२. अनुस्सतिवग्गो
१-४. पठममहानामसुत्तादिवण्णना
११-१४.दुतियस्स पठमादीनि उत्तानत्थानि। ततिये कबळीकाराहारभक्खानन्ति कबळीकाराहारूपजीवीनं। को पन देवानं आहारो, का आहारवेलाति? सब्बेसम्पि कामावचरदेवानं सुधा आहारो। सा हेट्ठिमेहि हेट्ठिमेहि उपरिमानं उपरिमानं पणीततमा होति, तं यथासकं दिवसवसेनेव दिवसे दिवसे भुञ्जन्ति। केचि पन ‘‘बिळारपदप्पमाणं सुधाहारं भुञ्जन्ति, सो जिव्हाय ठपितमत्तो याव केसग्गनखग्गा कायं फरति, तेसंयेव दिवसवसेन सत्त दिवसे यापनसमत्थो होती’’ति वदन्ति। असमयविमुत्तिया विमुत्तोति मग्गविमोक्खेन विमुत्तो। अट्ठन्नञ्हि समापत्तीनं समापज्जनस्स समयोपि अत्थि तस्स असमयोपि, मग्गविमोक्खेन पन विमुच्चनस्स समयो वा असमयो वा नत्थि। यस्स सद्धा बलवती, विपस्सना च आरद्धा, तस्स गच्छन्तस्स तिट्ठन्तस्स निसीदन्तस्स निपज्जन्तस्स खादन्तस्स भुञ्जन्तस्स च मग्गफलप्पटिवेधो नाम न होतीति न वत्तब्बं। इति मग्गविमोक्खेन विमुच्चन्तस्स समयो वा असमयो वा नत्थीति मग्गविमोक्खो असमयविमुत्ति नाम। चतुत्थे नत्थि वत्तब्बं।
पठममहानामसुत्तादिवण्णना निट्ठिता।
५. मेत्तासुत्तवण्णना
१५.पञ्चमे सेसजनाति मेत्ताय चेतोविमुत्तिया अलाभिनो। सम्परिवत्तमानाति दक्खिणेनेव पस्सेन असयित्वा सब्बसो परिवत्तमाना। काकच्छमानाति घुरुघुरुपस्सासवसेन विस्सरं करोन्ता। सुखं सुपतीति एत्थ दुविधा सुपना सयने पिट्ठिप्पसारणलक्खणा किरियामयचित्तेहि अवोकिण्णभवङ्गप्पवत्तिलक्खणा च। तत्थायं उभयत्थापि सुखमेव सुपति। यस्मा सणिकं निपज्जित्वा अङ्गपच्चङ्गानि समोधाय पासादिकेन आकारेन सयति, निद्दोक्कमनेपि झानं समापन्नो विय होति। तेनाह ‘‘एवं असुपित्वा’’तिआदि।
निद्दाकाले सुखं अलभित्वा दुक्खेन सुत्तत्ता एव पटिबुज्झनकाले सरीरखेदेन नित्थुननं विजम्भनं इतो चितो च विपरिवत्तनञ्च होतीति आह ‘‘नित्थुनन्ता विजम्भन्ता सम्परिवत्तन्ता दुक्खं पटिबुज्झन्ती’’ति। अयं पन सुखेन सुत्तत्ता सरीरखेदाभावतो नित्थुननादिविरहितोव पटिबुज्झति। तेन वुत्तं ‘‘एवं अप्पटिबुज्झित्वा’’तिआदि। सुखप्पटिबोधो च सरीरविकाराभावेनाति आह ‘‘सुखं निब्बिकार’’न्ति।
भद्दकमेव सुपिनं पस्सतीति इदं अनुभूतपुब्बवसेन देवतूपसंहारवसेन चस्स भद्दकमेव सुपिनं होति, न पापकन्ति कत्वा वुत्तं। तेनाह ‘‘चेतियं वन्दन्तो विया’’तिआदि। धातुक्खोभहेतुकम्पि चस्स बहुलं भद्दकमेव सिया येभुय्येन चित्तजरूपानुगुणताय उतुआहारजरूपानं।
उरेआमुक्कमुत्ताहारो वियाति गीवाय बन्धित्वा उरे लम्बितमुत्ताहारो वियाति केहिचि तं एकावलिवसेन वुत्तं सिया, अनेकरतनावलिसमूहभूतो पन मुत्ताहारो अंसप्पदेसतो पट्ठाय याव कटिप्पदेसस्स हेट्ठाभागा पलम्बन्तो उरे आमुक्कोयेव नाम होति।
