५. पारायनवग्गो
वत्थुगाथा
कोसलानं पुरा रम्मा, अगमा दक्खिणापथं।
आकिञ्चञ्ञं पत्थयानो, ब्राह्मणो मन्तपारगू॥
सो अस्सकस्स विसये, अळकस्स [मुळकस्स (स्या॰), मूळ्हकस्स (क॰), मळकस्स (निद्देस)] समासने।
वसि गोधावरीकूले, उञ्छेन च फलेन च॥
तस्सेव उपनिस्साय, गामो च विपुलो अहु।
ततो जातेन आयेन, महायञ्ञमकप्पयि॥
महायञ्ञं यजित्वान, पुन पाविसि अस्समं।
तस्मिं पटिपविट्ठम्हि, अञ्ञो आगञ्छि ब्राह्मणो॥
उग्घट्टपादो तसितो [तस्सितो (क॰)], पङ्कदन्तो रजस्सिरो।
सो च नं उपसङ्कम्म, सतानि पञ्च याचति॥
तमेनं बावरी दिस्वा, आसनेन निमन्तयि।
सुखञ्च कुसलं पुच्छि, इदं वचनमब्रवि॥
‘‘यं खो मम देय्यधम्मं, सब्बं विसज्जितं मया।
अनुजानाहि मे ब्रह्मे, नत्थि पञ्चसतानि मे’’॥
‘‘सचे मे याचमानस्स, भवं नानुपदस्सति।
सत्तमे दिवसे तुय्हं, मुद्धा फलतु सत्तधा’’॥
अभिसङ्खरित्वा कुहको, भेरवं सो अकित्तयि।
तस्स तं वचनं सुत्वा, बावरी दुक्खितो अहु॥
उस्सुस्सति अनाहारो, सोकसल्लसमप्पितो।
अथोपि एवं चित्तस्स, झाने न रमती मनो॥
उत्रस्तं दुक्खितं दिस्वा, देवता अत्थकामिनी।
बावरिं उपसङ्कम्म, इदं वचनमब्रवि॥
‘‘न सो मुद्धं पजानाति, कुहको सो धनत्थिको।
मुद्धनि मुद्धपाते वा, ञाणं तस्स न विज्जति’’॥
‘‘भोती चरहि जानासि, तं मे अक्खाहि पुच्छिता।
मुद्धं मुद्धाधिपातञ्च, तं सुणोम वचो तव’’॥
‘‘अहम्पेतं न जानामि, ञाणमेत्थ न विज्जति।
मुद्धनि मुद्धाधिपाते च, जिनानं हेत्थ [मुद्धं मुद्धाधिपातो च, जिनानं हेत (सी॰ स्या॰ पी॰)] दस्सनं’’॥
‘‘अथ को चरहि जानाति, अस्मिं पथविमण्डले [पुथविमण्डले (सी॰ पी॰)]।
मुद्धं मुद्धाधिपातञ्च, तं मे अक्खाहि देवते’’॥
‘‘पुरा कपिलवत्थुम्हा, निक्खन्तो लोकनायको।
अपच्चो ओक्काकराजस्स, सक्यपुत्तो पभङ्करो॥
‘‘सो हि ब्राह्मण सम्बुद्धो, सब्बधम्मान पारगू।
सब्बाभिञ्ञाबलप्पत्तो, सब्बधम्मेसु चक्खुमा।
सब्बकम्मक्खयं पत्तो, विमुत्तो उपधिक्खये॥
‘‘बुद्धो सो भगवा लोके, धम्मं देसेति चक्खुमा।
तं त्वं गन्त्वान पुच्छस्सु, सो ते तं ब्याकरिस्सति’’॥
सम्बुद्धोति वचो सुत्वा, उदग्गो बावरी अहु।
सोकस्स तनुको आसि, पीतिञ्च विपुलं लभि॥
सो बावरी अत्तमनो उदग्गो, तं देवतं पुच्छति वेदजातो।
‘‘कतमम्हि गामे निगमम्हि वा पन, कतमम्हि वा जनपदे लोकनाथो।
यत्थ गन्त्वान पस्सेमु [गन्त्वा नमस्सेमु (सी॰ स्या॰ पी॰)], सम्बुद्धं द्विपदुत्तमं’’ [द्विपदुत्तमं (सी॰ स्या॰ पी॰)],॥
‘‘सावत्थियं कोसलमन्दिरे जिनो, पहूतपञ्ञो वरभूरिमेधसो।
सो सक्यपुत्तो विधुरो अनासवो, मुद्धाधिपातस्स विदू नरासभो’’॥
