५. कस्सपसंयुत्तं
१. सन्तुट्ठसुत्तवण्णना
१४४.सन्तुट्ठोति सकेन उच्चावचेन पच्चयेन सममेव च तुस्सनको। तेनाह ‘‘इतरीतरेना’’तिआदि। तत्थ दुविधं इतरीतरं – पाकतिकं, ञाणसञ्जनितञ्चाति। तत्थ पाकतिकं पटिक्खिपित्वा ञाणसञ्जनितमेव दस्सेन्तो ‘‘थूलसुखुमा’’तिआदिमाह। इतरं वुच्चति हीनं पणीततो अञ्ञत्ता। तथा पणीतम्पि इतरं हीनतो अञ्ञत्ता। अपेक्खासद्दा हि इतरीतराति। इति येन केनचि हीनेन वा पणीतेन वा चीवरादिपच्चयेन सन्तुस्सितो तथापवत्तो अलोभो इतरीतरपच्चयसन्तोसो, तंसमङ्गिताय सन्तुट्ठो। यथालाभं अत्तनो लाभानुरूपं सन्तोसो यथालाभसन्तोसो। सेसपदद्वयेपि एसेव नयो। लब्भतीति वा लाभो, यो यो लाभो यथालाभो, तेन सन्तोसो यथालाभसन्तोसो। बलन्ति कायबलं। सारुप्पन्ति भिक्खुनो अनुच्छविकता।
यथालद्धतो अञ्ञस्स अपत्थना नाम सिया अप्पिच्छताय पवत्तिआकारोति ततो विनिवत्तितमेव सन्तोसस्स सरूपं दस्सेन्तो ‘‘लभन्तोपि न गण्हाती’’ति आह। तं परिवत्तेत्वाति पकतिदुब्बलादीनं गरुचीवरं न फासुभावावहं सरीरबाधावहञ्च होतीति पयोजनवसेन, नात्रिच्छतादिवसेन परिवत्तेत्वा। लहुकचीवरपरिभोगे सन्तोसविरोधि न होतीति आह ‘‘लहुकेन यापेन्तोपि सन्तुट्ठोव होती’’ति। महग्घचीवरं बहूनि वा चीवरानि लभित्वा तानि विस्सज्जेत्वा अञ्ञस्स गहणं यथासारुप्पनये ठितत्ता न सन्तोसविरोधीति आह ‘‘तेसं…पे॰… धारेन्तोपि सन्तुट्ठोव होती’’ति। एवं सेसपच्चयेसु यथाबलयथासारुप्पनिद्देसेसु अपि-सद्दग्गहणे अधिप्पायो वेदितब्बो।
पकतीति वाचापकतिआदिका। अवसेसनिद्दाय अभिभूतत्ता पटिबुज्झतो सहसा पापका वितक्का पातुभवन्तीति।
मुत्तहरीतकन्ति गोमुत्तपरिभावितं, पूतिभावेन वा छड्डितत्ता मुत्तहरीतकं। बुद्धादीहि वण्णितन्ति ‘‘पूतिमुत्तभेसज्जं निस्साय या पब्बज्जा’’तिआदिना सम्मासम्बुद्धादीहि पसत्थं।
एको एकच्चो सन्तुट्ठो होति, सन्तोसस्स वण्णं न कथेति सेय्यथापि आयस्मा बाकुलत्थेरो। न सन्तुट्टो होति, सन्तोसस्स वण्णं कथेति सेय्यथापि थेरो उपनन्दो सक्यपुत्तो। नेव सन्तुट्ठो होति, न सन्तोसस्स वण्णं कथेति सेय्यथापि थेरो लाळुदायी। अयन्ति आयस्मा महाकस्सपो। अनेसनन्ति अयोनिसो मिच्छाजीववसेन पच्चयपरियेसनं। उत्तसतीति ‘‘कथं नु खो लभेय्य’’न्ति जातुत्तासेन उत्तसति। तथा परितस्सति। अयन्ति महाकस्सपत्थेरो। एवं यथावुत्तएकच्चभिक्खु विय न परितस्सति, अलाभपरित्तासेन विघातप्पत्तिया न परित्तासं आपज्जति। लोभोयेव आरम्मणेन सद्धिं गन्थनट्ठेन बज्झनट्ठेन गेधो लोभगेधो। मुच्छन्ति गेधं मोमूहत्तभावं। आदीनवन्ति दोसं। निस्सरणमेवाति चीवरे इदमत्थितादस्सनपुब्बकं अलग्गभावसङ्खातनिय्यानमेव पजानन्तो। यथालद्धादीनन्ति यथालद्धपिण्डपातादीनं। निद्धारणे चेतं सामिवचनं।
