५. मङ्गलसुत्तवण्णना
निक्खेपप्पयोजनं
इदानि कुमारपञ्हानन्तरं निक्खित्तस्स मङ्गलसुत्तस्स अत्थवण्णनाक्कमो अनुप्पत्तो, तस्स इध निक्खेपप्पयोजनं वत्वा अत्थवण्णनं करिस्साम। सेय्यथिदं – इदञ्हि सुत्तं इमिना अनुक्कमेन भगवता अवुत्तम्पि य्वायं सरणगमनेहि सासनोतारो, सिक्खापदद्वत्तिंसाकारकुमारपञ्हेहि च सीलसमाधिपञ्ञाप्पभेदनयो दस्सितो, सब्बोपेस परममङ्गलभूतो, यतो मङ्गलत्थिकेन एत्थेव अभियोगो कातब्बो, सो चस्स मङ्गलभावो इमिना सुत्तानुसारेन वेदितब्बोति दस्सनत्थं वुत्तं।
इदमस्स इध निक्खेपप्पयोजनं।
पठममहासङ्गीतिकथा
एवं निक्खित्तस्स पनस्स अत्थवण्णनत्थं अयं मातिका –
‘‘वुत्तं येन यदा यस्मा, चेतं वत्वा इमं विधिं।
एवमिच्चादिपाठस्स, अत्थं नानप्पकारतो॥
‘‘वण्णयन्तो समुट्ठानं, वत्वा यं यत्थ मङ्गलं।
ववत्थपेत्वा तं तस्स, मङ्गलत्तं विभावये’’ति॥
तत्थ ‘‘वुत्तं येन यदा यस्मा, चेतं वत्वा इमं विधि’’न्ति अयं ताव अद्धगाथा यदिदं ‘‘एवं मे सुतं एकं समयं भगवा…पे॰… भगवन्तं गाथाय अज्झभासी’’ति, इदं वचनं सन्धाय वुत्ता। इदञ्हि अनुस्सववसेन वुत्तं, सो च भगवा सयम्भू अनाचरियको, तस्मा नेदं तस्स भगवतो वचनं अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स। यतो वत्तब्बमेतं ‘‘इदं वचनं केन वुत्तं , कदा, कस्मा च वुत्त’’न्ति। वुच्चते – आयस्मता आनन्देन वुत्तं, तञ्च पठममहासङ्गीतिकाले।
पठममहासङ्गीति चेसा सब्बसुत्तनिदानकोसल्लत्थमादितो पभुति एवं वेदितब्बा। धम्मचक्कप्पवत्तनञ्हि आदिं कत्वा याव सुभद्दपरिब्बाजकविनयना, कतबुद्धकिच्चे कुसिनारायं उपवत्तने मल्लानं सालवने यमकसालानमन्तरे विसाखपुण्णमदिवसे पच्चूससमये अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुते, भगवति लोकनाथे भगवतो परिनिब्बाने सन्निपतितानं सत्तन्नं भिक्खुसतसहस्सानं सङ्घत्थेरो आयस्मा महाकस्सपो सत्ताहपरिनिब्बुते भगवति सुभद्देन वुड्ढपब्बजितेन ‘‘अलं, आवुसो, मा सोचित्थ, मा परिदेवित्थ, सुमुत्ता मयं तेन महासमणेन, उपद्दुता च होम ‘इदं वो कप्पति इदं वो न कप्पती’ति, इदानि पन मयं यं इच्छिस्साम तं करिस्साम, यं न इच्छिस्साम न तं करिस्सामा’’ति (चूळव॰ ४३७; दी॰ नि॰ २.२३२) वुत्तवचनमनुस्सरन्तो ‘‘ठानं खो पनेतं विज्जति यं पापभिक्खू ‘अतीतसत्थुकं पावचन’न्ति मञ्ञमाना पक्खं लभित्वा न चिरस्सेव सद्धम्मं अन्तरधापेय्युं। याव च धम्मविनयो तिट्ठति, ताव अनतीतसत्थुकमेव पावचनं होति। यथाह भगवा –
‘‘यो वो, आनन्द, मया धम्मो च विनयो च देसितो पञ्ञत्तो, सो वो ममच्चयेन सत्था’’ति (दी॰ नि॰ २.२१६)।
‘‘यंनूनाहं धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्यं, यथयिदं सासनं अद्धनियं अस्स चिरट्ठितिकं’’।
यञ्चाहं भगवता –
‘‘धारेस्ससि पन मे त्वं, कस्सप, साणानि पंसुकूलानि निब्बसनानी’’ति वत्वा चीवरे साधारणपरिभोगेन चेव –
‘‘अहं, भिक्खवे, यावदे आकङ्खामि विविच्चेव कामेहि…पे॰… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरामि, कस्सपोपि, भिक्खवे, यावदेव आकङ्खति विविच्चेव कामेहि…पे॰… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरती’’ति –
एवमादिना नयेन नवानुपुब्बविहारछळभिञ्ञाप्पभेदे उत्तरिमनुस्सधम्मे अत्तना समसमट्ठपनेन च अनुग्गहितो, तस्स मे किमञ्ञं आणण्यं भविस्सति? ‘‘ननु मं भगवा राजा विय सककवचइस्सरियानुप्पदानेन अत्तनो कुलवंसप्पतिट्ठापकं पुत्तं ‘सद्धम्मवंसप्पतिट्ठापको मे अयं भविस्सती’ति मन्त्वा इमिना असाधारणेन अनुग्गहेन अनुग्गहेसी’’ति चिन्तयन्तो धम्मविनयसङ्गायनत्थं भिक्खूनं उस्साहं जनेसि? यथाह –
‘‘अथ खो आयस्मा महाकस्सपो भिक्खू आमन्तेसि – एकमिदाहं, आवुसो, समयं पावाय कुसिनारं अद्धानमग्गप्पटिपन्नो महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेही’’ति (दी॰ नि॰ २.२३१; चूळव॰ ४३७) सब्बं सुभद्दकण्डं वित्थारेतब्बं।
ततो परं आह –
‘‘हन्द मयं, आवुसो, धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्याम, पुरे अधम्मो दिप्पति, धम्मो पटिबाहिय्यति, अविनयो दिप्पति, विनयो पटिबाहिय्यति, पुरे अधम्मवादिनो बलवन्तो होन्ति, धम्मवादिनो दुब्बला होन्ति, अविनयवादिनो बलवन्तो होन्ति, विनयवादिनो दुब्बला होन्ती’’ति (चूळव॰ ४३७)।
भिक्खू आहंसु ‘‘तेन हि, भन्ते, थेरो भिक्खू उच्चिनतू’’ति। थेरो सकलनवङ्गसत्थुसासनपरियत्तिधरे पुथुज्जनसोतापन्नसकदागामिअनागामिसुक्खविपस्सकखीणासवभिक्खू अनेकसते अनेकसहस्से च वज्जेत्वा तिपिटकसब्बपरियत्तिप्पभेदधरे पटिसम्भिदाप्पत्ते महानुभावे येभुय्येन भगवता एतदग्गं आरोपिते तेविज्जादिभेदे खीणासवभिक्खूयेव एकूनपञ्चसते परिग्गहेसि। ये सन्धाय इदं वुत्तं ‘‘अथ खो आयस्मा महाकस्सपो एकेनूनपञ्चअरहन्तसतानि उच्चिनी’’ति (चूळव॰ ४३७)।
किस्स पन थेरो एकेनूनमकासीति? आयस्मतो आनन्दत्थेरस्स ओकासकरणत्थं। तेन हायस्मता सहापि विनापि न सक्का धम्मसङ्गीति कातुं। सो हायस्मा सेखो सकरणीयो, तस्मा सह न सक्का, यस्मा पनस्स किञ्चि दसबलदेसितं सुत्तगेय्यादिकं भगवतो असम्मुखा पटिग्गहितं नाम नत्थि, तस्मा विनापि न सक्का। यदि एवं सेखोपि समानो धम्मसङ्गीतिया बहूकारत्ता थेरेन उच्चिनितब्बो अस्स, अथ कस्मा न उच्चिनितोति? परूपवादविवज्जनतो । थेरो हि आयस्मन्ते आनन्दे अतिविय विस्सत्थो अहोसि। तथा हि नं सिरस्मिं पलितेसु जातेसुपि ‘‘न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासी’’ति (सं॰ नि॰ २.१५४) कुमारकवादेन ओवदति। सक्यकुलप्पसुतो चायं आयस्मा तथागतस्स भाता चूळपितु पुत्तो, तत्र भिक्खू छन्दागमनं विय मञ्ञमाना ‘‘बहू असेखपटिसम्भिदाप्पत्ते भिक्खू ठपेत्वा आनन्दं सेखपटिसम्भिदाप्पत्तं थेरो उच्चिनी’’ति उपवदेय्युं। तं परूपवादं परिविवज्जेन्तो ‘‘आनन्दं विना सङ्गीति न सक्का कातुं, भिक्खूनंयेव अनुमतिया गहेस्सामी’’ति न उच्चिनि।
अथ सयमेव भिक्खू आनन्दस्सत्थाय थेरं याचिंसु। यथाह –
‘‘भिक्खू आयस्मन्तं महाकस्सपं एतदवोचुं – ‘अयं, भन्ते, आयस्मा आनन्दो किञ्चापि सेखो, अभब्बो छन्दा दोसा मोहा भया अगतिं गन्तुं, बहु चानेन भगवतो सन्तिके धम्मो च विनयो च परियत्तो, तेन हि, भन्ते, थेरो आयस्मन्तम्पि आनन्दं उच्चिनतू’ति। अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तम्पि आनन्दं उच्चिनी’’ति (चूळव॰ ४३७)।
एवं भिक्खूनं अनुमतिया उच्चिनितेन तेनायस्मता सद्धिं पञ्चथेरसतानि अहेसुं।
अथ खो थेरानं भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘कत्थ नु खो मयं धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्यामा’’ति। अथ खो थेरानं भिक्खूनं एतदहोसि ‘‘राजगहं खो महागोचरं पहूतसेनासनं, यंनून मयं राजगहे वस्सं वसन्ता धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्याम, नञ्ञे भिक्खू राजगहे वस्सं उपगच्छेय्यु’’न्ति। कस्मा पन नेसं एतदहोसि? इदं अम्हाकं थावरकम्मं, कोचि विसभागपुग्गलो सङ्घमज्झं पविसित्वा उक्कोटेय्याति। अथायस्मा महाकस्सपो ञत्तिदुतियेन कम्मेन सावेसि। तं सङ्गीतिक्खन्धके (चूळव॰ ४३७) वुत्तनयेनेव ञातब्बं।
