२. दुकनिपातो
१. पठमवग्गो
१. उत्तरत्थेरगाथावण्णना
दुकनिपाते नत्थि कोचि भवो निच्चोतिआदिका आयस्मतो उत्तरत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो सुमेधस्स भगवतो काले विज्जाधरो हुत्वा आकासेन विचरति। तेन च समयेन सत्था तस्स अनुग्गण्हनत्थं वनन्तरे अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि छब्बण्णबुद्धरंसियो विस्सज्जेन्तो। सो अन्तलिक्खेन गच्छन्तो भगवन्तं दिस्वा पसन्नचित्तो आकासतो ओरुय्ह सुविसुद्धेहि विपुलेहि कणिकारपुप्फेहि भगवन्तं पूजेसि, पुप्फानि बुद्धानुभावेन सत्थु उपरि छत्ताकारेन अट्ठंसु, सो तेन भिय्योसोमत्ताय पसन्नचित्तो हुत्वा अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसे निब्बत्तित्वा उळारं दिब्बसम्पत्तिं अनुभवन्तो यावतायुकं तत्थ ठत्वा ततो चुतो देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे ब्राह्मणमहासालपुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, उत्तरोतिस्स नामं अहोसि। सो विञ्ञुतं पत्तो ब्राह्मणविज्जासु निप्फत्तिं गन्त्वा जातिया रूपेन विज्जाय वयेन सीलाचारेन च लोकस्स सम्भावनीयो जातो। तस्स तं सम्पत्तिं दिस्वा वस्सकारो मगधमहामत्तो अत्तनो धीतरं दातुकामो हुत्वा अत्तनो अधिप्पायं पवेदेसि। सो निस्सरणज्झासयताय तं पटिक्खिपित्वा कालेन कालं धम्मसेनापतिं पयिरुपासन्तो तस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा वत्तसम्पन्नो हुत्वा थेरं उपट्ठहति।
तेन च समयेन थेरस्स अञ्ञतरो आबाधो उप्पन्नो, तस्स भेसज्जत्थाय उत्तरो सामणेरो पातोव पत्तचीवरमादाय विहारतो निक्खन्तो अन्तरामग्गे तळाकस्स तीरे पत्तं ठपेत्वा उदकसमीपं गन्त्वा मुखं धोवति। अथ अञ्ञतरो उमङ्गचोरो आरक्खपुरिसेहि अनुबद्धो अग्गद्वारेनेव नगरतो निक्खमित्वा पलायन्तो अत्तना गहितं रतनभण्डिकं सामणेरस्स पत्ते पक्खिपित्वा पलायि। सामणेरो पत्तसमीपं उपगतो। चोरं अनुबन्धन्ता राजपुरिसा सामणेरस्स पत्ते भण्डिकं दिस्वा, ‘‘अयं चोरो, इमिना चोरियं कत’’न्ति सामणेरं पच्छाबाहं बन्धित्वा वस्सकारस्स ब्राह्मणस्स दस्सेसुं। वस्सकारो च तदा रञ्ञो विनिच्छये नियुत्तो हुत्वा छेज्जभेज्जं अनुसासति। सो ‘‘पुब्बे मम वचनं नादियि, सुद्धपासण्डियेसु पब्बजी’’ति च बद्धाघातत्ता कम्मं असोधेत्वाव जीवन्तमेव तं सूले उत्तासेसि।
अथस्स भगवा ञाणपरिपाकं ओलोकेत्वा तं ठानं गन्त्वा विप्फुरन्तहत्थनखमणिमयूखसम्भिन्नसिताभताय पग्घरन्तजातिहिङ्गुलकसुवण्णरसधारं विय जालागुण्ठितमुदुतलुनदीघङ्गुलिहत्थं उत्तरस्स सीसे ठपेत्वा, ‘‘उत्तर, इदं ते पुरिमकम्मस्स फलं उप्पन्नं, तत्थ तया पच्चवेक्खणबलेन अधिवासना कातब्बा’’ति वत्वा अज्झासयानुरूपं धम्मं देसेसि। उत्तरो अमताभिसेकसदिसेन सत्थु हत्थसम्फस्सेन सञ्जातप्पसादसोमनस्सताय उळारं पीतिपामोज्जं पटिलभित्वा यथापरिचितं विपस्सनामग्गं समारूळ्हो ञाणस्स परिपाकं गतत्ता सत्थु च देसनाविलासेन तावदेव मग्गपटिपाटिया सब्बकिलेसे खेपेत्वा छळभिञ्ञो अहोसि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५६.५५-९२) –
‘‘सुमेधो नाम सम्बुद्धो, बात्तिंसवरलक्खणो।
विवेककामो भगवा, हिमवन्तमुपागमि॥
‘‘अज्झोगाहेत्वा हिमवन्तं, अग्गो कारुणिको मुनि।
पल्लङ्कं आभुजित्वान, निसीदि परिसुत्तमो॥
‘‘विज्जाधरो तदा आसिं, अन्तलिक्खचरो अहं।
तिसूलं सुगतं गय्ह, गच्छामि अम्बरे तदा॥
‘‘पब्बतग्गे यथा अग्गि, पुण्णमायेव चन्दिमा।
वनं ओभासते बुद्धो, सालराजाव फुल्लितो॥
‘‘वनग्गा निक्खमित्वान, बुद्धरंसीभिधावरे।
नळग्गिवण्णसङ्कासा, दिस्वा चित्तं पसादयिं॥
‘‘विचिनं अद्दसं पुप्फं, कणिकारं देवगन्धिकं।
तीणि पुप्फानि आदाय, बुद्धसेट्ठमपूजयिं॥
‘‘बुद्धस्स आनुभावेन, तीणि पुप्फानि मे तदा।
उद्धंवण्टा अधोपत्ता, छायं कुब्बन्ति सत्थुनो॥
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च।
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं॥
‘‘तत्थ मे सुकतं ब्यम्हं, कणिकारीति ञायति।
सट्ठियोजनमुब्बेधं, तिंसयोजनवित्थतं॥
‘‘सहस्सकण्डं सतभेण्डु, धजालु हरितामयं।
सतसहस्सनिय्यूहा, ब्यम्हे पातुभविंसु मे॥
‘‘सोण्णमया मणिमया, लोहितङ्कमयापि च।
फलिकापि च पल्लङ्का, येनिच्छका यदिच्छका॥
‘‘महारहञ्च सयनं, तूलिका विकतीयुतं।
उद्धलोमिञ्च एकन्तं, बिम्बोहनसमायुतं॥
‘‘भवना निक्खमित्वान, चरन्तो देवचारिकं।
यथा इच्छामि गमनं, देवसङ्घपुरक्खतो॥
‘‘पुप्फस्स हेट्ठा तिट्ठामि, उपरिच्छदनं मम।
समन्ता योजनसतं, कणिकारेहि छादितं॥
‘‘सट्ठितूरियसहस्सानि, सायं पातं उपट्ठहुं।
परिवारेन्ति मं निच्चं, रत्तिन्दिवमतन्दिता॥
‘‘तत्थ नच्चेहि गीतेहि, ताळेहि वादितेहि च।
रमामि खिड्डा रतिया, मोदामि कामकामहं॥
‘‘तत्थ भुत्वा पिवित्वा च, मोदामि तिदसे तदा।
नारीगणेहि सहितो, मोदामि ब्यम्हमुत्तमे॥
‘‘सतानं पञ्चक्खत्तुञ्च, देवरज्जमकारयिं।
सतानं तीणिक्खत्तुञ्च, चक्कवत्ती अहोसहं।
पदेसरज्जं विपुलं, गणनातो असङ्खियं॥
‘‘भवे भवे संसरन्तो, महाभोगं लभामहं।
भोगे मे ऊनता नत्थि, बुद्धपूजायिदं फलं॥
‘‘दुवे भवे संसरामि, देवत्ते अथ मानुसे।
अञ्ञं गतिं न जानामि, बुद्धपूजायिदं फलं॥
‘‘दुवे कुले पजायामि, खत्तिये चापि ब्राह्मणे।
नीचे कुले न जानामि, बुद्धपूजायिदं फलं॥
‘‘हत्थियानं अस्सयानं, सिविकं सन्दमानिकं।
लभामि सब्बमेवेतं, बुद्धपूजायिदं फलं॥
‘‘दासीगणं दासगणं, नारियो समलङ्कता।
लभामि सब्बमेवेतं, बुद्धपूजायिदं फलं॥
‘‘कोसेय्यकम्बलियानि , खोमकप्पासिकानि च।
लभामि सब्बमेवेतं, बुद्धपूजायिदं फलं॥
‘‘नववत्थं नवफलं, नवग्गरसभोजनं।
लभामि सब्बमेवेतं, बुद्धपूजायिदं फलं॥
‘‘इमं खाद इमं भुञ्ज, इमम्हि सयने सय।
लभामि सब्बमेवेतं, बुद्धपूजायिदं फलं॥
‘‘सब्बत्थ पूजितो होमि, यसो अच्चुग्गतो मम।
महापक्खो सदा होमि, अभेज्जपरिसो सदा।
ञातीनं उत्तमो होमि, बुद्धपूजायिदं फलं॥
‘‘सीतं उण्हं न जानामि, परिळाहो न विज्जति।
अथो चेतसिकं दुक्खं, हदये मे न विज्जति॥
‘‘सुवण्णवण्णो हुत्वान, संसरामि भवाभवे।
वेवण्णियं न जानामि, बुद्धपूजायिदं फलं॥
‘‘देवलोका चवित्वान, सुक्कमूलेन चोदितो।
सावत्थियं पुरे जातो, महासाले सुअड्ढके॥
‘‘पञ्च कामगुणे हित्वा, पब्बजिं अनगारियं।
जातिया सत्तवस्सोहं, अरहत्तमपापुणिं॥
‘‘उपसम्पादयी बुद्धो, गुणमञ्ञाय चक्खुमा।
तरुणो पूजनीयोहं, बुद्धपूजायिदं फलं॥
‘‘दिब्बचक्खु विसुद्धं मे, समाधिकुसलो अहं।
अभिञ्ञापारमिप्पत्तो, बुद्धपूजायिदं फलं॥
‘‘पटिसम्भिदा अनुप्पत्तो, इद्धिपादेसु कोविदो।
धम्मेसु पारमिप्पत्तो, बुद्धपूजायिदं फलं॥
‘‘तिंसकप्पसहस्सम्हि, यं बुद्धमभिपूजयिं।
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
छळभिञ्ञो पुन हुत्वा सूलतो उट्ठहित्वा परानुद्दयाय आकासे ठत्वा पाटिहारियं दस्सेसि। महाजनो अच्छरियब्भुतचित्तजातो अहोसि। तावदेवस्स वणो संरूळ्हि, सो भिक्खूहि, ‘‘आवुसो, तादिसं दुक्खं अनुभवन्तो कथं त्वं विपस्सनं अनुयुञ्जितुं असक्खी’’ति पुट्ठो, ‘‘पगेव मे, आवुसो, संसारे आदीनवो, सङ्खारानञ्च सभावो सुदिट्ठो, एवाहं तादिसं दुक्खं अनुभवन्तोपि असक्खिं विपस्सनं वड्ढेत्वा विसेसं अधिगन्तु’’न्ति दस्सेन्तो –
‘‘नत्थि कोचि भवो निच्चो, सङ्खारा वापि सस्सता।
उप्पज्जन्ति च ते खन्धा, चवन्ति अपरापरं॥
‘‘एतमादीनवं ञत्वा, भवेनम्हि अनत्थिको।
निस्सटो सब्बकामेहि, पत्तो मे आसवक्खयो’’ति॥ –
इमं गाथाद्वयं अभासि।
तत्थ नत्थि कोचि भवो निच्चोति कम्मभवो उपपत्तिभवो कामभवो रूपभवो अरूपभवो सञ्ञीभवो असञ्ञीभवो नेवसञ्ञीनासञ्ञीभवो एकवोकारभवो चतुवोकारभवो पञ्चवोकारभवोति एवंभेदो, तत्थापि हीनो मज्झिमो उक्कट्ठो दीघायुको सुखबहुलो वोमिस्ससुखदुक्खोति एवंविभागो योकोचि निच्चो धुवो थिरो अपलोकियधम्मो नत्थि तं तं कारणं पटिच्च समुप्पन्नत्ता। यस्मा च एतदेवं, तस्मा सङ्खारा वापि सस्सता नत्थीति योजना। पच्चयेहि सङ्खतत्ता ‘‘सङ्खारा’’ति लद्धनामे हि पञ्चक्खन्धे उपादाय भवसमञ्ञाय सङ्खाराव हुत्वा सम्भूता जरामरणेन च विपरिणमन्तीति असस्सता विपरिणामधम्मा। तथा हि ते ‘‘सङ्खारा’’ति वुच्चन्ति। तेनाह उप्पज्जन्ति च ते खन्धा, चवन्ति अपरापरन्ति। ते भवपरियायेन सङ्खारपरियायेन च वुत्ता पञ्चक्खन्धा यथापच्चयं अपरापरं उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना च जराय परिपीळिता हुत्वा चवन्ति परिभिज्जन्तीति अत्थो। एतेन ‘‘भवो, सङ्खारा’’ति च लद्धवोहारा पञ्चक्खन्धा उदयब्बयसभावाति दस्सेति। यस्मा तिलक्खणं आरोपेत्वा सङ्खारे सम्मसन्तस्स तयोपि भवा आदित्तं विय सङ्खते आदीनवं दोसं पगेव विपस्सनापञ्ञाय जानित्वा अनिच्चलक्खणेहि दिट्ठा सङ्खारा दुक्खानत्ता विभूततरा उपट्ठहन्ति, तेनाह भगवा – ‘‘यदनिच्चं तं दुक्खं, यं दुक्खं तदनत्ता’’ति (सं॰ नि॰ ३.१५)।
यस्मा तिलक्खणं आरोपेत्वा सङ्खारे सम्मसन्तस्स तयोपि भवा आदित्तं विय अगारं सप्पटिभया उपट्ठहन्ति, तस्मा आह ‘‘भवेनम्हि अनत्थिको’’ति। एवं पन सब्बसो भवेहि विनिवत्तियमानस्स कामेसु अपेक्खाय लेसोपि न सम्भवतियेव, तेनाह ‘‘निस्सटो सब्बकामेही’’ति, अम्हीति योजना। मानुसेहि विय दिब्बेहिपि कामेहि निवत्तितचित्तोस्मीति अत्थो। पत्तो मे आसवक्खयोति यस्मा एवं सुपरिमज्जितसङ्खारो भवेसु सुपरिदिट्ठादीनवो कामेसु च अनासत्तमानसो तस्मा सूलमत्थके निसिन्नेनापि मे मया पत्तो अधिगतो आसवक्खयो निब्बानं अरहत्तञ्चाति। अञ्ञेहि च सब्रह्मचारीहि अप्पत्तमानसेहि तदधिगमाय उस्साहो करणीयोति भिक्खूनं ओवादमदासि।
उत्तरत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता।
२. पिण्डोलभारद्वाजत्थेरगाथावण्णना
नयिदंअनयेनातिआदिका आयस्मतो पिण्डोलभारद्वाजत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले सीहयोनियं निब्बत्तित्वा पब्बतगुहायं विहरति। भगवा तस्स अनुग्गहं कातुं गोचराय पक्कन्तकाले सयनगुहं पविसित्वा निरोधं समापज्जित्वा निसीदि। सीहो गोचरं गहेत्वा निवत्तो गुहाद्वारे भगवन्तं दिस्वा हट्ठतुट्ठो जलजथलजपुप्फेहि पूजं कत्वा चित्तं पसादेन्तो भगवतो आरक्खत्थाय अरञ्ञे वाळमिगे अपनेतुं तीसु वेलासु सीहनादं नदन्तो बुद्धगताय सतिया अट्ठासि। यथा पठमदिवसं, एवं सत्ताहं पूजेसि। भगवा सत्ताहच्चयेन निरोधा वुट्ठहित्वा ‘‘वत्तिस्सति इमस्स एत्तको उपनिस्सयो’’ति तस्स पस्सन्तस्सेव आकासं पक्खन्दित्वा विहारमेव गतो। सीहो पालिलेय्यकहत्थी विय बुद्धवियोगदुक्खं अधिवासेतुं असक्कोन्तो कालं कत्वा हंसवतीनगरे महाभोगकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो नगरवासीहि सद्धिं विहारं गतो धम्मदेसनं सुत्वा सत्ताहं महादानं पवत्तेत्वा यावजीवं पुञ्ञानि कत्वा अपरापरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो अम्हाकं भगवतो काले कोसम्बियं रञ्ञो उतेनस्स पुरोहितपुत्तो हुत्वा निब्बत्ति भारद्वाजो नाम नामेन। सो वयप्पत्तो तयो वेदे उग्गहेत्वा पञ्च माणवकसतानि मन्ते वाचेन्तो महग्घसभावेन अननुरूपाचारत्ता तेहि परिच्चज्जन्तो राजगहं गन्त्वा भगवतो भिक्खुसङ्घस्स च लाभसक्कारं दिस्वा सासने पब्बजित्वा भोजने अमत्तञ्ञू हुत्वा विचरन्तो सत्थारा उपायेन मत्तञ्ञुताय पतिट्ठापितो विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५०.१०४-१०९) –
‘‘मिगलुद्दो पुरे आसिं, विपिने विचरं तदा।
अद्दसं विरजं बुद्धं, सब्बधम्मान पारगुं॥
‘‘पियालफलमादाय, बुद्धसेट्ठस्सदासहं।
पुञ्ञक्खेत्तस्स वीरस्स, पसन्नो सेहि पाणिभि॥
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं फलं अददिं तदा।
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