ततो आमन्तयी सिस्से, ब्राह्मणे मन्तपारगे।
‘‘एथ माणवा अक्खिस्सं, सुणाथ वचनं मम॥
‘‘यस्सेसो दुल्लभो लोके, पातुभावो अभिण्हसो।
स्वाज्ज लोकम्हि उप्पन्नो, सम्बुद्धो इति विस्सुतो।
खिप्पं गन्त्वान सावत्थिं, पस्सव्हो द्विपदुत्तमं’’॥
‘‘कथं चरहि जानेमु, दिस्वा बुद्धोति ब्राह्मण।
अजानतं नो पब्रूहि, यथा जानेमु तं मयं’’॥
‘‘आगतानि हि मन्तेसु, महापुरिसलक्खणा।
द्वत्तिंसानि च [द्वित्तिंसा च (सी॰ स्या॰ पी॰), द्वित्तिंस तानि (?)] ब्याक्खाता, समत्ता अनुपुब्बसो॥
‘‘यस्सेते होन्ति गत्तेसु, महापुरिसलक्खणा।
द्वेयेव तस्स गतियो, ततिया हि न विज्जति॥
‘‘सचे अगारं आवसति [अज्झावसति (क॰)], विजेय्य पथविं इमं।
अदण्डेन असत्थेन, धम्मेनमनुसासति॥
‘‘सचे च सो पब्बजति, अगारा अनगारियं।
विवट्टच्छदो [विवत्तछद्दो (सी॰)] सम्बुद्धो, अरहा भवति अनुत्तरो॥
‘‘जातिं गोत्तञ्च लक्खणं, मन्ते सिस्से पुनापरे।
मुद्धं मुद्धाधिपातञ्च, मनसायेव पुच्छथ॥
‘‘अनावरणदस्सावी, यदि बुद्धो भविस्सति।
मनसा पुच्छिते पञ्हे, वाचाय विस्सजेस्सति’’॥
बावरिस्स वचो सुत्वा, सिस्सा सोळस ब्राह्मणा।
अजितो तिस्समेत्तेय्यो, पुण्णको अथ मेत्तगू॥
धोतको उपसीवो च, नन्दो च अथ हेमको।
तोदेय्यकप्पा दुभयो, जतुकण्णी च पण्डितो॥
भद्रावुधो उदयो च, पोसालो चापि ब्राह्मणो।
मोघराजा च मेधावी, पिङ्गियो च महाइसि॥
पच्चेकगणिनो सब्बे, सब्बलोकस्स विस्सुता।
झायी झानरता धीरा, पुब्बवासनवासिता॥
बावरिं अभिवादेत्वा, कत्वा च नं पदक्खिणं।
जटाजिनधरा सब्बे, पक्कामुं उत्तरामुखा॥
अळकस्स पतिट्ठानं, पुरिमाहिस्सतिं [पुरिमं माहिस्सतिं (सी॰ पी॰), पुरं माहिस्सतिं (स्या॰)] तदा।
उज्जेनिञ्चापि गोनद्धं, वेदिसं वनसव्हयं॥
कोसम्बिञ्चापि साकेतं, सावत्थिञ्च पुरुत्तमं।
सेतब्यं कपिलवत्थुं, कुसिनारञ्च मन्दिरं॥
पावञ्च भोगनगरं, वेसालिं मागधं पुरं।
पासाणकं चेतियञ्च, रमणीयं मनोरमं॥
तसितोवुदकं सीतं, महालाभंव वाणिजो।
छायं घम्माभितत्तोव, तुरिता पब्बतमारुहुं॥
भगवा तम्हि समये, भिक्खुसङ्घपुरक्खतो।
भिक्खूनं धम्मं देसेति, सीहोव नदती वने॥
अजितो अद्दस बुद्धं, सतरंसिं [वीतरंसिंव (स्या॰), सतरंसीव (क॰), पीतरंसीव (निद्देस)] व भाणुमं।
चन्दं यथा पन्नरसे, पारिपूरिं उपागतं॥
अथस्स गत्ते दिस्वान, परिपूरञ्च ब्यञ्जनं।
एकमन्तं ठितो हट्ठो, मनोपञ्हे अपुच्छथ॥
‘‘आदिस्स जम्मनं [जप्पनं (क॰)] ब्रूहि, गोत्तं ब्रूहि सलक्खणं [ब्रूहिस्स लक्खणं (निद्देस)]।
मन्तेसु पारमिं ब्रूहि, कति वाचेति ब्राह्मणो’’॥
‘‘वीसं वस्ससतं आयु, सो च गोत्तेन बावरी।
