१०. आनापानसंयुत्तं
१. एकधम्मवग्गो
१. एकधम्मसुत्तवण्णना
९७७.आनापानसंयुत्तस्स पठमे एकधम्मोति एको धम्मो। सेसमेत्थ यं वत्तब्बं सिया, तं सब्बं सब्बाकारेन विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.२१५) आनापानस्सतिकम्मट्ठाननिद्देसे वुत्तमेव।
६. अरिट्ठसुत्तवण्णना
९८२.छट्ठे भावेथ नोति भावेथ नु। कामच्छन्दोति पञ्चकामगुणिकरागो। अज्झत्तं बहिद्धा च धम्मेसूति अज्झत्तिकबाहिरेसु द्वादससु आयतनधम्मेसु । पटिघसञ्ञा सुप्पटिविनीताति पटिघसम्पयुत्तसञ्ञा सुट्ठु पटिविनीता, समुच्छिन्नाति अत्थो। इमिना अत्तनो अनागामिमग्गं कथेति। इदानि अरहत्तमग्गस्स विपस्सनं दस्सेन्तो सो सतोव अस्ससिस्सामीतिआदिमाह।
७. महाकप्पिनसुत्तवण्णना
९८३.सत्तमे इञ्जितत्तं वा फन्दितत्तं वाति उभयेनपि चलनमेव कथितं।
८. पदीपोपमसुत्तवण्णना
९८४.अट्ठमे नेव कायोपि किलमति न चक्खूनीति अञ्ञेसु हि कम्मट्ठानेसु कम्मं करोन्तस्स कायोपि किलमति, चक्खूनिपि विहञ्ञन्ति। धातुकम्मट्ठानस्मिञ्हि कम्मं करोन्तस्स कायो किलमति, यन्ते पक्खिपित्वा पीळनाकारप्पत्तो विय होति। कसिणकम्मट्ठाने कम्मं करोन्तस्स चक्खूनि फन्दन्ति किलमन्ति, निक्खमित्वा पतनाकारप्पत्तानि विय होन्ति। इमस्मिं पन कम्मट्ठाने कम्मं करोन्तस्स नेव कायो किलमति, न अक्खीनि विहञ्ञन्ति। तस्मा एवमाह।
सब्बसोरूपसञ्ञानन्तिआदि कस्मा वुत्तं, किं आनापाने कसिणुग्घाटनं लब्भतीति? तिपिटकचूळाभयत्थेरो पनाह – ‘‘यस्मा आनापाननिमित्तं तारकरूपमुत्तावलिकादिसदिसं हुत्वा पञ्ञायति, तस्मा तत्थ कसिणुग्घाटनं लब्भती’’ति। तिपिटकचूळनागत्थेरो ‘‘न लब्भतेवा’’ति आह। अलब्भन्ते अयं अरियिद्धिआदिको पभेदो कस्मा गहितोति? आनिसंसदस्सनत्थं। अरियं वा हि इद्धिं चत्तारि वा रूपावचरज्झानानि चतस्सो वा अरूपसमापत्तियो निरोधसमापत्तिं वा पत्थयमानेन भिक्खुना अयं आनापानस्सतिसमाधि साधुकं मनसिकातब्बो। यथा हि नगरे लद्धे यं चतूसु दिसासु उट्ठानकभण्डं, तं चतूहि द्वारेहि नगरमेव पविसतीति, जनपदो लद्धो च होति। नगरस्सेव हेसो आनिसंसो। एवं आनापानस्सतिसमाधिभावनाय आनिसंसो एस अरियिद्धिआदिको पभेदो, सब्बाकारेन भाविते आनापानस्सतिसमाधिस्मिं सब्बमेतं योगिनो निप्फज्जतीति आनिसंसदस्सनत्थं वुत्तं। सुखञ्चेति एत्थ सोति कस्मा न वुत्तं? यस्मा भिक्खूति इमस्मिं वारे नागतं।
९. वेसालीसुत्तवण्णना
९८५.नवमे वेसालियन्ति एवंनामके इत्थिलिङ्गवसेन पवत्तवोहारे नगरे। तञ्हि नगरं तिक्खत्तुं पाकारपरिक्खेपवड्ढनेन विसालीभूतत्ता वेसालीति वुच्चति। इदम्पि च नगरं सब्बञ्ञुतं पत्तेयेव सम्मासम्बुद्धे सब्बाकारवेपुल्लतं पत्तन्ति वेदितब्बं। एवं गोचरगामं दस्सेत्वा निवासट्ठानमाह महावने कूटागारसालायन्ति। तत्थ महावनं नाम सयंजातं अरोपिमं सपरिच्छेदं महन्तं वनं। कपिलवत्थुसामन्ता पन महावनं हिमवन्तेन सह एकाबद्धं अपरिच्छेदं हुत्वा महासमुद्दं आहच्च ठितं। इदं तादिसं न होति, सपरिच्छेदं महन्तं वनन्ति महावनं। कूटागारसाला पन महावनं निस्साय कते आरामे कूटागारं अन्तोकत्वा हंसवट्टकच्छन्नेन कता सब्बाकारसम्पन्ना बुद्धस्स भगवतो गन्धकुटीति वेदितब्बा।