छळभिञ्ञो पन हुत्वा ‘‘भगवतो सम्मुखा यं सावकेहि पत्तब्बं, तं मया पत्त’’न्ति, भिक्खुसङ्घे च ‘‘यस्स मग्गे वा फले वा कङ्खा अत्थि, सो मं पुच्छतू’’ति सीहनादं नदि। तेन तं भगवा, ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं सीहनादिकानं यदिदं पिण्डोलभारद्वाजो’’ति (अ॰ नि॰ १.१८८, १९५) एतदग्गे ठपेसि। सो एकदिवसं अत्तनो सन्तिकं उपगतं गिहिकाले सहायभूतं मच्छरिं मिच्छादिट्ठिब्राह्मणं अनुकम्पमानो तस्स दानकथं कथेत्वा तेन च ‘‘अयं मम धनं विनासेतुकामो’’ति भकुटिं कत्वापि ‘‘तुय्हं एकभत्तं देमी’’ति वुत्ते, ‘‘तं सङ्घस्स देहि मा मय्ह’’न्ति सङ्घस्स परिणामेसि। पुन ब्राह्मणेन ‘‘अयं मं बहूनं दापेतुकामो’’ति अप्पच्चये पकासिते दुतियदिवसं धम्मसेनापतिना सङ्घगताय दक्खिणाय महप्फलभावप्पकासनेन तं पसादेत्वा, ‘‘अयं ब्राह्मणो ‘आहारगेधेन मं दाने नीयोजेसी’ति मञ्ञति, आहारस्स पन मया सब्बसो परिञ्ञातभावं न जानाति, हन्द नं जानापेमी’’ति –
३. वल्लियत्थेरगाथावण्णना
मक्कटो पञ्चद्वारायन्तिआदिका आयस्मतो वल्लियत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो एकतिंसे कप्पे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं केनचिदेव करणीयेन अरञ्ञं गतो तत्थ नारदं नाम पच्चेकसम्बुद्धं रुक्खमूले वसन्तं दिस्वा पसन्नमानसो नळेहि सालं कत्वा तिणेहि छादेत्वा अदासि। चङ्कमनट्ठानञ्चस्स सोधेत्वा वालुका ओकिरित्वा अदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणमहासालस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, वल्लियोतिस्स नामं अहोसि। सो वयप्पत्तो योब्बनमनुप्पत्तो इन्द्रियवसिको हुत्वा विचरन्तो कल्याणमित्तसंसग्गेन भगवन्तं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५०.९३-१०३) –
‘‘हिमवन्तस्साविदूरे, हारितो नाम पब्बतो।
सयम्भू नारदो नाम, रुक्खमूले वसी तदा॥
‘‘नळागारं करित्वान, तिणेन छादयिं अहं।
चङ्कमं सोधयित्वान, सयम्भुस्स अदासहं॥
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च।
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं॥
‘‘तत्थ मे सुकतं ब्यम्हं, नळकुटिकनिम्मितं।
सट्ठियोजनमुब्बेधं, तिंसयोजनवित्थतं॥
‘‘चतुद्दसेसु कप्पेसु, देवलोके रमिं अहं।
एकसत्ततिक्खत्तुञ्च, देवरज्जमकारयिं॥
‘‘चतुत्तिंसतिक्खत्तुञ्च, चक्कवत्ती अहोसहं।
४. गङ्गातीरियत्थेरगाथावण्णना
तिण्णं मे तालपत्तानन्तिआदिका आयस्मतो गङ्गातीरियत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो सासने अभिप्पसन्नो हुत्वा भिक्खुसङ्घस्स पानीयमदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं अञ्ञतरस्स गहपतिस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, ‘‘दत्तो’’तिस्स नामं अहोसि। सो वयप्पत्तो घरावासं वसन्तो अगमनीयट्ठानभावं अजानित्वा वीतिक्कमं कत्वा पुन अगमनीयट्ठानभावं ञत्वा संवेगजातो पब्बजित्वा तं कम्मं जिगुच्छित्वा लूखपटिपत्तिं अनुतिट्ठन्तो पंसुकूलचीवरं छवसित्तसदिसं मत्तिकापत्तञ्च गहेत्वा गङ्गातीरे तीहि तालपत्तेहि कुटिकं कत्वा विहासि, तेनेवस्स गङ्गातीरियोति समञ्ञा अहोसि। सो ‘‘अरहत्तं अप्पत्वा न केनचि सल्लपिस्सामी’’ति चित्तं अधिट्ठाय पठमं संवच्छरं तुण्हीभूतो वचीभेदं अकरोन्तोव विहासि। दुतिये संवच्छरे गोचरगामे अञ्ञतराय इत्थिया ‘‘मूगो नु खो नो’’ति वीमंसितुकामाय पत्ते खीरं आसिञ्चन्तिया हत्थविहारे कतेपि ओकिरिते, ‘‘अलं, भगिनी’’ति वाचं निच्छरि। ततिये पन संवच्छरे अन्तरवस्सेव घटयन्तो वायमन्तो अरहत्तं पापुणि, तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५०.५१-५६) –
‘‘पदुमुत्तरबुद्धस्स , भिक्खुसङ्घे अनुत्तरे।
पसन्नचित्तो सुमनो, पानीघटमपूरयिं॥
‘‘पब्बतग्गे दुमग्गे वा, आकासे वाथ भूमियं।
यदा पानीयमिच्छामि, खिप्पं निब्बत्तते मम॥
‘‘सतसहस्सितो कप्पे, यं दानमददिं तदा।
दुग्गतिं नाभिजानामि, दकदानस्सिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
अरहा पन हुत्वा अत्तनो पुब्बभागपटिपत्तिया विभावनमुखेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –
‘‘तिण्णं मे तालपत्तानं, गङ्गातीरे कुटी कता।
५. अजिनत्थेरगाथावण्णना
अपि चे होति तेविज्जोतिआदिका आयस्मतो अजिनत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो बुद्धसुञ्ञे लोके कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो केनचिदेव करणीयेन अरञ्ञं गतो तत्थ सुचिन्तितं नाम पच्चेकसम्बुद्धं आबाधेन पीळितं निसिन्नं दिस्वा उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा भेसज्जत्थाय पसन्नमानसो घतमण्डं अदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं अञ्ञतरस्स दलिद्दब्राह्मणस्स गेहे पटिसन्धिं गण्हि। तं विजायनकाले अजिनचम्मेन सम्पटिच्छिंसु। तेनस्स अजिनोत्वेव नामं अकंसु। सो भोगसंवत्तनियस्स कम्मस्स अकतत्ता दलिद्दकुले निब्बत्तो वयप्पत्तोपि अप्पन्नपानभोजनो हुत्वा विचरन्तो जेतवनपटिग्गहणे बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.४३.७८-८७) –
‘‘सुचिन्तितं भगवन्तं, लोकजेट्ठं नरासभं।
उपविट्ठं महारञ्ञं, वाताबाधेन पीळितं॥
‘‘दिस्वा चित्तं पसादेत्वा, घतमण्डमुपानयिं।
कतत्ता आचितत्ता च, गङ्गा भागीरथी अयं॥
‘‘महासमुद्दा चत्तारो, घतं सम्पज्जरे मम।
अयञ्च पथवी घोरा, अप्पमाणा असङ्खिया॥
‘‘मम सङ्कप्पमञ्ञाय, भवते मधुसक्करा।
चातुद्दीपा इमे रुक्खा, पादपा धरणीरुहा॥
‘‘मम सङ्कप्पमञ्ञाय, कप्परुक्खा भवन्ति ते।
पञ्ञासक्खत्तुं देविन्दो, देवरज्जमकारयिं॥
६. मेळजिनत्थेरगाथावण्णना
यदाहंधम्ममस्सोसिन्तिआदिका आयस्मतो मेळजिनत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो सुमेधस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं भगवन्तं पिण्डाय गच्छन्तं दिस्वा पसन्नमानसो मधुरं आमोदफलं अदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे बाराणसियं खत्तियकुले निब्बत्तित्वा मेळजिनोति लद्धनामो विज्जासिप्पेसु निप्फत्तिं गतो पण्डितो ब्यत्तो दिसासु पाकटो अहोसि। सो भगवति बाराणसियं इसिपतने विहरन्ते विहारं गन्त्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा तदहेव अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५१.५७-६२) –
‘‘सहस्सरंसी भगवा, सयम्भू अपराजितो।
विवेका वुट्ठहित्वान, गोचरायाभिनिक्खमि॥
‘‘फलहत्थो अहं दिस्वा, उपगच्छिं नरासभं।
पसन्नचित्तो सुमनो, अवटं अददिं फलं॥
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं फलं अददिं तदा।
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
अरहत्तं पन पत्वा अपरभागे भिक्खूहि, ‘‘आवुसो, किं तया उत्तरिमनुस्सधम्मो अधिगतो’’ति पुट्ठो सीहनादं नदन्तो –
‘‘यदाहं धम्ममस्सोसिं, भासमानस्स सत्थुनो।
न कङ्खमभिजानामि, सब्बञ्ञू अपराजिते॥
‘‘सत्थवाहे महावीरे, सारथीनं वरुत्तमे।
७. राधत्थेरगाथावण्णना
यथा अगारं दुच्छन्नन्तिआदिका आयस्मतो राधत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो विहारं गन्त्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो सत्थारा एकं भिक्खुं पटिभानेय्यकानं अग्गट्ठाने ठपियमानं दिस्वा सयं तं ठानन्तरं पत्थेत्वा महादानं पवत्तेसि। सत्थु उळारञ्च पूजं अकासि। सो एवं कतपणिधानो ततो चुतो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं पिण्डाय गच्छन्तं दिस्वा पसन्नमानसो मधुरानि अम्बफलानी अदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो अम्हाकं भगवतो काले राजगहे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा राधोति लद्धनामो वयप्पत्तो हुत्वा घरावासं वसन्तो महल्लककाले पुत्तदारेहि अपसादितो, ‘‘किं मे घरावासेन, पब्बजिस्सामी’’ति विहारं गन्त्वा थेरे भिक्खू उपसङ्कमित्वा पब्बज्जं याचित्वा तेहि ‘‘अयं ब्राह्मणो जिण्णो न सक्कोति वत्तपटिवत्तं पूरेतु’’न्ति पटिक्खित्तो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा अत्तनो अज्झासयं पवेदेत्वा सत्थारा उपनिस्सयसम्पत्तिं ओलोकेत्वा आणत्तेन धम्मसेनापतिना पब्बाजितो विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५१.६३-६७) –
‘‘सुवण्णवण्णं सम्बुद्धं, आहुतीनं पटिग्गहं।
रथियं पटिपज्जन्तं, पादफलं अदासहं॥
‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं फलं अददिं तदा।
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
अरहत्तं पन पत्वा सत्थु सन्तिकावचरो हुत्वा विचरन्तो सत्थु धम्मदेसनापटिभानस्स पच्चयभूतानं पटिभानजाननकानं अग्गो जातो। थेरस्स हि दिट्ठिसमुदाचारञ्च आगम्म दसबलस्स नवनवा धम्मदेसना पटिभाति। तेनाह भगवा – ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं पटिभानेय्यकानं यदिदं राधो’’ति (अ॰ नि॰ १.२१९, २३३)। सो एकदिवसं ‘‘इमे सत्ता अभावनाय रागेन अभिभुय्यन्ति, भावनाय सति तं नत्थी’’ति भावनं थोमेन्तो ‘‘यथा अगार’’न्तिआदिना गाथाद्वयमाह।
१३३-४.तत्थ अगारन्ति यंकिञ्चि गेहं। दुच्छन्नन्ति विरळच्छन्नं छिद्दावछिद्दं। समतिविज्झतीति वस्सवुट्ठि विनिविज्झति। अभावितन्ति तं अगारं वुट्ठि विय भावनाय रहितत्ता अभावितं चित्तं। रागो समतिविज्झतीति न केवलं रागोव दोसमोहमानादयोपि सब्बकिलेसा तथारूपं चित्तं अतिविज्झन्तियेव। सुभावितन्ति समथविपस्सनाभावनाहि सुट्ठु भावितं, एवरूपं चित्तं सुच्छन्नं गेहं वुट्ठि विय रागादयो किलेसा अतिविज्झितुं न सक्कोन्तीति।
राधत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता।
८. सुराधत्थेरगाथावण्णना
खीणाहि मय्हं जातीतिआदिका आयस्मतो सुराधत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो सिखिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं दिस्वा पसन्नमानसो मातुलुङ्गफलं अदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे अनन्तरं वुत्तस्स राधत्थेरस्स कनिट्ठो हुत्वा निब्बत्ति, सुराधोतिस्स नामं अहोसि। सो जेट्ठभातरि राधे पब्बजिते सयम्पि पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५१.६८-७२) –
‘‘कणिकारंव जलितं, पुण्णमायेव चन्दिमं।
जलन्तं दीपरुक्खंव, अद्दसं लोकनायकं॥
‘‘मातुलुङ्गफलं गय्ह, अदासिं सत्थुनो अहं।
दक्खिणेय्यस्स वीरस्स, पसन्नो सेहि पाणिभि॥
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं फलं अददिं तदा।
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
अरहत्तं पन पत्वा सासनस्स निय्यानिकभावदस्सनत्थं अञ्ञं ब्याकरोन्तो ‘‘खीणा ही मय्ह’’न्तिआदिना गाथाद्वयमाह।
१३५-६.तत्थ खीणाति खयं परियोसानं गता। जातीति भवो भवनिब्बत्ति वा। वुसितं जिनसासनन्ति जिनस्स सम्मासम्बुद्धस्स सासनं मग्गब्रह्मचरियं वुट्ठं परिवुट्ठं। पहीनो जालसङ्खातोति सत्तसन्तानस्स ओत्थरणतो निस्सरितुं अप्पदानतो च ‘‘जालसङ्खातो’’ति च लद्धनामा दिट्ठि अविज्जा च पहीना मग्गेन समुच्छिन्ना। भवनेत्ति समूहताति कामभवादिकस्स भवस्स नयनतो पवत्तनतो भवनेत्तिसञ्ञिता तण्हा समुग्घाटिता। यस्सत्थाय पब्बजितोति यस्स अत्थाय यदत्थं अहं अगारस्मा गेहतो अनगारियं पब्बज्जं पब्बजितो उपगतो। सो सब्बेसं ओरम्भागियुद्धम्भागियप्पभेदानं संयोजनानं बन्धनानं खयभूतो अत्थो निब्बानसङ्खातो परमत्थो अरहत्तसङ्खातो सदत्थो च मया अनुप्पत्तो अधिगतोति अत्थो।
सुराधत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता।
९. गोतमत्थेरगाथावण्णना