विसाखत्थेरो वियाति (विसुद्धि॰ १.२५८) सो किर पाटलिपुत्ते कुटुम्बियो अहोसि। सो तत्थेव वसमानो अस्सोसि ‘‘तम्बपण्णिदीपो किर चेतियमालालङ्कतो कासावपज्जोतो, इच्छितिच्छितट्ठानेयेवेत्थ सक्का निसीदितुं वा निपज्जितुं वा, उतुसप्पायं सेनासनसप्पायं पुग्गलसप्पायं धम्मस्सवनसप्पायन्ति सब्बमेत्थ सुलभ’’न्ति। सो अत्तनो भोगक्खन्धं पुत्तदारस्स निय्यातेत्वा दुस्सन्ते बद्धेन एककहापणेनेव घरा निक्खमित्वा समुद्दतीरे नावं उदिक्खमानो एकं मासं वसि। सो वोहारकुसलताय इमस्मिं ठाने भण्डं किणित्वा असुकस्मिं विक्किणन्तो धम्मिकाय वणिज्जाय तेनेवन्तरमासेन सहस्सं अभिसंहरि। इति अनुपुब्बेन महाविहारं गन्त्वा पब्बज्जं याचति। सो पब्बाजनत्थाय सीमं नीतो तं सहस्सत्थविकं ओवट्टिकन्तरेन भूमियं पातेसि। ‘‘किमेत’’न्ति च वुत्ते ‘‘कहापणसहस्सं, भन्ते’’ति वत्वा, ‘‘उपासक, पब्बजितकालतो पट्ठाय न सक्का विचारेतुं, इदानेव नं विचारेही’’ति वुत्ते ‘‘विसाखस्स पब्बज्जट्ठानं आगता मा रित्तहत्था गमिंसू’’ति मुञ्चित्वा सीमामाळके विक्किरित्वा पब्बजित्वा उपसम्पन्नो। सो पञ्चवस्सो हुत्वा द्वेमातिका पगुणा कत्वा अत्तनो सप्पायं कम्मट्ठानं गहेत्वा एकेकस्मिं विहारे चत्तारो चत्तारो मासे समपवत्तवासं वसमानो चरि। एवं चरमानो –
‘‘वनन्तरे ठितो थेरो, विसाखो गज्जमानको।
अत्तनो गुणमेसन्तो, इममत्थं अभासथ॥
‘‘यावता उपसम्पन्नो, यावता इध मागतो।
एत्थन्तरे खलितं नत्थि, अहो लाभो ते मारिसा’’ति॥ (विसुद्धि॰ १.२५८)।
सो चित्तलपब्बतविहारं गच्छन्तो द्वेधापथं पत्वा ‘‘अयं नु खो मग्गो, उदाहु अय’’न्ति चिन्तयन्तो अट्ठासि। अथस्स पब्बते अधिवत्था देवता हत्थं पसारेत्वा ‘‘एसो मग्गो’’ति दस्सेति। सो चित्तलपब्बतविहारं गन्त्वा तत्थ चत्तारो मासे वसित्वा ‘‘पच्चूसे गमिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा निपज्जि। चङ्कमसीसे मणिलरुक्खे अधिवत्था देवता सोपानफलके निसीदित्वा परोदि। थेरो ‘‘को एसो’’ति आह। अहं, भन्ते, मणिलियाति। किस्स रोदसीति? तुम्हाकं गमनं पटिच्चाति। मयि इध वसन्ते तुम्हाकं को गुणोति? तुम्हेसु, भन्ते, इध वसन्तेसु अमनुस्सा अञ्ञमञ्ञं मेत्तं पटिलभन्ति, ते दानि तुम्हेसु गतेसु कलहं करिस्सन्ति, दुट्ठुल्लम्पि कथयिस्सन्तीति। थेरो ‘‘सचे मयि इध वसन्ते तुम्हाकं फासुविहारो होति, सुन्दर’’न्ति वत्वा अञ्ञेपि चत्तारो मासे तत्थेव वसित्वा पुन तथेव गमनचित्तं उप्पादेसि। देवतापि पुन तथेव परोदि। एतेनेव उपायेन थेरो तत्थेव वसित्वा तत्थेव परिनिब्बायीति। एवं धमत्ताविहारी भिक्खु अमनुस्सानं पियो होति।