अनेकपरियायेन असुभकथं कथेतीति अनेकेहि कारणेहि असुभाकारसन्दस्सनप्पवत्तं कायविच्छन्दनीयकथं कथेति। सेय्यथिदं – अत्थि इमस्मिं काये केसा लोमा नखा दन्ता…पे॰… मुत्तन्ति। किं वुत्तं होति? भिक्खवे, इमस्मिं ब्याममत्ते कळेवरे सब्बाकारेनपि विचिनन्तो न कोचि किञ्चि मुत्तं वा मणिं वा वेळुरियं वा अगरुं वा चन्दनं वा कुङ्कुमं वा कप्पुरं वा वासचुण्णादिं वा अणुमत्तम्पि सुचिभावं पस्सति, अथ खो परमदुग्गन्धं जेगुच्छअस्सिरिकदस्सनं केसलोमादिनानप्पकारं असुचिमेव पस्सति, तस्मा न एत्थ छन्दो वा रागो वा करणीयो। येपि उत्तमङ्गे सिरसि जाता केसा नाम, तेपि असुभा चेव असुचिनो च पटिकूला च। सो च नेसं असुभासुचिपटिकूलभावो वण्णतोपि सण्ठानतोपि गन्धतोपि आसयतोपि ओकासतोपीति पञ्चहाकारेहि वेदितब्बो। एवं लोमादीनम्पीति अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.३०७) वुत्तनयेनेव वेदितब्बो। इति भगवा एकमेकस्मिं कोट्ठासे पञ्चपञ्चप्पभेदेन अनेकपरियायेन असुभकथं कथेति।
असुभाय वण्णं भासतीति उद्धुमातकादिवसेन असुभमातिकं निक्खिपित्वा पदभाजनीयेन तं विभजन्तो वण्णेन्तो असुभाय वण्णं भासति। असुभभावनाय वण्णं भासतीति या अयं केसादीसु वा उद्धुमातकादीसु वा अज्झत्तबहिद्धावत्थूसु असुभाकारं गहेत्वा पवत्तस्स चित्तस्स भावना वड्ढना फातिकम्मं, तस्सा असुभभावनाय आनिसंसं दस्सेन्तो वण्णं भासति, गुणं परिकित्तेति। सेय्यथिदं – ‘‘असुभभावनाभियुत्तो, भिक्खवे, भिक्खु केसादीसु वा वत्थूसु उद्धुमातकादीसु वा पञ्चङ्गविप्पहीनं पञ्चङ्गसमन्नागतं तिविधकल्याणं दसलक्खणसम्पन्नं पठमज्झानं पटिलभति। सो तं पठमज्झानसङ्खातं चित्तमञ्जूसं निस्साय विपस्सनं वड्ढेत्वा उत्तमत्थं अरहत्तं पापुणाती’’ति।
इच्छामहं, भिक्खवे, अड्ढमासं पटिसल्लीयितुन्ति अहं, भिक्खवे, एकं अड्ढमासं पटिसल्लीयितुं निलीयितुं एककोव हुत्वा विहरितुं इच्छामीति अत्थो। नाम्हि केनचि उपसङ्कमितब्बो अञ्ञत्र एकेन पिण्डपातनीहारकेनाति यो अत्तना पयुत्तवाचं अकत्वा ममत्थाय सद्धेसु कुलेसु पटियत्तपिण्डपातं नीहरित्वा मय्हं उपनामेति, तं पिण्डपातनीहारकं एकं भिक्खुं ठपेत्वा नाम्हि अञ्ञेन केनचि भिक्खुना वा गहट्ठेन वा उपसङ्कमितब्बोति।
१०. किमिलसुत्तवण्णना