सुखंसुपन्तीति आयस्मतो गोतमत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं भगवन्तं दिस्वा पसन्नमानसो आमोदफलमदासि। तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा गोतमोति लद्धनामो सत्तवस्सिककाले उपनयनं कत्वा रतनभिक्खं चरित्वा सहस्सं लभित्वा तं तादिसे ठाने ठपेत्वा वतं चरन्तो सोळससत्तरसवस्सुद्देसिककाले अकल्याणमित्तेहि कामेसु परिनीयमानो एकिस्सा रूपूपजीविनिया तं सहस्सभण्डिकं दत्वा ब्रह्मचरियविनासं पत्वा ताय चस्स ब्रह्मचारिरूपं दिस्वा विरत्ताकारे दस्सिते एकरत्तिवासेनेव निब्बिन्नरूपो अत्तनो ब्रह्मचरियनिवासं धनजानिञ्च सरित्वा ‘‘अयुत्तं मया कत’’न्ति विप्पटिसारी अहोसि। सत्था तस्स हेतुसम्पत्तिं चित्ताचारञ्च ञत्वा तस्स आसन्नट्ठाने अत्तानं दस्सेसि। सो सत्थारं दिस्वा पसन्नमानसो उपसङ्कमि, तस्स भगवा धम्मं देसेसि। सो धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजन्तो खुरग्गेयेव अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५१.८०-८४) –
‘‘सुवण्णवण्णं सम्बुद्धं, आहुतीनं पटिग्गहं।
रथियं पटिपज्जन्तं, आमोदमददिं फलं॥
‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं फलं अददिं तदा।
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
अरहत्तं पन पत्वा झानसुखेन फलसुखेन वीतिनामेन्तं एको गिहिसहायो उपगन्त्वा, ‘‘आवुसो, तया रतनभिक्खाय लद्धं पब्बजन्तो किं अकासी’’ति पुच्छि। तं सुत्वा थेरो ‘‘इदं नाम कत’’न्ति अनाचिक्खित्वा मातुगामे दोसं पकासेत्वा अत्तनो वीतरागभावेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो ‘‘सुखं सुपन्ती’’तिआदिना गाथाद्वयमाह।
१३७.तत्थ सुखं सुपन्ति मुनयो, ये इत्थीसु न बज्झरेति ये इत्थीसु विसयभूतासु निमित्तभूतासु वा रागबन्धनेन न बज्झन्ति, ते मुनयो तपस्सिनो संयतिन्द्रिया सुखं सुपन्ति सुखं विहरन्ति, नत्थि तेसं दुक्खन्ति अधिप्पायो। ‘‘सुपन्ती’’ति हि निदस्सनमत्तमेतं। सदा वेरक्खितब्बासूति एकंसेन सब्बकालं रक्खितब्बासु। इत्थियो हि सत्तभूमिके निप्पुरिसे पासादे उपरिभूमियं वसापेत्वापि, कुच्छियं पक्खिपित्वापि न सक्का रक्खितुं, तस्मा ता किट्ठादिगावियो विय सब्बकालं रक्खणीया होन्ति। बहुचित्तताय वा सामिकेन वत्थालङ्कारानुप्पदानादिना चित्तञ्ञथत्ततो सब्बकालं रक्खितब्बा। सरीरसभावं वा मालागन्धादीहि पटिच्छादनवसेन रक्खितब्बचित्तताय रक्खितब्बाति। यासु सच्चं सुदुल्लभन्ति यासु सच्चवचनं लद्धुं न सक्का, इत्थियो हि अग्गिम्पि पविसन्ति, विसम्पि खादन्ति, सत्थम्पि आहरन्ति, उब्बन्धित्वापि कालं करोन्ति, न पन सच्चे ठातुं सक्कोन्ति। तस्मा एवरूपा इत्थियो वज्जेत्वा ठिता मुनयो सुखिता वताति दस्सेति।
१३८.इदानि यस्स अप्पहीनत्ता एवरूपासु इत्थीसुपि बज्झन्ति, तस्स कामस्स अत्तनो सुप्पहीनतं अच्चन्तनिट्ठिततञ्च दस्सेन्तो दुतियं गाथमाह। वधं चरिम्ह ते कामाति अम्भो काम, तव वधं अच्चन्तसमुच्छेदं अरियमग्गेन चरिम्ह, ‘‘वधं चरिम्हसे’’तिपि पाठो, वधाय पहानाय मग्गब्रह्मचरियं अचरिम्हाति अत्थो। अनणा दानि ते मयन्ति इदानि अग्गमग्गपत्तितो पट्ठाय इणभावकराय पहीनत्ता काम ते अनणा मयं, न तुय्हं इणं धारेम। अवीतरागो हि रागस्स वसे वत्तनतो तस्स इणं धारेन्तो विय होति, वीतरागो पन तं अतिक्कमित्वा परमेन चित्तिस्सरियेन समन्नागतो। अनणत्ता एव गच्छाम दानि निब्बानं, यत्थ गन्त्वा न सोचति यस्मिं निब्बाने गमनहेतु सब्बसो सोकहेतूनं अभावतो न सोचति, तं अनुपादिसेसनिब्बानमेव इदानि गच्छाम अनुपापुणामाति अत्थो।
गोतमत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता।
१०. वसभत्थेरगाथावण्णना
पुब्बे हनति अत्तानन्ति आयस्मतो वसभत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो बुद्धसुञ्ञे लोके ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो ब्राह्मणानं विज्जासिप्पेसु निप्फत्तिं गन्त्वा नेक्खम्मज्झासयताय घरावासं पहाय तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा चुद्दससहस्सतापसपरिवारो हिमवन्तस्स अविदूरे समग्गे नाम पब्बते अस्समं कारेत्वा वसन्तो झानाभिञ्ञायो निब्बत्तेत्वा तापसानं ओवादानुसासनियो देन्तो एकदिवसं एवं चिन्तेसि – ‘‘अहं खो दानि इमेहि तापसेहि सक्कतो गरुकतो पूजितो विहरामि, मया पन पूजेतब्बो न उपलब्भति, दुक्खो खो पनायं लोके यदिदं अगरुवासो’’ति। एवं पन चिन्तेत्वा पुरिमबुद्धेसु कताधिकारताय पुरिमबुद्धानं चेतिये अत्तना कतं पूजासक्कारं अनुस्सरित्वा ‘‘यंनूनाहं पुरिमबुद्धे उद्दिस्स पुलिनचेतियं कत्वा पूजं करेय्य’’न्ति हट्ठतुट्ठो इद्धिया पुलिनथूपं सुवण्णमयं मापेत्वा सुवण्णमयादीहि तिसहस्समत्तेहि पुप्फेहि देवसिकं पूजं करोन्तो यावतायुकं पुञ्ञानि कत्वा अपरिहीनज्झानो कालं कत्वा ब्रह्मलोके निब्बत्तो। तत्थपि यावतायुकं ठत्वा ततो चुतो तावतिंसे निब्बत्तित्वा अपरापरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे वेसालियं लिच्छविराजकुले निब्बत्तित्वा वसभोति लद्धनामो वयप्पत्तो भगवतो वेसालिगमने बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५०.५७-९२) –
‘‘हिमवन्तस्साविदूरे, समग्गो नाम पब्बतो।
अस्समो सुकतो मय्हं, पण्णसाला सुमापिता॥
‘‘नारदो नाम नामेन, जटिलो उग्गतापनो।
चतुद्दससहस्सानि, सिस्सा परिचरन्ति मं॥
‘‘पटिसल्लीनको सन्तो, एवं चिन्तेसहं तदा।
सब्बो जनो मं पूजेति, नाहं पूजेमि किञ्चनं॥
‘‘न मे ओवादको अत्थि, वत्ता कोचि न विज्जति।
अनाचरियुपज्झायो, वने वासं उपेमहं॥
२. दुतियवग्गो
१. महाचुन्दत्थेरगाथावण्णना
सुस्सूसाति आयस्मतो महाचुन्दत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले कुम्भकारकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो कुम्भकारकम्मेन जीवन्तो एकदिवसं सत्थारं दिस्वा पसन्नमानसो एकं मत्तिकापत्तं स्वाभिसङ्खतं कत्वा भगवतो अदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे मगधरट्ठे नालकगामे रूपसारिया ब्राह्मणिया पुत्तो सारिपुत्तत्थेरस्स कनिट्ठभाता हुत्वा निब्बत्ति, चुन्दोतिस्स नामं अहोसि। सो वयप्पत्तो धम्मसेनापतिं अनुपब्बजित्वा तं निस्साय विपस्सनं पट्ठपेत्वा घटेन्तो वायमन्तो नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५१.३९-५०) –
‘‘नगरे हंसवतिया, कुम्भकारो अहोसहं।
अद्दसं विरजं बुद्धं, ओघतिण्णमनासवं॥
‘‘सुकतं मत्तिकापत्तं, बुद्धसेट्ठस्सदासहं।
पत्तं दत्वा भगवतो, उजुभूतस्स तादिनो॥
‘‘भवे निब्बत्तमानोहं, सोण्णथाले लभामहं।
रूपिमये च सोवण्णे, तट्टिके च मणीमये॥
‘‘पातियो परिभुञ्जामि, पुञ्ञकम्मस्सिदं फलं।
यसानञ्च धनानञ्च, अग्गभूतो च होमहं॥
‘‘यथापि भद्दके खेत्ते, बीजं अप्पम्पि रोपितं।
सम्माधारं पवेच्छन्ते, फलं तोसेति कस्सकं॥
‘‘तथेविदं पत्तदानं, बुद्धखेत्तम्हि रोपितं।
२. जोतिदासत्थेरगाथावण्णना
ये खो तेति आयस्मतो जोतिदासत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो सिखिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं पिण्डाय गच्छन्तं दिस्वा पसन्नचित्तो कासुमारिकफलं अदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे पादियत्थजनपदे विभवसम्पन्नस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, जोतिदासोतिस्स नामं अहोसि। सो विञ्ञुतं पत्वा घरमावसन्तो एकदिवसं महाकस्सपत्थेरं अत्तनो गामे पिण्डाय चरन्तं दिस्वा पसन्नचित्तो भोजेत्वा थेरस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा अत्तनो गामसमीपे पब्बते महन्तं विहारं कारेत्वा थेरं तत्थ वासेत्वा चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहन्तो थेरस्स धम्मदेसनाय पटिलद्धसंवेगो पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५१.५१-५६) –
‘‘कणिकारंव जोतन्तं, निसिन्नं पब्बतन्तरे।
अद्दसं विरजं बुद्धं, लोकजेट्ठं नरासभं॥
‘‘पसन्नचित्तो सुमनो, सिरे कत्वान अञ्जलिं।
कासुमारिकमादाय, बुद्धसेट्ठस्सदासहं॥
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं फलं अददिं तदा।
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
छळभिञ्ञो पन हुत्वा तीणि पिटकानि उग्गहेत्वा विसेसतो विनयपिटके सुकुसलभावं पत्वा दसवस्सिको परिसुपट्ठाको च हुत्वा बहूहि भिक्खूहि सद्धिं भगवन्तं वन्दितुं सावत्थिं गच्छन्तो अन्तरामग्गे अद्धानपरिस्समविनोदनत्थं तित्थियानं आरामं पविसित्वा एकमन्तं निसिन्नो एकं पञ्चतपं तपन्तं ब्राह्मणं दिस्वा, ‘‘किं, ब्राह्मण, अञ्ञस्मिं तपनीये अञ्ञं तपती’’ति आह। तं सुत्वा ब्राह्मणो कुपितो, ‘‘भो, मुण्डक, किं अञ्ञं तपनीय’’न्ति आह। थेरो तस्स –
‘‘कोपो च इस्सा परहेठना च, मानो च सारम्भमदो पमादो।
३. हेरञ्ञकानित्थेरगाथावण्णना
अच्चयन्तिअहोरत्ताति आयस्मतो हेरञ्ञकानित्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो परेसं भतको हुत्वा जीवन्तो एकदिवसं सुजातस्स नाम सत्थुसावकस्स पंसुकूलं परियेसन्तस्स उपड्ढदुस्सं परिच्चजि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन तावतिंसेसु निब्बत्तित्वा अपरापरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कोसलरञ्ञो गामभोजकस्स चोरवोसासकस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, हेरञ्ञकानीतिस्स नामं अहोसि। सो वयप्पत्तो पितु अच्चयेन रञ्ञा तस्मिंयेव गामभोजकट्ठाने ठपितो जेतवनपटिग्गहणे बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो अत्तनो कनिट्ठस्स तं ठानन्तरं दापेत्वा राजानं आपुच्छित्वा पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५०.३१-४०) –
‘‘पदुमुत्तरभगवतो, सुजातो नाम सावको।
पंसुकूलं गवेसन्तो, सङ्कारे चरते तदा॥
‘‘नगरे हंसवतिया, परेसं भतको अहं।
उपड्ढदुस्सं दत्वान, सिरसा अभिवादयिं॥
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च।
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं॥
‘‘तेत्तिंसक्खत्तुं देविन्दो, देवरज्जमकारयिं।
सत्तसत्ततिक्खत्तुञ्च, चक्कवत्ती अहोसहं॥
‘‘पदेसरज्जं विपुलं, गणनातो असङ्खियं।
उपड्ढदुस्सदानेन, मोदामि अकुतोभयो॥
‘‘इच्छमानो चहं अज्ज, सकाननं सपब्बतं।
४. सोममित्तत्थेरगाथावण्णना
परित्तंदारुन्ति आयस्मतो सोममित्तत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो सिखिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो बुद्धगुणे सुत्वा पसन्नमानसो एकदिवसं किंसुकरुक्खं पुप्फितं दिस्वा पुप्फानि गहेत्वा सत्थारं उद्दिस्स आकासे खिपित्वा पूजेसि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे बाराणसियं ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा सोममित्तोति लद्धनामो तिण्णं वेदानं पारगू हुत्वा विमलेन नाम थेरेन कतपरिचयत्ता अभिण्हं तस्स सन्तिकं गच्छन्तो धम्मं सुत्वा सासने लद्धप्पसादो पब्बजित्वा लद्धूपसम्पदो वत्तपटिवत्तं पूरेन्तो विचरति। विमलत्थेरो पन कुसीतो मिद्धबहुलो रत्तिन्दिवं वीतिनामेति। सोममित्तो ‘‘कुसीतं नाम निस्साय को गुणो’’ति तं पहाय महाकस्सपत्थेरं उपसङ्कमित्वा तस्स ओवादे ठत्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्ते पतिट्ठासि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५०.२५-३०) –
‘‘किंसुकं पुप्फितं दिस्वा, पग्गहेत्वान अञ्जलिं।
बुद्धसेट्ठं सरित्वान, आकासे अभिपूजयिं॥
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च।
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं॥
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं कम्ममकरिं तदा।
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं, भवा सब्बे समूहता।
नागोव बन्धनं छेत्वा, विहरामि अनासवो॥
‘‘स्वागतं वत मे आसि, मम बुद्धस्स सन्तिके।
तिस्सो विज्जा अनुप्पत्ता, कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
५. सब्बमित्तत्थेरगाथावण्णना