बलवपियचित्ततायाति इमिना बलवपियचित्ततामत्तेनपि सत्थं न कमति, पगेव मेत्ताय चेतोविमुत्तियाति दस्सेति। खिप्पमेव चित्तं समाधियति, केनचि परिपन्थेन परिहीनज्झानस्स ब्यापादस्स दूरसमुस्सारितभावतो खिप्पमेव समाधियति, ‘‘आसवानं खयाया’’ति केचि। सेसं सुविञ्ञेय्यमेव। एत्थ च किञ्चापि इतो अञ्ञकम्मट्ठानवसेन अधिगतज्झानानम्पि सुखसुपनादयो आनिसंसा लब्भन्ति। यथाह –
‘‘सुखं सुपन्ति मुनयो, अज्झत्तं सुसमाहिता।
सुप्पबुद्धं पबुज्झन्ति, सदा गोतमसावका’’ति॥ (विसुद्धि॰ महाटी॰ १.२५८)। च आदि –
तथापिमे आनिसंसा ब्रह्मविहारलाभिनो अनवसेसा लब्भन्ति ब्यापादादीनं उजुविपच्चनीकभावतो ब्रह्मविहारानं। तेनेवाह ‘‘निस्सरणं हेतं, आवुसो, ब्यापादस्स, यदिदं मेत्ताचेतोविमुत्ती’’तिआदि (दी॰ नि॰ ३.३२६; अ॰ नि॰ ६.१३)। ब्यापादादिवसेन च सत्तानं दुक्खसुपनादयोति तप्पटिपक्खभूतेसु ब्रह्मविहारेसु सिद्धेसु सुखसुपनादयो हत्थगता एव होन्तीति।
मेत्तासुत्तवण्णना निट्ठिता।
६. अट्ठकनागरसुत्तवण्णना
१६.छट्ठे बेलुवगामकेति वेसालिया दक्खिणपस्से अविदूरे बेलुवगामको नाम अत्थि, तं गोचरगामं कत्वाति अत्थो। सारप्पत्तकुलगणनायाति महासारमहप्पत्तकुलगणनाय। दसमे ठानेति अञ्ञे अञ्ञेति दसगणनट्ठाने। अट्ठकनगरे जातो भवोति अट्ठकनागरो। कुक्कुटारामोति पाटलिपुत्ते कुक्कुटारामो, न कोसम्बियं।
पकतत्थप्पटिनिद्देसो त-सद्दोति तस्स ‘‘भगवता’’तिआदीहि पदेहि समानाधिकरणभावेन वुत्तस्स येन अभिसम्बुद्धभावेन भगवा पकतो अधिगतो सुपाकटो च, तं अभिसम्बुद्धभावं सद्धिं आगमनीयपटिपदाय अत्थभावेनेव दस्सेन्तो ‘‘यो सो…पे॰… अभिसम्बुद्धो’’ति आह। सतिपि ञाणदस्सनसद्दानं इध पञ्ञावेवचनभावे तेन तेन विसेसेन नेसं विसयविसेसे पवत्तिदस्सनत्थं असाधारणञाणविसेसवसेन, विज्जात्तयवसेन, विज्जाभिञ्ञानावरणवसेन, सब्बञ्ञुतञ्ञाणमंसचक्खुवसेन पटिवेधदेसनाञाणवसेन च तदत्थं योजेत्वा दस्सेन्तो ‘‘तेसं तेस’’न्तिआदिमाह। तत्थ आसयानुसयं जानता आसयानुसयञाणेन, सब्बञेय्यधम्मं पस्सता सब्बञ्ञुतानावरणञाणेहि। पुब्बेनिवासादीहीति पुब्बेनिवासासवक्खयञाणेहि। पटिवेधपञ्ञायाति अरियमग्गपञ्ञाय। देसनापञ्ञाय पस्सताति देसेतब्बधम्मानं देसेतब्बप्पकारं बोधनेय्यपुग्गलानञ्च आसयानुसयचरिताधिमुत्तिआदिभेदं धम्मं देसनापञ्ञाय याथावतो पस्सता। अरीनन्ति किलेसारीनं, पञ्चविधमारानं वा सासनस्स वा पच्चत्थिकानं अञ्ञतित्थियानं। तेसं पन हननं पाटिहारियेहि अभिभवनं अप्पटिभानताकरणं अज्झुपेक्खणञ्च। केसिविनयसुत्तञ्चेत्थ निदस्सनं। तथा ठानाट्ठानादीनि जानता। यथाकम्मूपगे सत्ते पस्सता। सवासनानमासवानं खीणत्ता अरहता। अभिञ्ञेय्यादिभेदे धम्मे अभिञ्ञेय्यादितो अविपरीतावबोधतो सम्मासम्बुद्धेन।