९८६.दसमे किमिलायन्ति एवंनामके नगरे। एतदवोचाति थेरो किर चिन्तेसि – ‘‘अयं देसना न यथानुसन्धिका कता, यथानुसन्धिं गमेस्सामी’’ति देसनानुसन्धिं घटेन्तो एतं अवोच। कायञ्ञतरन्ति पथवीआदीसु कायेसु अञ्ञतरं वदामि वायोकायं वदामीति अत्थो। अथ वा चक्खायतनं…पे॰… कबळीकारो आहारोति पञ्चवीसति रूपकोट्ठासा रूपकायो नाम, तेसु आनापानं फोट्ठब्बायतने सङ्गहितत्ता कायञ्ञतरं होति, तस्मापि एवमाह। तस्मातिहाति यस्मा चतूसु कायेसु अञ्ञतरं वायोकायं, पञ्चवीसति कोट्ठासे वा रूपकाये अञ्ञतरं आनापानं अनुपस्सति, तस्मा काये कायानुपस्सीति अत्थो। एवं सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो। वेदनाञ्ञतरन्ति तीसु वेदनासु अञ्ञतरं, सुखवेदनं सन्धायेतं वुत्तं।
साधुकं मनसिकारन्ति पीतिपटिसंवेदितादिवसेन उप्पन्नं सुन्दरं मनसिकारं। किं पन मनसिकारो सुखा वेदना होतीति? न होति, देसनासीसं पनेतं। यथेव हि ‘‘अनिच्चसञ्ञाभावनानुयोगमनुयुत्ता’’ति (म॰ नि॰ ३.१४७) एत्थ सञ्ञानामेन पञ्ञा वुत्ता, एवमिधापि मनसिकारनामेन झानवेदना वुत्ताति वेदितब्बा। एतस्मिञ्हि चतुक्के पठमपदे पीतिसीसेन वेदना वुत्ता, दुतियपदे सुखन्ति सरूपेनेव वुत्ता। चित्तसङ्खारपदद्वये ‘‘सञ्ञा च वेदना च चेतसिका एते धम्मा चित्तप्पटिबद्धा चित्तसङ्खारा’’ति (पटि॰ म॰ १.१७४) वचनतो ‘‘वितक्कविचारे ठपेत्वा सब्बेपि चित्तसम्पयुत्तका धम्मा चित्तसङ्खारे सङ्गहिता’’ति वचनतो चित्तसङ्खारनामेन वेदना वुत्ता। तं सब्बं मनसिकारनामेन सङ्गहेत्वा इध ‘‘साधुकं मनसिकार’’न्ति आह।
एवं सन्तेपि यस्मा एसा वेदना आरम्मणं न होति, तस्मा वेदनानुपस्सना न युज्जतीति। नो न युज्जति, महासतिपट्ठानादीसुपि हि तं तं सुखादीनं वत्थुं आरम्मणं कत्वा वेदना वेदयति, तं पन वेदनापवत्तिं उपादाय ‘‘अहं वेदयामी’’ति वोहारमत्तं होति, तं सन्धाय ‘‘सुखं वेदनं वेदयमानो सुखं वेदनं वेदयामी’’तिआदि वुत्तं। अपिच ‘‘पीतिप्पटिसंवेदी’’तिआदीनं अत्थवण्णनायमेतस्स परिहारो वुत्तोयेव। वुत्तञ्हेतं विसुद्धिमग्गे –
‘‘द्वीहाकारेहि पीति पटिसंविदिता होति – आरम्मणतो च असम्मोहतो च। कथं आरम्मणतो पीति पटिसंविदिता होति? सप्पीतिके द्वे झाने समापज्जति, तस्स समापत्तिक्खणे झानपटिलाभेन आरम्मणतो पीति पटिसंविदिता होति आरम्मणस्स पटिसंविदितत्ता। कथं असम्मोहतो पीति पटिसंविदिता होति? सप्पीतिके द्वे झाने समापज्जित्वा वुट्ठाय झानसम्पयुत्तपीतिं खयतो वयतो सम्मसति, तस्स विपस्सनाक्खणे लक्खणप्पटिवेधेन असम्मोहतो पीति पटिसंविदिता होति। वुत्तञ्हेतं पटिसम्भिदायं (पटि॰ म॰ १.१७२) ‘‘‘दीघं अस्सासवसेन चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतो सति उपट्ठिता होति, ताय सतिया तेन ञाणेन सा पीति पटिसंविदिता होती’ति। एतेनेव नयेन अवसेसपदानिपि अत्थतो वेदितब्बानी’’ति।
इति यथेव झानपटिलाभेन आरम्मणतो पीतिसुखचित्तसङ्खारा पटिसंविदिता होन्ति, एवं इमिनापि झानसम्पयुत्तेन वेदनासङ्खातमनसिकारपटिलाभेन आरम्मणतो वेदना पटिसंविदिता होति। तस्मा सुवुत्तमेतं ‘‘वेदनासु वेदनानुपस्सी भिक्खु तस्मिं समये विहरती’’ति।
२. दुतियवग्गो