तीणिस्स लक्खणा गत्ते, तिण्णं वेदान पारगू॥
‘‘लक्खणे इतिहासे च, सनिघण्डुसकेटुभे।
पञ्चसतानि वाचेति, सधम्मे पारमिं गतो’’॥
‘‘लक्खणानं पविचयं, बावरिस्स नरुत्तम।
कङ्खच्छिद [तण्हच्छिद (बहूसु)] पकासेहि, मा नो कङ्खायितं अहु’’॥
‘‘मुखं जिव्हाय छादेति, उण्णस्स भमुकन्तरे।
कोसोहितं वत्थगुय्हं, एवं जानाहि माणव’’॥
पुच्छञ्हि किञ्चि असुणन्तो, सुत्वा पञ्हे वियाकते।
विचिन्तेति जनो सब्बो, वेदजातो कतञ्जली॥
‘‘को नु देवो वा ब्रह्मा वा, इन्दो वापि सुजम्पति।
मनसा पुच्छिते पञ्हे, कमेतं पटिभासति॥
‘‘मुद्धं मुद्धाधिपातञ्च, बावरी परिपुच्छति।
तं ब्याकरोहि भगवा, कङ्खं विनय नो इसे’’॥
‘‘अविज्जा मुद्धाति जानाहि, विज्जा मुद्धाधिपातिनी।
सद्धासतिसमाधीहि, छन्दवीरियेन संयुता’’॥
ततो वेदेन महता, सन्थम्भित्वान माणवो।
एकंसं अजिनं कत्वा, पादेसु सिरसा पति॥
‘‘बावरी ब्राह्मणो भोतो, सह सिस्सेहि मारिस।
उदग्गचित्तो सुमनो, पादे वन्दति चक्खुम’’॥
‘‘सुखितो बावरी होतु, सह सिस्सेहि ब्राह्मणो।
त्वञ्चापि सुखितो होहि, चिरं जीवाहि माणव॥
‘‘बावरिस्स च तुय्हं वा, सब्बेसं सब्बसंसयं।
कतावकासा पुच्छव्हो, यं किञ्चि मनसिच्छथ’’॥
सम्बुद्धेन कतोकासो, निसीदित्वान पञ्जली।
अजितो पठमं पञ्हं, तत्थ पुच्छि तथागतं॥
वत्थुगाथा निट्ठिता।
१. अजितमाणवपुच्छा
‘‘केनस्सु निवुतो लोको, (इच्चायस्मा अजितो)
केनस्सु नप्पकासति।
किस्साभिलेपनं ब्रूसि, किंसु तस्स महब्भयं’’॥
‘‘अविज्जाय निवुतो लोको, (अजिताति भगवा)
वेविच्छा पमादा नप्पकासति।
जप्पाभिलेपनं ब्रूमि, दुक्खमस्स महब्भयं’’॥
‘‘सवन्ति सब्बधि सोता, (इच्चायस्मा अजितो)
सोतानं किं निवारणं।
सोतानं संवरं ब्रूहि, केन सोता पिधिय्यरे’’ [पिथिय्यरे (सी॰ स्या॰ पी॰), पिथीयरे (सी॰ अट्ठ॰), पिधीयरे (?)]॥
‘‘यानि सोतानि लोकस्मिं, (अजिताति भगवा)
सति तेसं निवारणं।
सोतानं संवरं ब्रूमि, पञ्ञायेते पिधिय्यरे’’॥
‘‘पञ्ञा चेव सति यञ्च [सती चेव (सी॰), सती च (स्या॰), सती चापि (पी॰ निद्देस), सति चापि (निद्देस)], (इच्चायस्मा अजितो)
नामरूपञ्च मारिस।
एतं मे पुट्ठो पब्रूहि, कत्थेतं उपरुज्झति’’॥
२. तिस्समेत्तेय्यमाणवपुच्छा
‘‘कोध सन्तुसितो लोके, (इच्चायस्मा तिस्समेत्तेय्यो)
कस्स नो सन्ति इञ्जिता।
को उभन्तमभिञ्ञाय, मज्झे मन्ता न लिप्पति [लिम्पति (क॰)]।
कं ब्रूसि महापुरिसोति, को इध सिब्बिनिमच्चगा’’॥
‘‘कामेसु ब्रह्मचरियवा, (मेत्तेय्याति भगवा)
वीततण्हो सदा सतो।
सङ्खाय निब्बुतो भिक्खु, तस्स नो सन्ति इञ्जिता॥
