८. पाटलिगामियवग्गो
१. पठमनिब्बानपटिसंयुत्तसुत्तं
७१.एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन भगवा भिक्खू निब्बानपटिसंयुत्ताय धम्मिया कथाय सन्दस्सेति समादपेति समुत्तेजेति सम्पहंसेति। तेध भिक्खू [ते च भिक्खू (सी॰ स्या॰ पी॰ तदट्ठकथापि ओलोकेतब्बा] अट्ठिं कत्वा [अट्ठीकत्वा (सी॰ स्या॰), अट्ठिकत्वा (पी॰)] मनसि कत्वा सब्बं चेतसो [सब्बं चेतसा (इतिपि अञ्ञसुत्तेसु)] समन्नाहरित्वा ओहितसोता धम्मं सुणन्ति।
अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि –
‘‘अत्थि, भिक्खवे, तदायतनं, यत्थ नेव पथवी, न आपो, न तेजो, न वायो, न आकासानञ्चायतनं, न विञ्ञाणञ्चायतनं, न आकिञ्चञ्ञायतनं, न नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं, नायं लोको, न परलोको, न उभो चन्दिमसूरिया। तत्रापाहं, भिक्खवे, नेव आगतिं वदामि , न गतिं, न ठितिं, न चुतिं, न उपपत्तिं; अप्पतिट्ठं, अप्पवत्तं, अनारम्मणमेवेतं। एसेवन्तो दुक्खस्सा’’ति। पठमं।
२. दुतियनिब्बानपटिसंयुत्तसुत्तं
७२.एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन भगवा भिक्खू निब्बानपटिसंयुत्ताय धम्मिया कथाय सन्दस्सेति समादपेति समुत्तेजेति सम्पहंसेति। तेध भिक्खू अट्ठिं कत्वा मनसि कत्वा सब्बं चेतसो समन्नाहरित्वा ओहितसोता धम्मं सुणन्ति।
अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि –
‘‘दुद्दसं अनतं नाम, न हि सच्चं सुदस्सनं।
पटिविद्धा तण्हा जानतो, पस्सतो नत्थि किञ्चन’’न्ति॥ दुतियं।
३. ततियनिब्बानपटिसंयुत्तसुत्तं
७३.एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन भगवा भिक्खू निब्बानपटिसंयुत्ताय धम्मिया कथाय सन्दस्सेति समादपेति समुत्तेजेति सम्पहंसेति। तेध भिक्खू अट्ठिं कत्वा, मनसि कत्वा, सब्बं चेतसो समन्नाहरित्वा, ओहितसोता धम्मं सुणन्ति।
अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि –
‘‘अत्थि, भिक्खवे, अजातं अभूतं अकतं असङ्खतं। नो चेतं, भिक्खवे, अभविस्स अजातं अभूतं अकतं असङ्खतं, नयिध जातस्स भूतस्स कतस्स सङ्खतस्स निस्सरणं पञ्ञायेथ। यस्मा च खो, भिक्खवे, अत्थि अजातं अभूतं अकतं असङ्खतं, तस्मा जातस्स भूतस्स कतस्स सङ्खतस्स निस्सरणं पञ्ञायती’’ति। ततियं।
४. चतुत्थनिब्बानपटिसंयुत्तसुत्तं
७४.एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तेन खो पन समयेन भगवा भिक्खू निब्बानपटिसंयुत्ताय धम्मिया कथाय सन्दस्सेति समादपेति समुत्तेजेति सम्पहंसेति। तेध भिक्खू अट्ठिं कत्वा मनसि कत्वा सब्बं चेतसो समन्नाहरित्वा ओहितसोता धम्मं सुणन्ति।
अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि –
‘‘निस्सितस्स चलितं, अनिस्सितस्स चलितं नत्थि। चलिते असति पस्सद्धि, पस्सद्धिया सति नति न होति। नतिया असति आगतिगति न होति। आगतिगतिया असति चुतूपपातो न होति। चुतूपपाते असति नेविध न हुरं न उभयमन्तरेन [न उभयमन्तरे (सब्बत्थ) म॰ नि॰ ३.३९३; सं॰ नि॰ ४.८७ पस्सितब्बं]। एसेवन्तो दुक्खस्सा’’ति। चतुत्थं।
५. चुन्दसुत्तं
७५.एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा मल्लेसु चारिकं चरमानो महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं येन पावा तदवसरि। तत्र सुदं भगवा पावायं विहरति चुन्दस्स कम्मारपुत्तस्स अम्बवने।