१-२. इच्छानङ्गलसुत्तादिवण्णना
९८७-९८८.दुतियवग्गस्स पठमे एवं ब्याकरेय्याथाति कस्मा अत्तनो विहारसमापत्तिं आचिक्खति? उपारम्भमोचनत्थं। सचे हि ते ‘‘न जानामा’’ति वदेय्युं, अथ नेसं तित्थिया ‘‘तुम्हे ‘असुकसमापत्तिया नाम नो सत्था तेमासं विहासी’तिपि न जानाथ, अथ कस्मा नं उपट्ठहन्ता विहरथा’’ति उपारम्भं आरोपेय्युं, ततो मोचनत्थं एवमाह।
अथ कस्मा यथा अञ्ञत्थ ‘‘सतोव अस्ससति, दीघं वा अस्ससन्तो’’ति (दी॰ नि॰ २.३७४; म॰ नि॰ १.१०७; सं॰ नि॰ ५.९७७) एव-वाकारो वुत्तो। एवं इध न वुत्तोति? एकन्तसन्तत्ता। अञ्ञेसञ्हि अस्सासो वा पाकटो होति पस्सासो वा, भगवतो उभयम्पेतं पाकटमेव निच्चं उपट्ठितस्सतितायाति एकन्तसन्तत्ता न वुत्तो। अथ ‘‘सिक्खामी’’ति अवत्वा कस्मा ‘‘अस्ससामी’’ति एत्तकमेव वुत्तन्ति? सिक्खितब्बाभावा। सत्त हि सेखा सिक्खितब्बभावा सेखा नाम, खीणासवा सिक्खितब्बाभावा असेखा नाम, तथागता असिक्खितब्बा असेक्खा नाम नत्थि तेसं सिक्खितब्बकिच्चन्ति सिक्खितब्बाभावा न वुत्तं। दुतियं उत्तानमेव।
३-१०. पठमआनन्दसुत्तादिवण्णना
९८९-९९६.ततिये पविचिनतीति अनिच्चादिवसेन पविचिनति। इतरं पदद्वयं एतस्सेव वेवचनं। निरामिसाति निक्किलेसा कायिकचेतसिकदरथपटिपस्सद्धिया कायोपि चित्तम्पि पस्सम्भति। समाधियतीति सम्मा ठपियति, अप्पनाचित्तं विय होति। अज्झुपेक्खिता होतीति सहजातअज्झुपेक्खनाय अज्झुपेक्खिता होति।
एवं चुद्दसविधेन कायपरिग्गाहकस्स भिक्खुनो तस्मिं काये सति सतिसम्बोज्झङ्गो, ताय सतिया सम्पयुत्तञाणं धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो, तंसम्पयुत्तमेव कायिकचेतसिकवीरियं वीरियसम्बोज्झङ्गो, पीतिपस्सद्धिचित्तेकग्गता पीतिपस्सद्धिसमाधिसम्बोज्झङ्गा, इमेसं छन्नं बोज्झङ्गानं अनोसक्कनअनतिवत्तनसङ्खातो मज्झत्ताकारो उपेक्खासम्बोज्झङ्गो। यथेव हि समप्पवत्तेसु अस्सेसु सारथिनो ‘‘अयं ओलीयती’’ति तुदनं वा, ‘‘अयं अतिधावती’’ति आकड्ढनं वा नत्थि, केवलं एवं पस्समानस्स ठिताकारोव होति, एवमेव इमेसं छन्नं बोज्झङ्गानं अनोसक्कनअनतिवत्तनसङ्खातो मज्झत्ताकारो उपेक्खासम्बोज्झङ्गो नाम होति। एत्तावता किं कथितं? एकचित्तक्खणिका नानासरसलक्खणा विपस्सनाबोज्झङ्गा नाम कथिता।
विवेकनिस्सितन्तिआदीनि वुत्तत्थानेव। एत्थ पन सोळसक्खत्तुका आनापानस्सति मिस्सका कथिता, आनापानमूलका सतिपट्ठाना पुब्बभागा , तेसं मूलभूता आनापानस्सति पुब्बभागा। बोज्झङ्गमूलका सतिपट्ठाना पुब्बभागा, तेपि बोज्झङ्गा पुब्बभागाव। विज्जाविमुत्तिपूरका पन बोज्झङ्गा निब्बत्तितलोकुत्तरा, विज्जाविमुत्तियो अरियफलसम्पयुत्ता। विज्जा वा चतुत्थमग्गसम्पयुत्ता, विमुत्ति फलसम्पयुत्ताति। चतुत्थपञ्चमछट्ठानिपि इमिनाव समानपरिच्छेदानि। सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति।
आनापानसंयुत्तवण्णना निट्ठिता।