एकादसहि, भिक्खवे, अङ्गेहीति एकादसहि अगुणकोट्ठासेहि। गोगणन्ति गोमण्डलं। परिहरितुन्ति परिग्गहेत्वा विचरितुं। फातिं कातुन्ति वड्ढिं आपादेतुं। इधाति इमस्मिं लोके। न रूपञ्ञू होतीति गणनतो वा वण्णतो वा रूपं न जानाति। गणनतो न जानाति नाम अत्तनो गुन्नं सतं वा सहस्सं वाति सङ्ख्यं न जानाति, सो गावीसु हटासु वा पलातासु वा गोगणं गणेत्वा ‘‘अज्ज एत्तका न दिस्सन्ती’’ति द्वे तीणि गामन्तरानि वा अटविं वा विचरन्तो न परियेसति। अञ्ञेसं गावीसु अत्तनो गोगणं पविट्ठासुपि गोगणं गणेत्वा ‘‘इमा एत्तिका गावो न अम्हाक’’न्ति यट्ठिया पोथेत्वा न नीहरति। तस्स नट्ठा गावियो नट्ठाव होन्ति। परगावियो गहेत्वा चरति। गोसामिका दिस्वा ‘‘अयं एत्तकं कालं अम्हाकं धेनू दुही’’ति तज्जेत्वा अत्तनो गावियो गहेत्वा गच्छन्ति। तस्स गोगणोपि परिहायति, पञ्च गोरसपरिभोगतोपि परिबाहिरो होति। वण्णतो न जानाति नाम ‘‘एत्तिका गावी सेता, एत्तिका रत्ता, एत्तिका काळा, एत्तिका ओदाता, एत्तिका कबरा, एत्तिका नीला’’ति न जानाति। सो गावीसु हटासु वा पलातासु वा…पे॰… पञ्चगोरसपरिभोगतोपि परिबाहिरो होति।
न लक्खणकुसलोति गावीनं सरीरे कतं धनुसत्तिसूलादिभेदं लक्खणं न जानाति। सो गावीसु हटासु वा पलातासु वा ‘‘अज्ज असुकलक्खणा असुकलक्खणा च गावो न दिस्सन्ती’’ति…पे॰… पञ्चगोरसपरिभोगतोपि परिबाहिरो होति।
गुन्नं पितिट्ठानं करोन्तीति गोपितरो। गावो परिणायन्ति यथारुचिं गहेत्वा गच्छन्तीति गोपरिणायका। ते नअतिरेकपूजायाति पण्डितो हि गोपालको एवरूपे उसभे अतिरेकपूजाय पूजेति, पणीतं गोभत्तं देति, गन्धपञ्चङ्गुलिकेहि मण्डेति, मालं पिळन्धेति, सिङ्गेसु सुवण्णरजतकोसके च धारेति, रत्तिं दीपं जालेत्वा चेलवितानस्स हेट्ठा सयापेति। अयं पन ततो एकसक्कारम्पि न करोति। उसभा अतिरेकपूजं अलभमाना गोगणं न रक्खन्ति, परिस्सयं न वारेन्ति। एवमस्स गोगणोपि परिहायति…पे॰… पञ्चगोरसतोपि परिबाहिरो होति।
इधाति इमस्मिं सासने। न रूपञ्ञू होतीति ‘‘चत्तारि महाभूतानि चतुन्नञ्च महाभूतानं उपादायरूप’’न्ति एवं वुत्तं रूपं द्वीहाकारेहि न जानाति गणनतो वा समुट्ठानतो वा। गणनतो न जानाति नाम – ‘‘चक्खायतनं सोतायतनं घानायतनं जिव्हाकायरूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बायतनं, इत्थिन्द्रियं पुरिसिन्द्रियं जीवितिन्द्रियं कायविञ्ञत्ति वचीविञ्ञत्ति आकासधातु आपोधातु रूपस्स लहुता, मुदुता, कम्मञ्ञता, उपचयो, सन्तति, जरता, रूपस्स अनिच्चता, कबळीकारो आहारो’’ति (ध॰ स॰ ६५७-६६५) एवं पाळिया आगता पञ्चवीसति रूपकोट्ठासाति न जानाति। सेय्यथापि सो गोपालको गणनतो गुन्नं रूपं न जानाति, तथूपमो अयं भिक्खु। सो गणनतो रूपं अजानन्तो रूपं परिग्गहेत्वा अरूपं ववत्थपेत्वा रूपारूपं परिग्गहेत्वा पच्चयं सल्लक्खेत्वा लक्खणं आरोपेत्वा कम्मट्ठानं मत्थकं पापेतुं न सक्कोति। सो यथा तस्स गोपालकस्स गोगणो न वड्ढति, एवं इमस्मिं सासने सीलसमाधिविपस्सनामग्गफलनिब्बानेहि न वड्ढति। यथा च सो गोपालको पञ्चहि गोरसेहि परिबाहिरो होति , एवमेवायं असेखेन सीलक्खन्धेन असेखेन समाधिपञ्ञाविमुत्ति विमुत्तिञाणदस्सनक्खन्धेनाति पञ्चहि धम्मक्खन्धेहि परिबाहिरो होति।