यथा महाकस्सपत्थेरोति अत्तना वत्तब्बनियामेन वदति, भगवता पन वत्तब्बनियामेन ‘‘यथा कस्सपो भिक्खू’’ति भवितब्बं। कस्सपेन निदस्सनभूतेन। कथनं नाम भारो ‘‘मुत्तो मोचेय्य’’न्ति पटिञ्ञानुरूपत्ता। पटिपत्तिं परिपूरं कत्वा पूरणं भारो सत्थु आणाय सिरसा सम्पटिच्छितब्बतो।
सन्तुट्ठसुत्तवण्णना निट्ठिता।
२. अनोत्तप्पीसुत्तवण्णना
१४५.तेन रहितोति तेन सम्मावायामेन रहितो। निब्भयोति भयरहितो। कुसलानुप्पादनम्पि हि सावज्जमेव अञ्ञाणालसियहेतुकत्ता। सम्बुज्झनत्थायाति अरियमग्गेहि सम्बुज्झनाय। योगेहि खेमं तेहि अनुपद्दुतत्ता।
मनुञ्ञवत्थुन्ति मनोरमं लोभुप्पत्तिकारणं। यथा वा तथा वाति सुभसुखादिवसेन। तेति लोभादयो। अनुप्पन्नाति वेदितब्बा तथारूपे वत्थारम्मणे तथा अनुप्पन्नपुब्बत्ता। अञ्ञथाति वुत्तनयेनेव वत्थारम्मणेहि अयोजेत्वा गय्हमाने। वत्थुम्हीति उपट्ठाकादिचीवरादिवत्थुम्हि। आरम्मणेति मनापियादिभेदे आरम्मणे। तादिसेन पच्चयेनाति अयोनिसोमनसिकारसतिवोस्सग्गादिपच्चयेन । इमेति वुत्तनयेन पच्चयलाभेन पच्छा उप्पज्जमाना पाळियं तथा वुत्ताति दट्ठब्बं। एवं उप्पज्जमानताय नप्पहीयन्ति नाम। अनुप्पादो हि परमत्थतो पहानं कथितं, तस्मा तत्थ कथितनयेनेव गहेतब्बन्ति अधिप्पायो।
अप्पटिलद्धाति अनुप्पत्तिया। तेति यथावुत्तसीलादिअनवज्जधम्मा। पटिलद्धाति अधिगता। ‘‘सीलादिधम्मा’’ति एत्थ यदि मग्गफलानिपि गहितानि, अथ कस्मा ‘‘परिहानिवसेना’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘एत्थ चा’’तिआदि। इमस्स पन सम्मप्पधानस्साति चतुत्थस्स सम्मप्पधानस्स वसेन। अयं देसनाति ‘‘उप्पन्ना मे कुसला धम्मा निरुज्झमाना अनत्थाय संवत्तेय्यु’’न्ति अयं देसना कता। दुतियमग्गो वा…पे॰… संवत्तेय्याति इदं आयतिं सत्तसु अत्तभावेसु उप्पज्जमानदुक्खसङ्खातअनत्थुप्पत्तिं सन्धाय वुत्तं। ‘‘आतापी ओत्तप्पी भब्बो सम्बोधाया’’तिआदिवचनतो ‘‘इमे चत्तारो सम्मप्पधाना पुब्बभागविपस्सनावसेन कथिता’’ति वुत्तं।
अनोत्तप्पीसुत्तवण्णना निट्ठिता।
३. चन्दूपमसुत्तवण्णना