जनो जनम्हि सम्बद्धोति आयस्मतो सब्बमित्तत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो द्वानवुते कप्पे तिस्सस्स भगवतो काले नेसादकुले निब्बत्तित्वा वनचारिको हुत्वा वने मिगे वधित्वा मंसं खादन्तो जीवति। अथस्स भगवा अनुग्गण्हनत्थं वसनट्ठानसमीपे तीणि पदचेतियानि दस्सेत्वा पक्कामि। सो अतीतकाले सम्मासम्बुद्धेसु कतपरिचयत्ता चक्कङ्कितानि दिस्वा पसन्नमानसो कोरण्डपुप्फेहि पूजं कत्वा तेन पुञ्ञकम्मेन तावतिंसभवने निब्बत्तित्वा अपरापरं सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थिनगरे ब्राह्मणकुले निब्बत्ति, सब्बमित्तोतिस्स नामं अहोसि। सो विञ्ञुतं पत्तो जेतवनपटिग्गहणे बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा कम्मट्ठानं गहेत्वा अरञ्ञे विहरन्तो वस्सं उपगन्त्वा वुट्ठवस्सो भगवन्तं वन्दितुं सावत्थिं गच्छन्तो अन्तरामग्गे मागविकेहि ओड्डिते पासे मिगपोतकं बद्धं अद्दस। माता पनस्स मिगी पासं अप्पविट्ठापि पुत्तसिनेहेन दूरं न गच्छति, मरणभयेन पाससमीपम्पि न उपगच्छति मिगपोतको च भीतो इतो चितो च परिवत्तेन्तो करुणं विलपति, तं दिस्वा थेरो , ‘‘अहो सत्तानं स्नेहहेतुकं दुक्ख’’न्ति गच्छन्तो ततो परं सम्बहुले चोरे एकं पुरिसं जीवगाहं गहेत्वा पलालवेणिया सरीरं वेठेत्वा झापेन्ते, तञ्च महाविरवं विरवन्तं दिस्वा तदुभयं निस्साय सञ्जातसंवेगो तेसं चोरानं सुणन्तानंयेव –
‘‘जनो जनम्हि सम्बद्धो, जनमेवस्सितो जनो।
जनो जनेन हेठीयति, हेठेति च जनो जनं॥
‘‘को हि तस्स जनेनत्थो, जनेन जनितेन वा।
जनं ओहाय गच्छं तं, हेठयित्वा बहुं जन’’न्ति॥ – गाथाद्वयं अभासि।
तत्थ जनोति अन्धबालजनो। जनम्हीति अञ्ञे जने। सम्बद्धोति तण्हाबन्धनेन बद्धो। ‘‘अयं मे पुत्तो, माता’’तिआदिना पटिबद्धो। अयमेव वा पाठो, ‘‘इमे मं पोसेन्ति, अहं इमे निस्साय जीवामी’’ति पटिबद्धचित्तोति अत्थो। जनमेवस्सितो जनोति ‘‘अयं मे पुत्तो, धीता’’तिआदिना अञ्ञमेव जनं अञ्ञो जनो अस्सितो तण्हाय अल्लीनो परिग्गय्ह ठितो। जनो जनेन हेठीयति, हेठेति च जनो जनन्ति कम्मस्सकताय यथाभूतावबोधस्स च अभावतो अज्झुपेक्खनं अकत्वा लोभवसेन यथा जनो जनं अस्सितो, एवं दोसवसेन जनो जनेन हेठीयति विबाधीयति। ‘‘तयिदं मय्हंव उपरि हेठनफलवसेन परिपतिस्सती’’ति अजानन्तो हेठेति च जनो जनं।
को हि तस्स जनेनत्थोति तस्स अञ्ञजनस्स अञ्ञेन जनेन तण्हावसेन अस्सितेन दोसवसेन हेठितेन वा को अत्थो। जनेन जनितेन वाति मातापिता हुत्वा तेन अञ्ञेन जनेन जनितेन वा को अत्थो। जनं ओहाय गच्छं तं, हेठयित्वा बहुं जनन्ति यस्मा संसारे चरतो जनस्स अयमेवानुरूपा पटिपत्ति, तस्मा तं जनं, तस्स च बाधिका या सा तण्हा च, यो च सो दोसो एव बहुं जनं बाधयित्वा ठितो, तञ्च ओहाय सब्बसो पहाय परिच्चजित्वा गच्छं, तेहि अनुपद्दुतं ठानं गच्छेय्यं पापुणेय्यन्ति अत्थो। एवं पन वत्वा थेरो तावदेव विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरहत्तमपापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५०.१५-२४) –
६. महाकाळत्थेरगाथावण्णना
काळीइत्थीति आयस्मतो महाकाळत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो एकनवुते कप्पे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो केनचिदेव करणीयेन अरञ्ञं गतो तत्थ अञ्ञतरस्स रुक्खस्स साखाय ओलम्बमानं पंसुकूलचीवरं दिस्वा ‘‘अरियद्धजो ओलम्बती’’ति पसन्नचित्तो किङ्कणिपुप्फानि गहेत्वा पंसुकूलं पूजेसि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सेतब्यनगरे सत्थवाहकुले निब्बत्तित्वा महाकाळोति लद्धनामो विञ्ञुतं पत्वा घरावासं वसन्तो पञ्चहि सकटसतेहि भण्डं गहेत्वा वाणिज्जवसेन सावत्थिं गतो एकमन्तं सकटसत्थं निवेसेत्वा अद्धानपरिस्समं विनोदेत्वा अत्तनो परिसाय सद्धिं निसिन्नो सायन्हसमयं गन्धमालादिहत्थे उपासके जेतवनं गच्छन्ते दिस्वा सयम्पि तेहि सद्धिं विहारं गन्त्वा सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा सोसानिकङ्गं अधिट्ठाय सुसाने वसति। अथेकदिवसं काळी नाम एका इत्थी छवडाहिका थेरस्स कम्मट्ठानत्थाय अचिरमतसरीरं उभो सत्थी भिन्दित्वा उभो च बाहू भिन्दित्वा सीसञ्च दधिथालकं विय भिन्दित्वा सब्बं अङ्गपच्चङ्गं सम्बन्धमेव कत्वा थेरस्स ओलोकेतुं योग्यट्ठाने ठपेत्वा एकमन्तं निसीदि। थेरो तं दिस्वा अत्तानं ओवदन्तो –
‘‘काळी इत्थी ब्रहती धङ्करूपा, सत्थिञ्च भेत्वा अपरञ्च सत्थिं।
बाहञ्च भेत्वा अपरञ्च बाहं, सीसञ्च भेत्वा दधिथालकंव।
एसा निसिन्ना अभिसन्दहित्वा॥
‘‘यो वे अविद्वा उपधिं करोति, पुनप्पुनं दुक्खमुपेति मन्दो।
तस्मा पजानं उपधिं न कयिरा, माहं पुन भिन्नसिरो सयिस्स’’न्ति॥ –
गाथाद्वयं अभासि।
तत्थ काळीति तस्सा नामं, काळवण्णत्ता वा एवं वुत्तं। ब्रहतीति महासरीरा आरोहपरिणाहवती। धङ्करूपाति काळवण्णत्ता एव काकसदिसरूपा। सत्थिञ्च भेत्वाति मतसरीरस्स सत्थिं जण्णुभेदनेन भञ्जित्वा। अपरञ्च सत्थिन्ति इतरञ्च सत्थिं भञ्जित्वा। बाहञ्च भेत्वाति बाहट्ठिञ्च अग्गबाहट्ठानेयेव भञ्जित्वा। सीसञ्च भेत्वा दधिथालकंवाति मतसरीरस्स सीसं भिन्दित्वा भिन्नत्ता एव लेड्डुदण्डादीहि पग्घरन्तं दधिथालकं विय, पग्घरन्तं मत्थलुङ्गं कत्वाति अत्थो। एसा निसिन्ना अभिसन्दहित्वाति छिन्नभिन्नावयवं मतसरीरं ते अवयवे यथाठानेयेव ठपनेन सन्दहित्वा सहितं कत्वा मंसापणं पसारेन्ती विय एसा निसिन्ना।
७. तिस्सत्थेरगाथावण्णना
बहूसपत्ते लभतीति आयस्मतो तिस्सत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो पियदस्सिस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो सिप्पेसु निप्फत्तिं गन्त्वा कामेसु आदीनवं दिस्वा घरावासं पहाय तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा अरञ्ञायतने सालवने अस्समं कारेत्वा वसति। भगवा तस्स अनुग्गण्हनत्थं अस्समस्स अविदूरे सालवने निरोधं समापज्जित्वा निसीदि। सो अस्समतो निक्खमित्वा फलाफलत्थाय गच्छन्तो भगवन्तं दिस्वा पसन्नमानसो चत्तारो दण्डे ठपेत्वा भगवतो उपरि पुप्फिताहि सालसाखाहि साखामण्डपं कत्वा सत्ताहं नवनवेहि सालपुप्फेहि भगवन्तं पूजेन्तो अट्ठासि बुद्धारम्मणं पीतिं अविजहन्तो। सत्था सत्ताहस्स अच्चयेन निरोधतो वुट्ठहित्वा भिक्खुसङ्घं चिन्तेसि। तावदेव सतसहस्समत्ता खीणासवा सत्थारं परिवारेसुं। भगवा तस्स भाविनिं सम्पत्तिं विभावेन्तो अनुमोदनं वत्वा पक्कामि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा तिस्सोति लद्धनामो वयप्पत्तो तिण्णं वेदानं पारगू हुत्वा पञ्चमत्तानि माणवकसतानि मन्ते वाचेन्तो लाभग्गयसग्गप्पत्तो हुत्वा सत्थु राजगहगमने बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.४९.१९०-२२०) –
‘‘अज्झोगाहेत्वा सालवनं, सुकतो अस्समो मम।
सालपुप्फेहि सञ्छन्नो, वसामि विपिने तदा॥
‘‘पियदस्सी च भगवा, सयम्भू अग्गपुग्गलो।
विवेककामो सम्बुद्धो, सालवनमुपागमि॥
‘‘अस्समा अभिनिक्खम्म, पवनं अगमासहं।
मूलफलं गवेसन्तो, आहिण्डामि वने तदा॥
‘‘तत्थद्दसासिं सम्बुद्धं, पियदस्सिं महायसं।
सुनिसिन्नं समापन्नं, विरोचन्तं महावने॥
८. किमिलत्थेरगाथावण्णना
पाचीनवंसदायम्हीतिआदिका आयस्मतो किमिलत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? तस्स पुब्बयोगो संवेगुप्पत्ति पब्बज्जा च एककनिपाते ‘‘अभिसत्तो’’ति गाथाय संवण्णनायं वुत्तायेव। ताय च गाथाय थेरेन अत्तनो विसेसाधिगमस्स कारणं दस्सितं। इध पन अधिगतविसेसस्स अत्तनो आयस्मता च अनुरुद्धेन आयस्मता च नन्दियेन सह समग्गवासो दस्सितोति वेदितब्बं। समग्गवासं पन वसन्ता ते यथा च वसिंसु, तं दस्सेन्तो –
‘‘पाचीनवंसदायम्हि, सक्यपुत्ता सहायका।
पहायानप्पके भोगे, उञ्छे पत्तागते रता॥
‘‘आरद्धवीरिया पहितत्ता, निच्चं दळ्हपरक्कमा।
रमन्ति धम्मरतिया, हित्वान लोकियं रति’’न्ति॥ – गाथाद्वयं अभासि।
तत्थ पाचीनवंसदायम्हीति पाचीनवंसनामके रक्खितगोपिते सहपरिच्छेदे वने। तञ्हि वनं गामस्स पाचीनदिसायं ठितत्ता वंसगुम्बपरिक्खित्तत्ता च ‘‘पाचीनवंसदायो’’ति वुत्तो, वंसवनभावेन वाति। सक्यपुत्ताति अनुरुद्धत्थेरादयो सक्यराजकुमारा। सहायकाति संवेगुप्पत्तिपब्बज्जासमणधम्मकरणसंवासेहि सह अयनतो पवत्तनतो सहायका। पहायानप्पके भोगेति उळारेन पुञ्ञानुभावेन अधिगते कुलपरम्परागते च महन्ते भोगक्खन्धे छड्डेत्वा। ‘‘सहायानप्पके’’तिपि पाळि। उञ्छे पत्तागते रताति उञ्छाचरियाय आभतत्ता उञ्छे पत्ते आगतत्ता पत्तागते पत्तपरियापन्ने रता अभिरता, सङ्घभत्तादिअतिरेकलाभं पटिक्खिपित्वा जङ्घबलं निस्साय भिक्खाचरियाय लद्धेन मिस्सकभत्तेनेव सन्तुट्ठाति अत्थो।
आरद्धवीरियाति उत्तमत्थस्स अधिगमाय आदितोव पगेव सम्पादितवीरिया। पहितत्ताति निन्नपोणपब्भारभावेन कालेन कालं समापज्जनेन च निब्बानं पतिपेसितचित्ता। निच्चं दळ्हपरक्कमाति वत्तपटिपत्तीसु दिट्ठधम्मसुखविहारानुयोगेन सब्बकालं असिथिलपरक्कमा। रमन्ति धम्मरतिया, हित्वान लोकियं रतिन्ति लोके विदितताय लोकपरियापन्नताय च लोकियं रूपारम्मणादिरतिं पहाय मग्गपञ्ञाय पजहित्वा लोकुत्तरधम्मरतिया अग्गफलनिब्बानाभिरतिया च रमन्ति अभिरमन्तीति।
किमिलत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता।
९. नन्दत्थेरगाथावण्णना
अयोनिसो मनसिकाराति आयस्मतो नन्दत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो भगवतो सन्तिके धम्मं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं इन्द्रियेसु गुत्तद्वारानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा सयम्पि तं ठानन्तरं पत्थेन्तो भगवतो भिक्खुसङ्घस्स च पूजासक्कारबहुलं महादानं पवत्तेत्वा, ‘‘अहम्पि अनागते तुम्हादिसस्स बुद्धस्स एवरूपो सावको भवेय्य’’न्ति पणिधानं कत्वा ततो पट्ठाय देवमनुस्सेसु संसरन्तो अत्थदस्सिस्स भगवतो काले विनताय नाम नदिया महन्तो कच्छपो हुत्वा निब्बत्तो एकदिवसं सत्थारं नदिया पारं गन्तुं तीरे ठितं दिस्वा सयं भगवन्तं तारेतुकामो सत्थु पादमूले निपज्जि । सत्था तस्स अज्झासयं ओलोकेत्वा पिट्ठिं अभिरुहि। सो हट्ठतुट्ठो वेगेन सोतं छिन्दन्तो सीघतरं परतीरमेव पापेसि। भगवा तस्स अनुमोदनं वदन्तो भाविनिं सम्पत्तिं कथेत्वा पक्कामि।
सो तेन पुञ्ञकम्मेन सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कपिलवत्थुस्मिं सुद्धोदनमहाराजस्स पुत्तो हुत्वा महापजापतिया गोतमिया कुच्छिम्हि निब्बत्ति। तस्स नामग्गहणदिवसे ञातिसङ्घं नन्देन्तो जातोति नन्दोत्वेव नामं अकंसु। तस्स वयप्पत्तकाले सत्था पवत्तवरधम्मचक्को लोकानुग्गहं करोन्तो कपिलवत्थुं गन्त्वा ञातिसमागमे पोक्खरवस्सं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा वेस्सन्तरजातकं (जा॰ २.२२.१६५५ आदयो) कथेत्वा दुतियदिवसे पिण्डाय पविट्ठो ‘‘उत्तिट्ठे नप्पमज्जेय्या’’ति (ध॰ प॰ १६८) गाथाय पितरं सोतापत्तिफले पतिट्ठापेत्वा निवेसनं गन्त्वा ‘‘धम्मं चरे सुचरित’’न्ति (ध॰ प॰ १६९) गाथाय महापजापतिं सोतापत्तिफले राजानं सकदागामिफले पतिट्ठापेत्वा ततिये दिवसे नन्दकुमारस्स अभिसेकनिवेसनप्पवेसनविवाहमङ्गलेसु वत्तमानेसु पिण्डाय पविसित्वा नन्दकुमारस्स हत्थे पत्तं दत्वा मङ्गलं वत्वा तस्स हत्थतो पत्तं अगहेत्वाव विहारं गतो तं पत्तहत्थं विहारं आगतं अनिच्छमानंयेव पब्बाजेत्वा तथा पब्बजितत्तायेव अनभिरतिया पीळितं ञत्वा उपायेन तस्स तं अनभिरतिं विनोदेसि। सो योनिसो पटिसङ्खाय विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.४९.१४८-१६३) –
‘‘अत्थदस्सी तु भगवा, सयम्भू लोकनायको।
विनतानदिया तीरं, उपागच्छि तथागतो॥
‘‘उदका अभिनिक्खम्म, कच्छपो वारिगोचरो।
बुद्धं तारेतुकामोहं, उपेसिं लोकनायकं॥
‘‘अभिरूहतु मं बुद्धो, अत्थदस्सी महामुनि।
१०. सिरिमत्थेरगाथावण्णना