अस्सोसि खो चुन्दो कम्मारपुत्तो – ‘‘भगवा किर मल्लेसु चारिकं चरमानो महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं पावं अनुप्पत्तो पावायं विहरति मय्हं अम्बवने’’ति। अथ खो चुन्दो कम्मारपुत्तो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि। एकमन्तं निसिन्नं खो चुन्दं कम्मारपुत्तं भगवा धम्मिया कथाय सन्दस्सेसि समादपेसि समुत्तेजेसि सम्पहंसेसि। अथ खो चुन्दो कम्मारपुत्तो भगवता धम्मिया कथाय सन्दस्सितो समादपितो समुत्तेजितो सम्पहंसितो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अधिवासेतु मे, भन्ते, भगवा स्वातनाय भत्तं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’ति। अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन।
अथ खो चुन्दो कम्मारपुत्तो भगवतो अधिवासनं विदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा पक्कामि। अथ खो चुन्दो कम्मारपुत्तो तस्सा रत्तिया अच्चयेन सके निवेसने पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादापेत्वा पहूतञ्च सूकरमद्दवं भगवतो कालं आरोचापेसि – ‘‘कालो, भन्ते, निट्ठितं भत्त’’न्ति।
अथ खो भगवा पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सद्धिं भिक्खुसङ्घेन येन चुन्दस्स कम्मारपुत्तस्स निवेसनं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा पञ्ञत्ते आसने निसीदि। निसज्ज खो भगवा चुन्दं कम्मारपुत्तं आमन्तेसि – ‘‘यं ते, चुन्द, सूकरमद्दवं पटियत्तं तेन मं परिविस, यं पनञ्ञं खादनीयं भोजनीयं पटियत्तं तेन भिक्खुसङ्घं परिविसा’’ति। ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो चुन्दो कम्मारपुत्तो भगवतो पटिस्सुत्वा यं अहोसि सूकरमद्दवं पटियत्तं तेन भगवन्तं परिविसि; यं पनञ्ञं खादनीयं भोजनीयं पटियत्तं तेन भिक्खुसङ्घं परिविसि।
अथ खो भगवा चुन्दं कम्मारपुत्तं आमन्तेसि – ‘‘यं ते, चुन्द, सूकरमद्दवं अवसिट्ठं तं सोब्भे निखणाहि। नाहं तं, चुन्द, पस्सामि सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साय यस्स तं परिभुत्तं सम्मा परिणामं गच्छेय्य अञ्ञत्र तथागतस्सा’’ति [अञ्ञत्र तथागतेनाति (क॰ सी॰)]। ‘‘एवं, भन्ते’’ति खो चुन्दो कम्मारपुत्तो भगवतो पटिस्सुत्वा यं अहोसि सूकरमद्दवं अवसिट्ठं तं सोब्भे निखणित्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि। एकमन्तं निसिन्नं खो चुन्दं कम्मारपुत्तं भगवा धम्मिया कथाय सन्दस्सेत्वा समादपेत्वा समुत्तेजेत्वा सम्पहंसेत्वा उट्ठायासना पक्कामि।
अथ खो भगवतो चुन्दस्स कम्मारपुत्तस्स भत्तं भुत्ताविस्स खरो आबाधो उप्पज्जि। लोहितपक्खन्दिका पबाळ्हा
६. पाटलिगामियसुत्तं
७६.एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा मगधेसु चारिकं चरमानो महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं येन पाटलिगामो तदवसरि। अस्सोसुं खो पाटलिगामिया [पाटलिगामिका (दी॰ नि॰ २.१४८)] उपासका – ‘‘भगवा किर मगधेसु चारिकं चरमानो महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं पाटलिगामं अनुप्पत्तो’’ति। अथ खो पाटलिगामिया उपासका येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदिंसु। एकमन्तं निसिन्ना खो पाटलिगामिया उपासका भगवन्तं एतदवोचुं – ‘‘अधिवासेतु नो, भन्ते, भगवा आवसथागार’’न्ति। अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेन।