१४६.पियमनापनिच्चनवकादिगुणेहि चन्दो उपमा एतेसन्ति चन्दूपमा। सन्थवादीनि पदानि अञ्ञमञ्ञवेवचनानि। परियुट्ठानं पुन चित्ते किलेसाधिगमो। सब्बेहिपि पदेहि कत्थचि सत्ते अनुरोधरोधाभावमाह। अत्तनो पन सोम्मभावेन महाजनस्स पियो मनापो। यदत्थमेत्थ चन्दूपमा आहटा, तं दस्सेन्तो ‘‘एव’’न्तिआदिमाह। न केवलं चन्दूपमताय एत्तको एव गुणो, अथ खो अञ्ञेपि सन्तीति ते दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं। एवमादीहीति आदि-सद्देन यथा। चन्दो लोकानुग्गहेन अजवीथिआदिका नानावीथियो पटिपज्जति, एवं भिक्खु तं तं दिसं उपगच्छति कुलानुद्दयाय। यथा चन्दो कण्हपक्खतो सुक्कपक्खं उपगच्छन्तो कलाहि वड्ढमानो हुत्वा निच्चनवो होति, एवं भिक्खु कण्हपक्खं पहाय सुक्कपक्खं उपगन्त्वा गुणेहि वड्ढमानो लोकस्स वा पामोज्जपासंसत्थो निच्चनवताय चन्दसमचित्तो अधुनुपसम्पन्नो विय च निच्चनवो हुत्वा चरति।
अपकस्सित्वाति किलेसकामवत्थुकामेहि विवेचेत्वा। तं नेक्खम्माभिमुखं कायचित्तानं आकड्ढनं कायतो अपनयनञ्च होतीति आह ‘‘आकड्ढित्वा अपनेत्वाति अत्थो’’ति। चतुक्कञ्चेत्थ सम्भवतीति तं दस्सेतुं ‘‘यो हि भिक्खू’’तिआदि वुत्तं।
निच्चनवयाति ‘‘निच्चनवका’’इच्चेव वुत्तं होति। क-सद्देन हि पदं वड्ढितं, क-कारस्स च य-कारादेसो। एवं विचरिंसूति किञ्जक्खवसेन परिग्गहाभावेन यथा इमे, एवं विचरिंसु अञ्ञेति अनुकम्पमाना।
द्वेभातिकवत्थूति द्वेभातिकत्थेरपटिबद्धं वत्थुं। अप्पतिरूपकरणन्ति भिक्खूनं असारुप्पकरणं। आधायित्वाति आरोपनं ठपेत्वा। तथाति यथा सङ्घमज्झे गणमज्झे च, तथा वुड्ढतरे पुग्गले अप्पतिरूपकरणं। एवमादीति आदि-सद्देन अन्तरघरप्पवेसने अञ्ञत्थ च यथावुत्ततो अञ्ञं असारुप्पकिरियं सङ्गण्हाति। तत्थेवाति सङ्घमज्झे गणमज्झे पुग्गलस्स च वुड्ढस्स सन्तिके।
यथावुत्तेसु अञ्ञेसु च तेसु ठानेसु। पापिच्छतापि मनोपागब्भियन्ति एतेनेव कोधूपनाहादीनं समुदाचारो मनोपागब्भियन्ति दस्सितं होति।
एकतो भारियन्ति पिट्ठिपस्सतो ओनतं। वायुपत्थम्भन्ति चित्तसमुट्ठानवायुना उपत्थम्भनं। अनुब्बेजेत्वा चित्तन्ति आनेत्वा सम्बन्धो। चित्तस्स हि ततो अनुब्बेजनं तदनुनयनं। तेनाह ‘‘सम्पियायमानो ओलोकेती’’ति। वायुपत्थम्भकं गाहापेत्वाति कायं तथा उपत्थम्भकं कत्वा।
ओपम्मसंसन्दनं सुविञ्ञेय्यमेव। कामगिद्धताय हीनाधिमुत्तिको, अविसुद्धसीलाचारताय मिच्छापटिपन्नो।
४. कुलूपकसुत्तवण्णना
१४७.कुलानि उपगच्छतीति कुलूपको। सन्दीयतीति सब्बसो दीयति, अवखण्डीयतीति अत्थो। सा पन अवखण्डियना दुक्खापना अट्टियना होतीति वुत्तं ‘‘अट्टीयती’’ति। तेनाह भगवा ‘‘सो ततोनिदानं दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदयती’’ति। वुत्तनयानुसारेन हेट्ठा वुत्तनयस्स अनुसरणेन।