अथ तथागतस्स परिनिब्बानतो सत्तसु साधुकीळनदिवसेसु सत्तसु च धातुपूजादिवसेसु वीतिवत्तेसु ‘‘अड्ढमासो अतिक्कन्तो, इदानि गिम्हानं दियड्ढो मासो सेसो, उपकट्ठा वस्सूपनायिका’’ति मन्त्वा महाकस्सपत्थेरो ‘‘राजगहं, आवुसो, गच्छामा’’ति उपड्ढं भिक्खुसङ्घं गहेत्वा एकं मग्गं गतो। अनुरुद्धत्थेरोपि उपड्ढं गहेत्वा एकं मग्गं गतो, आनन्दत्थेरो पन भगवतो पत्तचीवरं गहेत्वा भिक्खुसङ्घपरिवुतो सावत्थिं गन्त्वा राजगहं गन्तुकामो येन सावत्थि, तेन चारिकं पक्कामि। आनन्दत्थेरेन गतगतट्ठाने महापरिदेवो अहोसि, ‘‘भन्ते आनन्द, कुहिं सत्थारं ठपेत्वा आगतोसी’’ति? अनुपुब्बेन सावत्थिं अनुप्पत्ते थेरे भगवतो परिनिब्बानसमये विय महापरिदेवो अहोसि।
तत्र सुदं आयस्मा आनन्दो अनिच्चतादिपटिसंयुत्ताय धम्मिया कथाय तं महाजनं सञ्ञापेत्वा जेतवनं पविसित्वा दसबलेन वसितगन्धकुटिया द्वारं विवरित्वा मञ्चपीठं नीहरित्वा पप्फोटेत्वा गन्धकुटिं सम्मज्जित्वा मिलातमालाकचवरं छड्डेत्वा मञ्चपीठं अतिहरित्वा पुन यथाठाने ठपेत्वा भगवतो ठितकाले करणीयं वत्तं सब्बमकासि। अथ थेरो भगवतो परिनिब्बानतो पभुति ठाननिसज्जबहुलत्ता उस्सन्नधातुकं कायं समस्सासेतुं दुतियदिवसे खीरविरेचनं पिवित्वा विहारेयेव निसीदि, यं सन्धाय सुभेन माणवेन पहितं माणवकं एतदवोच –
‘‘अकालो खो, माणवक, अत्थि मे अज्ज भेसज्जमत्ता पीता, अप्पेव नाम स्वेपि उपसङ्कमेय्यामा’’ति (दी॰ नि॰ १.४४७)।
दुतियदिवसे चेतकत्थेरेन पच्छासमणेन गन्त्वा सुभेन माणवेन पुट्ठो दीघनिकाये सुभसुत्तं नाम दसमं सुत्तमभासि।
अथ खो थेरो जेतवने विहारे खण्डफुल्लप्पटिसङ्खरणं कारापेत्वा उपकट्ठाय वस्सूपनायिकाय राजगहं गतो। तथा महाकस्सपत्थेरो अनुरुद्धत्थेरो च सब्बं भिक्खुसङ्घं गहेत्वा राजगहमेव गता।
तेन खो पन समयेन राजगहे अट्ठारस महाविहारा होन्ति। ते सब्बेपि छड्डितपतितउक्लापा अहेसुं। भगवतो हि परिनिब्बाने सब्बे भिक्खू अत्तनो अत्तनो पत्तचीवरं गहेत्वा विहारे च परिवेणे च छड्डेत्वा अगमंसु। तत्थ थेरा भगवतो वचनपूजनत्थं तित्थियवादपरिमोचनत्थञ्च ‘‘पठमं मासं खण्डफुल्लप्पटिसङ्खरणं करोमा’’ति चिन्तेसुं। तित्थिया हि वदेय्युं ‘‘समणस्स गोतमस्स सावका सत्थरि ठितेयेव विहारे पटिजग्गिंसु, परिनिब्बुते छड्डेसु’’न्ति। तेसं वादपरिमोचनत्थञ्च चिन्तेसुन्ति वुत्तं होति। वुत्तम्पि चेतं –
‘‘अथ खो थेरानं भिक्खूनं एतदहोसि – भगवता खो, आवुसो, खण्डफुल्लप्पटिसङ्खरणं वण्णितं, हन्द मयं, आवुसो, पठमं मासं खण्डफुल्लप्पटिसङ्खरणं करोम, मज्झिमं मासं सन्निपतित्वा धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायिस्सामा’’ति (चूळव॰ ४३८)।
ते दुतियदिवसे गन्त्वा राजद्वारे अट्ठंसु। अजातसत्तु राजा आगन्त्वा वन्दित्वा ‘‘अहं, भन्ते, किं करोमि, केनत्थो’’ति पवारेसि। थेरा अट्ठारसमहाविहारप्पटिसङ्खरणत्थाय हत्थकम्मं पटिवेदेसुं। ‘‘साधु, भन्ते’’ति राजा हत्थकम्मकारके मनुस्से अदासि। थेरा पठमं मासं सब्बविहारे पटिसङ्खरापेसुं।
अथ रञ्ञो आरोचेसुं – ‘‘निट्ठितं, महाराज, विहारप्पटिसङ्खरणं , इदानि धम्मविनयसङ्गहं करोमा’’ति। ‘‘साधु, भन्ते, विस्सत्था करोथ, मय्हं आणाचक्कं, तुम्हाकं धम्मचक्कं होतु। आणापेथ, भन्ते, किं करोमी’’ति? ‘‘धम्मसङ्गहं करोन्तानं भिक्खूनं सन्निसज्जट्ठानं महाराजा’’ति। ‘‘कत्थ करोमि, भन्ते’’ति? ‘‘वेभारपब्बतपस्से सत्तपण्णिगुहाद्वारे कातुं युत्तं महाराजा’’ति। ‘‘साधु, भन्ते’’ति खो, राजा अजातसत्तु, विस्सकम्मुना निम्मितसदिसं सुविभत्तभित्तिथम्भसोपानं नानाविधमालाकम्मलताकम्मविचित्रं महामण्डपं कारापेत्वा विविधकुसुमदामओलम्बकविनिग्गलन्तचारुवितानं रतनविचित्रमणिकोट्टिमतलमिव च नं नानापुप्फूपहारविचित्रं सुपरिनिट्ठितभूमिकम्मं ब्रह्मविमानसदिसं अलङ्करित्वा तस्मिं महामण्डपे पञ्चसतानं भिक्खूनं अनग्घानि पञ्चकप्पियपच्चत्थरणसतानि पञ्ञापेत्वा दक्खिणभागं निस्साय उत्तराभिमुखं थेरासनं, मण्डपमज्झे पुरत्थाभिमुखं बुद्धस्स भगवतो आसनारहं धम्मासनं पञ्ञापेत्वा दन्तखचितं चित्तबीजनिञ्चेत्थ ठपेत्वा भिक्खुसङ्घस्स आरोचापेसि ‘‘निट्ठितं, भन्ते, किच्च’’न्ति।
भिक्खू आयस्मन्तं आनन्दं आहंसु ‘‘स्वे, आवुसो आनन्द, सङ्घसन्निपातो, त्वञ्च सेखो सकरणीयो, तेन ते न युत्तं सन्निपातं गन्तुं, अप्पमत्तो होही’’ति। अथ खो आयस्मा आनन्दो ‘‘स्वे सन्निपातो, न खो पन मेतं पतिरूपं, य्वाहं सेखो समानो सन्निपातं गच्छेय्य’’न्ति बहुदेव रत्तिं कायगताय सतिया वीतिनामेत्वा रत्तिया पच्चूससमये चङ्कमा ओरोहित्वा विहारं पविसित्वा ‘‘निपज्जिस्सामी’’ति कायं आवज्जेसि। द्वे पादा भूमितो मुत्ता, अप्पत्तञ्च सीसं बिम्बोहनं, एतस्मिं अन्तरे अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चि। अयञ्हि आयस्मा चङ्कमेन बहि वीतिनामेत्वा विसेसं निब्बत्तेतुं असक्कोन्तो चिन्तेसि ‘‘ननु मं भगवा एतदवोच – ‘कतपुञ्ञोसि त्वं, आनन्द, पधानमनुयुञ्ज, खिप्पं होहिसि अनासवो’ति (दी॰ नि॰ २.२०७)। बुद्धानञ्च कथादोसो नाम नत्थि, मम पन अच्चारद्धं वीरियं, तेन मे चित्तं उद्धच्चाय संवत्तति, हन्दाहं वीरियसमतं योजेमी’’ति चङ्कमा ओरोहित्वा पादधोवनट्ठाने ठत्वा पादे धोवित्वा विहारं पविसित्वा मञ्चके निसीदित्वा ‘‘थोकं विस्समिस्सामी’’ति कायं मञ्चके उपनामेसि। द्वे पादा भूमितो मुत्ता, सीसञ्च बिम्बोहनमसम्पत्तं, एतस्मिं अन्तरे अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चि। चतुइरियापथविरहितं थेरस्स अरहत्तं। तेन ‘‘इमस्मिं सासने अनिसिन्नो अनिपन्नो अट्ठितो अचङ्कमन्तो को भिक्खु अरहत्तं पत्तो’’ति वुत्ते ‘‘आनन्दत्थेरो’’ति वत्तुं वट्टति।
अथ थेरा भिक्खू दुतियदिवसे भत्तकिच्चं कत्वा पत्तचीवरं पटिसामेत्वा धम्मसभायं सन्निपतिता। आनन्दत्थेरो पन अत्तनो अरहत्तप्पत्तिं ञापेतुकामो भिक्खूहि सद्धिं न गतो। भिक्खू यथावुड्ढं अत्तनो अत्तनो पत्तासने निसीदन्ता आनन्दत्थेरस्स आसनं ठपेत्वा निसिन्ना। तत्थ केहिचि ‘‘एतमासनं कस्सा’’ति वुत्ते आनन्दस्साति। ‘‘आनन्दो पन कुहिं गतो’’ति। तस्मिं समये थेरो चिन्तेसि ‘‘इदानि मय्हं गमनकालो’’ति। ततो अत्तनो आनुभावं दस्सेन्तो पथवियं निमुज्जित्वा अत्तनो आसनेयेव अत्तानं दस्सेसि। आकासेनागन्त्वा निसीदीतिपि एके।
एवं निसिन्ने तस्मिं आयस्मन्ते महाकस्सपत्थेरो भिक्खू आमन्तेसि, ‘‘आवुसो, किं पठमं सङ्गायाम धम्मं वा विनयं वा’’ति? भिक्खू आहंसु, ‘‘भन्ते महाकस्सप, विनयोनामबुद्धसासनस्स आयु, विनये ठिते सासनं ठितं होति, तस्मा पठमं विनयं सङ्गायामा’’ति। ‘‘कं धुरं कत्वा विनयो सङ्गायितब्बो’’ति? ‘‘आयस्मन्तं उपालि’’न्ति । ‘‘किं आनन्दो नप्पहोती’’ति? ‘‘नो नप्पहोति, अपिच खो पन सम्मासम्बुद्धो धरमानोयेव विनयपरियत्तिं निस्साय आयस्मन्तं उपालिं एतदग्गे ठपेसि – ‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं विनयधरानं यदिदं उपाली’’’ति (अ॰ नि॰ १.२२८)। तस्मा उपालित्थेरं पुच्छित्वा विनयं सङ्गायामाति। ततो थेरो विनयं पुच्छनत्थाय अत्तनाव अत्तानं सम्मन्नि। उपालित्थेरोपि विस्सज्जनत्थाय सम्मन्नि। तत्रायं पाळि –