अथ खो पाटलिगामिया उपासका भगवतो अधिवासनं विदित्वा उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा येनावसथागारं तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा सब्बसन्थरिं आवसथागारं सन्थरित्वा आसनानि पञ्ञापेत्वा उदकमणिकं पतिट्ठापेत्वा तेलप्पदीपं आरोपेत्वा येन भगवा तेनुपसङ्कमिंसु; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठंसु। एकमन्तं ठिता खो पाटलिगामिया उपासका भगवन्तं एतदवोचुं – ‘‘सब्बसन्थरिसन्थतं [सब्बसन्थरिं सन्थतं (सी॰ स्या॰ पी॰)], भन्ते, आवसथागारं; आसनानि पञ्ञत्तानि; उदकमणिको पतिट्ठापितो [उदकमणिकं पतिट्ठापितं (स्या॰)] तेलप्पदीपो आरोपितो। यस्सदानि, भन्ते, भगवा कालं मञ्ञती’’ति।
अथ खो भगवा निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय सद्धिं भिक्खुसङ्घेन येन आवसथागारं तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा पादे पक्खालेत्वा आवसथागारं पविसित्वा मज्झिमं थम्भं निस्साय पुरत्थाभिमुखो निसीदि। भिक्खुसङ्घोपि खो पादे पक्खालेत्वा आवसथागारं पविसित्वा पच्छिमं भित्तिं निस्साय पुरत्थाभिमुखो निसीदि भगवन्तंयेव पुरक्खत्वा। पाटलिगामियापि खो उपासका पादे पक्खालेत्वा आवसथागारं पविसित्वा पुरत्थिमं भित्तिं निस्साय पच्छिमाभिमुखा निसीदिंसु भगवन्तंयेव पुरक्खत्वा। अथ खो भगवा पाटलिगामिये उपासके आमन्तेसि –
‘‘पञ्चिमे, गहपतयो, आदीनवा दुस्सीलस्स सीलविपत्तिया। कतमे पञ्च? इध, गहपतयो, दुस्सीलो सीलविपन्नो पमादाधिकरणं महतिं भोगजानिं निगच्छति। अयं पठमो आदीनवो दुस्सीलस्स सीलविपत्तिया।
‘‘पुन चपरं, गहपतयो, दुस्सीलस्स सीलविपन्नस्स पापको कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छति। अयं दुतियो आदीनवो दुस्सीलस्स सीलविपत्तिया।
‘‘पुन चपरं, गहपतयो, दुस्सीलो सीलविपन्नो यञ्ञदेव परिसं उपसङ्कमति – यदि खत्तियपरिसं, यदि ब्राह्मणपरिसं, यदि गहपतिपरिसं, यदि समणपरिसं – अविसारदो उपसङ्कमति मङ्कुभूतो। अयं ततियो आदीनवो दुस्सीलस्स सीलविपत्तिया।
७. द्विधापथसुत्तं
७७.एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा कोसलेसु अद्धानमग्गपटिपन्नो होति आयस्मता नागसमालेन पच्छासमणेन। अद्दसा खो आयस्मा नागसमालो अन्तरामग्गे द्विधापथं [द्वेधापथं (सी॰)]। दिस्वान भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अयं, भन्ते, भगवा पन्थो; इमिना गच्छामा’’ति। एवं वुत्ते, भगवा आयस्मन्तं नागसमालं एतदवोच – ‘‘अयं, नागसमाल, पन्थो; इमिना गच्छामा’’ति।
दुतियम्पि…पे॰… ततियम्पि खो आयस्मा नागसमालो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अयं, भन्ते, भगवा पन्थो; इमिना गच्छामा’’ति । ततियम्पि खो भगवा आयस्मन्तं नागसमालं एतदवोच – ‘‘अयं, नागसमाल, पन्थो; इमिना गच्छामा’’ति। अथ खो आयस्मा नागसमालो भगवतो पत्तचीवरं तत्थेव छमायं निक्खिपित्वा पक्कामि – ‘‘इदं, भन्ते, भगवतो पत्तचीवर’’न्ति।
