीनं। तत्थ अधोअरणी विय वत्थु, उत्तरारणी विय आरम्मणं, सङ्घट्टनं विय फस्सो, उस्माधातु विय वेदना। दुतियं।
३. पुत्तमंसूपमसुत्तवण्णना
६३.ततिये चत्तारोमे, भिक्खवे, आहारातिआदि वुत्तनयमेव। यस्मा पनस्स अट्ठुप्पत्तिको निक्खेपो, तस्मा तं दस्सेत्वावेत्थ अनुपुब्बपदवण्णनं करिस्सामि। कतराय पन इदं अट्ठुप्पत्तिया निक्खित्तन्ति? लाभसक्कारेन। भगवतो किर महालाभसक्कारो उप्पज्जि, यथा तं चत्तारो असङ्ख्येय्ये पूरितदानपारमीसञ्चयस्स। सब्बदिसासु हिस्स यमकमहामेघो वुट्ठहित्वा महोघं विय सब्बपारमियो ‘‘एकस्मिं अत्तभावे विपाकं दस्सामा’’ति सम्पिण्डिता विय लाभसक्कारमहोघं निब्बत्तयिंसु। ततो ततो अन्नपानयानवत्थमालागन्धविलेपनादिहत्था खत्तियब्राह्मणादयो आगन्त्वा, ‘‘कहं बुद्धो, कहं भगवा, कहं देवदेवो नरासभो पुरिससीहो’’ति? भगवन्तं परियेसन्ति। सकटसतेहिपि पच्चये आहरित्वा ओकासं अलभमाना समन्ता गावुतप्पमाणम्पि सकटधुरेन सकटधुरं आहच्च तिट्ठन्ति चेव अनुप्पवत्तन्ति च अन्धकविन्दब्राह्मणादयो विय। सब्बं खन्धके तेसु तेसु सुत्तेसु च आगतनयेन वेदितब्बं।
यथा भगवतो, एवं भिक्खुसङ्घस्सापि। वुत्तञ्चेतं –
‘‘तेन खो पन समयेन भगवा सक्कतो होति गरुकतो मानितो पूजितो अपचितो लाभी चीवर-पिण्डपात-सेनासन-गिलान-पच्चय-भेसज्ज-परिक्खारानं। भिक्खुसङ्घोपि खो सक्कतो होति…पे॰… परिक्खारान’’न्ति (उदा॰ १४; सं॰ नि॰ २.७०)।
तथा ‘‘यावता खो, चुन्द, एतरहि सङ्घो वा गणो वा लोके उप्पन्नो, नाहं, चुन्द, अञ्ञं एकसङ्घम्पि समनुपस्सामि एवं लाभग्गयसग्गपत्तं यथरिवायं, चुन्द, भिक्खुसङ्घो’’ति (दी॰ नि॰ ३.१७६)।
स्वायं भगवतो च सङ्घस्स च उप्पन्नो लाभसक्कारो एकतो हुत्वा द्विन्नं महानदीनं उदकं विय अप्पमेय्यो अहोसि। अथ सत्था रहोगतो चिन्तेसि – ‘‘महालाभसक्कारो अतीतबुद्धानम्पि एवरूपो अहोसि, अनागतानम्पि एवरूपो भविस्सति । किं नु खो भिक्खू आहारपरिग्गाहकेन सतिसम्पजञ्ञेन समन्नागता मज्झत्ता निच्छन्दरागा हुत्वा आहारं परिभुञ्जितुं सक्कोन्ति, न सक्कोन्ती’’ति?