‘‘सो उभन्तमभिञ्ञाय, मज्झे मन्ता न लिप्पति।
तं ब्रूमि महापुरिसोति, सो इध सिब्बिनिमच्चगा’’ति॥
तिस्समेत्तेय्यमाणवपुच्छा दुतिया निट्ठिता।
३. पुण्णकमाणवपुच्छा
‘‘अनेजं मूलदस्साविं, (इच्चायस्मा पुण्णको)
अत्थि [अत्थी (स्या॰)] पञ्हेन आगमं।
किं निस्सिता इसयो मनुजा, खत्तिया ब्राह्मणा देवतानं।
यञ्ञमकप्पयिंसु पुथूध लोके, पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मे तं’’॥
‘‘ये केचिमे इसयो मनुजा, (पुण्णकाति भगवा)
खत्तिया ब्राह्मणा देवतानं।
यञ्ञमकप्पयिंसु पुथूध लोके, आसीसमाना पुण्णक इत्थत्तं [इत्थभावं (सी॰ स्या॰)]।
जरं सिता यञ्ञमकप्पयिंसु’’॥
‘‘ये केचिमे इसयो मनुजा, (इच्चायस्मा पुण्णको)
खत्तिया ब्राह्मणा देवतानं।
यञ्ञमकप्पयिंसु पुथूध लोके, कच्चिस्सु ते भगवा यञ्ञपथे अप्पमत्ता।
अतारुं जातिञ्च जरञ्च मारिस, पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मे तं’’॥
‘‘आसीसन्ति थोमयन्ति, अभिजप्पन्ति जुहन्ति। (पुण्णकाति भगवा)
कामाभिजप्पन्ति पटिच्च लाभं, ते याजयोगा भवरागरत्ता।
४. मेत्तगूमाणवपुच्छा
‘‘पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मे तं, (इच्चायस्मा मेत्तगू)
मञ्ञामि तं वेदगुं भावितत्तं।
कुतो नु दुक्खा समुदागता इमे, ये केचि लोकस्मिमनेकरूपा’’॥
‘‘दुक्खस्स वे मं पभवं अपुच्छसि, (मेत्तगूति भगवा)
तं ते पवक्खामि यथा पजानं।
उपधिनिदाना पभवन्ति दुक्खा, ये केचि लोकस्मिमनेकरूपा॥
‘‘यो वे अविद्वा उपधिं करोति, पुनप्पुनं दुक्खमुपेति मन्दो।
तस्मा पजानं उपधिं न कयिरा, दुक्खस्स जातिप्पभवानुपस्सी’’॥
‘‘यं तं अपुच्छिम्ह अकित्तयी नो, अञ्ञं तं पुच्छाम [पुच्छामि (सी॰ पी॰)] तदिङ्घ ब्रूहि।
कथं नु धीरा वितरन्ति ओघं, जातिं जरं सोकपरिद्दवञ्च।
तं मे मुनि साधु वियाकरोहि, तथा हि ते विदितो एस धम्मो’’॥
‘‘कित्तयिस्सामि ते धम्मं, (मेत्तगूति भगवा)
दिट्ठे धम्मे अनीतिहं।
यं विदित्वा सतो चरं, तरे लोके विसत्तिकं’’॥
‘‘तञ्चाहं अभिनन्दामि, महेसि धम्ममुत्तमं।
५. धोतकमाणवपुच्छा
‘‘पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मे तं, (इच्चायस्मा धोतको)
वाचाभिकङ्खामि महेसि तुय्हं।
तव सुत्वान निग्घोसं, सिक्खे निब्बानमत्तनो’’॥
‘‘तेनहातप्पं करोहि, (धोतकाति भगवा) इधेव निपको सतो।
इतो सुत्वान निग्घोसं, सिक्खे निब्बानमत्तनो’’॥
‘‘पस्सामहं देवमनुस्सलोके, अकिञ्चनं ब्राह्मणमिरियमानं।
तं तं नमस्सामि समन्तचक्खु, पमुञ्च मं सक्क कथंकथाहि’’॥
‘‘नाहं सहिस्सामि [समिस्सामि (स्या॰), गमिस्सामि (सी॰), समीहामि (पी॰)] पमोचनाय, कथंकथिं धोतक कञ्चि लोके।