अथ खो आयस्मतो नागसमालस्स तेन पन्थेन गच्छन्तस्स अन्तरामग्गे चोरा निक्खमित्वा हत्थेहि च पादेहि च आकोटेसुं पत्तञ्च भिन्दिंसु सङ्घाटिञ्च विप्फालेसुं। अथ खो आयस्मा नागसमालो भिन्नेन पत्तेन विप्फालिताय सङ्घाटिया येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि। एकमन्तं निसिन्नो खो आयस्मा नागसमालो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘इध मय्हं, भन्ते, तेन पन्थेन गच्छन्तस्स अन्तरामग्गे चोरा निक्खमित्वा हत्थेहि च पादेहि च आकोटेसुं, पत्तञ्च भिन्दिंसु, सङ्घाटिञ्च विप्फालेसु’’न्ति।
अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि –
‘‘सद्धिं चरमेकतो वसं,
मिस्सो अञ्ञजनेन वेदगू।
विद्वा पजहाति पापकं,
कोञ्चो खीरपकोव निन्नग’’न्ति॥ सत्तमं।
८. विसाखासुत्तं
७८.एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति पुब्बारामे मिगारमातुपासादे। तेन खो पन समयेन विसाखाय मिगारमातुया नत्ता कालङ्कता होति पिया मनापा। अथ खो विसाखा मिगारमाता अल्लवत्था अल्लकेसा दिवा दिवस्स येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि। एकमन्तं निसिन्नं खो विसाखं मिगारमातरं भगवा एतदवोच –
‘‘हन्द कुतो नु त्वं, विसाखे, आगच्छसि अल्लवत्था अल्लकेसा इधूपसङ्कन्ता दिवा दिवस्सा’’ति? ‘‘नत्ता मे, भन्ते, पिया मनापा कालङ्कता। तेनाहं अल्लवत्था अल्लकेसा इधूपसङ्कन्ता दिवा दिवस्सा’’ति। ‘‘इच्छेय्यासि त्वं, विसाखे, यावतिका [यावतका (?)] सावत्थिया मनुस्सा तावतिके [तावतके (?)] पुत्ते च नत्तारो चा’’ति? ‘‘इच्छेय्याहं, भगवा [इच्छेय्याहं भन्ते भगवा (स्या॰)] यावतिका सावत्थिया मनुस्सा तावतिके पुत्ते च नत्तारो चा’’ति।
‘‘कीवबहुका पन, विसाखे, सावत्थिया मनुस्सा देवसिकं कालं करोन्ती’’ति? ‘‘दसपि, भन्ते, सावत्थिया मनुस्सा देवसिकं कालं करोन्ति; नवपि, भन्ते… अट्ठपि, भन्ते… सत्तपि, भन्ते… छपि, भन्ते… पञ्चपि, भन्ते… चत्तारोपि, भन्ते… तीणिपि, भन्ते… द्वेपि, भन्ते, सावत्थिया मनुस्सा देवसिकं कालं करोन्ति। एकोपि, भन्ते, सावत्थिया मनुस्सो देवसिकं कालं करोति। अविवित्ता, भन्ते, सावत्थि मनुस्सेहि कालं करोन्तेही’’ति।
‘‘तं किं मञ्ञसि, विसाखे, अपि नु त्वं कदाचि करहचि अनल्लवत्था वा भवेय्यासि अनल्लकेसा वा’’ति? ‘‘नो हेतं, भन्ते । अलं मे, भन्ते, ताव बहुकेहि पुत्तेहि च नत्तारेहि चा’’ति।
‘‘येसं खो, विसाखे, सतं पियानि, सतं तेसं दुक्खानि; येसं नवुति पियानि, नवुति तेसं दुक्खानि; येसं असीति पियानि, असीति तेसं दुक्खानि; येसं सत्तति पियानि, सत्तति तेसं दुक्खानि; येसं सट्ठि पियानि, सट्ठि तेसं दुक्खानि; येसं पञ्ञासं पियानि, पञ्ञासं तेसं दुक्खानि; येसं चत्तारीसं पियानि, चत्तारीसं तेसं दुक्खानि, येसं तिंसं पियानि, तिंसं तेसं दुक्खानि; येसं वीसति पियानि, वीसति तेसं दुक्खानि, येसं दस पियानि, दस तेसं दुक्खानि; येसं नव पियानि, नव तेसं दुक्खानि; येसं अट्ठ पियानि, अट्ठ तेसं दुक्खानि; येसं सत्त पियानि, सत्त तेसं दुक्खानि; येसं छ पियानि, छ तेसं दुक्खानि; येसं पञ्च पियानि, पञ्च तेसं दुक्खानि; येसं चत्तारि पियानि, चत्तारि तेसं दुक्खानि; येसं तीणि पियानि, तीणि तेसं दुक्खानि; येसं द्वे पियानि, द्वे तेसं दुक्खानि; येसं एकं पियं, एकं तेसं दुक्खं; येसं नत्थि पियं, नत्थि तेसं दुक्खं, असोका ते विरजा अनुपायासाति वदामी’’ति।