अथ खो आयस्मा महाकस्सपो सङ्घं ञापेसि –
‘‘सुणातु मे, आवुसो, सङ्घो, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं उपालिं विनयं पुच्छेय्य’’न्ति।
आयस्मापि उपालि सङ्घं ञापेसि –
‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं आयस्मता महाकस्सपेन विनयं पुट्ठो विस्सज्जेय्य’’न्ति।
एवं अत्तनाव अत्तानं सम्मन्नित्वा आयस्मा, उपालि, उट्ठायासना एकंसं चीवरं कत्वा थेरे भिक्खू वन्दित्वा धम्मासने निसीदि दन्तखचितं बीजनिं गहेत्वा। ततो महाकस्सपत्थेरो उपालित्थेरं पठमपाराजिकं आदिं कत्वा सब्बं विनयं पुच्छि, उपालित्थेरो विस्सज्जेसि। सब्बे पञ्चसता भिक्खू पठमपाराजिकसिक्खापदं सनिदानं कत्वा एकतो गणसज्झायमकंसु। एवं सेसानिपीति सब्बं विनयट्ठकथाय गहेतब्बं। एतेन नयेन सउभतोविभङ्गं सखन्धकपरिवारं सकलं विनयपिटकं सङ्गायित्वा उपालित्थेरो दन्तखचितं बीजनिं निक्खिपित्वा धम्मासना ओरोहित्वा वुड्ढे भिक्खू वन्दित्वा अत्तनो पत्तासने निसीदि।
विनयं सङ्गायित्वा धम्मं सङ्गायितुकामो आयस्मा महाकस्सपत्थेरो भिक्खू पुच्छि – ‘‘धम्मं सङ्गायन्तेहि कं पुग्गलं धुरं कत्वा धम्मो सङ्गायितब्बो’’ति? भिक्खू ‘‘आनन्दत्थेरं धुरं कत्वा’’ति आहंसु।
अथ खो आयस्मा महाकस्सपो सङ्घं ञापेसि –
‘‘सुणातु मे, आवुसो, सङ्घो, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं आनन्दं धम्मं पुच्छेय्य’’न्ति।
अथ खो आयस्मा आनन्दो सङ्घं ञापेसि –
‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं आयस्मता महाकस्सपेन धम्मं पुट्ठो विस्सज्जेय्य’’न्ति।
अथ खो आयस्मा आनन्दो उट्ठायासना एकंसं चीवरं कत्वा थेरे भिक्खू वन्दित्वा धम्मासने निसीदि दन्तखचितं बीजनिं गहेत्वा। अथ महाकस्सपत्थेरो आनन्दत्थेरं धम्मं पुच्छि – ‘‘ब्रह्मजालं, आवुसो आनन्द, कत्थ भासित’’न्ति? ‘‘अन्तरा च, भन्ते, राजगहं अन्तरा च नाळन्दं राजागारके अम्बलट्ठिकाय’’न्ति। ‘‘कं आरब्भा’’ति ? ‘‘सुप्पियञ्च परिब्बाजकं ब्रह्मदत्तञ्च माणवक’’न्ति। अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तं आनन्दं ब्रह्मजालस्स निदानम्पि पुच्छि, पुग्गलम्पि पुच्छि। ‘‘सामञ्ञफलं; पनावुसो आनन्द, कत्थ भासित’’न्ति? ‘‘राजगहे, भन्ते, जीवकम्बवने’’ति। ‘‘केन सद्धि’’न्ति? ‘‘अजातसत्तुना वेदेहिपुत्तेन सद्धि’’न्ति। अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तं आनन्दं सामञ्ञफलस्स निदानम्पि पुच्छि, पुग्गलम्पि पुच्छि। एतेनेव उपायेन पञ्चपि निकाये पुच्छि, पुट्ठो पुट्ठो आयस्मा आनन्दो विस्सज्जेसि। अयं पठममहासङ्गीति पञ्चहि थेरसतेहि कता –
‘‘सतेहि पञ्चहि कता, तेन पञ्चसताति च।
थेरेहेव कतत्ता च, थेरिकाति पवुच्चती’’ति॥
इमिस्सा पठममहासङ्गीतिया वत्तमानाय सब्बं दीघनिकायं मज्झिमनिकायादिञ्च पुच्छित्वा अनुपुब्बेन खुद्दकनिकायं पुच्छन्तेन आयस्मता महाकस्सपेन ‘‘मङ्गलसुत्तं, आवुसो आनन्द, कत्थ भासित’’न्ति एवमादिवचनावसाने ‘‘निदानम्पि पुच्छि, पुग्गलम्पि पुच्छी’’ति एत्थ निदाने पुच्छिते तं निदानं वित्थारेत्वा यथा च भासितं, येन च सुतं, यदा च सुतं, येन च भासितं, यत्थ च भासितं, यस्स च भासितं, तं सब्बं कथेतुकामेन ‘‘एवं भासितं मया सुतं, एकं समयं सुतं, भगवता भासितं, सावत्थियं भासितं, देवताय भासित’’न्ति एतमत्थं दस्सेन्तेन आयस्मता आनन्देन वुत्तं ‘‘एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे…पे॰… भगवन्तं गाथाय अज्झभासी’’ति। एवमिदं आयस्मता आनन्देन वुत्तं, तञ्च पन पठममहासङ्गीतिकाले वुत्तन्ति वेदितब्बं।
इदानि ‘‘कस्मा वुत्त’’न्ति एत्थ वुच्चते – यस्मा अयमायस्मा महाकस्सपत्थेरेन निदानं पुट्ठो, तस्मानेन तं निदानं आदितो पभुति वित्थारेतुं वुत्तं। यस्मा वा आनन्दं धम्मासने निसिन्नं वसीगणपरिवुतं दिस्वा एकच्चानं देवतानं चित्तमुप्पन्नं ‘‘अयमायस्मा वेदेहमुनि पकतियापि सक्यकुलमन्वयो भगवतो दायादो, भगवतापि पञ्चक्खत्तुं एतदग्गे निद्दिट्ठो, चतूहि अच्छरियअब्भुतधम्मेहि समन्नागतो, चतुन्नं परिसानं पियो मनापो, इदानि मञ्ञे भगवतो धम्मरज्जदायज्जं पत्वा बुद्धो जातो’’ति। तस्मा आयस्मा आनन्दो तासं देवतानं चेतसा चेतोपरिवितक्कमञ्ञाय तं अभूतगुणसम्भावनं अनधिवासेन्तो अत्तनो सावकभावमेव दीपेतुं आह ‘‘एवं मे सुतं एकं समयं भगवा …पे॰… अज्झभासी’’ति। एत्थन्तरे पञ्च अरहन्तसतानि अनेकानि च देवतासहस्सानि ‘‘साधु साधू’’ति आयस्मन्तं आनन्दं अभिनन्दिंसु, महाभूमिचालो अहोसि, नानाविधकुसुमवस्सं अन्तलिक्खतो पपति, अञ्ञानि च बहूनि अच्छरियानि पातुरहेसुं, बहूनञ्च देवतानं संवेगो उप्पज्जि ‘‘यं अम्हेहि भगवतो सम्मुखा सुतं, इदानेव तं परोक्खा जात’’न्ति। एवमिदं आयस्मता आनन्देन पठममहासङ्गीतिकाले वदन्तेनापि इमिना कारणेन वुत्तन्ति वेदितब्बं। एत्तावता च ‘‘वुत्तं येन यदा यस्मा, चेतं वत्वा इमं विधि’’न्ति इमिस्सा अद्धगाथाय अत्थो पकासितो होति।
एवमिच्चादिपाठवण्णना
१.इदानि ‘‘एवमिच्चादिपाठस्स, अत्थं नानप्पकारतो’’ति एवमादिमातिकाय सङ्गहितत्थप्पकासनत्थं वुच्चते – एवन्ति अयं सद्दो उपमूपदेससम्पहंसनगरहणवचनसम्पटिग्गहाकारनिदस्सनावधारणादीसु अत्थेसु दट्ठब्बो। तथा हेस ‘‘एवं जातेन मच्चेन, कत्तब्बं कुसलं बहु’’न्ति एवमादीसु (ध॰ प॰ ५३) उपमायं दिस्सति। ‘‘एवं ते अभिक्कमितब्बं, एवं ते पटिक्कमितब्ब’’न्तिआदीसु (अ॰ नि॰ ४.१२२) उपदेसे। ‘‘एवमेतं भगवा, एवमेतं सुगता’’ति एवमादीसु (अ॰ नि॰ ३.६६) सम्पहंसने। ‘‘एवमेवं पनायं वसली यस्मिं वा तस्मिं वा तस्स मुण्डकस्स समणकस्स वण्णं भासती’’ति एवमादीसु (सं॰ नि॰ १.१८७) गरहणे। ‘‘एवं, भन्तेति खो ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसु’’न्ति एवमादीसु (म॰ नि॰ १.१) वचनसम्पटिग्गहे। ‘‘एवं ब्या खो अहं, भन्ते, भगवता धम्मं देसितं आजानामी’’ति एवमादीसु (म॰ नि॰ १.३९८) आकारे। ‘‘एहि त्वं, माणवक, येन समणो आनन्दो तेनुपसङ्कम, उपसङ्कमित्वा मम वचनेन समणं आनन्दं अप्पाबाधं अप्पातङ्कं लहुट्ठानं बलं फासुविहारं पुच्छ। ‘सुभो माणवो तोदेय्यपुत्तो भवन्तं आनन्दं अप्पाबाधं अप्पातङ्कं लहुट्ठानं बलं फासुविहारं पुच्छती’ति, एवञ्च वदेहि साधु किर भवं आनन्दो येन सुभस्स माणवस्स तोदेय्यपुत्तस्स निवेसनं, तेनुपसङ्कमतु अनुकम्पं उपादाया’’ति एवमादीसु (दी॰ नि॰ १.४४५) निदस्सने। ‘‘तं किं मञ्ञथ कालामा, इमे धम्मा कुसला वा अकुसला वाति? अकुसला, भन्ते। सावज्जा वा अनवज्जा वाति? सावज्जा, भन्ते। विञ्ञुगरहिता वा विञ्ञुप्पसत्था वाति? विञ्ञुगरहिता, भन्ते। समत्ता समादिन्ना अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति नो वा, कथं वो एत्थ होतीति? समत्ता, भन्ते, समादिन्ना अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति, एवं नो एत्थ होती’’ति एवमादीसु (अ॰ नि॰ ३.६६) अवधारणे। इध पन आकारनिदस्सनावधारणेसु दट्ठब्बो।