कुलूपकसुत्तवण्णना निट्ठिता।
५. जिण्णसुत्तवण्णना
१४८.छिन्नभिन्नट्ठाने छिद्दस्स अपुथुलत्ता अग्गळं अदत्वाव सुत्तेन संसिब्बनमत्तेन अग्गळदानेन च छिद्दे पुथुले। निब्बसनानीति चिरनिसेवितवसनकिच्चानि, परिभोगजिण्णानीति अत्थो। तेनाह ‘‘पुब्बे…पे॰… लद्धनामानी’’ति, सञ्ञापुब्बको विधि अनिच्चोति ‘‘गहपतानी’’ति वुत्तं यथा ‘‘वीरिय’’न्ति।
सेनापतिन्ति सेनापतिभाविनं, सेनापच्चारहन्ति अत्थो। अत्तनो कम्मेनाति अत्तना कातब्बकम्मेन। सोति सत्था। तस्मिन्ति महाकस्सपत्थेरे करोतीति सम्बन्धो। न करोतीति वुत्तमत्थं विवरन्तो ‘‘कस्मा’’तिआदिमाह। यदि सत्था धुतङ्गानि न विस्सज्जापेतुकामो, अथ कस्मा ‘‘जिण्णोसि दानि त्व’’न्तिआदिमवोचाति आह ‘‘यथा पना’’तिआदि।
दिट्ठधम्मसुखविहारन्ति इमस्मिंयेव अत्तभावे फासुविहारं। अमानुसिका सवनरतीति अतिक्कन्तमानुसिकाय अरञ्ञसद्दुप्पत्तिया अरञ्ञेहं वसामीति विवेकवासूपनिस्सयाधीनसद्दसवनपच्चया धम्मरति उप्पज्जति। अपरोति अञ्ञो, दुतियोति अत्थो। तत्थेवाति तस्मिंयेव एकस्स विहरणट्ठाने विहरणसमये च फासु भवति चित्तविवेकसम्भवतो। तेनाह ‘‘एकस्स रमतो वने’’ति।
तथाति यथा आरञ्ञिकस्स रति, तथा पिण्डपातिकस्स लब्भति दिट्ठधम्मसुखविहारो। एस नयो सेसेसु। अपिण्डपातिकाधीनो इतरस्स विसेसजोतकोति तमेवस्स विसेसं दस्सेतुं ‘‘अकालचारी’’तिआदि वुत्तं।
अम्हाकं सलाकं गहेत्वा भत्तत्थाय गेहं अनागच्छन्तस्स सत्ताहं न पातेतब्बन्ति सामिकेहि दिन्नत्ता सत्ताहं सलाकं न लभति, न कतिकवसेन। पिण्डचारिकवत्ते अवत्तनतो ‘‘यस्स चेसा’’तिआदि वुत्तं।
पठमतरं कातब्बं यं, तं वत्तं, इतरं पटिवत्तं। महन्तं वा वत्तं, खुद्दकं पटिवत्तं। केचि ‘‘वत्तपटिपत्ति’’न्ति पठन्ति, वत्तस्स करणन्ति अत्थो। उद्धरण-अतिहरण-वीतिहरणवोस्सज्जन-सन्निक्खेपन-सन्निरुम्भनानं वसेन छ कोट्ठासे। गरुभावेनाति थिरभावेन।
‘‘अमुकस्मिं सेनासने वसन्ता बहुं वस्सवासिकं लभन्ती’’ति तथा न वस्सवासिकं परियेसन्तो चरति वस्सवासिकस्सेव अग्गहणतो। तस्मा सेनासनफासुकंयेव चिन्तेति। तेन बहुपरिक्खारभावेन फासुविहारो नत्थि परिक्खारानं रक्खणपटिजग्गनादिदुक्खबहुलताय। अप्पिच्छादीनन्ति अप्पिच्छसन्तुट्ठादीनंयेव लब्भति दिट्ठधम्मसुखविहारो।
जिण्णसुत्तवण्णना निट्ठिता।
६. ओवादसुत्तवण्णना