परे च नं पसंसन्तीति आयस्मतो सिरिमत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो पारमियो पूरेत्वा तुसितभवने ठितकाले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो तिण्णं वेदानं पारगू सनिघण्डुकेटुभानं सक्खरप्पभेदानं इतिहासपञ्चमानं पदको वेय्याकरणो लोकायतमहापुरिसलक्खणेसु अनवयो नेक्खम्मज्झासयताय कामे पहाय तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा चतुरासीतिसहस्सपरिमाणेन तापसगणेन परिवुतो हिमवन्तप्पदेसे देवताभिनिम्मिते अस्समे झानाभिञ्ञायो निब्बत्तेत्वा वसन्तो पुरिमबुद्धेसु कताधिकारताय लक्खणमन्तेसु आगतनियामेन च बुद्धगुणे अनुस्सरित्वा अतीते बुद्धे उद्दिस्स अञ्ञतरस्मिं नदीनिवत्तने पुलिनचेतियं कत्वा पूजासक्काराभिरतो अहोसि। तं दिस्वा तापसा, ‘‘कं उद्दिस्स अयं पूजासक्कारो करीयती’’ति पुच्छिंसु। सो तेसं लक्खणमन्ते आहरित्वा तत्थ आगतानि महापुरिसलक्खणानि विभजित्वा तदनुसारेन अत्तनो बले ठत्वा बुद्धगुणे कित्तेसि। तं सुत्वा तेपि तापसा पसन्नमानसा ततो पट्ठाय सम्मासम्बुद्धं उद्दिस्स थूपपूजं करोन्ता विहरन्ति।
तेन च समयेन पदुमुत्तरबोधिसत्तो तुसितकाया चवित्वा मातुकुच्छिं ओक्कन्तो होति। चरिमभवे द्वत्तिंस पुब्बनिमित्तानि पातुरहेसुं , सब्बे च अच्छरियब्भूतधम्मा। तापसो तानि अन्तेवासिकानं दस्सेत्वा भिय्योसोमत्ताय सम्मासम्बुद्धेसु तेसं पसादं वड्ढेत्वा कालं कत्वा ब्रह्मलोके निब्बत्तित्वा तेहि अत्तनो सरीरस्स पूजाय करीयमानाय दिस्समानरूपो आगन्त्वा, ‘‘अहं तुम्हाकं आचरियो ब्रह्मलोके निब्बत्तो, तुम्हे अप्पमत्ता पुलिनचेतियपूजमनुयुञ्जथ, भावनाय च युत्तप्पयुत्ता होथा’’ति वत्वा ब्रह्मलोकमेव गतो।
एवं सो देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं गहपतिकुले निब्बत्ति, तस्स जातदिवसतो पट्ठाय तस्मिं कुले सिरिसम्पत्तिया वड्ढमानत्ता सिरिमात्वेव नामं अकंसु। तस्स पदसा गमनकाले कनिट्ठभाता निब्बत्ति, तस्स ‘‘अयं सिरिं वड्ढेन्तो जातो’’ति सिरिवड्ढोति नामं अकंसु। ते उभोपि जेतवनप्पटिग्गहणे बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धा पब्बजिंसु। तेसु सिरिवड्ढो न ताव उत्तरिमनुस्सधम्मस्स लाभी अहोसि, चतुन्नं पच्चयानं लाभी, गहट्ठपब्बजितानं सक्कतो गरुकतो, सिरिमत्थेरो पन पब्बजितकालतो पट्ठाय तादिसेन कम्मच्छिद्देन अप्पलाभी अहोसि बहुजनासम्भावितो, समथविपस्सनासु कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.४९.१११-१४७) –
‘‘पब्बते हिमवन्तम्हि, देवलो नाम तापसो।
तत्थ मे चङ्कमो आसि, अमनुस्सेहि मापितो॥
३. ततियवग्गो
१. उत्तरत्थेरगाथावण्णना
खन्धामया परिञ्ञाताति आयस्मतो उत्तरत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्तो इतो चतुनवुते कप्पे सिद्धत्थस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो सासने लद्धप्पसादो हुत्वा उपासकत्तं पटिवेदेसि। सो सत्थरि परिनिब्बुते अत्तनो ञातके सन्निपातेत्वा बहुं पूजासक्कारं सम्भरित्वा धातुपूजं अकासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे साकेते ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा उत्तरोति लद्धनामो वयप्पत्तो केनचिदेव करणीयेन सावत्थिं गतो कण्डम्बमूले कतं यमकपाटिहारियं दिस्वा पसीदित्वा पुन काळकारामसुत्तदेसनाय (अ॰ नि॰ ४.२४) अभिवड्ढमानसद्धो पब्बजित्वा सत्थारा सद्धिं राजगहं गन्त्वा उपसम्पज्जित्वा तत्थेव वसन्तो विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.४९.१०६-११०) –
‘‘निब्बुते लोकनाथम्हि, सिद्धत्थे लोकनायके।
मम ञाती समानेत्वा, धातुपूजं अकासहं॥
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं धातुमभिपूजयिं।
दुग्गतिं नाभिजानामि, धातुपूजायिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
छळभिञ्ञो पन हुत्वा सत्थरि सावत्थियं विहरन्ते बुद्धुपट्ठानत्थं राजगहतो सावत्थिं उपगतो भिक्खूहि ‘‘किं, आवुसो, पब्बज्जाकिच्चं तया मत्थकं पापित’’न्ति पुट्ठो अञ्ञं ब्याकरोन्तो –
‘‘खन्धा मया परिञ्ञाता, तण्हा मे सुसमूहता।
भाविता मम बोज्झङ्गा, पत्तो मे आसवक्खयो॥
‘‘सोहं खन्धे परिञ्ञाय, अब्बहित्वान जालिनिं।
भावयित्वान बोज्झङ्गे, निब्बायिस्सं अनासवो’’ति॥ – गाथाद्वयं अभासि।
२. भद्दजित्थेरगाथावण्णना
पनादोनाम सो राजाति आयस्मतो भद्दजित्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो ब्राह्मणानं विज्जासिप्पेसु पारं गन्त्वा कामे पहाय तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा अरञ्ञायतने अस्समं कारेत्वा वसन्तो एकदिवसं सत्थारं आकासेन गच्छन्तं दिस्वा पसन्नमानसो अञ्जलिं पग्गय्ह अट्ठासि। सत्था तस्स अज्झासयं ञत्वा आकासतो ओतरि। ओतिण्णस्स पन भगवतो मधुञ्च भिसमुळालञ्च सप्पिञ्च खीरञ्च उपनामेसि, तस्स तं भगवा अनुकम्पं उपादाय पटिग्गहेत्वा अनुमोदनं वत्वा पक्कामि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन तुसिते निब्बत्तो तत्थ यावतायुकं ठत्वा ततो अपरापरं सुगतीसुयेव संसरन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले महद्धनो सेट्ठि हुत्वा अट्ठसट्ठिभिक्खुसहस्सं भोजेत्वा तिचीवरेन अच्छादेसि।
एवं बहुं कुसलं कत्वा देवलोके निब्बत्तित्वा तत्थ यावतायुकं ठत्वा ततो चवित्वा मनुस्सेसु उप्पन्नो बुद्धसुञ्ञे लोके पञ्च पच्चेकबुद्धसतानि चतूहि पच्चयेहि उपट्ठहित्वा ततो चुतो राजकुले निब्बत्तित्वा रज्जं अनुसासन्तो पुत्तं पच्चेकबोधिं अधिगन्त्वा ठितं उपट्ठहित्वा तस्स परिनिब्बुतस्स धातुयो गहेत्वा चेतियं कत्वा पूजेसि। एवं तत्थ तत्थ तानि पुञ्ञानि कत्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे भद्दियनगरे असीतिकोटिविभवस्स भद्दियसेट्ठिस्स एकपुत्तको हुत्वा निब्बत्ति, भद्दजीतिस्स नामं अहोसि। तस्स किर इस्सरियभोगपरिवारादिसम्पत्ति चरिमभवे बोधिसत्तस्स विय अहोसि।
तदा सत्था सावत्थियं वस्सं वसित्वा भद्दजिकुमारं सङ्गण्हितुं महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं भद्दियनगरं गन्त्वा जातियावने वसि तस्स ञाणपरिपाकं आगमयमानो। सोपि उपरि पासादे निसिन्नो सीहपञ्जरं विवरित्वा ओलोकेन्तो भगवतो सन्तिके धम्मं सोतुं गच्छन्तं महाजनं दिस्वा ‘‘कत्थायं महाजनो गच्छती’’ति पुच्छित्वा तं कारणं सुत्वा सयम्पि महता परिवारेन सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुणन्तो सब्बाभरणपटिमण्डितोव सब्बकिलेसे खेपेत्वा अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५६.९८-११६) –
‘‘ओग्गय्ह यं पोक्खरणिं, नानाकुञ्जरसेवितं।
उद्धरामि भिसं तत्थ, घासहेतु अहं तदा॥
‘‘भगवा तम्हि समये, पदुमुत्तरसव्हयो।
रत्तम्बरधरो बुद्धो, गच्छते अनिलञ्जसे॥
३. सोभितत्थेरगाथावण्णना
सतिमा पञ्ञवाति आयस्मतो सोभितत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं पुब्बेनिवासञाणलाभीनं भिक्खूनं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा सयम्पि तं ठानन्तरं उद्दिस्स पत्थनं कत्वा पुञ्ञानि कत्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो सुमेधस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो ब्राह्मणानं विज्जासिप्पेसु निप्फत्तिं गन्त्वा नेक्खम्माधिमुत्तो घरावासं पहाय तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा हिमवन्तस्स समीपे अरञ्ञायतने अस्समं कारेत्वा वनमूलफलाफलेन यापेन्तो बुद्धुप्पादं सुत्वा सब्बत्थ एकरत्तिवासेनेव भद्दवतीनगरे सत्थारं उपसङ्कमित्वा पसन्नमानसो ‘‘तुवं सत्था च केतु चा’’तिआदीहि छहि गाथाहि अभित्थवि , सत्था चस्स भाविनिं सम्पत्तिं पकासेसि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्ति। सोभितोतिस्स नामं अकंसु। सो अपरेन समयेन सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा छळभिञ्ञो अहोसि। पुब्बेनिवासञाणे चिण्णवसी च अहोसि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.४९.४६-७४) –
‘‘दक्खिणे हिमवन्तस्स, सुकतो अस्समो मम।
उत्तमत्थं गवेसन्तो, वसामि विपिने तदा॥
‘‘लाभालाभेन सन्तुट्ठो, मूलेन च फलेन च।
अन्वेसन्तो आचरियं, वसामि एकको अहं॥
‘‘सुमेधो नाम सम्बुद्धो, लोके उप्पज्जि तावदे।
चतुसच्चं पकासेति, उद्धरन्तो महाजनं॥
‘‘नाहं सुणोमि सम्बुद्धं, नपि मे कोचि संसति।
अट्ठवस्से अतिक्कन्ते, अस्सोसिं लोकनायकं॥
‘‘अग्गिदारुं नीहरित्वा, सम्मज्जित्वान अस्समं।
४. वल्लियत्थेरगाथावण्णना
यंकिच्चं दळ्हवीरियेनातिआदिका आयस्मतो वल्लियत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो सुमेधस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो विज्जासिप्पेसु निप्फत्तिं गतो असीतिकोटिविभवं पहाय तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा पब्बतपादे अरञ्ञायतने एकिस्सा नदिया तीरे अस्समं कारेत्वा विहरन्तो अत्तनो अनुग्गण्हनत्थं उपगतं सत्थारं दिस्वा पसन्नमानसो अजिनचम्मं पत्थरित्वा अदासि । तत्थ निसिन्नं भगवन्तं पुप्फेहि च चन्दनेन च पूजेत्वा अम्बफलानि दत्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दि। तस्स भगवा निसिन्नासनसम्पत्तिं पकासेन्तो अनुमोदनं वत्वा पक्कामि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे वेसालियं ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा ‘‘कण्हमित्तो’’ति लद्धनामो वयप्पत्तो सत्थु वेसालिगमने बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो महाकच्चानत्थेरस्स सन्तिके पब्बजि। सो मन्दपञ्ञो दन्धपरक्कमो च हुत्वा चिरं कालं विञ्ञुं सब्रह्मचारिं निस्सायेव वसति। भिक्खू ‘‘यथा नाम वल्लि रुक्खादीसु किञ्चि अनिस्साय वड्ढितुं न सक्कोति, एवमयम्पि कञ्चि पण्डितं अनिस्साय वड्ढितुं न सक्कोती’’ति वल्लियोत्वेव समुदाचरिंसु। अपरभागे पन वेणुदत्तत्थेरं उपसङ्कमित्वा तस्स ओवादे ठत्वा सतो सम्पजानो हुत्वा विहरन्तो ञाणस्स परिपाकं गतत्ता पटिपत्तिक्कमं थेरं पुच्छन्तो –
‘‘यं किच्चं दळ्हवीरियेन, यं किच्चं बोद्धुमिच्छता।
करिस्सं नावरज्झिस्सं, पस्स वीरियं परक्कमं॥
‘‘त्वञ्च मे मग्गमक्खाहि, अञ्जसं अमतोगधं।
अहं मोनेन मोनिस्सं, गङ्गासोतोव सागर’’न्ति॥ – गाथाद्वयं अभासि।
तत्थ यं किच्चं दळ्हवीरियेनाति दळ्हेन वीरियेन थिरेन परक्कमेन, दळ्हवीरियेन वा पुरिसधोरय्हेन यं किच्चं कातब्बं पटिपज्जितब्बं। यं किच्चं बोद्धुमिच्छताति चत्तारि अरियसच्चानि निब्बानमेव वा बोद्धुं बुज्झितुं इच्छन्तेन पटिविज्झितुकामेन यं किच्चं करणीयं। करिस्सं नावरज्झिस्सन्ति तमहं दानि करिस्सं न विराधेस्सं, यथानुसिट्ठं पटिपज्जिस्सामि। पस्स वीरियं परक्कमन्ति यथा पटिपज्जमाने धम्मे विधिना ईरणतो ‘‘वीरियं’’, परं परं ठानं अक्कमनतो ‘‘परक्कमो’’ति च लद्धनामं सम्मावायामं पस्स न सद्धमेवाति अत्तनो कत्तुकामतं दस्सेति।
त्वञ्चाति कम्मट्ठानदायकं कल्याणमित्तं आलपति। मेति मय्हं। मग्गमक्खाहीति अरियमग्गं कथेहि, लोकुत्तरमग्गसम्पापकं चतुसच्चकम्मट्ठानं कथेहीति अत्थो। अञ्जसन्ति उजुकं मज्झिमपटिपदाभावेन अन्तद्वयस्स अनुपगमनतो। अमते निब्बाने सम्पापकभावेन पतिट्ठितत्ता अमतोगधं। मोनेनाति ञाणेन मग्गपञ्ञाय। मोनिस्सन्ति जानिस्सं निब्बानं पटिविज्झिस्सं पापुणिस्सं। गङ्गासोतोव सागरन्ति यथा गङ्गाय सोतो सागरं समुद्दं अविरज्झन्तो एकंसतो ओगाहति, एवं ‘‘अहं कम्मट्ठानं अनुयुञ्जन्तो मग्गञाणेन निब्बानं अधिगमिस्सामि, तस्मा तं कम्मट्ठानं मे आचिक्खथा’’ति थेरं कम्मट्ठानं याचि।
५. वीतसोकत्थेरगाथावण्णना