सो अद्दस एकच्चे अधुना पब्बजिते कुलपुत्ते अपच्चवेक्खित्वा आहारं परिभुञ्जमाने। दिस्वानस्स एतदहोसि – ‘‘मया कप्पसतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्ख्येय्यानि पारमियो पूरेन्तेन न चीवरादिहेतु पूरिता, उत्तमफलस्स पन अरहत्तस्सत्थाय पूरिता। इमेपि भिक्खू मम सन्तिके पब्बजन्ता न चीवरादिहेतु पब्बजिता, अरहत्तस्सेव पन अत्थाय पब्बजिता। ते इदानि असारमेव सारं अनत्थमेव च अत्थं करोन्ती’’ति एवमस्स धम्मसंवेगो उदपादि। ततो चिन्तेसि – ‘‘सचे पञ्चमं पाराजिकं पञ्ञपेतुं सक्का अभविस्स, अपच्चवेक्खिताहारपरिभोगो पञ्चमं पाराजिकं कत्वा पञ्ञपेतब्बो भवेय्य। न पन सक्का एवं कातुं, धुवपटिसेवनट्ठानञ्हेतं सत्तानं। यथा पन कथिते पञ्चमं पाराजिकं विय नं पस्सिस्सन्ति। एवं धम्मादासं संवरं मरियादं ठपेस्सामि, यं आवज्जित्वा आवज्जित्वा अनागते भिक्खू चत्तारो पच्चये पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जिस्सन्ती’’ति। इमाय अट्ठुप्पत्तिया इमं पुत्तमंसूपमसुत्तन्तं निक्खिपि। तत्थ चत्तारोमे, भिक्खवे, आहारातिआदि हेट्ठा वुत्तत्थमेव।
४. अत्थिरागसुत्तवण्णना
६४.चतुत्थे रागोतिआदीनि लोभस्सेव नामानि। सो हि रञ्जनवसेन रागो, नन्दनवसेन नन्दी, तण्हायनवसेन तण्हाति वुच्चति। पतिट्ठितं तत्थ विञ्ञाणं विरूळ्हन्ति कम्मं जवापेत्वा पटिसन्धिआकड्ढनसमत्थताय पतिट्ठितञ्चेव विरूळ्हञ्च। यत्थाति तेभूमकवट्टे भुम्मं, सब्बत्थ वा पुरिमपुरिमपदे एतं भुम्मं। अत्थि तत्थ सङ्खारानं वुद्धीति इदं इमस्मिं विपाकवट्टे ठितस्स आयतिवट्टहेतुके सङ्खारे सन्धाय वुत्तं। यत्थ अत्थि आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तीति यस्मिं ठाने आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्ति अत्थि।
एवमेव खोति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – रजकचित्तकारा विय हि सहकम्मसम्भारं कम्मं, फलकभित्तिदुस्सपटा विय तेभूमकवट्टं। यथा रजकचित्तकारा परिसुद्धेसु फलकादीसु रूपं समुट्ठापेन्ति, एवमेव ससम्भारककम्मं भवेसु रूपं समुट्ठापेति। तत्थ यथा अकुसलेन चित्तकारेन समुट्ठापितं रूपं विरूपं होति दुस्सण्ठितं अमनापं, एवमेव एकच्चो कम्मं करोन्तो ञाणविप्पयुत्तेन चित्तेन करोति, तं कम्मं रूपं समुट्ठापेन्तं चक्खादीनं सम्पत्तिं अदत्वा दुब्बण्णं दुस्सण्ठितं मातापितूनम्पि अमनापं रूपं समुट्ठापेति। यथा पन कुसलेन चित्तकारेन समुट्ठापितं रूपं सुरूपं होति सुसण्ठितं मनापं, एवमेव एकच्चो कम्मं करोन्तो ञाणसम्पयुत्तेन चित्तेन करोति, तं कम्मं रूपं समुट्ठापेन्तं चक्खादीनं सम्पत्तिं दत्वा सुवण्णं सुसण्ठितं अलङ्कतपटियत्तं विय रूपं समुट्ठापेति।