समुट्ठानतोन जानाति नाम – ‘‘एत्तकं रूपं एकसमुट्ठानं, एत्तकं द्विसमुट्ठानं, एत्तकं तिसमुट्ठानं, एत्तकं चतुसमुट्ठानं, एत्तकं नकुतोचि समुट्ठाती’’ति न जानाति। सेय्यथापि सो गोपालको वण्णतो गुन्नं रूपं न जानाति, तथूपमो अयं भिक्खु। सो समुट्ठानतो रूपं अजानन्तो रूपं परिग्गहेत्वा…पे॰… परिबाहिरो होति।
न लक्खणकुसलो होतीति ‘‘कम्मलक्खणो बालो, कम्मलक्खणो पण्डितो’’ति एवं वुत्तं कुसलाकुसलकम्मं पण्डितबाललक्खणन्ति न जानाति। सो एवं अजानन्तो बाले वज्जेत्वा पण्डिते न सेवति। बाले वज्जेत्वा पण्डिते असेवन्तो कप्पियाकप्पियं कुसलाकुसलं सावज्जानवज्जं गरुकलहुकं सतेकिच्छातेकिच्छं कारणाकारणं न जानाति। तं अजानन्तो कम्मट्ठानं गहेत्वा वड्ढेतुं न सक्कोति। सो यथा तस्स गोपालकस्स गोगणो न वड्ढति, एवं इमस्मिं सासने यथावुत्तेहि सीलादीहि न वड्ढति। सो गोपालको विय च पञ्चहि गोरसेहि, पञ्चहि धम्मक्खन्धेहि परिबाहिरो होति।
न आसाटिकं हारेता होतीति ‘‘उप्पन्नं कामवितक्क’’न्ति एवं वुत्ते कामवितक्कादयो न विनोदेति। सो इमं अकुसलवितक्कं आसाटिकं अहारेत्वा वितक्कवसिको हुत्वा विचरन्तो कम्मट्ठानं गहेत्वा वड्ढेतुं न सक्कोति। सो यथा तस्स गोपालकस्स…पे॰… परिबाहिरो होति।
न वणं पटिच्छादेता होतीति ‘‘चक्खुना रूपं दिस्वा निमित्तग्गाही होती’’तिआदिना नयेन सब्बारम्मणेसु निमित्तं गण्हन्तो यथा सो गोपालको वणं न पटिच्छादेति, एवं संवरं न सम्पादेति। सो विवटद्वारो विचरन्तो कम्मट्ठानं गहेत्वा वड्ढेतुं न सक्कोति…पे॰… परिबाहिरो होति।
न धूमं कत्ता होतीति सो गोपालको धूमं विय धम्मदेसनाधूमं न करोति, धम्मकथं वा सरभञ्ञं वा उपनिसिन्नककथं वा अनुमोदनं वा न करोति, ततो नं मनुस्सा ‘‘बहुस्सुतो गुणवा’’ति न जानन्ति। ते गुणागुणं अजानन्तो चतूहि पच्चयेहि सङ्गहं न करोन्ति। सो पच्चयेहि किलममानो बुद्धवचनं सज्झायं कातुं वत्तपटिवत्तं पूरेतुं कम्मट्ठानं गहेत्वा वड्ढेतुं न सक्कोति…पे॰… परिबाहिरो होति।
नतित्थं जानातीति तित्थभूते बहुस्सुतभिक्खू न उपसङ्कमति। अनुपसङ्कमन्तो ‘‘इदं, भन्ते, ब्यञ्जनं कथं रोपेतब्बं? इमस्स भासितस्स को अत्थो? इमस्मिं ठाने पाळि किं वदति? इमस्मिं ठाने अत्थो किं दीपेती’’ति एवं न परिपुच्छति न परिपञ्हति, न जानापेतीति अत्थो। तस्स ते एवं अपरिपुच्छिता अविवटञ्चेव न विवरन्ति, भाजेत्वा न दस्सेन्ति, अनुत्तानीकतञ्च न उत्तानिं करोन्ति, अपाकटं न पाकटं करोन्ति। अनेकविहितेसु च कङ्खाठानियेसु धम्मेसूति अनेकविधासु कङ्खासु एककङ्खम्पि न पटिविनोदेन्ति। कङ्खायेव हि कङ्खाठानिया धम्मा नाम। तत्थ एकं कङ्खम्पि न नीहरन्तीति अत्थो। सो एवं बहुस्सुततित्थं अनुपसङ्कमित्वा सकङ्खो कम्मट्ठानं गहेत्वा वड्ढेतुं न सक्कोति। यथा वा सो गोपालको तित्थं न जानाति, एवं अयम्पि भिक्खु धम्मतित्थं न जानाति। अजानन्तो अविसये पञ्हं पुच्छति, आभिधम्मिकं उपसङ्कमित्वा कप्पियाकप्पियं पुच्छति, विनयधरं उपसङ्कमित्वा रूपारूपपरिच्छेदं पुच्छति। ते अविसये पुट्ठा कथेतुं न सक्कोन्ति। सो अत्तना सकङ्खो कम्मट्ठानं गहेत्वा वड्ढेतुं न सक्कोति…पे॰… परिबाहिरो होति।