१४९.अत्तनो ठानेति सब्रह्मचारीनं ओवादकविञ्ञापकभावेन अत्तनो महासावकट्ठाने ठपनत्थं। अथ वा यस्मा ‘‘अहं दानि न चिरं ठस्सामि, तथा सारिपुत्तमोग्गल्लाना, अयं पन वीसंवस्सतायुको, ओवदन्तो अनुसासन्तो ममच्चयेन भिक्खूनं मया कातब्बकिच्चं करिस्सती’’ति अधिप्पायेन भगवा इमं देसनं आरभि। तस्मा अत्तनो ठानेति सत्थारा कातब्बओवाददायकट्ठाने। तेनाह ‘‘एवं पनस्सा’’तिआदि। यथाह भगवा ‘‘ओवद, कस्सप…पे॰… त्वं वा’’ति। दुक्खेन वत्तब्बा अप्पदक्खिणग्गाहिभावतो। दुब्बचभावकरणेहीति कोधूपनाहादीहि। अनुसासनिया पदक्खिणग्गहणं नाम अनुधम्मचरणं, छिन्नपटिपत्ति कता वामग्गाहो नामाति आह ‘‘अनुसासनि’’न्तिआदि। अतिक्कम्म वदन्तेति अञ्ञमञ्ञं अतिक्कमित्वा अतिमञ्ञित्वा वदन्ते। बहुं भासिस्सतीति धम्मं कथेन्तो को विपुलं कत्वा कथेस्सति। असहितन्ति पुब्बेनापरं नसहितं हेतुपमाविरहितं। अमधुरन्ति न मधुरं न कण्णसुखं न पेमनीयं। लहुञ्ञेव उट्ठाति अप्पवत्तनेन कूलट्ठानं विय तस्स कथनं।
ओवादसुत्तवण्णना निट्ठिता।
७. दुतियओवादसुत्तवण्णना
१५०.ओकप्पनसद्धाति सद्धेय्यवत्थुं ओगाहित्वा ‘‘एवमेत’’न्ति कप्पनसद्धा। कुसलधम्मजाननपञ्ञाति अनवज्जधम्मानं सब्बसो जाननपञ्ञा। परिहानन्ति सब्बाहि सम्पत्तीहि परिहानं। न हि कल्याणमित्तरहितस्स काचि सम्पत्ति नाम अत्थीति।
दुतियओवादसुत्तवण्णना निट्ठिता।
८. ततियओवादसुत्तवण्णना
१५१.पुब्बेति पठमबोधियं। एतरहीति ततो पच्छिमे काले। कारणपट्ठपनेति कारणारम्भे। तेसु वुत्तगुणयुत्तेसु थेरेसु। तस्मिन्ति तस्मिं यथावुत्तगुणयुत्ते पुग्गले। एवं सक्कारे कयिरमानेति ‘‘भद्दको वतायं भिक्खू’’ति आदरजातेहि भिक्खूहि सक्कारे कयिरमाने। इमे सब्रह्मचारी। ‘‘एहि भिक्खू’’ति तं भिक्खुं अत्तनो मुखाभिमुखं करोन्ता वदन्ति। यञ्हि तन्ति एत्थ तन्ति निपातमत्तं उपद्दवोति वुच्चति अनत्थजननतो। पत्थयति भजति बज्झतीति पत्थना, अभिसङ्गोति आह ‘‘अभिपत्थनाति अधिमत्तपत्थना’’ति।
ततियओवादसुत्तवण्णना निट्ठिता।
९. झानाभिञ्ञसुत्तवण्णना
१५२.यावदेवाति इमिना समानत्थं ‘‘यावदे’’ति इदं पदन्ति आह ‘‘यावदे आकङ्खामीति यावदेव इच्छामी’’ति। यदिच्छकं झानसमापत्तीसु वसीभावदस्सनत्थं तदेतं आरद्धं। वित्थारितमेव, तस्मा तत्थ वित्थारितमेव गहेतब्बन्ति अधिप्पायो। आसवानं खयाति आसवानं खयहेतु अरियमग्गेन सब्बसो आसवानं खेपितत्ता। अपच्चयभूतन्ति आरम्मणपच्चयभावेन अपच्चयभूतं।
झानाभिञ्ञसुत्तवण्णना निट्ठिता।
१०. उपस्सयसुत्तवण्णना