अथ वा तीसु कालेसु अप्पटिहतञाणताय जानता। कायकम्मादिवसेन तिण्णम्पि कम्मानं ञाणानुपरिवत्तितो निसम्मकारिताय पस्सता। दवादीनम्पि अभावसाधिकाय पहानसम्पदाय अरहता। छन्दादीनं अहानिहेतुभूताय अक्खयपटिभानसाधिकाय सब्बञ्ञुताय सम्मासम्बुद्धेनाति एवं दसबलअट्ठारसआवेणिकबुद्धधम्मवसेनपि योजना कातब्बा।
अभिसङ्खतन्ति अत्तनो पच्चयेहि अभिसम्मुखभावेन समेच्च सम्भुय्य कतं। स्वास्स कतभावो उप्पादनेन वेदितब्बो, न उप्पन्नस्स पटिसङ्खरणेनाति आह ‘‘उप्पादित’’न्ति। ते चस्स पच्चया चेतनापधानाति दस्सेतुं पाळियं ‘‘अभिसङ्खतं अभिसञ्चेतयित’’न्ति वुत्तन्ति ‘‘चेतयितं कप्पयित’’न्ति अत्थमाह। अभिसङ्खतं अभिसञ्चेतयितन्ति च झानस्स पातुभावदस्सनमुखेन विद्धंसनभावं उल्लिङ्गेति। यञ्हि अहुत्वा सम्भवति, तं हुत्वा पटिवेति। तेनाह पाळियं ‘‘यं खो पना’’तिआदि। समथविपस्सनाधम्मे ठितोति एत्थ समथधम्मे ठितत्ता समाहितो विपस्सनं पट्ठपेत्वा अनिच्चानुपस्सनादीहि निच्चसञ्ञादयो पजहन्तो अनुक्कमेन तं अनुलोमञाणं पापेता हुत्वा विपस्सन्नाधम्मे ठितो। समथविपस्सनासङ्खातेसु धम्मेसु रञ्जनट्ठेन रागो। नन्दनट्ठेन नन्दी। तत्थ सुखुमा अपेक्खा वुत्ता। या निकन्तीति वुच्चति।
७. गोपालसुत्तवण्णना
१७.सत्तमे तिस्सो कथाति तिस्सो अट्ठकथा, तिविधा सुत्तस्स अत्थवण्णनाति अत्थो। एकेकं पदं नाळं मूलं एतिस्साति एवंसञ्ञिता एकनाळिका। एकेकं वा पदं नाळं अत्थनिग्गमनमग्गो एतिस्साति एकनाळिका। तेनाह ‘‘एकेकस्स पदस्स अत्थकथन’’न्ति। चत्तारो अंसा भागा अत्थसल्लक्खणूपाया एतिस्साति चतुरस्सा। तेनाह ‘‘चतुक्कं बन्धित्वा कथन’’न्ति। नियमतो निसिन्नस्स आरद्धस्स वत्तो संवत्तो एतिस्सा अत्थीति निसिन्नवत्तिका, यथारद्धस्स अत्थस्स विसुं विसुं परियोसापिकाति अत्थो। तेनाह ‘‘पण्डितगोपालकं दस्सेत्वा’’तिआदि। एकेकस्सपि पदस्स पिण्डत्थदस्सनवसेन बहूनं पदानं एकज्झं अत्थं अकथेत्वा एकमेकस्स पदस्स अत्थवण्णना अयं सब्बत्थ लब्भति। चतुक्कं बन्धित्वाति कण्हपक्खे उपमोपमेय्यद्वयं, तथा सुक्कपक्खेति इदं चतुक्कं योजेत्वा। अयं एदिसेसु एव सुत्तेसु लब्भति। परियोसानगमनन्ति केचि ताव आहु ‘‘कण्हपक्खे उपमं दस्सेत्वा उपमा च नाम यावदेव उपमेय्यसम्पटिपादनत्थाति उपमेय्यत्थं आहरित्वा संकिलेसपक्खनिद्देसो च वोदानपक्खविभावनत्थायाति सुक्कपक्खम्पि उपमोपमेय्यविभागेन आहरित्वा सुत्तत्थस्स परियोसापनं। कण्हपक्खे उपमेय्यं दस्सेत्वा परियोसानगमनादीसुपि एसेव नयो’’ति। अपरे पन ‘‘कण्हपक्खे, सुक्कपक्खे च तंतंउपमूपमेय्यत्थानं विसुं विसुं परियोसापेत्वाव कथनं परियोसानगमन’’न्ति वदन्ति। अयन्ति निसिन्नवत्तिका। इधाति इमस्मिं गोपालकसुत्ते। सब्बाचरियानं आचिण्णाति सब्बेहिपि पुब्बाचरियेहि आचरिता संवण्णिता, तथा चेव पाळि पवत्ताति।