एत्थ च आहारं विञ्ञाणेन सद्धिं सङ्खिपित्वा आहारनामरूपानं अन्तरे एको सन्धि, विपाकविधिं नामरूपेन सङ्खिपित्वा नामरूपसङ्खारानं अन्तरे एको सन्धि, सङ्खारानञ्च आयतिभवस्स च अन्तरे एको सन्धीति वेदितब्बो।
कूटागारन्ति एककण्णिकं गाहापेत्वा कतं अगारं। कूटागारसालाति द्वे कण्णिके गहेत्वा कतसाला। एवमेव खोति एत्थ खीणासवस्स कम्मं सूरियरस्मिसमं वेदितब्बं। सूरियरस्मि पन अत्थि, सा केवलं पतिट्ठाय अभावेन अप्पतिट्ठा नाम जाता, खीणासवस्स कम्मं नत्थिताय एव अप्पतिट्ठं। तस्स हि कायादयो अत्थि, तेहि पन कतकम्मं कुसलाकुसलं नाम न होति, किरियमत्ते ठत्वा अविपाकं होति। एवमस्स कम्मं नत्थिताय एव अप्पतिट्ठं नाम जातन्ति। चतुत्थं।
५. नगरसुत्तवण्णना
६५.पञ्चमे नामरूपे खो सति विञ्ञाणन्ति एत्थ ‘‘सङ्खारेसु सति विञ्ञाण’’न्ति च ‘‘अविज्जाय सति सङ्खारा’’ति च वत्तब्बं भवेय्य, तदुभयम्पि न वुत्तं। कस्मा? अविज्जासङ्खारा हि ततियो भवो, तेहि सद्धिं अयं विपस्सना न घटीयति। महापुरिसो हि पच्चुप्पन्नपञ्चवोकारवसेन अभिनिविट्ठोति।
ननु च अविज्जासङ्खारेसु अदिट्ठेसु न सक्का बुद्धेन भवितुन्ति। सच्चं न सक्का, इमिना पन ते भवउपादानतण्हावसेन दिट्ठाव। तस्मा यथा नाम गोधं अनुबन्धन्तो पुरिसो तं कूपं पविट्ठं दिस्वा ओतरित्वा पविट्ठट्ठानं खणित्वा गोधं गहेत्वा पक्कमेय्य, न परभागं खनेय्य , कस्मा? कस्सचि नत्थिताय। एवं महापुरिसोपि गोधं अनुबन्धन्तो पुरिसो विय बोधिपल्लङ्के निसिन्नो जरामरणतो पट्ठाय ‘‘इमस्स अयं पच्चयो, इमस्स अयं पच्चयो’’ति परियेसन्तो याव नामरूपधम्मानं पच्चयं दिस्वा तस्सपि पच्चयं परियेसन्तो विञ्ञाणमेव अद्दस। ततो ‘‘एत्तको पञ्चवोकारभववसेन सम्मसनचारो’’ति विपस्सनं पटिनिवत्तेसि, परतो तुच्छकूपस्स अभिन्नट्ठानं विय अविज्जासङ्खारद्वयं अत्थि, तदेतं हेट्ठा विपस्सनाय गहितत्ता पाटियेक्कं सम्मसनूपगं न होतीति न अग्गहेसि।
पच्चुदावत्ततीति पटिनिवत्तति। कतमं पनेत्थ विञ्ञाणं पच्चुदावत्ततीति? पटिसन्धिविञ्ञाणम्पि विपस्सनाविञ्ञाणम्पि। तत्थ पटिसन्धिविञ्ञाणं पच्चयतो पटिनिवत्तति, विपस्सनाविञ्ञाणं आरम्मणतो। उभयम्पि नामरूपं नातिक्कमति, नामरूपतो परं न गच्छति। एत्तावता जायेथ वातिआदीसु विञ्ञाणे नामरूपस्स पच्चये होन्ते, नामरूपे विञ्ञाणस्स पच्चये होन्ते, द्वीसुपि अञ्ञमञ्ञपच्चयेसु होन्तेसु एत्तकेन जायेथ वा उपपज्जेथ वा। इतो हि परं किमञ्ञं जायेथ वा उपपज्जेथ वा, ननु एतदेव जायति च उपपज्जति चाति?