केसे मे ओलिखिस्सन्तीतिआदिका आयस्मतो वीतसोकत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो सिद्धत्थस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा ब्राह्मणानं विज्जासिप्पेसु निप्फत्तिं गतो कामे पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा महता इसिगणेन परिवुतो अरञ्ञे वसन्तो बुद्धुप्पादं सुत्वा हट्ठतुट्ठो ‘‘उदुम्बरपुप्फसदिसा दुल्लभदस्सना बुद्धा भगवन्तो, इदानेव उपगन्तब्बा’’ति महतिया परिसाय सद्धिं सत्थारं दट्ठुं गच्छन्तो दियड्ढयोजने सेसे ब्याधिको हुत्वा बुद्धगताय सञ्ञाय कालङ्कतो देवेसु उप्पज्जित्वा अपरापरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे अट्ठारसवस्साधिकानं द्विन्नं वस्ससतानं मत्थके धम्मासोकरञ्ञो कनिट्ठभाता हुत्वा निब्बत्ति, तस्स वीतसोकोति नाम अहोसि। सो वयप्पत्तो खत्तियकुमारेहि सिक्खितब्बविज्जासिप्पेसु निप्फत्तिं गतो गिरिदत्तत्थेरं निस्साय गिहिभूतो सुत्तन्तपिटके अभिधम्मपिटके च विसारदो हुत्वा एकदिवसं मस्सुकम्मसमये कप्पकस्स हत्थतो आदासं गहेत्वा कायं ओलोकेन्तो वलितपलितादीनि दिस्वा सञ्जातसंवेगो विपस्सनाय चित्तं ओतारेत्वा भावनं उस्सुक्कापेत्वा तस्मिंयेव आसने सोतापन्नो हुत्वा गिरिदत्तत्थेरस्स सन्तिके पब्बजित्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.४९.९-२६) –
‘‘अज्झायको मन्तधरो, तिण्णं वेदान पारगू।
लक्खणे इतिहासे च, सनिघण्डुसकेटुभे॥
‘‘नदीसोतपटिभागा, सिस्सा आयन्ति मे तदा।
तेसाहं मन्ते वाचेमि, रत्तिन्दिवमतन्दितो॥
‘‘सिद्धत्थो नाम सम्बुद्धो, लोके उप्पज्जि तावदे।
तमन्धकारं नासेत्वा, ञाणालोकं पवत्तयि॥
‘‘मम अञ्ञतरो सिस्सो, सिस्सानं सो कथेसि मे।
सुत्वान ते एतमत्थं, आरोचेसुं ममं तदा॥
‘‘बुद्धो लोके समुप्पन्नो, सब्बञ्ञू लोकनायको।
६. पुण्णमासत्थेरगाथावण्णना
पञ्च नीवरणे हित्वातिआदिका आयस्मतो पुण्णमासत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो तिस्सस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थरि अरञ्ञे विहरन्ते पंसुकूलचीवरं दुमसाखाय लग्गेत्वा गन्धकुटिं पविट्ठे धनुहत्थो गहनं पविट्ठो सत्थु पंसुकूलं दिस्वा पसन्नमानसो धनुं निक्खिपित्वा बुद्धगुणे अनुस्सरित्वा पंसुकूलं वन्दि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं कुटुम्बियकुले निब्बत्ति। तस्स किर जातदिवसे तस्मिं गेहे सब्बभाजनानि सुवण्णरतनमयेहि मासेहि परिपुण्णानेव अहेसुं। तेनस्स पुण्णमासोत्वेव नामं अकंसु। सो वयप्पत्तो दारपरिग्गहं कत्वा एकस्मिं पुत्ते उप्पन्ने घरावासं पहाय पब्बजित्वा गामकावासे वसन्तो घटेन्तो वायमन्तो छळभिञ्ञो अहोसि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.४९.१-८) –
‘‘तिस्सो नामासि भगवा, सयम्भू अग्गपुग्गलो।
पंसुकूलं ठपेत्वान, विहारं पाविसी जिनो॥
‘‘विनतं धनुमादाय, भक्खत्थाय चरिं अहं।
मण्डलग्गं गहेत्वान, काननं पाविसिं अहं॥
‘‘तत्थद्दसं पंसुकूलं, दुमग्गे लग्गितं तदा।
चापं तत्थेव निक्खिप्प, सिरे कत्वान अञ्जलिं॥
‘‘पसन्नचित्तो सुमनो, विपुलाय च पीतिया।
बुद्धसेट्ठं सरित्वान, पंसुकूलं अवन्दहं॥
‘‘द्वेनवुते इतो कप्पे, पंसुकूलमवन्दहं।
दुग्गतिं नाभिजानामि, वन्दनाय इदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
७. नन्दकत्थेरगाथावण्णना
यथापिभद्दो आजञ्ञोति आयस्मतो नन्दकत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि करोन्तो सिखिस्स भगवतो काले पच्चन्तदेसे उप्पज्जित्वा विञ्ञुतं पत्तो वनचारिको हुत्वा विचरन्तो एकदिवसं सत्थु चङ्कमनट्ठानं दिस्वा पसन्नचित्तो वालुका ओकिरि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे चम्पायं गहपतिकुले निब्बत्ति, तस्स नन्दकोति नामं अकंसु। जेट्ठकभाता पनस्स भरतो नाम। तस्स पुब्बयोगो अनन्तरवत्थुस्मिं आविभविस्सति। ते उभोपि विञ्ञुतं पत्वा आयस्मन्तं सोणं कोळिविसं पब्बजितं सुत्वा ‘‘सोणोपि नाम तथासुखुमालो पब्बजि, किमङ्गं पन मय’’न्ति पब्बजिंसु। तेसु भरतो नचिरस्सेव विपस्सनं वड्ढेत्वा छळभिञ्ञो अहोसि। नन्दको पन किलेसानं बलवभावेन ताव विपस्सनं उस्सुक्कापेतुं नासक्खि, विपस्सनाय कम्मं करोति एव। अथस्स भरतत्थेरो आसयं ञत्वा अवस्सयो भवितुकामो तं पच्छासमणं कत्वा विहारतो निक्खमित्वा मग्गसमीपे निसिन्नो विपस्सनाकथं कथेसि।
तेन च समयेन सकटसत्थे गच्छन्ते एको सकटे युत्तो गोणो चिक्खल्लट्ठाने सकटं उद्धरितुं असक्कोन्तो परिपति। ततो नं सत्थवाहो सकटा मोचेत्वा तिणञ्च पानीयञ्च दत्वा परिस्समं अपनेत्वा पुन धुरे योजेसि। ततो गोणो वूपसन्तपरिस्समो लद्धबलो तं सकटं चिक्खल्लट्ठानतो उद्धरित्वा थले पतिट्ठापेसि। अथ भरतत्थेरो नन्दकस्स ‘‘पस्ससि नो त्वं, आवुसो नन्दक, इमस्स कम्म’’न्ति तं निदस्सेत्वा तेन ‘‘पस्सामी’’ति वुत्ते ‘‘इममत्थं सुट्ठु उपधारेही’’ति आह। इतरो ‘‘यथायं गोणो वूपसन्तपरिस्समो पङ्कट्ठानतो भारं उब्बहति, एवं मयापि संसारपङ्कतो अत्ता उद्धरितब्बो’’ति तमेवारम्मणं कत्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.४८.९०-९५) –
‘‘मिगलुद्दो पुरे आसिं, अरञ्ञे कानने अहं।
वातमिगं गवेसन्तो, चङ्कमं अद्दसं अहं॥
‘‘उच्छङ्गेन पुलिनं गय्ह, चङ्कमे ओकिरिं अहं।
पसन्नचित्तो सुमनो, सुगतस्स सिरीमतो॥
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, पुलिनं ओकिरिं अहं।
दुग्गतिं नाभिजानामि, पुलिनस्स इदं फलं॥
८. भरतत्थेरगाथावण्णना
एहि, नन्दक, गच्छामाति आयस्मतो भरतत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयं किर अनोमदस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं मनुञ्ञदस्सनं मुदुसुखसम्फस्सं उपाहनद्वयं गहेत्वा गच्छन्तो सत्थारं चङ्कमन्तं दिस्वा पसन्नमानसो उपाहना उपनामेत्वा, ‘‘अभिरुहतु भगवा उपाहना, यं मम अस्स दीघरत्तं हिताय सुखाया’’ति आह। अभिरुहि भगवा तस्स अनुग्गण्हनत्थं उपाहना। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे चम्पानगरे गहपतिकुले निब्बत्ति, भरतोतिस्स नामं अहोसि। सो विञ्ञुतं पत्तो सोणत्थेरस्स पब्बजितभावं सुत्वा ‘‘सोपि नाम पब्बजी’’ति सञ्जातसंवेगो पब्बजित्वा कतपुब्बकिच्चो विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.४८.७१-८९) –
‘‘अनोमदस्सी भगवा, लोकजेट्ठो नरासभो।
दिवाविहारा निक्खम्म, पथमारुहि चक्खुमा॥
‘‘पानधिं सुकतं गय्ह, अद्धानं पटिपज्जहं।
तत्थद्दसासिं सम्बुद्धं, पत्तिकं चारुदस्सनं॥
‘‘सकं चित्तं पसादेत्वा, नीहरित्वान पानधिं।
पादमूले ठपेत्वान, इदं वचनमब्रविं॥
‘‘अभिरूह महावीर, सुगतिन्द विनायक।
इतो फलं लभिस्सामि, सो मे अत्थो समिज्झतु॥
‘‘अनोमदस्सी भगवा, लोकजेट्ठो नरासभो।
पानधिं अभिरूहित्वा, इदं वचनमब्रवि॥
‘‘यो पानधिं मे अदासि, पसन्नो सेहि पाणिभि।
९. भारद्वाजत्थेरगाथावण्णना
नदन्ति एवं सप्पञ्ञाति आयस्मतो भारद्वाजत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो एकतिंसे कप्पे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सुमनं नाम पच्चेकबुद्धं पिण्डाय चरन्तं दिस्वा पसन्नमानसो परिपक्कं वल्लिकारफलं अदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा गोत्तनामेन भारद्वाजोत्वेव पञ्ञायित्थ। सो वयप्पत्तो घरावासं वसन्तो एकपुत्तं लभि। तस्स ‘‘कण्हदिन्नो’’ति नामं अकासि। तस्स विञ्ञुतं पत्तकाले ‘‘तात, असुकस्स नाम आचरियस्स सन्तिके सिप्पं सिक्खित्वा एही’’ति तं तक्कसिलं पेसेसि। सो गच्छन्तो अन्तरामग्गे सत्थु सावकं अञ्ञतरं महाथेरं कल्याणमित्तं लभित्वा तस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा कतपुब्बकिच्चो विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.४८.६६-७०) –
‘‘सुमनो नाम सम्बुद्धो, तक्करायं वसी तदा।
वल्लिकारफलं गय्ह, सयम्भुस्स अदासहं॥
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं फलं अददिं तदा।
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
अथस्स पिता भारद्वाजो वेळुवने विहरन्तं भगवन्तं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा पब्बजित्वा नचिरस्सेव अरहत्तं सच्छाकासि। अथ पुत्तो सत्थारं वन्दितुं राजगहं आगतो सत्थु सन्तिके निसिन्नं पितरं दिस्वा तुट्ठचित्तो ‘‘पितापि खो मे पब्बजितो, किं नु खो तेन पब्बज्जाकिच्चं मत्थकं पापित’’न्ति वीमंसन्तो खीणासवभावं ञत्वा तं सीहनादं नदापेतुकामो, ‘‘साधु, खो तुम्हेहि कतं पब्बजन्तेहि, पब्बज्जाकिच्चं पन मत्थकं पापित’’न्ति पुच्छि। भारद्वाजो पुत्तस्स अधिगमं दीपेन्तो –
‘‘नदन्ति एवं सप्पञ्ञा, सीहाव गिरिगब्भरे।
वीरा विजितसङ्गामा, जेत्वा मारं सवाहनं॥
१०. कण्हदिन्नत्थेरगाथावण्णना
उपासितासप्पुरिसाति आयस्मतो कण्हदिन्नत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो चतुनवुते कप्पे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सोभितं नाम पच्चेकबुद्धं दिस्वा पसन्नचित्तो पुन्नागपुप्फेहि पूजं अकासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा कण्हदिन्नोति लद्धनामो वयप्पत्तो उपनिस्सयसम्पत्तिया चोदियमानो धम्मसेनापतिं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.४८.६१-६५) –
‘‘सोभितो नाम सम्बुद्धो, चित्तकूटे वसी तदा।
गहेत्वा गिरिपुन्नागं, सयम्भुं अभिपूजयिं॥
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं बुद्धमभिपूजयिं।
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
अरहत्तं पन पत्वा अञ्ञं ब्याकरोन्तो –
‘‘उपासिता सप्पुरिसा, सुता धम्मा अभिण्हसो।
सुत्वान पटिपज्जिस्सं, अञ्जसं अमतोगधं॥
‘‘भवरागहतस्स मे सतो, भवरागो पुन मे न विज्जति।
न चाहु न च मे भविस्सति, न च मे एतरहि विज्जती’’ति॥ –
गाथाद्वयं अभासि।
तत्थ उपासिताति परिचरिता पटिपत्तिपयिरुपासनाय पयिरुपासिता। सप्पुरिसाति सन्तेहि सीलादिगुणेहि समन्नागता पुरिसा, अरियपुग्गला सारिपुत्तत्थेरादयो। एतेन पुरिमचक्कद्वयसम्पत्तिमत्तनो दस्सेति। न हि पतिरूपदेसवासेन विना सप्पुरिसूपनिस्सयो सम्भवति। सुता धम्माति सच्चपटिच्चसमुप्पादादिपटिसंयुत्तधम्मा सोतद्वारानुसारेन उपधारिता। एतेन अत्तनो बाहुसच्चं दस्सेन्तो पच्छिमचक्कद्वयसम्पत्तिं दस्सेति। अभिण्हसोति बहुसो न कालेन कालं। इदञ्च पदं ‘‘उपासिता सप्पुरिसा’’ति एत्थापि योजेतब्बं। सुत्वान पटिपज्जिस्सं, अञ्जसं अमतोगधन्ति ते धम्मे सुत्वा तत्थ वुत्तरूपारूपधम्मे सलक्खणादितो परिग्गहेत्वा अनुक्कमेन विपस्सनं वड्ढेत्वा अमतोगधं निब्बानपतिट्ठं तंसम्पापकं अञ्जसं अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं पटिपज्जिं पापुणिं।
४. चतुत्थवग्गो
१. मिगसिरत्थेरगाथावण्णना
यतोअहं पब्बजितोति आयस्मतो मिगसिरत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो कस्सपस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं दिस्वा पसन्नचित्तो कुसट्ठकं अदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कोसलरट्ठे ब्राह्मणकुले पटिसन्धिं गहेत्वा मिगसिरनक्खत्तेन जातत्ता मिगसिरोति लद्धनामो वयप्पत्तो ब्राह्मणानं विज्जासिप्पेसु निप्फत्तिं गतो छवसीसमन्तं नाम सिक्खि, यं परिजप्पेत्वा तिवस्समत्थके मतानम्पि सीसं नखेन आकोटेत्वा ‘‘अयं सत्तो असुकट्ठाने निब्बत्तो’’ति जानाति।
सो घरावासं अनिच्छन्तो परिब्बाजकपब्बज्जं पब्बजित्वा तं विज्जं निस्साय लोकेन सक्कतो गरुकतो लाभी हुत्वा विचरन्तो सावत्थिं उपगतो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा अत्तनो आनुभावं पकासेन्तो – ‘‘अहं, भो गोतम, मतानं निब्बत्तट्ठानं जानामी’’ति वत्वा, ‘‘कथं पन त्वं जानासी’’ति वुत्ते, ‘‘छवसीसानि आहरापेत्वा मन्तं परिजप्पेत्वा नखेन सीसं आकोटेन्तो निरयादिकं तेहि तेहि निब्बत्तट्ठानं जानामी’’ति कथेसि। अथस्स भगवा परिनिब्बुतस्स भिक्खुनो सीसकपालं आहरापेत्वा, ‘‘कथेहि ताव तस्स गतिं, यस्सिदं सीसकपाल’’न्ति आह। सो तं कपालं मन्तं परिजप्पेत्वा नखेन आकोटेत्वा नेव अन्तं न कोटिं पस्सति। अथ सत्थारा, ‘‘न सक्कोसि परिब्बाजका’’ति वुत्ते , ‘‘उपपरिक्खिस्सामि तावा’’ति वत्वा पुनप्पुनं परिवत्तेन्तोपि न पस्सतेव। बाहिरकमन्तेन हि खीणासवस्स गतिं कथं जानिस्सति, अथस्स मत्थकतो कच्छेहि च सेदो मुच्चि। सो लज्जित्वा तुण्हीभूतो अट्ठासि। सत्था ‘‘किलमसि परिब्बाजका’’ति आह। सो ‘‘आम, किलमामि, न इमस्स गतिं जानामि, तुम्हे पन जानाथा’’ति। ‘‘अहं एतं जानामि, इतो उत्तरितरम्पि जानामी’’ति वत्वा ‘‘निब्बानं गतो सो’’ति आह। परिब्बाजको ‘‘इमं विज्जं मय्हं देथा’’ति आह। ‘‘तेन हि पब्बजा’’ति वत्वा तं पब्बाजेत्वा पठमं समथकम्मट्ठाने नियोजेत्वा झानाभिञ्ञासु पतिट्ठितस्स विपस्सनाय कम्मं उपदिसि। सो विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.४८.५६-६०) –