१५३.लाभसक्कारहेतुपि एकच्चे भिक्खू भिक्खुनुपस्सयं गन्त्वा भिक्खुनियो ओवदन्ति, एवमेवं अयं पन थेरो न लाभसक्कारहेतु भिक्खुनुपस्सयगमनं याचति, अथ कस्माति आह ‘‘कम्मट्ठानत्थिका’’तिआदि। एसो हि आनन्दत्थेरो उस्सुक्कापेत्वा पटिपत्तिगुणं दस्सेन्तो यस्मा ता भिक्खुनियो चतुसच्चकम्मट्ठानिका, तस्मा पञ्चन्नं उपादानक्खन्धानं उदयब्बयादिपकासनिया धम्मकथाय विपस्सनापटिपत्तिसम्पदं दस्सेसि। अनिच्चादिलक्खणानि चेव उदयब्बयादिके च सम्मा दस्सेसि। हत्थेन गहेत्वा विय पच्चक्खतो दस्सेसि। समादपेसीति तत्थ लक्खणारम्मणिकविपस्सनं समादपेसि। यथा वीथिपटिपन्नो हुत्वा पवत्तति, एवं गण्हापेसि। समुत्तेजेसीति विपस्सनाय आरद्धाय सङ्खारानं उदयब्बयादीसु उपट्ठहन्तेसु यथाकालं पग्गहसमुपेक्खणेहि बोज्झङ्गानं अनुपवत्तनेन भावनामज्झिमवीथिं पापेत्वा यथा विपस्सनाञाणं सुप्पसन्नं हुत्वा वहति, एवं इन्द्रियानं विसदभावकरणेन विपस्सनाचित्तं सम्मा उत्तेजेसि, निब्बानवसेन वा समादपेसि। सम्पहंसेसीति तथा पवत्तियमानाय विपस्सनाय समप्पवत्तभावनावसेन उपरि लद्धब्बभावनावसेन चित्तं सम्पहंसेसि, लद्धस्सादवसेन सुट्ठु तोसेसि। एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो।
मनुते परिञ्ञादिवसेन सच्चानि बुज्झतीति मुनि। तेति तं। उपयोगत्थे हि इदं सामिवचनं। उत्तरीति उपरि, तव यथाभूतसभावतो परतोति अत्थो। पक्खपतितो अगतिगमनं अतिरेकओकासो। उपपरिक्खीति अनुविच्च निवारको न बहुमतो। बुद्धपटिभागो थेरो। ‘‘बाला भिक्खुनी दुब्भासितं आहा’’ति अवत्वा ‘‘खमथ, भन्ते’’ति वदन्तेन पक्खपातेन विय वुत्तं होतीति आह ‘‘एका भिक्खुनी न वारिता’’तिआदि।
चुता सलिङ्गतो नट्ठा, देसन्तरपक्कमेन अदस्सनं न गता। कण्टकसाखा वियाति कुरण्टकअपामग्गकण्टकलसिकाहि साखा विय।
उपस्सयसुत्तवण्णना निट्ठिता।
११. चीवरसुत्तवण्णना
१५४.राजगहस्स दक्खिणभागे गिरि दक्खिणागिरि ण-कारे अ-कारस्स दीघं कत्वा, तस्स दक्खिणभागे जनपदोपि ‘‘दक्खिणागिरी’’ति वुच्चति, ‘‘गिरितो दक्खिणभागो’’ति कत्वा। एकदिवसेनाति एकेन दिवसेन उप्पब्बाजेसुं तेसं सद्धापब्बजिताभावतो।
यत्थ चत्तारो वा उत्तरि वा भिक्खू अकप्पियनिमन्तनं सादियित्वा पञ्चन्नं भोजनानं अञ्ञतरं भोजनं एकतो पटिग्गण्हित्वा भुञ्जन्ति, एतं गणभोजनं नाम, तं तिण्णं भिक्खूनं भुञ्जितुं वट्टतीति ‘‘तिकभोजनं पञ्ञत्त’’न्ति वचनेन गणभोजनं पटिक्खित्तन्ति वुत्तं होति। तयो अत्थवसे पटिच्च अनुञ्ञातत्तापि ‘‘तिकभोजन’’न्ति वदन्ति।