एवं सद्धिं अपरापरचुतिपटिसन्धीहि पञ्च पदानि दस्सेत्वा पुन तं एत्तावताति वुत्तमत्थं निय्यातेन्तो यदिदं नामरूपपच्चया विञ्ञाणं, विञ्ञाणपच्चया नामरूपन्ति वत्वा ततो परं अनुलोमपच्चयाकारवसेन विञ्ञाणपच्चया नामरूपमूलकं आयतिजरामरणं दस्सेतुं नामरूपपच्चया सळायतनन्तिआदिमाह।
अञ्जसन्ति मग्गस्सेव वेवचनं। उद्धापवन्तन्ति आपतो उग्गतत्ता उद्धापन्ति लद्धवोहारेन पाकारवत्थुना समन्नागतं। रमणीयन्ति समन्ता चतुन्नं द्वारानं अब्भन्तरे च नानाभण्डानं सम्पत्तिया रमणीयं। मापेहीति महाजनं पेसेत्वा वासं कारेहि। मापेय्याति वासं कारेय्य। कारेन्तो च पठमं अट्ठारस मनुस्सकोटियो पेसेत्वा ‘‘सम्पुण्ण’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘न ताव सम्पुण्ण’’न्ति वुत्ते अपरानि पञ्चकुलानि पेसेय्य। पुन पुच्छित्वा ‘‘न ताव सम्पुण्ण’’न्ति वुत्ते अपरानि पञ्चपञ्ञासकुलानि पेसेय्य। पुन पुच्छित्वा ‘‘न ताव सम्पुण्ण’’न्ति वुत्ते अपरानि तिंस कुलानि पेसेय्य। पुन पुच्छित्वा ‘‘न ताव सम्पुण्ण’’न्ति वुत्ते अपरं कुलसहस्सं पेसेय्य। पुन पुच्छित्वा ‘‘न ताव सम्पुण्ण’’न्ति वुत्ते अपरानि एकादसनहुतानि कुलानि पेसेय्य। पुन पुच्छित्वा ‘‘न ताव सम्पुण्ण’’न्ति वुत्ते अपरानि चतुरासीतिकुलसहस्सानि पेसेय्य। पुन ‘‘सम्पुण्ण’’न्ति पुच्छिते, ‘‘महाराज, किं वदेसि? महन्तं नगरं असम्बाधं, इमिना नयेन कुलानि पेसेत्वा न सक्का पूरेतुं, भेरिं पन चरापेत्वा ‘अम्हाकं नगरं इमाय च इमाय च सम्पत्तिया सम्पन्नं, ये तत्थ वसितुकामा, यथासुखं गच्छन्तु, इमञ्चिमञ्च परिहारं लभिस्सन्ती’ति नगरस्स चेव वण्णं लोकस्स च परिहारलाभं घोसापेथा’’ति वदेय्य। सो एवं करेय्य। ततो मनुस्सा नगरगुणञ्चेव परिहारलाभञ्च सुत्वा सब्बदिसाहि समोसरित्वा नगरं पूरेय्युं। तं अपरेन समयेन इद्धञ्चेव अस्स फीतञ्च। तं सन्धाय तदस्स नगरं अपरेन समयेन इद्धञ्चेव फीतञ्चातिआदि वुत्तं।
६. सम्मससुत्तवण्णना
६६.छट्ठे आमन्तेसीति कस्मा आमन्तेसि? यस्मास्स सुखुमा तिलक्खणाहता धम्मदेसना उपट्ठासि। तस्मिं किर जनपदे मनुस्सा सहेतुका पञ्ञवन्तो। सिनिद्धानि किरेत्थ भोजनानि, तानिसेवतो जनस्स पञ्ञा वड्ढति, ते गम्भीरं तिलक्खणाहतं धम्मकथं पटिविज्झितुं समत्था होन्ति। तेनेव भगवा दीघमज्झिमेसु महासतिपट्ठानानि (दी॰ नि॰ २.३७२ आदयो) महानिदानं (दी॰ नि॰ २.९५ आदयो), आनेञ्जसप्पायं (म॰ नि॰ ३.६६ आदयो), संयुत्तके चूळनिदानादिसुत्तन्ति एवमादीनि अञ्ञानि गम्भीरानि सुत्तानि तत्थेव कथेसि। सम्मसथ नोति सम्मसथ नु। अन्तरं सम्मसन्ति अब्भन्तरं पच्चयसम्मसनं। न सो भिक्खु भगवतो चित्तं आराधेसीति पच्चयाकारवसेन ब्याकारापेतुकामस्स भगवतो तथा अब्याकरित्वा द्वत्तिंसाकारवसेन ब्याकरोन्तो अज्झासयं गहेतुं नासक्खि।