तत्थ आकारत्थेन एवं-सद्देन एतमत्थं दीपेति – नानानयनिपुणमनेकज्झासयसमुट्ठानं अत्थब्यञ्जनसम्पन्नं विविधपाटिहारियं धम्मत्थदेसनापटिवेधगम्भीरं सब्बसत्तानं सकसकभासानुरूपतो सोतपथमागच्छन्तं तस्स भगवतो वचनं सब्बप्पकारेन को समत्थो विञ्ञातुं, सब्बथामेन पन सोतुकामतं जनेत्वापि एवं मे सुतं, मयापि एकेनाकारेन सुतन्ति।
निदस्सनत्थेन ‘‘नाहं सयम्भू, न मया इदं सच्छिकत’’न्ति अत्तानं परिमोचेन्तो ‘‘एवं मे सुतं, मयापि एवं सुत’’न्ति इदानि वत्तब्बं सकलसुत्तं निदस्सेति।
अवधारणत्थेन ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं बहुस्सुतानं यदिदं आनन्दो, गतिमन्तानं, सतिमन्तानं, धितिमन्तानं, उपट्ठाकानं यदिदं आनन्दो’’ति (अ॰ नि॰ १.२१९-२२३) एवं भगवता पसत्थभावानुरूपं अत्तनो धारणबलं दस्सेन्तो सत्तानं सोतुकम्यतं जनेति ‘‘एवं मे सुतं, तञ्च खो अत्थतो वा ब्यञ्जनतो वा अनूनमनधिकं, एवमेव, न अञ्ञथा दट्ठब्ब’’न्ति।
मे-सद्दो तीसु अत्थेसु दिस्सति। तथा हिस्स ‘‘गाथाभिगीतं मे अभोजनेय्य’’न्ति एवमादीसु (सु॰ नि॰ ८१) मयाति अत्थो। ‘‘साधु मे, भन्ते, भगवा संखित्तेन धम्मं देसेतू’’ति एवमादीसु (सं॰ नि॰ ४.८८) मय्हन्ति अत्थो। ‘‘धम्मदायादा मे, भिक्खवे, भवथा’’ति एवमादीसु (म॰ नि॰ १.२९) ममाति अत्थो। इध पन ‘‘मया सुत’’न्ति च ‘‘मम सुत’’न्ति च अत्थद्वये युज्जति।
मङ्गलपञ्हसमुट्ठानकथा
तत्थ यस्मा ‘‘एवमिच्चादिपाठस्स, अत्थं नानप्पकारतो। वण्णयन्तो समुट्ठानं, वत्वा’’ति मातिका ठपिता, तस्स च समुट्ठानस्स अयं वत्तब्बताय ओकासो, तस्मा मङ्गलपञ्हसमुट्ठानं ताव वत्वा पच्छा इमेसं गाथापदानमत्थं वण्णयिस्सामि। किञ्च मङ्गलपञ्हसमुट्ठानं? जम्बुदीपे किर तत्थ तत्थ नगरद्वारसन्थागारसभादीसु महाजनो सन्निपतित्वा हिरञ्ञसुवण्णं दत्वा नानप्पकारं सीताहरणादिकथं कथापेति, एकेका कथा चतुमासच्चयेन निट्ठाति। तत्थ एकदिवसं मङ्गलकथा समुट्ठासि ‘‘किं नु खो मङ्गलं, किं दिट्ठं मङ्गलं, सुतं मङ्गलं, मुतं मङ्गलं, को मङ्गलं जानाती’’ति।
अथ दिट्ठमङ्गलिको नामेको पुरिसो आह ‘‘अहं मङ्गलं जानामि, दिट्ठं लोके मङ्गलं दिट्ठं नाम अभिमङ्गलसम्मतं रूपं। सेय्यथिदं – इधेकच्चो कालस्सेव वुट्ठाय चातकसकुणं वा पस्सति, बेलुवलट्ठिं वा गब्भिनिं वा कुमारके वा अलङ्कतपटियत्ते पुण्णघटे वा अल्लरोहितमच्छं वा आजञ्ञं वा आजञ्ञरथं वा उसभं वा गाविं वा कपिलं वा, यं वा पनञ्ञम्पि किञ्चि एवरूपं अभिमङ्गलसम्मतं रूपं पस्सति, इदं वुच्चति दिट्ठमङ्गल’’न्ति। तस्स वचनं एकच्चे अग्गहेसुं, एकच्चे न अग्गहेसुं। ये न अग्गहेसुं, ते तेन सह विवदिंसु।
अथ सुतमङ्गलिको नाम एको पुरिसो आह – ‘‘चक्खुनामेतं, भो, सुचिम्पि पस्सति असुचिम्पि, तथा सुन्दरम्पि, असुन्दरम्पि, मनापम्पि, अमनापम्पि। यदि तेन दिट्ठं मङ्गलं सिया, सब्बम्पि मङ्गलं सिया। तस्मा न दिट्ठं मङ्गलं, अपिच खो पन सुतं मङ्गलं। सुतं नाम अभिमङ्गलसम्मतो सद्दो। सेय्यथिदं? इधेकच्चो कालस्सेव वुट्ठाय वड्ढाति वा वड्ढमानाति वा पुण्णाति वा फुस्साति वा सुमनाति वा सिरीति वा सिरिवड्ढाति वा अज्ज सुनक्खत्तं सुमुहुत्तं सुदिवसं सुमङ्गलन्ति एवरूपं वा यंकिञ्चि अभिमङ्गलसम्मतं सद्दं सुणाति, इदं वुच्चति सुतमङ्गल’’न्ति। तस्सापि वचनं एकच्चे अग्गहेसुं, एकच्चे न अग्गहेसुं। ये न अग्गहेसुं, ते तेन सह विवदिंसु।
अथ मुतमङ्गलिको नामेको पुरिसो आह ‘‘सोतम्पि हि नामेतं, भो, साधुम्पि असाधुम्पि मनापम्पि अमनापम्पि सद्दं सुणाति। यदि तेन सुतं मङ्गलं सिया, सब्बम्पि मङ्गलं सिया। तस्मा न सुतं मङ्गलं, अपिच खो पन मुतं मङ्गलं। मुतं नाम अभिमङ्गलसम्मतं गन्धरसफोट्ठब्बं। सेय्यथिदं – इधेकच्चो कालस्सेव वुट्ठाय पदुमगन्धादिपुप्फगन्धं वा घायति, फुस्सदन्तकट्ठं वा खादति, पथविं वा आमसति, हरितसस्सं वा अल्लगोमयं वा कच्छपं वा तिलं वा पुप्फं वा फलं वा आमसति, फुस्समत्तिकाय वा सम्मा लिम्पति, फुस्ससाटकं वा निवासेति, फुस्सवेठनं वा धारेति। यं वा पनञ्ञम्पि किञ्चि एवरूपं अभिमङ्गलसम्मतं गन्धं वा घायति, रसं वा सायति, फोट्ठब्बं वा फुसति, इदं वुच्चति मुतमङ्गल’’न्ति। तस्सापि वचनं एकच्चे अग्गहेसुं, एकच्चे न अग्गहेसुं।
बहूदेवातिगाथावण्णना
२.इदानि गाथापदानं अत्थवण्णना होति। बहूति अनियमितसङ्ख्यानिद्देसो, तेन अनेकसता अनेकसहस्सा अनेकसतसहस्साति वुत्तं होति। दिब्बन्तीति देवा, पञ्चहि कामगुणेहि कीळन्ति, अत्तनो वा सिरिया जोतेन्तीति अत्थो। अपिच देवाति तिविधा देवा सम्मुतिउपपत्तिविसुद्धिवसेन। यथाह –
‘‘देवाति तयो देवा – सम्मुतिदेवा, उपपत्तिदेवा, विसुद्धिदेवा। तत्थ सम्मुतिदेवा नाम राजानो देवियो राजकुमारा। उपपत्तिदेवा नाम चातुमहाराजिके देवे उपादाय तदुत्तरिदेवा। विसुद्धिदेवा नाम अरहन्तो वुच्चन्ती’’ति (चूळनि॰ धोतकमाणवपुच्छानिद्देस ३२, पारायनानुगीतिगाथानिद्देस ११९)।
तेसु इध उपपत्तिदेवा अधिप्पेता। मनुनो अपच्चाति मनुस्सा। पोराणा पन भणन्ति – मनसो उस्सन्नताय मनुस्सा। ते जम्बुदीपका, अपरगोयानका, उत्तरकुरुका, पुब्बविदेहकाति चतुब्बिधा, इध जम्बुदीपका अधिप्पेता। मङ्गलन्ति महन्ति इमेहि सत्ताति मङ्गलानि, इद्धिं वुद्धिञ्च पापुणन्तीति अत्थो। अचिन्तयुन्ति चिन्तेसुं आकङ्खमानाति इच्छमाना पत्थयमाना पिहयमाना। सोत्थानन्ति सोत्थिभावं, सब्बेसं दिट्ठधम्मिकसम्परायिकानं सोभनानं सुन्दरानं कल्याणानं धम्मानमत्थितन्ति वुत्तं होति। ब्रूहीति देसेहि पकासेहि, आचिक्ख विवर विभज उत्तानीकरोहि। मङ्गलन्ति इद्धिकारणं वुद्धिकारणं सब्बसम्पत्तिकारणं। उत्तमन्ति विसिट्ठं पवरं सब्बलोकहितसुखावहन्ति अयं गाथाय अनुपुब्बपदवण्णना।
अयं पन पिण्डत्थो – सो देवपुत्तो दससहस्सचक्कवाळेसु देवता मङ्गलपञ्हं सोतुकामताय इमस्मिं चक्कवाळे सन्निपतित्वा एकवालग्गकोटिओकासमत्ते दसपि वीसम्पि तिंसम्पि चत्तालीसम्पि पञ्ञासम्पि सट्ठिपि सत्ततिपि असीतिपि सुखुमत्तभावे निम्मिनित्वा सब्बदेवमारब्रह्मानो सिरिया च तेजसा च अधिग्गय्ह विरोचमानं पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसिन्नं भगवन्तं परिवारेत्वा ठिता दिस्वा तस्मिञ्च समये अनागतानम्पि सकलजम्बुदीपकानं मनुस्सानं चेतसा चेतोपरिवितक्कमञ्ञाय सब्बदेवमनुस्सानं विचिकिच्छासल्लसमुद्धरणत्थं आह –
‘‘बहू देवा मनुस्सा च, मङ्गलानि अचिन्तयुं।
आकङ्खमाना सोत्थानं, ब्रूहि मङ्गलमुत्तम’’न्ति॥
तासं देवतानं अनुमतिया मनुस्सानञ्च अनुग्गहेन मया पुट्ठो समानो यं सब्बेसमेव अम्हाकं एकन्तहितसुखावहतो उत्तमं मङ्गलं, तं नो अनुकम्पं उपादाय ब्रूहि भगवाति।
असेवनाचातिगाथावण्णना