९. पठमदब्बसुत्तं
७९.एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे। अथ खो आयस्मा दब्बो मल्लपुत्तो येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि। एकमन्तं निसिन्नो खो आयस्मा दब्बो मल्लपुत्तो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘परिनिब्बानकालो मे दानि, सुगता’’ति। ‘‘यस्सदानि त्वं, दब्ब, कालं मञ्ञसी’’ति।
अथ खो आयस्मा दब्बो मल्लपुत्तो उट्ठायासना भगवन्तं अभिवादेत्वा पदक्खिणं कत्वा वेहासं अब्भुग्गन्त्वा आकासे अन्तलिक्खे पल्लङ्केन निसीदित्वा तेजोधातुं समापज्जित्वा वुट्ठहित्वा परिनिब्बायि।
अथ खो आयस्मतो दब्बस्स मल्लपुत्तस्स वेहासं अब्भुग्गन्त्वा आकासे अन्तलिक्खे पल्लङ्केन निसीदित्वा तेजोधातुं समापज्जित्वा वुट्ठहित्वा परिनिब्बुतस्स सरीरस्स झायमानस्स डय्हमानस्स नेव छारिका पञ्ञायित्थ न मसि। सेय्यथापि नाम सप्पिस्स वा तेलस्स वा झायमानस्स डय्हमानस्स नेव छारिका पञ्ञायति न मसि; एवमेव आयस्मतो दब्बस्स मल्लपुत्तस्स वेहासं अब्भुग्गन्त्वा आकासे अन्तलिक्खे पल्लङ्केन निसीदित्वा तेजोधातुं समापज्जित्वा वुट्ठहित्वा परिनिब्बुतस्स सरीरस्स झायमानस्स डय्हमानस्स नेव छारिका पञ्ञायित्थ न मसीति।
अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि –
‘‘अभेदि कायो निरोधि सञ्ञा,
वेदना सीतिभविंसु [पीतिदहंसु (सी॰ पी॰), सीतिदहिंसु (क॰)] सब्बा।
वूपसमिंसु सङ्खारा,
विञ्ञाणं अत्थमागमा’’ति॥ नवमं।
१०. दुतियदब्बसुत्तं
८०.एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। तत्र खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि – ‘‘भिक्खवो’’ति। ‘‘भदन्ते’’ति ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं। भगवा एतदवोच –
‘‘दब्बस्स, भिक्खवे, मल्लपुत्तस्स वेहासं अब्भुग्गन्त्वा आकासे अन्तलिक्खे पल्लङ्केन निसीदित्वा तेजोधातुं समापज्जित्वा वुट्ठहित्वा परिनिब्बुतस्स सरीरस्स झायमानस्स डय्हमानस्स नेव छारिका पञ्ञायित्थ न मसि। सेय्यथापि नाम सप्पिस्स वा तेलस्स वा झायमानस्स डय्हमानस्स नेव छारिका पञ्ञायति न मसि; एवमेव खो, भिक्खवे, दब्बस्स मल्लपुत्तस्स वेहासं अब्भुग्गन्त्वा आकासे अन्तलिक्खे पल्लङ्केन निसीदित्वा तेजोधातुं समापज्जित्वा वुट्ठहित्वा परिनिब्बुतस्स सरीरस्स झायमानस्स डय्हमानस्स नेव छारिका पञ्ञायित्थ न मसी’’ति।
अथ खो भगवा एतमत्थं विदित्वा तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसि –
‘‘अयोघनहतस्सेव, जलतो जातवेदसो [जातवेदस्स (स्या॰)]।
अनुपुब्बूपसन्तस्स, यथा न ञायते गति॥
एवं सम्माविमुत्तानं, कामबन्धोघतारिनं।
पञ्ञापेतुं गति नत्थि, पत्तानं अचलं सुख’’न्ति॥ दसमं।
पाटलिगामियवग्गो [पाटलिगामवग्गो (क॰)] अट्ठमो।
तस्सुद्दानं –
निब्बाना चतुरो वुत्ता, चुन्दो पाटलिगामिया।
द्विधापथो विसाखा च, दब्बेन सह ते दसाति॥
उदाने वग्गानमुद्दानं –