एतदवोचाति देसना यथानुसन्धिं न गता, देसनाय यथानुसन्धिगमनत्थं एतदवोच। तेनहानन्द, सुणाथाति इदं तेपिटके बुद्धवचने असम्भिन्नपदं। अञ्ञत्थ हि एवं वुत्तं नाम नत्थि। उपधिनिदानन्ति खन्धुपधिनिदानं। खन्धपञ्चकञ्हेत्थ उपधीति अधिप्पेतं। उप्पज्जतीति जायति। निविसतीति पुनप्पुनं पवत्तिवसेन पतिट्ठहति।
यं खो लोके पियरूपं सातरूपन्ति यं लोकस्मिं पियसभावञ्चेव मधुरसभावञ्च। चक्खुं लोकेतिआदीसु लोकस्मिञ्हि चक्खादीसु ममत्तेन अभिनिविट्ठा सत्ता सम्पत्तियं पतिट्ठिता अत्तनो चक्खुं आदासादीसु निमित्तग्गहणानुसारेन विप्पसन्नपञ्चपसादं सुवण्णविमाने उग्घाटितमणिसीहपञ्जरं विय मञ्ञन्ति, सोतं रजतपनाळिकं विय पामङ्गसुत्तं विय च मञ्ञन्ति, तुङ्गनासाति लद्धवोहारं घानं वट्टेत्वा ठपितहरितालवट्टिं विय मञ्ञन्ति, जिव्हं रत्तकम्बलपटलं विय मुदुसिनिद्धमधुररसदं मञ्ञन्ति, कायं साललट्ठिं विय सुवण्णतोरणं विय च मञ्ञन्ति, मनं अञ्ञेसं मनेन असदिसं उळारं मञ्ञन्ति।
निच्चतो अद्दक्खुन्ति निच्चन्ति अद्दसंसु। सेसपदेसुपि एसेव नयो। न परिमुच्चिंसु दुक्खस्माति सकलस्मापि वट्टदुक्खा न परिमुच्चिंसु। दक्खिस्सन्तीति पस्सिस्सन्ति। आपानीयकंसोति सरकस्स नामं। यस्मा पनेत्थ आपं पिवन्ति, तस्मा ‘‘आपानीयो’’ति वुच्चति। आपानीयो च सो कंसो चाति आपानीयकंसो। सुरामण्डसरकस्सेतं नामं। ‘‘वण्णसम्पन्नो’’तिआदिवचनतो पन कंसे ठितपानमेव एवं वुत्तं। घम्माभितत्तोति घम्मेन अभितत्तो। घम्मपरेतोति घम्मेन फुट्ठो, अनुगतोति अत्थो। पिवतो हि खो तं छादेस्सतीति पिवन्तस्स तं पानीयं वण्णादिसम्पत्तिया रुच्चिस्सति, सकलसरीरं वा फरित्वा तुट्ठिं उप्पादयमानं ठस्सति। अप्पटिसङ्खाति अपच्चवेक्खित्वा।
एवमेव खोति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – आपानीयकंसो विय हि लोके पियरूपं सातरूपं आरम्मणं दट्ठब्बं, घम्माभितत्तपुरिसो विय वट्टनिस्सितो पुथुज्जनो, आपानीयकंसेन निमन्तनपुरिसो विय लोके पियरूपेन सातरूपेन आरम्मणेन निमन्तकजनो, आपानीयकंसे सम्पत्तिञ्च आदीनवञ्च आरोचेन्तो आपानकमनुस्सो विय आचरियुपज्झायादिको कल्याणमित्तो। यथेव हि तस्स पुरिसस्स अपलोकितमनुस्सो आपानीयकंसे गुणञ्च आदीनवञ्च आरोचेति, एवमेव आचरियो वा उपज्झायो वा भिक्खुनो पञ्चसु कामगुणेसु अस्सादञ्च निस्सरणञ्च कथेति।
७. नळकलापीसुत्तवण्णना