‘‘दुम्मङ्कूनं निग्गहो एव पेसलानं फासुविहारो’’ति इदं एकं अङ्गं। तेनेवाह ‘‘दुम्मङ्कूनं निग्गहेनेवा’’तिआदि। ‘‘यथा देवदत्तो…पे॰… सङ्घं भिन्देय्यु’’न्ति इमिना कारणेन तिकभोजनं पञ्ञत्तं।
अथ किञ्चरहीति अथ कस्मा त्वं असम्पन्नगणं बन्धित्वा चरसीति अधिप्पायो। असम्पन्नाय परिसाय चारिकाचरणं कुलानुद्दयाय न होति, कुलानं घातितत्ताति अधिप्पायेन थेरो ‘‘सस्सघातं मञ्ञे चरसी’’तिआदिमवोच।
सोधेन्तो तस्सा अतिविय परिसुद्धभावदस्सनेन। उद्दिसितुं न जानामि तथा चित्तस्सेव अनुप्पन्नपुब्बत्ता। किञ्चनं किलेसवत्थु। सङ्गहेतब्बखेत्तवत्थु पलिबोधो, आलयो अपेक्खा। ओकासाभावतोति बहुकिच्चकरणीयताय कुसलकिरियाय ओकासाभावतो। सन्निपातट्ठानतोति सङ्केतं कत्वा विय किलेसरजानं तत्थ सन्निज्झपवत्तनतो।
सिक्खत्तयब्रह्मचरियन्ति अधिसीलसिक्खादिसिक्खत्तयसङ्गहं ब्रह्मं सेट्ठं चरियं। खण्डादिभावापादनेन अखण्डं कत्वा। लक्खणवचनञ्हेतं। किञ्चि सिक्खेकदेसं असेसेत्वा एकन्तेनेव परिपूरेतब्बताय एकन्तपरिपुण्णं। चित्तुप्पादमत्तम्पि संकिलेसमलं अनुप्पादेत्वा अच्चन्तमेव विसुद्धं कत्वा परिहरितब्बताय एकन्तपरिसुद्धं। ततो एव सङ्खं विय लिखितन्ति सङ्खलिखितं। तेनाह ‘‘लिखितसङ्खसदिस’’न्ति। दाठिकापि तग्गहणेनेव गहेत्वा ‘‘मस्सु’’त्वेव वुत्तं, न एत्थ केवलं मस्सुयेवाति अत्थो। कसायेन रत्तानि कासायानि।
वङ्गसाटकोति वङ्गदेसे उप्पन्नसाटको। एसाति महाकस्सपत्थेरो। अभिनीहारतो पट्ठाय पणिधानतो पभुति, अयं इदानि वुच्चमाना। अग्गसावकद्वयं उपादाय ततियत्ता ‘‘ततियसावक’’न्ति वुत्तं। अट्ठसट्ठिभिक्खुसतसहस्सन्ति भिक्खूनं सतसहस्सञ्चेव सट्ठिसहस्सानि च अट्ठ च सहस्सानि।
१२. परंमरणसुत्तवण्णना
१५५.यथा अतीतकप्पे अतीतासु जातीसु कम्मकिलेसवसेन आगतो, तथा एतरहिपि आगतोति तथागतो, यथा यथा वा पन कम्मं कतूपचितं, तथा तं तं अत्तभावं आगतो उपगतो उपपन्नोति तथागतो, सत्तोति आह ‘‘तथागतोति सत्तो’’ति। एतन्ति ‘‘एवं होति भवति तिट्ठति सस्सतिसम’’न्ति एवं पवत्तं दिट्ठिगतं। अत्थसन्निस्सितं न होतीति दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थतो सुखन्ति पसत्थसन्निस्सितं न होति। आदिब्रह्मचरियकन्ति एत्थ मग्गब्रह्मचरियं अधिप्पेतं तस्स पधानभावतो। तस्स पन एतं दिट्ठिगतं आदिपटिपदामत्तं न होति अनुपकारकत्ता विलोमनतो च। ततो एव इतरब्रह्मचरियस्सपि अनिस्सयोव। सेसं वुत्तनयेन वेदितब्बं।
परंमरणसुत्तवण्णना निट्ठिता।
१३. सद्धम्मप्पतिरूपकसुत्तवण्णना