धम्मञ्च सेट्ठं अभिजानमानो [आजानमानो (सी॰ स्या॰ पी॰)], एवं तुवं ओघमिमं तरेसि’’॥
‘‘अनुसास ब्रह्मे करुणायमानो, विवेकधम्मं यमहं विजञ्ञं।
यथाहं आकासोव अब्यापज्जमानो, इधेव सन्तो असितो चरेय्यं’’॥
‘‘कित्तयिस्सामि ते सन्तिं, (धोतकाति भगवा) दिट्ठे धम्मे अनीतिहं।
यं विदित्वा सतो चरं, तरे लोके विसत्तिकं’’॥
‘‘तञ्चाहं अभिनन्दामि, महेसि सन्तिमुत्तमं।
६. उपसीवमाणवपुच्छा
‘‘एको अहं सक्क महन्तमोघं, (इच्चायस्मा उपसीवो)
अनिस्सितो नो विसहामि तारितुं।
आरम्मणं ब्रूहि समन्तचक्खु, यं निस्सितो ओघमिमं तरेय्यं’’॥
‘‘आकिञ्चञ्ञं पेक्खमानो सतिमा, (उपसीवाति भगवा)
नत्थीति निस्साय तरस्सु ओघं।
कामे पहाय विरतो कथाहि, तण्हक्खयं नत्तमहाभिपस्स’’ [रत्तमहाभिपस्स (स्या॰), रत्तमहं विपस्स (क॰)]॥
‘‘सब्बेसु कामेसु यो वीतरागो, (इच्चायस्मा उपसीवो)
आकिञ्चञ्ञं निस्सितो हित्वा मञ्ञं।
सञ्ञाविमोक्खे परमे विमुत्तो [धिमुत्तो (क॰)], तिट्ठे नु सो तत्थ अनानुयायी’’ [अनानुवायी (स्या॰ क॰)]॥
‘‘सब्बेसु कामेसु यो वीतरागो, (उपसीवाति भगवा)
आकिञ्चञ्ञं निस्सितो हित्वा मञ्ञं।
सञ्ञाविमोक्खे परमे विमुत्तो, तिट्ठेय्य सो तत्थ अनानुयायी’’॥
‘‘तिट्ठे चे सो तत्थ अनानुयायी, पूगम्पि वस्सानं समन्तचक्खु।
तत्थेव सो सीतिसिया विमुत्तो, चवेथ विञ्ञाणं तथाविधस्स’’॥
७. नन्दमाणवपुच्छा
‘‘सन्ति लोके मुनयो, (इच्चायस्मा नन्दो)
जना वदन्ति तयिदं कथंसु।
ञाणूपपन्नं नो मुनिं [मुनि नो (स्या॰ क॰)] वदन्ति, उदाहु वे जीवितेनूपपन्नं’’॥
‘‘न दिट्ठिया न सुतिया न ञाणेन, (न सीलब्बतेन) [( ) नत्थि सी॰-पी पोत्थकेसु]
मुनीध नन्द कुसला वदन्ति।
विसेनिकत्वा अनीघा निरासा, चरन्ति ये ते मुनयोति ब्रूमि’’॥
‘‘ये केचिमे समणब्राह्मणासे, (इच्चायस्मा नन्दो)
दिट्ठस्सुतेनापि [दिट्ठेन सुतेनापि (सी॰), दिट्ठे सुतेनापि (स्या॰ पी॰ क॰)] वदन्ति सुद्धिं।
सीलब्बतेनापि वदन्ति सुद्धिं, अनेकरूपेन वदन्ति सुद्धिं।
कच्चिस्सु ते भगवा तत्थ यता चरन्ता, अतारु जातिञ्च जरञ्च मारिस।
पुच्छामि तं भगवा ब्रूहि मे तं’’॥
‘‘ये केचिमे समणब्राह्मणासे, (नन्दाति भगवा)
दिट्ठस्सुतेनापि वदन्ति सुद्धिं।
सीलब्बतेनापि वदन्ति सुद्धिं, अनेकरूपेन वदन्ति सुद्धिं।
८. हेमकमाणवपुच्छा
‘‘ये मे पुब्बे वियाकंसु, (इच्चायस्मा हेमको)
हुरं गोतमसासना।
इच्चासि इति भविस्सति, सब्बं तं इतिहीतिहं।
सब्बं तं तक्कवड्ढनं, नाहं तत्थ अभिरमिं॥
‘‘त्वञ्च मे धम्ममक्खाहि, तण्हानिग्घातनं मुनि।