३.एवमेतं देवपुत्तस्स वचनं सुत्वा भगवा ‘‘असेवना च बालान’’न्ति गाथमाह। तत्थ असेवनाति अभजना अपयिरुपासना। बालानन्ति बलन्ति अस्ससन्तीति बाला, अस्ससितपस्ससितमत्तेन जीवन्ति, न पञ्ञाजीवितेनाति अधिप्पायो। तेसं बालानं। पण्डितानन्ति पण्डन्तीति पण्डिता, सन्दिट्ठिकसम्परायिकेसु अत्थेसु ञाणगतिया गच्छन्तीति अधिप्पायो। तेसं पण्डितानं। सेवनाति भजना पयिरुपासना तंसहायता तंसम्पवङ्कता तंसमङ्गिता पूजाति सक्कारगरुकारमाननवन्दना। पूजनेय्यानन्ति पूजारहानं। एतं मङ्गलमुत्तमन्ति या च बालानं असेवना, या च पण्डितानं सेवना, या च पूजनेय्यानं पूजा, तं सब्बं सम्पिण्डेत्वा आह ‘‘एतं मङ्गलमुत्तम’’न्ति। यं तया पुट्ठं ‘‘ब्रूहि मङ्गलमुत्तम’’न्ति, एत्थ ताव एतं मङ्गलमुत्तमन्ति गण्हाहीति वुत्तं होति। अयमेतिस्सा गाथाय पदवण्णना।
अत्थवण्णना पनस्सा एवं वेदितब्बा – एवमेतं देवपुत्तस्स वचनं सुत्वा भगवा ‘‘असेवना च बालान’’न्ति इमं गाथमाह। तत्थ यस्मा चतुब्बिधा गाथा पुच्छितगाथा, अपुच्छितगाथा, सानुसन्धिकगाथा, अननुसन्धिकगाथाति। तत्थ ‘‘पुच्छामि तं, गोतम, भूरिपञ्ञ, कथङ्करो सावको साधु होती’’ति (सु॰ नि॰ ३७८) च ‘‘कथं नु त्वं, मारिस, ओघमतरी’’ति (सं॰ नि॰ १.१) च एवमादीसु पुच्छितेन कथिता पुच्छितगाथा। ‘‘यं परे सुखतो आहु, तदरिया आहु दुक्खतो’’ति एवमादीसु (सु॰ नि॰ ७६७) अपुच्छितेन अत्तज्झासयवसेन कथिता अपुच्छितगाथा। सब्बापि बुद्धानं गाथा ‘‘सनिदानाहं, भिक्खवे, धम्मं देसेस्सामी’’ति (अ॰ नि॰ ३.१२६; कथा॰ ८०६) वचनतो सानुसन्धिकगाथा। अननुसन्धिकगाथा इमस्मिं सासने नत्थि। एवमेतासु गाथासु अयं देवपुत्तेन पुच्छितेन भगवता कथितत्ता पुच्छितगाथा। अयञ्च यथा छेको पुरिसो कुसलो मग्गस्स कुसलो अमग्गस्स मग्गं पुट्ठो पठमं विजहितब्बं आचिक्खित्वा पच्छा गहेतब्बं आचिक्खति ‘‘असुकस्मिं नाम ठाने द्वेधापथो होति, तत्थ वामं मुञ्चित्वा दक्खिणं गण्हथा’’ति, एवं सेवितब्बासेवितब्बेसु असेवितब्बं आचिक्खित्वा सेवितब्बं आचिक्खति । भगवा च मग्गकुसलपुरिससदिसो। यथाह –
‘‘पुरिसो मग्गकुसलोति खो, तिस्स, तथागतस्सेतं अधिवचनं अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स। सो हि कुसलो इमस्स लोकस्स, कुसलो परस्स लोकस्स, कुसलो मच्चुधेय्यस्स, कुसलो अमच्चुधेय्यस्स, कुसलो मारधेय्यस्स, कुसलो अमारधेय्यस्सा’’ति।
तस्मा पठमं असेवितब्बं आचिक्खन्तो आह – ‘‘असेवना च बालानं, पण्डितानञ्च सेवना’’ति। विजहितब्बमग्गो विय हि पठमं बाला न सेवितब्बा न पयिरुपासितब्बा, ततो गहेतब्बमग्गो विय पण्डिता सेवितब्बा पयिरुपासितब्बाति। कस्मा पन भगवता मङ्गलं कथेन्तेन पठमं बालानमसेवना पण्डितानञ्च सेवना कथिताति? वुच्चते – यस्मा इमं दिट्ठादीसु मङ्गलदिट्ठिं बालसेवनाय देवमनुस्सा गण्हिंसु, सा च अमङ्गलं, तस्मा तेसं तं इधलोकपरलोकत्थभञ्जकं अकल्याणमित्तसंसग्गं गरहन्तेन उभयलोकत्थसाधकञ्च कल्याणमित्तसंसग्गं पसंसन्तेन भगवता पठमं बालानमसेवना पण्डितानञ्च सेवना कथिताति।
पतिरूपदेसवासोचातिगाथावण्णना
४.एवं भगवा ‘‘ब्रूहि मङ्गलमुत्तम’’न्ति एकं अज्झेसितोपि अप्पं याचितो बहुदायको उळारपुरिसो विय एकाय गाथाय तीणि मङ्गलानि वत्वा ततो उत्तरिपि देवतानं सोतुकामताय मङ्गलानमत्थिताय येसं येसं यं यं अनुकुलं, ते ते सत्ते तत्थ तत्थ मङ्गले नियोजेतुकामताय च ‘‘पतिरूपदेसवासो चा’’तिआदीहि गाथाहि पुनपि अनेकानि मङ्गलानि वत्तुमारद्धो। तत्थ पठमगाथाय ताव पतिरूपोति अनुच्छविको। देसोति गामोपि निगमोपि नगरम्पि जनपदोपि यो कोचि सत्तानं निवासो ओकासो। वासोति तत्थ निवासो। पुब्बेति पुरा अतीतासु जातीसु। कतपुञ्ञताति उपचितकुसलता। अत्ताति चित्तं वुच्चति सकलो वा अत्तभावो, सम्मापणिधीति तस्स अत्तनो सम्मा पणिधानं नियुञ्जनं, ठपनन्ति वुत्तं होति। सेसं वुत्तनयमेवाति। अयमेत्थ पदवण्णना।
अत्थवण्णना पन एवं वेदितब्बा – पतिरूपदेसवासो नाम यत्थ चतस्सो परिसा विचरन्ति, दानादीनि पुञ्ञकिरियवत्थूनि वत्तन्ति, नवङ्गं सत्थु सासनं दिब्बति, तत्थ निवासो सत्तानं पुञ्ञकिरियाय पच्चयत्ता मङ्गलन्ति वुच्चति। सीहळदीपपविट्ठकेवट्टादयो चेत्थ निदस्सनं।
अपरो नयो – पतिरूपदेसवासो नाम भगवतो बोधिमण्डप्पदेसो धम्मचक्कवत्तितप्पदेसो द्वादसयोजनाय परिसाय मज्झे सब्बतित्थियमतं भिन्दित्वा यमकपाटिहारियदस्सितकण्डम्ब रुक्खमूलप्पदेसो देवोरोहणप्पदेसो, यो वा पनञ्ञोपि सावत्थिराजगहादि बुद्धाधिवासप्पदेसो, तत्थ निवासो सत्तानं छअनुत्तरियप्पटिलाभपच्चयतो मङ्गलन्ति वुच्चति।
अपरो नयो (महाव॰ २५९) – पुरत्थिमाय दिसाय गजङ्गलं नाम निगमो, तस्स परेन महासाला, ततो परं पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे। दक्खिणपुरत्थिमाय दिसाय सल्लवती नाम नदी, ततो परं पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे। दक्खिणाय दिसाय सेतकण्णिकं नाम निगमो, ततो परं पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे। पच्छिमाय दिसाय थूणं नाम ब्राह्मणगामो, ततो परं पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे। उत्तराय दिसाय उसीरद्धजो नाम पब्बतो, ततो परं पच्चन्तिमा जनपदा, ओरतो मज्झे। अयं मज्झिमदेसो आयामेन तीणि योजनसतानि, वित्थारेन अड्ढतेय्यानि, परिक्खेपेन नव योजनसतानि होन्ति। एसो पतिरूपदेसो नाम।
एत्थ चतुन्नं महादीपानं द्विसहस्सानं परित्तदीपानञ्च इस्सरियाधिपच्चकारका चक्कवत्ती उप्पज्जन्ति, एकं असङ्ख्येय्यं कप्पसतसहस्सञ्च पारमियो पूरेत्वा सारिपुत्तमोग्गल्लानादयो महासावका उप्पज्जन्ति, द्वे असङ्ख्येय्यानि कप्पसतसहस्सञ्च पारमियो पूरेत्वा पच्चेकबुद्धा, चत्तारि अट्ठ सोळस वा असङ्ख्येय्यानि कप्पसतसहस्सञ्च पारमियो पूरेत्वा सम्मासम्बुद्धा उप्पज्जन्ति। तत्थ सत्ता चक्कवत्तिरञ्ञो ओवादं गहेत्वा पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठाय सग्गपरायणा होन्ति। तथा पच्चेकबुद्धानं ओवादे पतिट्ठाय, सम्मासम्बुद्धानं पन बुद्धसावकानं ओवादे पतिट्ठाय सग्गपरायणा निब्बानपरायणा च होन्ति। तस्मा तत्थ वासो इमासं सम्पत्तीनं पच्चयतो मङ्गलन्ति वुच्चति।
बाहुसच्चञ्चातिगाथावण्णना
५.इदानि बाहुसच्चञ्चाति एत्थ बाहुसच्चन्ति बहुस्सुतभावो। सिप्पन्ति यं किञ्चि हत्थकोसल्लं। विनयोति कायवाचाचित्तविनयनं। सुसिक्खितोति सुट्ठु सिक्खितो। सुभासिताति सुट्ठु भासिता। याति अनियतनिद्देसो। वाचाति गिरा ब्यप्पथो। सेसं वुत्तनयमेवाति। अयमेत्थ पदवण्णना।
अत्थवण्णना पन एवं वेदितब्बा – बाहुसच्चं नाम यं तं ‘‘सुतधरो होति सुतसन्निचयो’’ति (म॰ नि॰ १.३३९; अ॰ नि॰ ४.२२) च ‘‘इधेकच्चस्स बहुकं सुतं होति, सुत्तं गेय्यं वेय्याकरण’’न्ति च (अ॰ नि॰ ४.६) एवमादिना नयेन सत्थुसासनधरत्तं वण्णितं, तं अकुसलप्पहानकुसलाधिगमहेतुतो अनुपुब्बेन परमत्थसच्चसच्छिकिरियाहेतुतो च मङ्गलन्ति वुच्चति। वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘सुतवा च खो, भिक्खवे, अरियसावको अकुसलं पजहति, कुसलं भावेति, सावज्जं पजहति, अनवज्जं भावेति, सुद्धमत्तानं परिहरती’’ति (अ॰ नि॰ ७.६७)।
अपरम्पि वुत्तं –
‘‘धतानं धम्मानं अत्थमुपपरिक्खति, अत्थं उपपरिक्खतो धम्मा निज्झानं खमन्ति, धम्मनिज्झानक्खन्तिया सति छन्दो जायति, छन्दजातो उस्सहति, उस्सहन्तो तुलयति , तुलयन्तो पदहति पदहन्तो कायेन चेव परमत्थसच्चं सच्छिकरोति, पञ्ञाय च अतिविज्झ पस्सती’’ति (म॰ नि॰ २.४३२)।