६७.सत्तमे किन्नु खो, आवुसोति कस्मा पुच्छति? ‘‘एवं पुट्ठो कथं नु खो ब्याकरेय्या’’ति। थेरस्स अज्झासयजाननत्थं। अपिच अतीते द्वे अग्गसावका इमं पञ्हं विनिच्छयिंसूति अनागते भिक्खू जानिस्सन्तीतिपि पुच्छति। इदानेव खो मयन्ति इदं थेरो यस्स नामरूपस्स विञ्ञाणं पच्चयोति वुत्तं, तदेव नामरूपं विञ्ञाणस्स पच्चयोति वुत्तत्ता आह । नळकलापियोति इध पन अयकलापादिवसेन उपमं अनाहरित्वा विञ्ञाणनामरूपानं अबलदुब्बलभावदस्सनत्थं अयं उपमा आभता।
निरोधो होतीति एत्तके ठाने पच्चयुप्पन्नपञ्चवोकारभववसेन देसना कथिता। छत्तिंसाय वत्थूहीति हेट्ठा विस्सज्जितेसु द्वादससु पदेसु एकेकस्मिं तिण्णं तिण्णं वसेन छत्तिंसाय कारणेहि। एत्थ च पठमो धम्मकथिकगुणो, दुतिया पटिपत्ति, ततियं पटिपत्तिफलं। तत्थ पठमनयेन देसनासम्पत्ति कथिता, दुतियेन सेक्खभूमि, ततियेन असेक्खभूमीति। सत्तमं।
८. कोसम्बिसुत्तवण्णना
६८.अट्ठमे अञ्ञत्रेवाति एकच्चो हि परस्स सद्दहित्वा यं एस भणति, तं भूतन्ति गण्हाति। अपरस्स निसीदित्वा चिन्तेन्तस्स यं कारणं रुच्चति, सो ‘‘अत्थि एत’’न्ति रुचिया गण्हाति। एको ‘‘चिरकालतो पट्ठाय एवं अनुस्सवो अत्थि, भूतमेत’’न्ति अनुस्सवेन गण्हाति। अञ्ञस्स वितक्कयतो एकं कारणं उपट्ठाति, सो ‘‘अत्थेत’’न्ति आकारपरिवितक्केन गण्हाति। अपरस्स चिन्तयतो एका दिट्ठि उप्पज्जति, यायस्स तं कारणं निज्झायन्तस्स खमति, सो ‘‘अत्थेत’’न्ति दिट्ठिनिज्झानक्खन्तिया गण्हाति। थेरो पन पञ्चपि एतानि कारणानि पटिक्खिपित्वा पच्चक्खञाणेन पटिविद्धभावं पुच्छन्तो अञ्ञत्रेव, आवुसो मुसिल, सद्धायातिआदिमाह। तत्थ अञ्ञत्रेवाति सद्धादीनि कारणानि ठपेत्वा, विना एतेहि कारणेहीति अत्थो। भवनिरोधो निब्बानन्ति पञ्चक्खन्धनिरोधो निब्बानं।
तुण्ही अहोसीति थेरो खीणासवो, अहं पन खीणासवोति वा न वाति वा अवत्वा तुण्हीयेव अहोसि। आयस्मा नारदो आयस्मन्तं पविट्ठं एतदवोचाति कस्मा अवोच? सो किर चिन्तेसि – ‘‘भवनिरोधो निब्बानं नामाति सेखेहिपि जानितब्बो पञ्हो एस, अयं पन थेरो इमं थेरं असेखभूमिया कारेति, इमं ठानं जानापेस्सामी’’ति एतं अवोच।
सम्मप्पञ्ञायसुदिट्ठन्ति सह विपस्सनाय मग्गपञ्ञाय सुट्ठु दिट्ठं। न चम्हि अरहन्ति अनागामिमग्गे ठितत्ता अरहं न होमीति दीपेति। यं पनस्स इदानि ‘‘भवनिरोधो निब्बान’’न्ति ञाणं, तं एकूनवीसतिया पच्चवेक्खणञाणेहि विमुत्तं पच्चवेक्खणञाणं। उदपानोति वीसतिंसहत्थगम्भीरो पानीयकूपो। उदकवारकोति उदकउस्सिञ्चनवारको। उदकन्ति हि खो ञाणं अस्साति तीरे ठितस्स ओलोकयतो एवं ञाणं भवेय्य। न च कायेन फुसित्वाति उदकं पन नीहरित्वा कायेन फुसित्वा विहरितुं न सक्कुणेय्य। उदपाने उदकदस्सनं विय हि अनागामिनो निब्बानदस्सनं, घम्माभितत्तपुरिसो विय