यं विदित्वा सतो चरं, तरे लोके विसत्तिकं’’॥
‘‘इध दिट्ठसुतमुतविञ्ञातेसु, पियरूपेसु हेमक।
छन्दरागविनोदनं, निब्बानपदमच्चुतं॥
‘‘एतदञ्ञाय ये सता, दिट्ठधम्माभिनिब्बुता।
उपसन्ता च ते सदा, तिण्णा लोके विसत्तिक’’न्ति॥
हेमकमाणवपुच्छा अट्ठमा निट्ठिता।
९. तोदेय्यमाणवपुच्छा
‘‘यस्मिं कामा न वसन्ति, (इच्चायस्मा तोदेय्यो)
तण्हा यस्स न विज्जति।
कथंकथा च यो तिण्णो, विमोक्खो तस्स कीदिसो’’॥
‘‘यस्मिं कामा न वसन्ति, (तोदेय्याति भगवा)
तण्हा यस्स न विज्जति।
कथंकथा च यो तिण्णो, विमोक्खो तस्स नापरो’’॥
‘‘निराससो सो उद आससानो, पञ्ञाणवा सो उद पञ्ञकप्पी।
मुनिं अहं सक्क यथा विजञ्ञं, तं मे वियाचिक्ख समन्तचक्खु’’॥
‘‘निराससो सो न च आससानो, पञ्ञाणवा सो न च पञ्ञकप्पी।
एवम्पि तोदेय्य मुनिं विजान, अकिञ्चनं कामभवे असत्त’’न्ति॥
तोदेय्यमाणवपुच्छा नवमा निट्ठिता।
१०. कप्पमाणवपुच्छा
‘‘मज्झे सरस्मिं तिट्ठतं, (इच्चायस्मा कप्पो)
ओघे जाते महब्भये।
जरामच्चुपरेतानं, दीपं पब्रूहि मारिस।
त्वञ्च मे दीपमक्खाहि, यथायिदं नापरं सिया’’॥
‘‘मज्झे सरस्मिं तिट्ठतं, (कप्पाति भगवा)
ओघे जाते महब्भये।
जरामच्चुपरेतानं, दीपं पब्रूमि कप्प ते॥
‘‘अकिञ्चनं अनादानं, एतं दीपं अनापरं।
निब्बानं इति [निब्बानमीति (सी॰)] नं ब्रूमि, जरामच्चुपरिक्खयं॥
‘‘एतदञ्ञाय ये सता, दिट्ठधम्माभिनिब्बुता।
न ते मारवसानुगा, न ते मारस्स पद्धगू’’ति [पट्ठगूति (स्या॰ क॰)]॥
कप्पमाणवपुच्छा दसमा निट्ठिता।
११. जतुकण्णिमाणवपुच्छा
‘‘सुत्वानहं वीरमकामकामिं, (इच्चायस्मा जतुकण्णि)
ओघातिगं पुट्ठुमकाममागमं।
सन्तिपदं ब्रूहि सहजनेत्त, यथातच्छं भगवा ब्रूहि मे तं॥
‘‘भगवा हि कामे अभिभुय्य इरियति, आदिच्चोव पथविं तेजी तेजसा।
परित्तपञ्ञस्स मे भूरिपञ्ञ, आचिक्ख धम्मं यमहं विजञ्ञं।
जातिजराय इध विप्पहानं’’॥
‘‘कामेसु विनय गेधं, (जतुकण्णीति भगवा) नेक्खम्मं दट्ठु खेमतो।
उग्गहीतं निरत्तं वा, मा ते विज्जित्थ किञ्चनं॥
‘‘यं पुब्बे तं विसोसेहि, पच्छा ते माहु किञ्चनं।
मज्झे चे नो गहेस्ससि, उपसन्तो चरिस्ससि॥
‘‘सब्बसो नामरूपस्मिं, वीतगेधस्स ब्राह्मण।
आसवास्स न विज्जन्ति, येहि मच्चुवसं वजे’’ति॥
जतुकण्णिमाणवपुच्छा एकादसमा निट्ठिता।
१२. भद्रावुधमाणवपुच्छा
‘‘ओकञ्जहं तण्हच्छिदं अनेजं, (इच्चायस्मा भद्रावुधो)
नन्दिञ्जहं ओघतिण्णं विमुत्तं।
कप्पञ्जहं अभियाचे सुमेधं, सुत्वान नागस्स अपनमिस्सन्ति इतो॥
‘‘नानाजना जनपदेहि सङ्गता, तव वीर वाक्यं अभिकङ्खमाना।
तेसं तुवं साधु वियाकरोहि, तथा हि ते विदितो एस धम्मो’’॥