अपिच अगारिकबाहुसच्चम्पि यं अनवज्जं, तं उभयलोकहितसुखावहनतो मङ्गलन्ति वेदितब्बं।
सिप्पं नाम अगारिकसिप्पञ्च अनगारिकसिप्पञ्च। तत्थ अगारिकसिप्पं नाम यं परूपरोधविरहितं अकुसलविवज्जितं मणिकारसुवण्णकारकम्मादिकं, तं इधलोकत्थावहनतो मङ्गलं। अनगारिकसिप्पं नाम चीवरविचारणसिब्बनादिसमणपरिक्खाराभिसङ्खरणं, यं तं ‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खु यानि तानि सब्रह्मचारीनं उच्चावचानि किं करणीयानि, तत्थ दक्खो होती’’तिआदिना (दी॰ नि॰ ३.३४५; ३६०; अ॰ नि॰ १०.१७) नयेन तत्थ तत्थ संवण्णितं, यं ‘‘नाथकरो धम्मो’’ति च वुत्तं, तं अत्तनो च परेसञ्च उभयलोकहितसुखावहनतो मङ्गलन्ति वेदितब्बं।
विनयो नाम अगारिकविनयो च अनगारिकविनयो च। तत्थ अगारिकविनयो नाम दसअकुसलकम्मपथविरमणं, सो तत्थ सुसिक्खितो असंकिलेसापज्जनेन आचारगुणववत्थानेन च उभयलोकहितसुखावहनतो मङ्गलं। अनगारिकविनयो नाम सत्तापत्तिक्खन्धअनापज्जनं, सोपि वुत्तनयेनेव सुसिक्खितो, चतुपारिसुद्धिसीलं वा अनगारिकविनयो, सो यथा तत्थ पतिट्ठाय अरहत्तं पापुणाति, एवं सिक्खनेन सुसिक्खितो लोकियलोकुत्तरसुखाधिगमहेतुतो मङ्गलन्ति वेदितब्बो।
मातापितुउपट्ठानन्तिगाथावण्णना
६.इदानि मातापितुउपट्ठानन्ति एत्थ मातु च पितु चाति मातापितु। उपट्ठानन्ति उपट्ठहनं। पुत्तानञ्च दारानञ्चाति पुत्तदारस्स सङ्गण्हनं सङ्गहो। न आकुला अनाकुला। कम्मानि एव कम्मन्ता। सेसं वुत्तनयमेवाति अयं पदवण्णना।
अत्थवण्णना पन एवं वेदितब्बा – माता नाम जनिका वुच्चति, तथा पिता। उपट्ठानं नाम पादधोवनसम्बाहनुच्छादनन्हापनेहि चतुपच्चयसम्पदानेन च उपकारकरणं। तत्थ यस्मा मातापितरो बहूपकारा पुत्तानं अत्थकामा अनुकम्पका, ये पुत्तके बहि कीळित्वा पंसुमक्खितसरीरके आगते दिस्वा पंसुं पुञ्छित्वा मत्थकं उपसिङ्घायन्ता परिचुम्बन्ता च सिनेहं उप्पादेन्ति, वस्ससतम्पि मातापितरो सीसेन परिहरन्ता पुत्ता तेसं पतिकारं कातुं असमत्था। यस्मा च ते आपादका पोसका इमस्स लोकस्स दस्सेतारो, ब्रह्मसम्मता पुब्बाचरियसम्मता, तस्मा तेसं उपट्ठानं इध पसंसं, पेच्च सग्गसुखञ्च आवहति। तेन मङ्गलन्ति वुच्चति। वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘ब्रह्माति मातापितरो, पुब्बाचरियाति वुच्चरे।
आहुनेय्या च पुत्तानं, पजाय अनुकम्पका॥
‘‘तस्मा हि ने नमस्सेय्य, सक्करेय्य च पण्डितो।
अन्नेन अथ पानेन, वत्थेन सयनेन च।
उच्छादनेन न्हापनेन, पादानं धोवनेन च॥
‘‘ताय नं पारिचरियाय, मातापितूसु पण्डिता।
इधेव नं पसंसन्ति, पेच्च सग्गे पमोदती’’ति॥ (इतिवु॰ १०६; जा॰ २.२०.१८१-१८३)।
अपरो नयो – उपट्ठानं नाम भरणकिच्चकरणकुलवंसट्ठपनादिपञ्चविधं, तं पापनिवारणादिपञ्चविधदिट्ठधम्मिकहितसुखहेतुतो मङ्गलन्ति वेदितब्बं। वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘‘पञ्चहि खो, गहपतिपुत्त, ठानेहि पुत्तेन पुरत्थिमा दिसा मातापितरो पच्चुपट्ठातब्बा भतो ने भरिस्सामि, किच्चं नेसं करिस्सामि , कुलवंसं ठपेस्सामि, दायज्जं पटिपज्जिस्सामि, अथ वा पन पेतानं कालकतानं दक्खिणं अनुप्पदस्सामी’ति। इमेहि खो, गहपतिपुत्त, पञ्चहि ठानेहि पुत्तेन पुरत्थिमा दिसा मातापितरो पच्चुपट्ठिता पञ्चहि ठानेहि पुत्तं अनुकम्पन्ति, पापा निवारेन्ति, कल्याणे निवेसेन्ति, सिप्पं सिक्खापेन्ति, पतिरूपेन दारेन संयोजेन्ति, समये दायज्जं निय्यादेन्ती’’ति (दी॰ नि॰ ३.२६७)।
दानञ्चातिगाथावण्णना
७.इदानि दानञ्चाति एत्थ दीयते इमिनाति दानं, अत्तनो सन्तकं परस्स पटिपादीयतीति वुत्तं होति। धम्मस्स चरिया, धम्मा वा अनपेता चरिया धम्मचरिया। ञायन्ते ‘‘अम्हाकं इमे’’ति ञातका। न अवज्जानि अनवज्जानि, अनिन्दितानि अगरहितानीति वुत्तं होति। सेसं वुत्तनयमेवाति अयं पदवण्णना।
अत्थवण्णना पन एवं वेदितब्बा – दानं नाम परं उद्दिस्स सुबुद्धिपुब्बिका अन्नादिदसदानवत्थुपरिच्चागचेतना, तंसम्पयुत्तो वा अलोभो। अलोभेन हि तं वत्थुं परस्स पटिपादेति, तेन वुत्तं ‘‘दीयते इमिनाति दान’’न्ति। तं बहुजनपियमनापतादीनं दिट्ठधम्मिकसम्परायिकानं फलविसेसानं अधिगमहेतुतो मङ्गलन्ति वुच्चति। ‘‘दायको, सीह दानपति, बहुनो जनस्स पियो होति मनापो’’ति एवमादीनि (अ॰ नि॰ ५.३४) चेत्थ सुत्तानि अनुस्सरितब्बानि।
अपरो नयो – दानं नाम दुविधं आमिसदानं, धम्मदानञ्च, तत्थ आमिसदानं वुत्तप्पकारमेव। इधलोकपरलोकदुक्खक्खयसुखावहस्स पन सम्मासम्बुद्धप्पवेदितस्स धम्मस्स परेसं हितकामताय देसना धम्मदानं, इमेसञ्च द्विन्नं दानानं एतदेव अग्गं। यथाह –
‘‘सब्बदानं धम्मदानं जिनाति,
सब्बरसं धम्मरसो जिनाति।
सब्बरतिं धम्मरति जिनाति,
तण्हक्खयो सब्बदुक्खं जिनाती’’ति॥ (ध॰ प॰ ३५४)।
तत्थ आमिसदानस्स मङ्गलत्तं वुत्तमेव। धम्मदानं पन यस्मा अत्थपटिसंवेदितादीनं गुणानं पदट्ठानं, तस्मा मङ्गलन्ति वुच्चति। वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘यथा यथा, भिक्खवे, भिक्खु यथासुतं यथापरियत्तं धम्मं वित्थारेन परेसं देसेति, तथा तथा सो तस्मिं धम्मे अत्थपटिसंवेदी च होति धम्मपटिसंवेदी चा’’ति एवमादि (अ॰ नि॰ ५.२६)।
धम्मचरिया नाम दसकुसलकम्मपथचरिया। यथाह – ‘‘तिविधा खो गहपतयो कायेन धम्मचरिया समचरिया होती’’ति एवमादि। सा पनेसा धम्मचरिया सग्गलोकूपपत्तिहेतुतो मङ्गलन्ति वेदितब्बा। वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘धम्मचरियासमचरियाहेतु खो गहपतयो एवमिधेकच्चे सत्ता कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जन्ती’’ति (म॰ नि॰ १.४३९)।
आरतीतिगाथावण्णना
८.इदानि आरती विरतीति एत्थ आरतीति आरमणं, विरतीति विरमणं, विरमन्ति वा एताय सत्ताति विरति। पापाति अकुसला। मदनीयट्ठेन मज्जं, मज्जस्स पानं मज्जपानं, ततो मज्जपाना। संयमनं संयमो अप्पमज्जनं अप्पमादो। धम्मेसूति कुसलेसु। सेसं वुत्तनयमेवाति अयं पदवण्णना।
अत्थवण्णना पन एवं वेदितब्बा – आरति नाम पापे आदीनवदस्साविनो मनसा एव अनभिरति। विरति नाम कम्मद्वारवसेन कायवाचाहि विरमणं, सा चेसा विरति नाम सम्पत्तविरति, समादानविरति, समुच्छेदविरतीति तिविधा होति, तत्थ या कुलपुत्तस्स अत्तनो जातिं वा कुलं वा गोत्तं वा पटिच्च ‘‘न मे एतं पतिरूपं, य्वाहं इमं पाणं हनेय्यं, अदिन्नं आदियेय्य’’न्तिआदिना नयेन सम्पत्तवत्थुतो विरति, अयं सम्पत्तविरति नाम। सिक्खापदसमादानवसेन पवत्ता समादानविरति नाम, यस्सा पवत्तितो पभुति कुलपुत्तो पाणातिपातादीनि न करोति। अरियमग्गसम्पयुत्ता समुच्छेदविरति नाम, यस्सा पवत्तितो पभुति अरियसावकस्स पञ्च भयानि वेरानि वूपसन्तानि होन्ति। पापं नाम यं तं ‘‘पाणातिपातो खो, गहपतिपुत्त, कम्मकिलेसो, अदिन्नादानं…पे॰… कामेसुमिच्छाचारो…पे॰… मुसावादो’’ति एवं वित्थारेत्वा –
‘‘पाणातिपातो अदिन्नादानं, मुसावादो च वुच्चति।
परदारगमनञ्चेव, नप्पसंसन्ति पण्डिता’’ति॥ (दी॰ नि॰ ३.२४५) –