नपीतं जानातीति यथा सो गोपालको पीतापीतं न जानाति, एवं धम्मूपसञ्हितं पामोज्जं न जानाति न लभति। सवनमयं पुञ्ञकिरियवत्थुं निस्साय आनिसंसं न विन्दति, धम्मस्सवनग्गं गन्त्वा सक्कच्चं न सुणाति, निसिन्नो निद्दायति, कथं कथेति, अञ्ञविहितको होति। सो सक्कच्चं धम्मं अस्सुणन्तो कम्मट्ठानं गहेत्वा वड्ढेतुं न सक्कोति…पे॰… परिबाहिरो होति।
न वीथिं जानातीति सो गोपालको मग्गामग्गं विय ‘‘अयं लोकियो, अयं लोकुत्तरो’’ति अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं यथाभूतं नप्पजानाति। अजानन्तो लोकियमग्गे अभिनिविसित्वा लोकुत्तरं निब्बत्तेतुं न सक्कोति…पे॰… परिबाहिरो होति।
न गोचरकुसलो होतीति सो गोपालको पञ्चाहिकसत्ताहिकचारे विय चत्तारो सतिपट्ठाने ‘‘इमे लोकिया, इमे लोकुत्तरा’’ति यथाभूतं नप्पजानाति। अजानन्तो सुखुमट्ठानेसु अत्तनो ञाणं चरापेत्वा लोकियसतिपट्ठाने अभिनिविसित्वा लोकुत्तरं निब्बत्तेतुं न सक्कोति…पे॰… परिबाहिरो होति।
अनवसेसदोहीहोतीति पटिग्गहणे मत्तं अजानन्तो अनवसेसं दुहति। निद्देसवारे पनस्स अभिहट्ठुं पवारेन्तीति अभिहरित्वा पवारेन्ति। एत्थ द्वे अभिहारा वाचाभिहारो च, पच्चयाभिहारो च। वाचाभिहारो नाम मनुस्सा भिक्खुस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘वदेय्याथ, भन्ते, येनत्थो’’ति पवारेन्ति। पच्चयाभिहारो नाम वत्थादीनि वा सप्पिनवनीतफाणितादीनि वा गहेत्वा भिक्खुस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘गण्हथ, भन्ते, यावतकेन अत्थो’’ति वदन्ति। तत्र भिक्खु मत्तं न जानातीति भिक्खु तेसु पच्चयेसु पमाणं न जानाति। ‘‘दायकस्स वसो वेदितब्बो, देय्यधम्मस्स वसो वेदितब्बो, अत्तनो थामो वेदितब्बो’’ति इमिना नयेन पमाणयुत्तकं अग्गहेत्वा यं आहरन्ति, तं सब्बं गण्हातीति अत्थो। मनुस्सा विप्पटिसारिनो न पुन अभिहरित्वा पवारेन्ति। सो पच्चयेहि किलमन्तो कम्मट्ठानं गहेत्वा वड्ढेतुं न सक्कोति…पे॰… परिबाहिरो होति।
ते न अतिरेकपूजाय पूजेता होतीति सो गोपालको महाउसभे विय थेरे भिक्खू इमाय आवि चेव रहो च मेत्ताकायकम्मादिकाय अतिरेकपूजाय न पूजेति। ततो थेरा ‘‘इमे अम्हेसु गरुचित्तीकारं न करोन्ती’’ति नवके भिक्खू द्वीहि सङ्गहेहि न सङ्गण्हन्ति, नेव धम्मसङ्गहेन सङ्गण्हन्ति, न आमिससङ्गहेन, चीवरेन वा पत्तेन वा पत्तपरियापन्नेन वा वसनट्ठानेन वा किलमन्तेपि नप्पटिजग्गन्ति, पाळिं वा अट्ठकथं वा धम्मकथाबन्धं वा गुळ्हगन्थं वा न सिक्खापेन्ति। नवका थेरानं सन्तिका सब्बसो इमे द्वे सङ्गहे अलभमाना इमस्मिं सासने पतिट्ठातुं न सक्कोन्ति। यथा तस्स गोपालकस्स गोगणो न वड्ढति, एवं सीलादीहि न वड्ढन्ति। यथा च सो गोपालको पञ्चहि गोरसेहि, एवं पञ्चहि धम्मक्खन्धेहि परिबाहिरा होन्ति। सुक्कपक्खो कण्हपक्खे वुत्तविपल्लासवसेन योजेत्वा वेदितब्बो।