‘‘कस्सपस्स भगवतो, ब्राह्मणस्स वुसीमतो।
पसन्नचित्तो सुमनो, कुसट्ठकमदासहं॥
‘‘इमस्मिंयेव कप्पस्मिं, कुसट्ठकमदासहं।
दुग्गतिं नाभिजानामि, कुसट्ठकस्सिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
२. सिवकत्थेरगाथावण्णना
अनिच्चानिगहकानीति आयस्मतो सिवकत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं भगवन्तं पिण्डाय चरन्तं पस्सित्वा पसन्नमानसो पत्तं आदाय कुम्मासस्स पूरेत्वा अदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे ब्राह्मणकुले निब्बत्ति, सिवकोतिस्स नामं अहोसि। सो वयप्पत्तो विज्जासिप्पेसु निप्फत्तिं गतो नेक्खम्मज्झासयताय कामे पहाय परिब्बाजकपब्बज्जं पब्बजित्वा विचरन्तो सत्थारं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५६.११७-१२१) –
‘‘एसनाय चरन्तस्स, विपस्सिस्स महेसिनो।
रित्तकं पत्तं दिस्वान, कुम्मासं पूरयिं अहं॥
‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं भिक्खमददिं तदा।
दुग्गतिं नाभिजानामि, कुम्मासस्स इदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
अरहत्तं पन पत्वा अञ्ञं ब्याकरोन्तो –
‘‘अनिच्चानि गहकानि, तत्थ तत्थ पुनप्पुनं।
गहकारं गवेसन्तो, दुक्खा जाति पुनप्पुनं॥
‘‘गहकारक दिट्ठोसि, पुन गेहं न काहसि।
सब्बा ते फासुका भग्गा, थूणिका च विदालिता।
विमरियादिकतं चित्तं, इधेव विधमिस्सती’’ति॥ – गाथाद्वयं अभासि।
३. उपवाणत्थेरगाथावण्णना
अरहं सुगतोति आयस्मतो उपवाणत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले दलिद्दकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो भगवति परिनिब्बुते तस्स धातुं गहेत्वा मनुस्सदेवनागगरुळकुम्भण्डयक्खगन्धब्बेहि सत्तरतनमये सत्तयोजनिके थूपे कते तत्थ सुधोतं अत्तनो उत्तरासङ्गं वेळग्गे आबन्धित्वा धजं कत्वा पूजं अकासि। तं गहेत्वा अभिसम्मतको नाम यक्खसेनापति देवेहि चेतियपूजारक्खणत्थं ठपितो अदिस्समानकायो आकासे धारेन्तो चेतियं तिक्खत्तुं पदक्खिणं अकासि। सो तं दिस्वा भिय्योसोमत्ताय पसन्नमानसो अहोसि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा उपवाणोति लद्धनामो वयप्पत्तो जेतवनपटिग्गहणे बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो अरहत्तं पत्वा छळभिञ्ञो अहोसि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५६.१२२-१७८) –
‘‘पदुमुत्तरो नाम जिनो, सब्बधम्मान पारगू।
जलित्वा अग्गिक्खन्धोव, सम्बुद्धो परिनिब्बुतो॥
‘‘महाजना समागम्म, पूजयित्वा तथागतं।
चित्तं कत्वान सुगतं, सरीरं अभिरोपयुं॥
‘‘सरीरकिच्चं कत्वान, धातुं तत्थ समानयुं।
सदेवमनुस्सा सब्बे, बुद्धथूपं अकंसु ते॥
‘‘पठमा कञ्चनमया, दुतिया च मणिमया।
ततिया रूपियमया, चतुत्थी फलिकामया॥
‘‘तत्थ पञ्चमिका चेव, लोहितङ्कमया अहु।
छट्ठा मसारगल्लस्स, सब्बं रतनमयूपरि॥
‘‘जङ्घा मणिमया आसि, वेदिका रतनामया।
४. इसिदिन्नत्थेरगाथावण्णना
दिट्ठामयाति आयस्मतो इसिदिन्नत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि करोन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो बीजनिं गहेत्वा बोधिया पूजं अकासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सुनापरन्तजनपदे सेट्ठिकुले निब्बत्तित्वा इसिदिन्नोति लद्धनामो वयप्पत्तो सत्थु चन्दनमाळपटिग्गहणे पाटिहारियं दिस्वा पसन्नमानसो सत्थारं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा सोतापन्नो हुत्वा अगारं अज्झावसति। तस्स हितानुकम्पिनी देवता तं चोदेन्ती –
‘‘दिट्ठा मया धम्मधरा उपासका, कामा अनिच्चा इति भासमाना।
सारत्तरत्ता मणिकुण्डलेसु, पुत्तेसु दारेसु च ते अपेक्खा॥
‘‘अद्धा न जानन्ति यतोध धम्मं, कामा अनिच्चा इति चापि आहु।
रागञ्च तेसं न बलत्थि छेत्तुं, तस्मा सिता पुत्तदारं धनञ्चा’’ति॥ –
गाथाद्वयमभासि।
तत्थ दिट्ठा मया धम्मधरा उपासका, कामा अनिच्चा इति भासमानाति इधेकच्चे परियत्तिधम्मधरा उपासका मया दिट्ठा, परियत्तिधम्मधरत्ता एव ‘‘कामा नामेते अनिच्चा दुक्खा विपरिणामधम्मा’’ति कामेसु आदीनवपटिसंयुत्तं धम्मं भासमाना, सयं पन सारत्तरत्ता मणिकुण्डलेसु, पुत्तेसु दारेसु च ते अपेक्खाति सारत्ता हुत्वा बहलरागरत्ता मणीसु कुण्डलेसु च, मणिचितेसु वा कुण्डलेसु, पुत्तेसु पुत्तधीतासु दारेसु च अधिगतस्नेहा, अञ्ञं भणन्ता अञ्ञं करोन्ता दिट्ठा मयाति अत्थो।
यतोति यस्मा ते उपासका सारत्तरत्ता मणिकुण्डलेसु पुत्तेसु दारेसु च अपेक्खवन्तो, तस्मा इध इमस्मिं बुद्धसासने धम्मं याथावतो अद्धा एकंसेन न जानन्ति। एवं भूता च ‘‘कामा अनिच्चा’’इति चापि आहु अहोसि, सत्तपकति विचित्तसभावाति अधिप्पायो। रागञ्च तेसं न बलत्थि छेत्तुन्ति तेसं उपासकानं यस्मा रागं छेत्तुं समुच्छिन्दितुं तादिसं ञाणबलं नत्थि, तस्मा तेन कारणेन सिता तण्हावसेन निस्सिता पुत्तदारं धनञ्च अल्लीना न विस्सज्जेन्तीति सब्बमेतं देवता तंयेव उपासकं उद्दिस्स अञ्ञापदेसेन कथेसि। तं सुत्वा उपासको संवेगजातो पब्बजित्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.४८.४६-५०) –
५. सम्बुलकच्चानत्थेरगाथावण्णना
देवोचाति आयस्मतो सम्बुलकच्चानत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि करोन्तो इतो चतुनवुतिकप्पमत्थके कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सतरंसिं नाम पच्चेकबुद्धं निरोधा वुट्ठहित्वा पिण्डाय चरन्तं दिस्वा पसन्नमानसो तालफलं अदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे मगधरट्ठे गहपतिकुले निब्बत्तित्वा ‘‘सम्बुलो’’ति लद्धनामो कच्चानगोत्तताय सम्बुलकच्चानोति पञ्ञायित्थ।
सो वयप्पत्तो सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा हिमवन्तसमीपे भेरवाय नाम पब्बतगुहायं विपस्सनाय कम्मं करोन्तो विहरति। अथेकदिवसं महा अकालमेघो सतपटलसहस्सपटलो थनेन्तो गज्जन्तो विज्जुल्लता निच्छारेन्तो गळगळायन्तो उट्ठहित्वा वस्सितुं आरभि, असनियो फलिंसु। तं सद्दं सुत्वा अच्छतरच्छुवनमहिंसहत्थिआदयो भीततसिता भीतरवं विरविंसु। थेरो पन आरद्धविपस्सनत्ता काये जीविते च निरपेक्खो विगतलोमहंसो तं अचिन्तेन्तो विपस्सनायमेव कम्मं करोन्तो घम्मापगमेन उतुसप्पायलाभेन समाहितचित्तो तावदेव विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा सह अभिञ्ञाहि अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५१.८५-९०) –
‘‘सतरंसी नाम भगवा, सयम्भू अपराजितो।
विवेका वुट्ठहित्वान, गोचरायाभिनिक्खमि॥
‘‘फलहत्थो अहं दिस्वा, उपगच्छिं नरासभं।
पसन्नचित्तो सुमनो, तालफलं अदासहं॥
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं फलं अददिं तदा।
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा सोमनस्सजातो उदानवसेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –
६. नितकत्थेरगाथावण्णना
कस्ससेलूपमं चित्तन्ति आयस्मतो नितकत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि करोन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले बन्धुमतीनगरे आरामगोपको हुत्वा जीवन्तो एकदिवसं भगवन्तं आकासेन गच्छन्तं दिस्वा पसन्नमानसो नाळिकेरफलं दातुकामो अहोसि। सत्था तं अनुग्गण्हन्तो आकासेयेव ठत्वा पटिग्गण्हि। सो तं दत्वा उळारं पीतिसोमनस्सं पटिसंवेदि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कोसलरट्ठे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा नितकोति लद्धनामो विञ्ञुतं पत्तो सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा कम्मट्ठानं गहेत्वा अरञ्ञे विहरन्तो घटेन्तो अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५१.९१-९९) –
‘‘नगरे बन्धुमतिया, आरामिको अहं तदा।
अद्दसं विरजं बुद्धं, गच्छन्तं अनिलञ्जसे॥
‘‘नाळिकेरफलं गय्ह, बुद्धसेट्ठस्सदासहं।
आकासे ठितको सन्तो, पटिग्गण्हि महायसो॥
‘‘वित्तिसञ्जननो मय्हं, दिट्ठधम्मसुखावहो।
फलं बुद्धस्स दत्वान, विप्पसन्नेन चेतसा॥
‘‘अधिगच्छिं तदा पीतिं, विपुलञ्च सुखुत्तमं।
उप्पज्जतेव रतनं, निब्बत्तस्स तहिं तहिं॥
‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं फलं अददिं तदा।
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं॥
‘‘दिब्बचक्खु विसुद्धं मे, समाधिकुसलो अहं।
१९१.तत्थ कस्स सेलूपमं चित्तं, ठितं नानुपकम्पतीति इमस्मिं अरञ्ञायतने वसन्तेसु कस्स भिक्खुनो चित्तं अग्गफलाधिगमेन एकघनसिलामयपब्बतूपमं सब्बेसं इञ्जनानं अभावतो वसीभावप्पत्तिया च ठितं सब्बेहिपि लोकधम्मेहि नानुकम्पति न वेधति। इदानिस्स अकम्पनाकारं सद्धिं कारणेन दस्सेतुं ‘‘विरत्त’’न्तिआदि वुत्तं। तत्थ विरत्तं रजनीयेसूति विरागसङ्खातेन अरियमग्गेन रजनीयेसु रागुप्पत्तिहेतुभूतेसु तेभूमकधम्मेसु विरत्तं, तत्थ सब्बसो समुच्छिन्नरागन्ति अत्थो। कुप्पनीयेति पटिघट्ठानीये, सब्बस्मिम्पि आघातवत्थुस्मिं। न कुप्पतीति न दुस्सति न विकारं आपज्जति। यस्सेवं भावितं चित्तन्ति यस्स अरियपुग्गलस्स चित्तं मनो एवं वुत्तनयेन तादिभावेन भावितं, कुतो तं दुक्खमेस्सतीति तं पुग्गलं कुतो सत्ततो सङ्खारतो वा दुक्खं उपगमिस्सति, न तादिसस्स दुक्खं अत्थीति अत्थो।
१९२.एवं अनियमवसेन पुच्छितमत्थं नितकत्थेरो अत्तूपनायिकं कत्वा विस्सज्जेन्तो ‘‘मम सेलूपमं चित्त’’न्तिआदिना दुतियगाथाय अञ्ञं ब्याकासि। तं वुत्तत्थमेव।
नितकत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता।
७. सोणपोटिरियपुत्तत्थेरगाथावण्णना
न ताव सुपितुं होतीति आयस्मतो सोणस्स पोटिरियपुत्तस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो सिखिस्स भगवतो काले वनचरो हुत्वा जीवन्तो एकदिवसं सत्थारं दिस्वा पसन्नचित्तो कुरञ्जियफलं सत्थुनो अदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कपिलवत्थुस्मिं पोटिरियस्स नाम गामभोजकस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, सोणोतिस्स नामं अहोसि। सो वयप्पत्तो भद्दियस्स साकियरञ्ञो सेनापति अहोसि। अथ भद्दियराजे हेट्ठा वुत्तनयेन पब्बजिते, सेनापति ‘‘राजापि नाम पब्बजि, किं मय्हं घरावासेना’’ति पब्बजि? पब्बजित्वा पन निद्दारामो विहरति, न भावनमनुयुञ्जति। तं भगवा अनुपियायं अम्बवने विहरन्तो अत्तनो ओभासं फरापेत्वा तेनस्स सतिं जनेत्वा इमाय गाथाय तं ओवदन्तो –
‘‘न ताव सुपितुं होति, रत्ति नक्खत्तमालिनी।
पटिजग्गितुमेवेसा, रत्ति होति विजानता॥
‘‘हत्थिक्खन्धावपतितं , कुञ्जरो चे अनुक्कमे।
सङ्गामे मे मतं सेय्यो, यञ्चे जीवे पराजितो’’ति॥ – गाथाद्वयं अभासि।
तत्थ न ताव सुपितुं होति, रत्ति नक्खत्तमालिनीति अट्ठहि अक्खणेहि वज्जितं नवमं खणं लभित्वा ठितस्स विञ्ञुजातिकस्स याव न अरहत्तं हत्थगतं होति, ताव अयं नक्खत्तमालिनी रत्ति सुपितुं निद्दायितुं न होति, सुपनस्स कालो न होति। अपिच खो पटिजग्गितुमेवेसा, रत्ति होति विजानताति एसा रत्ति नाम मनुस्सानं मिगपक्खीनञ्च निद्दूपगमनेन विसेसतो निस्सद्दवेलाभूता पटिपत्तिं अत्तनि सञ्जग्गितुं जागरियानुयोगमनुयुञ्जितुमेव विजानता विञ्ञुना इच्छिता होतीति।