एवं गाथाय सङ्गहितं कम्मकिलेससङ्खातं चतुब्बिधं अकुसलं, ततो पापा। सब्बापेसा आरति च विरति च दिट्ठधम्मिकसम्परायिकभयवेरप्पहानादिनानप्पकारविसेसाधिगमहेतुतो मङ्गलन्ति वुच्चति। ‘‘पाणातिपाता पटिविरतो खो, गहपतिपुत्त, अरियसावको’’तिआदीनि चेत्थ सुत्तानि अनुस्सरितब्बानि।
मज्जपाना संयमो नाम पुब्बे वुत्तसुरामेरयमज्जप्पमादट्ठाना वेरमणिया एवेतं अधिवचनं। यस्मा पन मज्जपायी अत्थं न जानाति, धम्मं न जानाति, मातु अन्तरायं करोति, पितु बुद्धपच्चेकबुद्धतथागतसावकानम्पि अन्तरायं करोति, दिट्ठेव धम्मे गरहं सम्पराये दुग्गतिं अपरापरिये उम्मादञ्च पापुणाति। मज्जपाना पन संयमो तेसं दोसानं वूपसमं तब्बिपरीतगुणसम्पदञ्च पापुणाति। तस्मा अयं मज्जपाना संयमो मङ्गलन्ति वेदितब्बो।
कुसलेसु धम्मेसु अप्पमादो नाम ‘‘कुसलानं वा धम्मानं भावनाय असक्कच्चकिरियता, असातच्चकिरियता, अनट्ठितकिरियता, ओलीनवुत्तिता, निक्खित्तछन्दता, निक्खित्तधुरता, अनासेवना, अभावना, अबहुलीकम्मं, अनधिट्ठानं, अननुयोगो, पमादो। यो एवरूपो पमादो पमज्जना पमज्जितत्तं, अयं वुच्चति पमादो’’ति (विभ॰ ८४६)। एत्थ वुत्तस्स पमादस्स पटिपक्खवसेन अत्थतो कुसलेसु धम्मेसु सतिया अविप्पवासो वेदितब्बो। सो नानप्पकारकुसलाधिगमहेतुतो अमताधिगमहेतुतो च मङ्गलन्ति वुच्चति । तत्थ ‘‘अप्पमत्तस्स आतापिनो’’ति च (म॰ नि॰ २.१८; अ॰ नि॰ ५.२६), ‘‘अप्पमादो अमतं पद’’न्ति च, एवमादि (ध॰ प॰ २१) सत्थु सासनं अनुस्सरितब्बं।
गारवोचातिगाथावण्णना
९.इदानि गारवो चाति एत्थ गारवोति गरुभावो। निवातोति नीचवुत्तिता। सन्तुट्ठीति सन्तोसो । कतस्स जाननता कतञ्ञुता। कालेनाति खणेन समयेन। धम्मस्स सवनं धम्मस्सवनं। सेसं वुत्तनयमेवाति अयं पदवण्णना।
अत्थवण्णना पन एवं वेदितब्बा – गारवो नाम गरुकारप्पयोगारहेसु बुद्धपच्चेकबुद्धतथागतसावकआचरियुपज्झायमातापितुजेट्ठकभातिकभगिनीआदीसु यथानुरूपं गरुकारो गरुकरणं सगारवता। स चायं गारवो यस्मा सुगतिगमनादीनं हेतु। यथाह –
‘‘गरुकातब्बं गरुं करोति, मानेतब्बं मानेति, पूजेतब्बं पूजेति। सो तेन कम्मेन एवं समत्तेन एवं समादिन्नेन कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गं लोकं उपपज्जति। नो चे कायस्स…पे॰… उपपज्जति, सचे मनुस्सत्तं आगच्छति, यत्थ यत्थ पच्चाजायति, उच्चाकुलीनो होती’’ति (म॰ नि॰ ३.२९५)।
यथा चाह – ‘‘सत्तिमे, भिक्खवे, अपरिहानिया धम्मा। कतमे सत्त? सत्थुगारवता’’तिआदि (अ॰ नि॰ ७.३३), तस्मा मङ्गलन्ति वुच्चति।
निवातो नाम नीचमनता निवातवुत्तिता, याय समन्नागतो पुग्गलो निहतमानो निहतदप्पो पादपुञ्छनकचोळसदिसो छिन्नविसाणउसभसमो उद्धटदाठसप्पसमो च हुत्वा सण्हो सखिलो सुखसम्भासो होति, अयं निवातो। स्वायं यसादिगुणप्पटिलाभहेतुतो मङ्गलन्ति वुच्चति। आह च ‘‘निवातवुत्ति अत्थद्धो, तादिसो लभते यस’’न्ति एवमादि (दी॰ नि॰ ३.२७३)।
सन्तुट्ठि नाम इतरीतरपच्चयसन्तोसो, सो द्वादसविधो होति। सेय्यथिदं – चीवरे यथालाभसन्तोसो, यथाबलसन्तोसो, यथासारुप्पसन्तोसोति तिविधो। एवं पिण्डपातादीसु।
तस्सायं पभेदवण्णना – इध भिक्खु चीवरं लभति सुन्दरं वा असुन्दरं वा। सो तेनेव यापेति, अञ्ञं न पत्थेति, लभन्तोपि न गण्हाति, अयमस्स चीवरे यथालाभसन्तोसो। अथ पन भिक्खु आबाधिको होति, गरुं चीवरं पारुपन्तो ओणमति वा किलमति वा, सो सभागेन भिक्खुना सद्धिं तं परिवत्तेत्वा लहुकेन यापेन्तोपि सन्तुट्ठोव होति, अयमस्स चीवरे यथाबलसन्तोसो। अपरो भिक्खु पणीतपच्चयलाभी होति, सो पट्टचीवरादीनं अञ्ञतरं महग्घं चीवरं लभित्वा ‘‘इदं थेरानं चिरपब्बजितानं बहुस्सुतानञ्च अनुरूप’’न्ति तेसं दत्वा अत्तना सङ्कारकूटा वा अञ्ञतो वा कुतोचि नन्तकानि उच्चिनित्वा सङ्घाटिं करित्वा धारेन्तोपि सन्तुट्ठोव होति, अयमस्स चीवरे यथासारुप्पसन्तोसो।
इध पन भिक्खु पिण्डपातं लभति लूखं वा पणीतं वा, सो तेनेव यापेति, अञ्ञं न पत्थेति, लभन्तोपि न गण्हाति, अयमस्स पिण्डपाते यथालाभसन्तोसो। अथ पन भिक्खु आबाधिको होति, लूखं पिण्डपातं भुञ्जित्वा गाळ्हं रोगातङ्कं पापुणाति, सो तं सभागस्स भिक्खुनो दत्वा तस्स हत्थतो सप्पिमधुखीरादीनि भुञ्जित्वा समणधम्मं करोन्तोपि सन्तुट्ठोव होति, अयमस्स पिण्डपाते यथाबलसन्तोसो। अपरो भिक्खु पणीतं पिण्डपातं लभति, सो ‘‘अयं पिण्डपातो थेरानं चिरपब्बजितानं अञ्ञेसञ्च पणीतपिण्डपातं विना अयापेन्तानं सब्रह्मचारीनं अनुरूपो’’ति तेसं दत्वा अत्तना पिण्डाय चरित्वा मिस्सकाहारं भुञ्जन्तोपि सन्तुट्ठोव होति, अयमस्स पिण्डपाते यथासारुप्पसन्तोसो।
खन्तीचातिगाथावण्णना
१०.इदानि खन्ती चाति एत्थ खमनं खन्ति। पदक्खिणग्गाहिताय सुखं वचो अस्मिन्ति सुवचो, सुवचस्स कम्मं सोवचस्सं, सोवचस्सस्स भावो सोवचस्सता। किलेसानं समितत्ता समणा। दस्सनन्ति पेक्खनं। धम्मस्स साकच्छा धम्मसाकच्छा। सेसं वुत्तनयमेवाति। अयं पदवण्णना।
अत्थवण्णना पन एवं वेदितब्बा – खन्ति नाम अधिवासनक्खन्ति, ताय समन्नागतो भिक्खु दसहि अक्कोसवत्थूहि अक्कोसन्ते वधबन्धादीहि वा विहेसन्ते पुग्गले असुणन्तो विय अपस्सन्तो विय च निब्बिकारो होति खन्तिवादी विय। यथाह –
‘‘अहु अतीतमद्धानं, समणो खन्तिदीपनो।
तं खन्तियायेव ठितं, कासिराजा अछेदयी’’ति॥ (जा॰ १.४.५१)।
भद्रकतो वा मनसि करोति ततो उत्तरि अपराधाभावेन आयस्मा पुण्णत्थेरो विय। यथाह सो –
‘‘सचे मं, भन्ते, सुनापरन्तका मनुस्सा अक्कोसिस्सन्ति परिभासिस्सन्ति, तत्थ मे एवं भविस्सति ‘भद्दका वतिमे सुनापरन्तका मनुस्सा, सुभद्दका वतिमे सुनापरन्तका मनुस्सा, यं मे नयिमे पाणिना पहारं देन्ती’’’तिआदि (म॰ नि॰ ३.३९६; सं॰ नि॰ ४.८८)।
याय च समन्नागतो इसीनम्पि पसंसनीयो होति। यथाह सरभङ्गो इसि –
‘‘कोधं वधित्वा न कदाचि सोचति,
मक्खप्पहानं इसयो वण्णयन्ति।
सब्बेसं वुत्तं फरुसं खमेथ,
एतं खन्तिं उत्तममाहु सन्तो’’ति॥ (जा॰ २.१७.६४)।
देवतानम्पि पसंसनीयो होति। यथाह सक्को देवानमिन्दो –
तपोचातिगाथावण्णना
११.इदानि तपो चाति एत्थ पापके धम्मे तपतीति तपो। ब्रह्मं चरियं, ब्रह्मानं वा चरियं ब्रह्मचरियं, सेट्ठचरियन्ति वुत्तं होति। अरियसच्चानं दस्सनं अरियसच्चानदस्सनं, अरियसच्चानि दस्सनन्तिपि एके, तं न सुन्दरं। निक्खन्तं वानतोति निब्बानं, सच्छिकरणं सच्छिकिरिया, निब्बानस्स सच्छिकिरिया निब्बानसच्छिकिरिया। सेसं वुत्तनयमेवाति अयं पदवण्णना।
अत्थवण्णना पन एवं वेदितब्बा – तपो नाम अभिज्झादोमनस्सादीनं तपनतो इन्द्रियसंवरो , कोसज्जस्स वा तपनतो वीरियं, तेहि समन्नागतो पुग्गलो आतापीति वुच्चति। स्वायं अभिज्झादिप्पहानझानादिप्पटिलाभहेतुतो मङ्गलन्ति वेदितब्बो।
ब्रह्मचरियं नाम मेथुनविरतिसमणधम्मसासनमग्गानमधिवचनं। तथा हि ‘‘अब्रह्मचरियं पहाय ब्रह्मचारी होती’’ति एवमादीसु (दी॰ नि॰ १.१९४; म॰ नि॰ १.२९२) मेथुनविरति ब्रह्मचरियन्ति वुच्चति। ‘‘भगवति नो, आवुसो, ब्रह्मचरियं वुस्सतीति? एवमावुसो’’ति एवमादीसु (म॰ नि॰ १.२५७) समणधम्मो। ‘‘न तावाहं, पापिम, परिनिब्बायिस्सामि, याव मे इदं ब्रह्मचरियं न इद्धञ्चेव भविस्सति फीतञ्च वित्थारिकं बाहुजञ्ञ’’न्ति एवमादीसु (दी॰ नि॰ २.१६८; सं॰ नि॰ ५.८२२; उदा॰ ५१) सासनं। ‘‘अयमेव खो, भिक्खु, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो ब्रह्मचरियं। सेय्यथिदं, सम्मादिट्ठी’’ति एवमादीसु (सं॰ नि॰ ५.६) मग्गो। इध पन अरियसच्चदस्सनेन परतो मग्गस्स सङ्गहितत्ता अवसेसं सब्बम्पि वट्टति। तञ्चेतं उपरूपरि नानप्पकारविसेसाधिगमहेतुतो मङ्गलन्ति वेदितब्बं।