अनागामी, उदकवारको विय अरहत्तमग्गो, यथा घम्माभितत्तपुरिसो उदपाने उदकं पस्सति। एवं अनागामी पच्चवेक्खणञाणेन ‘‘उपरि अरहत्तफलसमयो नाम अत्थी’’ति जानाति। यथा पन सो पुरिसो उदकवारकस्स नत्थिताय उदकं नीहरित्वा कायेन फुसितुं न लभति, एवं अनागामी अरहत्तमग्गस्स नत्थिताय निब्बानं आरम्मणं कत्वा अरहत्तफलसमापत्तिं अप्पेत्वा निसीदितुं न लभति। अट्ठमं।
९. उपयन्तिसुत्तवण्णना
६९.नवमे उपयन्तोति उदकवड्ढनसमये उपरि गच्छन्तो। महानदियोति गङ्गायमुनादिका महासरितायो। उपयापेतीति उपरि यापेति, वड्ढेति पूरेतीति अत्थो। अविज्जा उपयन्तीति अविज्जा उपरि गच्छन्ती सङ्खारानं पच्चयो भवितुं सक्कुणन्ती। सङ्खारे उपयापेतीति सङ्खारे उपरि यापेति वड्ढेति। एवं सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो। अपयन्तोति अपगच्छन्तो ओसरन्तो। अविज्जा अपयन्तीति अविज्जा अपगच्छमाना ओसरमाना उपरि सङ्खारानं पच्चयो भवितुं न सक्कुणन्तीति अत्थो। सङ्खारे अपयापेतीति सङ्खारे अपगच्छापेति। एस नयो सब्बपदेसु। नवमं।
१०. सुसिमसुत्तवण्णना
७०.दसमे गरुकतोति सब्बेहि देवमनुस्सेहि पासाणच्छत्तं विय चित्तेन गरुकतो। मानितोति मनेन पियायितो। पूजितोति चतुपच्चयपूजाय पूजितो। अपचितोति नीचवुत्तिकरणेन अपचितो। सत्थारञ्हि दिस्वा मनुस्सा हत्थिक्खन्धादीहि ओतरन्ति मग्गं देन्ति, अंसकूटतो साटकं अपनेन्ति, आसनतो वुट्ठहन्ति वन्दन्ति। एवं सो तेहि अपचितो नाम होति। सुसिमोति एवंनामको वेदङ्गेसु कुसलो पण्डितपरिब्बाजको। एहि त्वन्ति तेसं किर एतदहोसि – ‘‘समणो गोतमो न जातिगोत्तादीनि आगम्म लाभग्गप्पत्तो जातो, कविसेट्ठो पनेस उत्तमकविताय सावकानं गन्थं बन्धित्वा देति, तं ते उग्गण्हित्वा उपट्ठाकानं उपनिसिन्नकथम्पि अनुमोदनम्पि सरभञ्ञम्पीति एवमादीनि कथेन्ति, ते तेसं पसन्ना लाभं उपसंहरन्ति। सचे मयं यं समणो गोतमो जानाति, ततो थोकं जानेय्याम, अत्तनो समयं तत्थ पक्खिपित्वा मयम्पि उपट्ठाकानं कथेय्याम, ततो एतेहि लाभितरा भवेय्याम। को नु खो समणस्स गोतमस्स सन्तिके पब्बजित्वा खिप्पमेव उग्गण्हितुं सक्खिस्सती’’ति। ते एवं चिन्तेत्वा ‘‘सुसिमो पटिबलो’’ति दिस्वा तं उपसङ्कमित्वा एवमाहंसु।
येनायस्मा आनन्दो तेनुपसङ्कमीति कस्मा उपसङ्कमि? एवं किरस्स अहोसि, ‘‘कस्स नु खो सन्तिकं गन्त्वा अहं इमं धम्मं खिप्पं लद्धुं सक्खिस्सामी’’ति? ततो चिन्तेसि – ‘‘समणो गोतमो गरु तेजुस्सदो नियममनुयुत्तो, न सक्का अकाले उपसङ्कमितुं, अञ्ञेपि बहू खत्तियादयो समणं गोतमं उपसङ्कमन्ति, तस्मिम्पि समये न सक्का उपसङ्कमितुं। सावकेसुपिस्स सारिपुत्तो महापञ्ञो