‘‘आदानतण्हं विनयेथ सब्बं, (भद्रावुधाति भगवा)
उद्धं अधो तिरियञ्चापि मज्झे।
यं यञ्हि लोकस्मिमुपादियन्ति, तेनेव मारो अन्वेति जन्तुं॥
‘‘तस्मा पजानं न उपादियेथ, भिक्खु सतो किञ्चनं सब्बलोके।
आदानसत्ते इति पेक्खमानो, पजं इमं मच्चुधेय्ये विसत्त’’न्ति॥
भद्रावुधमाणवपुच्छा द्वादसमा निट्ठिता।
१३. उदयमाणवपुच्छा
‘‘झायिं विरजमासीनं, (इच्चायस्मा उदयो) कतकिच्चं अनासवं।
पारगुं सब्बधम्मानं, अत्थि पञ्हेन आगमं।
अञ्ञाविमोक्खं पब्रूहि, अविज्जाय पभेदनं’’॥
‘‘पहानं कामच्छन्दानं, (उदयाति भगवा) दोमनस्सान चूभयं।
थिनस्स च पनूदनं, कुक्कुच्चानं निवारणं॥
‘‘उपेक्खासतिसंसुद्धं, धम्मतक्कपुरेजवं।
अञ्ञाविमोक्खं पब्रूमि, अविज्जाय पभेदनं’’॥
‘‘किंसु संयोजनो लोको, किंसु तस्स विचारणं।
किस्सस्स विप्पहानेन, निब्बानं इति वुच्चति’’॥
‘‘नन्दिसंयोजनो लोको, वितक्कस्स विचारणं।
तण्हाय विप्पहानेन, निब्बानं इति वुच्चति’’॥
‘‘कथं सतस्स चरतो, विञ्ञाणं उपरुज्झति।
भगवन्तं पुट्ठुमागम्म, तं सुणोम वचो तव’’॥
‘‘अज्झत्तञ्च बहिद्धा च, वेदनं नाभिनन्दतो।
एवं सतस्स चरतो, विञ्ञाणं उपरुज्झती’’ति॥
१४. पोसालमाणवपुच्छा
‘‘यो अतीतं आदिसति, (इच्चायस्मा पोसालो) अनेजो छिन्नसंसयो।
पारगुं सब्बधम्मानं, अत्थि पञ्हेन आगमं॥
‘‘विभूतरूपसञ्ञिस्स , सब्बकायप्पहायिनो।
अज्झत्तञ्च बहिद्धा च, नत्थि किञ्चीति पस्सतो।
ञाणं सक्कानुपुच्छामि, कथं नेय्यो तथाविधो’’॥
‘‘विञ्ञाणट्ठितियो सब्बा, (पोसालाति भगवा) अभिजानं तथागतो।
तिट्ठन्तमेनं जानाति, विमुत्तं तप्परायणं॥
‘‘आकिञ्चञ्ञसम्भवं ञत्वा, नन्दी संयोजनं इति।
एवमेतं अभिञ्ञाय, ततो तत्थ विपस्सति।
एतं [एवं (स्या॰ क॰)] ञाणं तथं तस्स, ब्राह्मणस्स वुसीमतो’’ति॥
पोसालमाणवपुच्छा चुद्दसमा निट्ठिता।
१५. मोघराजमाणवपुच्छा
‘‘द्वाहं सक्कं अपुच्छिस्सं, (इच्चायस्मा मोघराजा)
न मे ब्याकासि चक्खुमा।
यावततियञ्च देवीसि, ब्याकरोतीति मे सुतं॥
‘‘अयं लोको परो लोको, ब्रह्मलोको सदेवको।
दिट्ठिं ते नाभिजानाति, गोतमस्स यसस्सिनो॥
‘‘एवं अभिक्कन्तदस्साविं, अत्थि पञ्हेन आगमं।
कथं लोकं अवेक्खन्तं, मच्चुराजा न पस्सति’’॥
‘‘सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सु, मोघराज सदा सतो।
अत्तानुदिट्ठिं ऊहच्च, एवं मच्चुतरो सिया।
एवं लोकं अवेक्खन्तं, मच्चुराजा न पस्सती’’ति॥
मोघराजमाणवपुच्छा पन्नरसमा निट्ठिता।
१६. पिङ्गियमाणवपुच्छा
‘‘जिण्णोहमस्मि अबलो वीतवण्णो, (इच्चायस्मा पिङ्गियो)
नेत्ता न सुद्धा सवनं न फासु।
माहं नस्सं मोमुहो अन्तराव