अरियसच्चान दस्सनं नाम कुमारपञ्हे वुत्तानं चतुन्नं अरियसच्चानं अभिसमयवसेन मग्गदस्सनं, तं संसारदुक्खवीतिक्कमहेतुतो मङ्गलन्ति वुच्चति।
निब्बानसच्छिकिरिया नाम इध अरहत्तफलं निब्बानन्ति अधिप्पेतं। तम्पि हि पञ्चगतिवाननेन वानसञ्ञिताय तण्हाय निक्खन्तत्ता निब्बानन्ति वुच्चति। तस्स पत्ति वा पच्चवेक्खणा वा सच्छिकिरियाति वुच्चति। इतरस्स पन निब्बानस्स अरियसच्चानं दस्सनेनेव सच्छिकिरिया सिद्धा, तेनेतं इध नाधिप्पेतं। एवमेसा निब्बानसच्छिकिरिया दिट्ठधम्मिकसुखविहारादिहेतुतो मङ्गलन्ति वेदितब्बा।
एवं इमिस्सा गाथाय तपो ब्रह्मचरियं, अरियसच्चानं दस्सनं, निब्बानसच्छिकिरियाति चत्तारि मङ्गलानि वुत्तानि। मङ्गलत्तञ्च नेसं तत्थ तत्थ विभावितमेवाति।
निट्ठिता तपो चाति इमिस्सा गाथाय अत्थवण्णना।
फुट्ठस्सलोकधम्मेहीतिगाथावण्णना
१२.इदानि फुट्ठस्स लोकधम्मेहीति एत्थ फुट्ठस्साति फुसितस्स छुपितस्स सम्पत्तस्स। लोके धम्मा लोकधम्मा, याव लोकप्पवत्ति, ताव अनिवत्तका धम्माति वुत्तं होति। चित्तन्ति मनो मानसं। यस्साति नवस्स वा मज्झिमस्स वा थेरस्स वा। न कम्पतीति न चलति न वेधति। असोकन्ति निस्सोकं अब्बूळ्हसोकसल्लं। विरजन्ति विगतरजं विद्धंसितरजं। खेमन्ति अभयं निरुपद्दवं। सेसं वुत्तनयमेवाति अयं पदवण्णना।
अत्थवण्णना पन एवं वेदितब्बा – फुट्ठस्स लोकधम्मेहि चित्तंयस्सन कम्पति नाम यस्स लाभालाभादीहि अट्ठहि लोकधम्मेहि फुट्ठस्स अज्झोत्थटस्स चित्तं न कम्पति न चलति न वेधति, तस्स तं चित्तं केनचि अकम्पनीयलोकुत्तमभावावहनतो मङ्गलन्ति वेदितब्बं।
कस्स च एतेहि फुट्ठस्स चित्तं न कम्पतीति? अरहतो खीणासवस्स, न अञ्ञस्स कस्सचि। वुत्तञ्हेतं –
‘‘सेलो यथा एकग्घनो, वातेन न समीरति।
एवं रूपा रसा सद्दा, गन्धा फस्सा च केवला॥
‘‘इट्ठा धम्मा अनिट्ठा च, न पवेधेन्ति तादिनो।
ठितं चित्तं विप्पमुत्तं, वयञ्चस्सानुपस्सती’’ति॥ (महाव॰ २४४)।
असोकं नाम खीणासवस्सेव चित्तं। तञ्हि य्वायं ‘‘सोको सोचना सोचितत्तं अन्तोसोको अन्तोपरिसोको चेतसो परिनिज्झायितत्त’’न्तिआदिना (विभ॰ २३७) नयेन वुच्चति सोको, तस्स अभावतो असोकं। केचि निब्बानं वदन्ति, तं पुरिमपदेन नानुसन्धियति। यथा च असोकं, एवं विरजं खेमन्तिपि खीणासवस्सेव चित्तं। तञ्हि रागदोसमोहरजानं विगतत्ता विरजं, चतूहि च योगेहि खेमत्ता खेमं, यतो एतं तेन तेनाकारेन तम्हि तम्हि पवत्तिक्खणे गहेत्वा निद्दिट्ठवसेन तिविधम्पि अप्पवत्तक्खन्धतादिलोकुत्तमभावावहनतो आहुनेय्यादिभावावहनतो च मङ्गलन्ति वेदितब्बं।
एवं इमिस्सा गाथाय अट्ठलोकधम्मेहि अकम्पितचित्तं, असोकचित्तं, विरजचित्तं, खेमचित्तन्ति चत्तारि मङ्गलानि वुत्तानि। मङ्गलत्तञ्च नेसं तत्थ तत्थ विभावितमेवाति।
निट्ठिता फुट्ठस्स लोकधम्मेहीति इमिस्सा गाथाय अत्थवण्णना।
एतादिसानीतिगाथावण्णना
१३.एवं भगवा असेवना च बालानन्तिआदीहि दसहि गाथाहि अट्ठतिंस महामङ्गलानि कथेत्वा इदानि एतानेव अत्तना वुत्तमङ्गलानि थुनन्तो ‘‘एतादिसानि कत्वाना’’ति अवसानगाथमभासि।
तस्सायमत्थवण्णना – एतादिसानीति एतानि ईदिसानि मया वुत्तप्पकारानि बालानं असेवनादीनि। कत्वानाति कत्वा। कत्वान कत्वा करित्वाति हि अत्थतो अनञ्ञं। सब्बत्थमपराजिताति सब्बत्थ खन्धकिलेसाभिसङ्खारदेवपुत्तमारप्पभेदेसु चतूसु पच्चत्थिकेसु एकेनापि अपराजिता हुत्वा, सयमेव ते चत्तारो मारे पराजेत्वाति वुत्तं होति। मकारो चेत्थ पदसन्धिकरमत्तोति विञ्ञातब्बो।
सब्बत्थ सोत्थिं गच्छन्तीति एतादिसानि मङ्गलानि कत्वा चतूहि मारेहि अपराजिता हुत्वा सब्बत्थ इधलोकपरलोकेसु ठानचङ्कमनादीसु च सोत्थिं गच्छन्ति, बालसेवनादीहि ये उप्पज्जेय्युं आसवा विघातपरिळाहा, तेसं अभावा सोत्थिं गच्छन्ति, अनुपद्दुता अनुपसट्ठा खेमिनो अप्पटिभया गच्छन्तीति वुत्तं होति। अनुनासिको चेत्थ गाथाबन्धसुखत्थं वुत्तोति वेदितब्बो।
तं तेसं मङ्गलमुत्तमन्ति इमिना गाथापदेन भगवा देसनं निट्ठापेसि। कथं? एवं, देवपुत्त, ये एतादिसानि करोन्ति, ते यस्मा सब्बत्थ सोत्थिं गच्छन्ति, तस्मा तं बालानं असेवनादिअट्ठतिंसविधम्पि तेसं एतादिसकारकानं मङ्गलमुत्तमं सेट्ठं पवरन्ति गण्हाहीति।
एवञ्च भगवता निट्ठापिताय देसनाय परियोसाने कोटिसतसहस्सदेवतायो अरहत्तं पापुणिंसु, सोतापत्तिसकदागामिअनागामिफलसम्पत्तानं गणना असङ्ख्येय्या अहोसि। अथ भगवा दुतियदिवसे आनन्दत्थेरं आमन्तेसि – ‘‘इमं पन, आनन्द, रत्तिं अञ्ञतरा देवता मं उपसङ्कमित्वा मङ्गलपञ्हं पुच्छि, अथस्साहं अट्ठतिंस मङ्गलानि अभासिं, उग्गण्हाहि, आनन्द, इमं मङ्गलपरियायं, उग्गहेत्वा भिक्खू वाचेही’’ति। थेरो उग्गहेत्वा भिक्खू वाचेसि। तयिदं आचरियपरम्पराय आभतं यावज्जतना पवत्तति, ‘‘एवमिदं ब्रह्मचरियं इद्धञ्चेव फीतञ्च वित्थारिकं बाहुजञ्ञं पुथुभूतं याव देवमनुस्सेहि सुप्पकासित’’न्ति वेदितब्बं।
इदानि एतेस्वेव मङ्गलेसु ञाणपरिचयपाटवत्थं अयमादितो पभुति योजना – एवमिमे इधलोकपरलोकलोकुत्तरसुखकामा सत्ता बालजनसेवनं पहाय, पण्डिते निस्साय, पूजनेय्ये पूजेत्वा, पतिरूपदेसवासेन पुब्बे च कतपुञ्ञताय कुसलप्पवत्तियं चोदियमाना अत्तानं सम्मा पणिधाय, बाहुसच्चसिप्पविनयेहि अलङ्कतत्तभावा, विनयानुरूपं सुभासितं भासमाना, याव गिहिभावं न विजहन्ति, ताव मातापितूपट्ठानेन पोराणं इणमूलं विसोधयमाना, पुत्तदारसङ्गहेन नवं इणमूलं पयोजयमाना, अनाकुलकम्मन्तताय धनधञ्ञादिसमिद्धिं पापुणन्ता, दानेन भोगसारं धम्मचरियाय जीवितसारञ्च गहेत्वा, ञातिसङ्गहेन सकजनहितं अनवज्जकम्मन्तताय परजनहितञ्च करोन्ता, पापविरतिया परूपघातं मज्जपानसंयमेन अत्तूपघातञ्च विवज्जेत्वा, धम्मेसु अप्पमादेन कुसलपक्खं वड्ढेत्वा, वड्ढितकुसलताय गिहिब्यञ्जनं ओहाय पब्बजितभावे ठितापि बुद्धबुद्धसावकूपज्झायाचरियादीसु गारवेन निवातेन च वत्तसम्पदं आराधेत्वा, सन्तुट्ठिया पच्चयगेधं पहाय, कतञ्ञुताय सप्पुरिसभूमियं ठत्वा, धम्मस्सवनेन चित्तलीनतं पहाय, खन्तिया सब्बपरिस्सये अभिभवित्वा, सोवचस्सताय सनाथं अत्तानं कत्वा, समणदस्सनेन पटिपत्तिपयोगं पस्सन्ता, धम्मसाकच्छाय कङ्खाट्ठानियेसु धम्मेसु कङ्खं विनोदेत्वा, इन्द्रियसंवरतपेन सीलविसुद्धिं समणधम्मब्रह्मचरियेन चित्तविसुद्धिं ततो परा च चतस्सो विसुद्धियो सम्पादेन्ता , इमाय पटिपदाय अरियसच्चदस्सनपरियायं ञाणदस्सनविसुद्धिं पत्वा अरहत्तफलसङ्ख्यं निब्बानं सच्छिकरोन्ति, यं सच्छिकरित्वा सिनेरुपब्बतो विय वातवुट्ठीहि अट्ठहि लोकधम्मेहि अविकम्पमानचित्ता असोका विरजा खेमिनो होन्ति। ये च खेमिनो होन्ति, ते सब्बत्थ एकेनपि अपराजिता होन्ति, सब्बत्थ सोत्थिं गच्छन्ति। तेनाह भगवा –