अङ्गीयन्ति अवयवभावेन ञायन्तीति अङ्गानि, कोट्ठासा। तानि पनेत्थ यस्मा सावज्जसभावानि, तस्मा आह ‘‘अङ्गेहीति अगुणकोट्ठासेही’’ति। गोमण्डलन्ति गोसमूहं। परिहरितुन्ति रक्खितुं। तं पन परिहरणं परिग्गहेत्वा विचरणन्ति आह ‘‘परिग्गहेत्वा विचरितु’’न्ति। वड्ढिन्ति गुन्नं बहुभावं बहुगोरसतासङ्खातं परिवुद्धिं। ‘‘एत्तकमिद’’न्ति रूपीयतीति रूपं, परिमाणपरिच्छेदोपि सरीररूपम्पीति आह ‘‘गणनतो वा वण्णतो वा’’ति। न परियेसति विनट्ठभावस्सेव अजाननतो। नीलाति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो। तेन सेतसबलादिवण्णं सङ्गण्हाति।
धनुसत्तिसूलादीति एत्थ इस्सासाचरियानं गावीसु कतं धनुलक्खणं। कुमारभत्तिगणानं गावीसु कतं सत्तिलक्खणं। इस्सरभत्तिगणानं गावीसु कतं सूललक्खणन्ति योजना। आदि-सद्देन रामवासुदेवगणादीनं गावीसु कतं फरसुचक्कादिलक्खणं सङ्गण्हाति।
नीलमक्खिकाति पिङ्गलमक्खिका, खुद्दकमक्खिका एव वा। सटति रुजति एतायाति साटिका, संवड्ढा साटिका आसाटिका। तेनाह ‘‘वड्ढन्ती’’तिआदि। हारेताति अपनेता।
वाकेनाति वाकपट्टेन। चीरकेनाति पिलोतिकेन। अन्तोवस्सेति वस्सकालस्स अब्भन्तरे। निग्गाहन्ति सुसुमारादिग्गाहरहितं। पीतन्ति पानीयस्स पीतभावं। सीहब्यग्घादिपरिस्सयेन सासङ्को सप्पटिभयो।
निगमनकथावण्णना
महाअट्ठकथायसारन्ति अङ्गुत्तरमहाअट्ठकथाय सारं। एकूनसट्ठिमत्तोति थोकं ऊनभावतो मत्तसद्दग्गहणं। मूलट्ठकथासारन्ति पुब्बे वुत्तअङ्गुत्तरमहाअट्ठकथाय सारमेव अनुनिगमवसेन वदति। अथ वा मूलट्ठकथासारन्ति पोराणट्ठकथासु अत्थसारं। तेनेदं दस्सेति – अङ्गुत्तरमहाअट्ठकथाय अत्थसारं आदाय इमं मनोरथपूरणिं करोन्तो सेसमहानिकायानम्पि मूलट्ठकथासु इध विनियोगक्खमं अत्थसारं आदाय एवमकासिन्ति। महाविहाराधिवासीनन्ति च इदं पुरिमपच्छिमपदेहि सद्धिं सम्बन्धितब्बं ‘‘महाविहाराधिवासीनं समयं पकासयन्ती, महाविहाराधिवासीनं मूलट्ठकथासारं आदाया’’ति। तेनाति पुञ्ञेन। होतु सब्बो सुखी लोकोति कामावचरादिविभागो सब्बो सत्तलोको यथारहं बोधित्तयाधिगमवसेन सम्पत्तेन निब्बानसुखेन सुखी सुखितो होतूति सदेवकस्स लोकस्स अच्चन्तं सुखाधिगमाय अत्तनो पुञ्ञं परिणामेति।
एत्तावता समत्ताव, सब्बसो वण्णना अयं।
वीसतिया सहस्सेहि, गन्थेहि परिमाणतो॥
पोराणानं कथामग्ग-सारमेत्थ यतो ठितं।
तस्मा सारत्थमञ्जूसा, इति नामेन विस्सुता॥
अज्झेसितो नरिन्देन, सोहं परक्कमबाहुना।
सद्धम्मट्ठितिकामेन, सासनुज्जोतकारिना॥
तेनेव कारिते रम्मे, पासादसतमण्डिते।
नानादुमगणाकिण्णे, भावनाभिरतालये॥
सीतलूदकसम्पन्ने , वसं जेतवने इमं।
अत्थब्यञ्जनसम्पन्नं, अकासिं साधुसम्मतं॥
यं सिद्धं इमिना पुञ्ञं, यं चञ्ञं पसुतं मया।