आचिक्ख धम्मं यमहं विजञ्ञं।
जातिजराय इध विप्पहानं’’॥
‘‘दिस्वान रूपेसु विहञ्ञमाने, (पिङ्गियाति भगवा)
रुप्पन्ति रूपेसु जना पमत्ता।
तस्मा तुवं पिङ्गिय अप्पमत्तो,
जहस्सु रूपं अपुनब्भवाय’’॥
‘‘दिसा चतस्सो विदिसा चतस्सो, उद्धं अधो दस दिसा इमायो।
न तुय्हं अदिट्ठं असुतं अमुतं [असुतं अमुतं वा (सी॰), असुतामुतं वा (स्या॰), असुतं’मुतं वा (पी॰)], अथो अविञ्ञातं किञ्चनमत्थि [किञ्चि मत्थि (स्या॰), किञ्चि नत्थि (पी॰), किञ्चिनमत्थि (क॰)] लोके।
आचिक्ख धम्मं यमहं विजञ्ञं, जातिजराय इध विप्पहानं’’॥
‘‘तण्हाधिपन्ने मनुजे पेक्खमानो, (पिङ्गियाति भगवा)
सन्तापजाते जरसा परेते।
पारायनत्थुतिगाथा
इदमवोच भगवा मगधेसु विहरन्तो पासाणके चेतिये, परिचारकसोळसानं [परिचारकसोळसन्नं (स्या॰ क॰)] ब्राह्मणानं अज्झिट्ठो पुट्ठो पुट्ठो पञ्हं [पञ्हे (सी॰ पी॰)] ब्याकासि। एकमेकस्स चेपि पञ्हस्स अत्थमञ्ञाय धम्ममञ्ञाय धम्मानुधम्मं पटिपज्जेय्य, गच्छेय्येव जरामरणस्स पारं। पारङ्गमनीया इमे धम्माति, तस्मा इमस्स धम्मपरियायस्स पारायनन्तेव [पारायणंत्वेव (सी॰ अट्ठ॰)] अधिवचनं।
अजितो तिस्समेत्तेय्यो, पुण्णको अथ मेत्तगू।
धोतको उपसीवो च, नन्दो च अथ हेमको॥
तोदेय्य-कप्पा दुभयो, जतुकण्णी च पण्डितो।
भद्रावुधो उदयो च, पोसालो चापि ब्राह्मणो।
मोघराजा च मेधावी, पिङ्गियो च महाइसि॥
एते बुद्धं उपागच्छुं, सम्पन्नचरणं इसिं।
पुच्छन्ता निपुणे पञ्हे, बुद्धसेट्ठं उपागमुं॥
तेसं बुद्धो पब्याकासि, पञ्हे पुट्ठो यथातथं।
पञ्हानं वेय्याकरणेन, तोसेसि ब्राह्मणे मुनि॥
ते तोसिता चक्खुमता, बुद्धेनादिच्चबन्धुना।
ब्रह्मचरियमचरिंसु, वरपञ्ञस्स सन्तिके॥
एकमेकस्स पञ्हस्स, यथा बुद्धेन देसितं।
पारायनानुगीतिगाथा
‘‘पारायनमनुगायिस्सं, (इच्चायस्मा पिङ्गियो)
यथाद्दक्खि तथाक्खासि, विमलो भूरिमेधसो।
निक्कामो निब्बनो [निब्बुतो (स्या॰)] नागो, किस्स हेतु मुसा भणे॥
‘‘पहीनमलमोहस्स , मानमक्खप्पहायिनो।
हन्दाहं कित्तयिस्सामि, गिरं वण्णूपसञ्हितं॥
‘‘तमोनुदो बुद्धो समन्तचक्खु, लोकन्तगू सब्बभवातिवत्तो।
अनासवो सब्बदुक्खपहीनो, सच्चव्हयो ब्रह्मे उपासितो मे॥
‘‘दिजो यथा कुब्बनकं पहाय, बहुप्फलं काननमावसेय्य।
एवं पहं अप्पदस्से पहाय, महोदधिं हंसोरिव अज्झपत्तो॥
‘‘येमे पुब्बे वियाकंसु, हुरं गोतमसासना।
इच्चासि इति भविस्सति।
सब्बं तं इतिहितिहं, सब्बं तं तक्कवड्ढनं॥
‘‘एको तमनुदासिनो, जुतिमा सो पभङ्करो।
गोतमो भूरिपञ्ञाणो, गोतमो भूरिमेधसो॥
‘‘यो मे धम्ममदेसेसि, सन्दिट्ठिकमकालिकं।