१५६.आजानाति हेट्ठिममग्गेहि ञातमरियादं अनतिक्कमित्वाव जानाति पटिविज्झतीति अञ्ञा, अग्गमग्गपञ्ञा। अञ्ञस्स अयन्ति अञ्ञा, अरहत्तफलं। तेनाह ‘‘अरहत्ते’’ति।
ओभासेति ओभासनिमित्तं। ‘‘चित्तं विकम्पती’’ति पदद्वयं आनेत्वा सम्बन्धो। ओभासेति विसयभूते। उपक्किलेसेहि चित्तं विकम्पतीति योजना। तेनाह ‘‘येहि चित्तं पवेधती’’ति। सेसेसुपि एसेव नयो।
उपट्ठानेति सतियं। उपेक्खाय चाति विपस्सनुपेक्खाय च। एत्थ च विपस्सनाचित्तसमुट्ठानसन्तानविनिमुत्तं पभासनं रूपायतनं ओभासो। ञाणादयो विपस्सनाचित्तसम्पयुत्ताव। सकसककिच्चे सविसेसो हुत्वा पवत्तो अधिमोक्खो सद्धाधिमोक्खो। उपट्ठानं सति। उपेक्खाति आवज्जनुपेक्खा। सा हि आवज्जनचित्तसम्पयुत्ता चेतना। आवज्जनअज्झुपेक्खनवसेन पवत्तिया इध ‘‘आवज्जनुपेक्खा’’ति वुच्चति। पुन उपेक्खायाति विपस्सनुपेक्खाव अनेन समज्झत्तताय एवं वुत्ता। निकन्ति नाम विपस्सनाय निकामना अपेक्खा। सुखुमतरकिलेसो वा सिया दुविञ्ञेय्यो।
इमानि दस ठानानीति इमानि ओभासादीनि उपक्किलेसुप्पत्तिया ठानानि उपक्किलेसवत्थूनि। पञ्ञा यस्स परिचिताति यस्स पञ्ञा परिचितवती याथावतो जानाति। ‘‘इमानि निस्साय अद्धा मग्गप्पत्तो फलप्पत्तो अह’’न्ति पवत्तअधिमानो धम्मुद्धच्चं धम्मूपनिस्सयो विक्खेपो। तत्थ कुसलो हि तं याथावतो जानन्तो न च तत्थ सम्मोहं गच्छति।
अधिगमसद्धम्मप्पतिरूपकंनाम अनधिगते अधिगतमानिभावावहत्ता। यदग्गेन विपस्सनाञाणस्स उपक्किलेसो, तदग्गेन पटिपत्तिसद्धम्मप्पतिरूपकोतिपि सक्का विञ्ञातुं। धातुकथाति महाधातुकथं वदति। वेदल्लपिटकन्ति वेतुल्लपिटकं। तं नागभवनतो आनीतन्ति वदन्ति। वादभासितन्ति अपरे। अबुद्धवचनं बुद्धवचनेन विरुज्झनतो। न हि सम्बुद्धो पुब्बापरविरुद्धं वदति। तत्थ सल्लं उपट्ठपेन्ति किलेसविनयं न सन्दिस्सति, अञ्ञदत्थु किलेसुप्पत्तिया पच्चयो होतीति।
अविक्कयमानन्ति विक्कयं अगच्छन्तं। तन्ति सुवण्णभण्डं।
न सक्खिंसु ञाणस्स अविसदभावतो। एस नयो इतो परेसुपि।
इदानि ‘‘भिक्खू पटिसम्भिदाप्पत्ता अहेसु’’न्तिआदिना वुत्तमेव अत्थं कारणतो विभावेतुं पुन ‘‘पठमबोधियं ही’’तिआदि वुत्तं। तत्थ पटिपत्तिं पूरयिंसूति अतीते कदा ते पटिसम्भिदावहं पटिपत्तिं पूरयिंसु? पठमबोधिकालिका भिक्खू। न हि अत्तसम्मापणिधिया पुब्बेकतपुञ्ञताय च विना तादिसं भवति। एस नयो इतो परेसुपि। तदा पटिपत्तिसद्धम्मो अन्तरहितो नाम भविस्सतीति एतेन अरियमग्गेन आसन्ना एव पुब्बभागपटिपदा पटिपत्तिसद्धम्मोति दस्सेति।