विपस्सनालक्खणम्हि एतदग्गे ठपितो, महामोग्गल्लानो समाधिलक्खणस्मिं एतदग्गे ठपितो, महाकस्सपो धुतङ्गधरेसु अनुरुद्धो दिब्बचक्खुकेसु, पुण्णो मन्ताणिपुत्तो धम्मकथिकेसु, उपालित्थेरो विनयधरेसु एतदग्गे ठपितो, अयं पन आनन्दो बहुस्सुतो तिपिटकधरो, सत्थापिस्स तत्थ तत्थ कथितं धम्मं आहरित्वा कथेति, पञ्चसु ठानेसु एतदग्गे ठपितो, अट्ठन्नं वरानं लाभी, चतूहि अच्छरियब्भुतधम्मेहि समन्नागतो, तस्स समीपं गतो खिप्पं धम्मं लद्धुं सक्खिस्सामी’’ति। तस्मा येनायस्मा आनन्दो तेनुपसङ्कमि।
येनभगवा तेनुपसङ्कमीति कस्मा सयं अपब्बाजेत्वा उपसङ्कमि? एवं किरस्स अहोसि – ‘‘अयं तित्थियसमये पाटियेक्को ‘अहं सत्था’ति पटिजानन्तो चरति, पब्बजित्वा सासनस्स अलाभायपि परिसक्केय्य। न खो पनस्साहं अज्झासयं आजानामि, सत्था जानिस्सती’’ति। तस्मा तं आदाय येन भगवा तेनुपसङ्कमि। तेनहानन्द, सुसिमं पब्बाजेथाति सत्था किर चिन्तेसि – ‘‘अयं परिब्बाजको तित्थियसमये ‘अहं पाटियेक्को सत्था’ति पटिजानमानो चरति, ‘इध मग्गब्रह्मचरियं चरितुं इच्छामी’ति किर वदति। किं नु खो मयि पसन्नो, उदाहु मय्हं सावकेसु, उदाहु मय्हं वा मम सावकानं वा धम्मकथाय पसन्नो’’ति? अथस्स एकट्ठानेपि पसादाभावं ञत्वा, ‘‘अयं मम सासने धम्मं थेनेस्सामीति पब्बजति। इतिस्स आगमनं अपरिसुद्धं; निप्फत्ति नु खो कीदिसा’’ति? ओलोकेन्तो ‘‘किञ्चापि ‘धम्मं थेनेस्सामी’ति पब्बजति, कतिपाहेनेव पन घटेत्वा अरहत्तं गण्हिस्सती’’ति ञत्वा ‘‘तेनहानन्द, सुसिमं पब्बाजेथा’’ति आह।
८. समणब्राह्मणवग्गो
१. जरामरणसुत्तादिवण्णना
७१-७२.समणब्राह्मणवग्गे जरामरणादीसु एकेकपदवसेन एकेकं कत्वा एकादस सुत्तानि वुत्तानि, तानि उत्तानत्थानेवाति।
समणब्राह्मणवग्गो अट्ठमो।
९. अन्तरपेय्यालं
१. सत्थुसुत्तादिवण्णना
७३.इतो परं ‘‘सत्था परियेसितब्बो’’तिआदिनयप्पवत्ता द्वादस अन्तरपेय्यालवग्गा नाम होन्ति। ते सब्बेपि तथा तथा बुज्झनकानं वेनेय्यपुग्गलानं अज्झासयवसेन वुत्ता। तत्थ सत्थाति बुद्धो वा होतु सावको वा, यं निस्साय मग्गञाणं लभति, अयं सत्था नाम, सो परियेसितब्बो। सिक्खा करणीयाति तिविधापि सिक्खा कातब्बा। योगादीसु योगोति पयोगो। छन्दोति कत्तुकम्यताकुसलच्छन्दो। उस्सोळ्हीति सब्बसहं अधिमत्तवीरियं। अप्पटिवानीति अनिवत्तना। आतप्पन्ति किलेसतापनवीरियमेव। सातच्चन्ति सततकिरियं। सतीति जरामरणादिवसेन चतुसच्चपरिग्गाहिका सति। सम्पजञ्ञन्ति तादिसमेव ञाणं। अप्पमादोति सच्चभावनाय अप्पमादो। सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति।
अन्तरपेय्यालो नवमो।
निदानसंयुत्तवण्णना निट्ठिता।