तं सुत्वा सोणो संविग्गतरमानसो हिरोत्तप्पं पच्चुपट्ठपेत्वा अब्भोकासिकङ्गं अधिट्ठाय विपस्सनाय कम्मं करोन्तो ‘‘हत्थिक्खन्धोव पतित’’न्ति दुतियं गाथमाह। तत्थ अवपतितन्ति अवमुखं पतितं उद्धंपादं अधोमुखं पतितं। कुञ्जरो चे अनुक्कमेति कुञ्जरो अनुक्कमेय्य चे। इदं वुत्तं होति – यदाहं हत्थिमारुहित्वा सङ्गामं पविट्ठो हत्थिक्खन्धतो पतितो, तदाहं सङ्गामे तेन हत्थिना मद्दितो मतो अहोसिं चे, तं मे मरणं सेय्यो, यञ्चे इदानि किलेसेहि पराजितो जीवेय्यं, तं न सेय्योति। इमं गाथं वदन्तोयेव विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५२.१-६) –
८. निसभत्थेरगाथावण्णना
पञ्चकामगुणे हित्वाति आयस्मतो निसभत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं पिण्डाय चरन्तं दिस्वा पसन्नचित्तो कपित्थफलमदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कोलियजनपदे कुलगेहे निब्बत्तित्वा निसभोति लद्धनामो वयप्पत्तो साकियकोलियानं सङ्गामे बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा तदहेव अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५२.७-११) –
‘‘सुवण्णवण्णं सम्बुद्धं, आहुतीनं पटिग्गहं।
रथियं पटिपज्जन्तं, कपित्थं अददिं फलं॥
‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं फलं अददिं तदा।
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
सो अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो सहायभिक्खू पमादविहारेन कालं वीतिनामेन्ते दिस्वा ते ओवदन्तो –
‘‘पञ्च कामगुणे हित्वा, पियरूपे मनोरमे।
सद्धाय घरा निक्खम्म, दुक्खस्सन्तकरो भवे’’ति॥ –
पठमं गाथं अभासि।
तस्सत्थो – बालपुथुज्जनस्स पियायितब्बसभावताय पियरूपे मनुञ्ञसभावताय मनोरमे रूपादिके पञ्च कामगुणे कामकोट्ठासे हित्वा पहाय परिच्चजित्वा कम्मफलसद्धाय रतनत्तयसद्धाय च वसेन घरा घरबन्धनतो निक्खम्म निक्खमित्वा पब्बज्जं उपगतो विञ्ञुजातिको पब्बजितकालतो पट्ठाय घटेन्तो वायमन्तो वट्टदुक्खस्स अन्तकरो भवे भवेय्याति। एवं ते भिक्खू ओवदित्वा ‘‘अयं परे एव सञ्ञापेन्तो विहरति, ‘‘सयं पन अकारको’ति मा चिन्तयित्था’’ति तेसं अत्तनो पटिपन्नभावं पकासेन्तो –
९. उसभत्थेरगाथावण्णना
अम्बपल्लवसङ्कासन्ति आयस्मतो उसभत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि करोन्तो सिखिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं पिण्डाय चरन्तं दिस्वा पसन्नमानसो कोसम्बफलं अदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कपिलवत्थुस्मिं साकियराजकुले निब्बत्तित्वा उसभोति लद्धनामो वयप्पत्तो सत्थु ञातिसमागमे बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजि। सो पब्बजितकालतो पट्ठाय समणधम्मं अकत्वा दिवा सङ्गणिकारामो सकलरत्तिं निद्दायमानो वीतिनामेति। सो एकदिवसं मुट्ठस्सति असम्पजानो निद्दं ओक्कन्तो सुपिने केसमस्सुं ओहारेत्वा अम्बपल्लववण्णं चीवरं पारुपित्वा हत्थिगीवायं निसीदित्वा नगरं पिण्डाय पविट्ठं तत्थेव मनुस्से सम्पत्ते दिस्वा लज्जाय हत्थिक्खन्धतो ओरुय्ह अत्तानं दिस्वा पटिबुद्धो, ‘‘ईदिसं नाम सुपिनं मुट्ठस्सतिना असम्पजानेन निद्दायमानेन मया दिट्ठ’’न्ति उप्पन्नसंवेगो विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५२.१२-१६) –
‘‘ककुधं विलसन्तंव, देवदेवं नरासभं।
रथियं पटिपज्जन्तं, कोसम्बं अददिं तदा॥
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं फलं अददिं तदा।
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
अथ थेरो यथादिट्ठं सुपिनं अङ्कुसं कत्वा अरहत्तस्स अधिगतत्ता तस्सेव सुपिनस्स कित्तनवसेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –
‘‘अम्बपल्लवसङ्कासं, अंसे कत्वान चीवरं।
निसिन्नो हत्थिगीवायं, गामं पिण्डाय पाविसिं॥
‘‘हत्थिक्खन्धतो ओरुय्ह, संवेगं अलभिं तदा।
१०. कप्पटकुरत्थेरगाथावण्णना
अयमितिकप्पटोति आयस्मतो कप्पटकुरत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति। अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं भगवन्तं विनताय नाम नदिया तीरे अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसिन्नं दिस्वा पसन्नमानसो केतकपुप्फेहि पूजं अकासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं दुग्गतकुले निब्बत्तित्वा याव वयप्पत्ति, ताव अञ्ञं उपायं अजानन्तो कप्पटखण्डनिवासनो सरावहत्थो तत्थ तत्थ कुरं परियेसन्तो विचरि, तेन कप्पटकुरोत्वेव पञ्ञायित्थ। सो वयप्पत्तो तिणं विक्किणित्वा जीविकं कप्पेन्तो एकदिवसं तिणलावनत्थं अरञ्ञं गतो तत्थ अञ्ञतरं खीणासवत्थेरं दिस्वा तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा निसीदि। तस्स थेरो धम्मं कथेसि। सो धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो ‘‘किं मे इमाय किच्छजीविकाया’’ति पब्बजित्वा अत्तनो निवत्थकप्पटचोळं एकस्मिं ठाने निक्खिपि। यदा चस्स अनभिरति उप्पज्जति, तदा तं कप्पटं ओलोकेन्तस्स अनभिरति विगच्छति, संवेगं पटिलभि। एवं करोन्तो सत्तक्खत्तुं उप्पब्बजि। तस्स तं कारणं भिक्खू भगवतो आरोचेसुं। अथेकदिवसं कप्पटकुरो भिक्खु धम्मसभायं परिसपरियन्ते निसिन्नो निद्दायति, तं भगवा चोदेन्तो –
‘‘अयमिति कप्पटो कप्पटकुरो, अच्छाय अतिभरिताय।
अमतघटिकायं धम्मकटमत्तो, कतपदं झानानि ओचेतुं॥
‘‘मा खो त्वं कप्पट पचालेसि, मा त्वं उपकण्णम्हि ताळेस्सं।
न हि त्वं कप्पट मत्तमञ्ञासि, सङ्घमज्झम्हि पचलायमानो’’ति॥ –
गाथाद्वयं अभासि।
तत्थ अयमिति कप्पटो कप्पटकुरोति कप्पटकुरो भिक्खु ‘‘अयं मम कप्पटो, इमं परिदहित्वा यथा तथा जीवामी’’ति एवं उप्पन्नमिच्छावितक्को अच्छाय अतिभरिताय अमतघटिकायं मम अमतघटे तहं तहं वस्सन्ते ‘‘अमतमधिगतं अहमनुसासामि, अहं धम्मं देसेमि’’ (महाव॰ १२; म॰ नि॰ १.२८६; २.३४२)। ‘‘अन्धीभूतस्मिं लोकस्मिं, आहञ्छं अमतदुन्दुभि’’न्तिआदिना (महाव॰ ११; म॰ नि॰ १.२८५; २.३४१) घोसेत्वा मया धम्मामते पवस्सियमाने कतपदं झानानि ओचेतुं लोकियलोकुत्तरज्झानानि उपचेतुं भावेतुं कतपदं कटमग्गविहितभावनामग्गं इदं मम सासनं, तथापि धम्मकटमत्तो मम सासनधम्मतो उक्कण्ठचित्तो अपगतमानसो कप्पटकुरोति तं चोदेत्वा पुनपिस्स सहोड्ढं चोरं गण्हन्तो विय पमादविहारं दस्सेन्तो ‘‘मा खो त्वं, कप्पट, पचालेसी’’ति गाथमाह।
५. पञ्चमवग्गो
१. कुमारकस्सपत्थेरगाथावण्णना
अहोबुद्धा अहो धम्माति आयस्मतो कुमारकस्सपत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पापुणि। ‘‘कुलगेहे’’ति पन अङ्गुत्तरट्ठकथायं (अ॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१.२१७) वुत्तं। सो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं चित्तकथिकानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा सयम्पि तं ठानन्तरं आकङ्खन्तो पणिधानं कत्वा तदनुरूपानि पुञ्ञानि करोन्तो कस्सपस्स भगवतो काले समणधम्मं कत्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे सेट्ठिधीताय कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि। सा किर कुमारिकाकालेयेव पब्बजितुकामा हुत्वा मातापितरो याचित्वा पब्बज्जं अलभमाना कुलघरं गतापि गब्भसण्ठितम्पि अजानन्ती सामिकं आराधेत्वा तेन अनुञ्ञाता भिक्खुनीसु पब्बजिता। तस्सा गब्भिनिभावं दिस्वा भिक्खुनियो देवदत्तं पुच्छिंसु। सो ‘‘अस्समणी’’ति आह। पुन दसबलं पुच्छिंसु। सत्था उपालित्थेरं पटिच्छापेसि। थेरो सावत्थिनगरवासीनि कुलानि विसाखञ्च उपासिकं पक्कोसापेत्वा सराजिकाय परिसाय विनिच्छिनन्तो ‘‘पुरे लद्धो गब्भो, पब्बज्जा अरोगा’’ति आह। सत्था ‘‘सुविनिच्छितं अधिकरण’’न्ति थेरस्स साधुकारं अदासि।
सा भिक्खुनी सुवण्णबिम्बसदिसं पुत्तं विजायि। तं राजा पसेनदिकोसलो पोसेसि। ‘‘कस्सपो’’ति चस्स नामं अकंसु। अपरभागे अलङ्करित्वा सत्थु सन्तिकं नेत्वा पब्बाजेसि। कुमारकाले पब्बजितत्ता भगवता ‘‘कस्सपं पक्कोसथ, इदं फलं वा खादनीयं वा कस्सपस्स देथा’’ति वुत्ते ‘‘कतरकस्सपस्सा’’ति। ‘‘कुमारकस्सपस्सा’’ति। एवं गहितनामत्ता रञ्ञो पोसावनिकपुत्तत्ता च वुड्ढकालेपि कुमारकस्सपोत्वेव पञ्ञायित्थ।
सो पब्बजितकालतो पट्ठाय विपस्सनाय चेव कम्मं करोति, बुद्धवचनञ्च उग्गण्हाति। अथ तेन सद्धिं पब्बतमत्थके समणधम्मं कत्वा अनागामी हुत्वा सुद्धावासे निब्बत्तो महाब्रह्मा ‘‘विपस्सनाय मुखं दस्सेत्वा मग्गफलप्पत्तिया उपायं करिस्सामी’’ति पञ्चदस पञ्हे अभिसङ्खरित्वा अन्धवने वसन्तस्स थेरस्स ‘‘इमे पञ्हे सत्थारं पुच्छेय्यासी’’ति आचिक्खित्वा गतो। सो ते पञ्हे भगवन्तं पुच्छि। भगवापिस्स ब्याकासि। थेरो सत्थारा कथितनियामेनेव ते उग्गण्हित्वा विपस्सनं गब्भं गण्हापेत्वा अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५४.१५०-१७७) –
‘‘इतो सतसहस्सम्हि, कप्पे उप्पज्जि नायको।
सब्बलोकहितो वीरो, पदुमुत्तरनामको॥
‘‘तदाहं ब्राह्मणो हुत्वा, विस्सुतो वेदपारगू।
२. धम्मपालत्थेरगाथावण्णना
यो हवे दहरो भिक्खूति आयस्मतो धम्मपालत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो अत्थदस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो केनचिदेव करणीयेन वनन्तं उपगतो सत्थारं दिस्वा पसन्नमानसो पिलक्खफलमदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सत्थरि परिनिब्बुते अवन्तिरट्ठे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा धम्मपालोति लद्धनामो वयप्पत्तो तक्कसिलं गन्त्वा सिप्पं उग्गहेत्वा पटिनिवत्तेन्तो अन्तरामग्गे एकस्मिं विहारे अञ्ञतरं थेरं दिस्वा तस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा छळभिञ्ञो अहोसि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर १.३९.२१-२५) –
‘‘वनन्तरे बुद्धं दिस्वा, अत्थदस्सिं महायसं।
पसन्नचित्तो सुमनो, पिलक्खस्साददिं फलं॥
‘‘अट्ठारसे कप्पसते, यं फलमददिं तदा।
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
छळभिञ्ञो पन हुत्वा समापत्तिसुखेन वीतिनामेन्तो एकदिवसं तस्मिं विहारे द्वे सामणेरे रुक्खग्गे पुप्फानि ओचिनन्ते आरूळ्हसाखाय भग्गाय पतन्ते दिस्वा थेरो इद्धानुभावेन हत्थेन गहेत्वा अरोगेयेव भूमियं ठपेत्वा तेसं सामणेरानं धम्मं देसेन्तो –
‘‘यो हवे दहरो भिक्खु, युञ्जति बुद्धसासने।
जागरो स हि सुत्तेसु, अमोघं तस्स जीवितं॥
‘‘तस्मा सद्धञ्च सीलञ्च, पसादं धम्मदस्सनं।
अनुयुञ्जेथ मेधावी, सरं बुद्धान सासन’’न्ति॥ – इमा द्वे गाथा अभासि।
३. ब्रह्मालित्थेरगाथावण्णना
कस्सिन्द्रियानि समथङ्गतानीति आयस्मतो ब्रह्मालित्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्तो विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं पिण्डाय चरन्तं दिस्वा पसन्नमानसो वन्दित्वा पादफलं अदासि। सत्था अनुमोदनं वत्वा पक्कामि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कोसलरट्ठे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा ब्रह्मालीति लद्धनामो विञ्ञुतं पत्तो हेतुसम्पत्तिया चोदियमानो संसारे सञ्जातसंवेगो तादिसेन कल्याणमित्तसन्निस्सयेन बुद्धसासने पब्बजित्वा पतिरूपकम्मट्ठानं गहेत्वा अरञ्ञे विहरन्तो ञाणस्स परिपाकगतत्ता नचिरस्सेव विपस्सनं वड्ढेत्वा छळभिञ्ञो अहोसि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५१.६३-६७) –
‘‘सुवण्णवण्णं सम्बुद्धं, आहुतीनं पटिग्गहं।
रथियं पटिपज्जन्तं, पादफलं अदासहं॥
‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं फलं अददिं तदा।
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
छळभिञ्ञो पन हुत्वा मग्गसुखेन फलसुखेन वीतिनामेन्तो एकदिवसं पधानपरिग्गाहकेन थेरेन तस्मिं अरञ्ञायतने भिक्खू उद्दिस्स वुत्तं पधानानुयोगं परिग्गण्हन्तो –
‘‘कस्सिन्द्रियानि समथङ्गतानि, अस्सा यथा सारथिना सुदन्ता।
पहीनमानस्स अनासवस्स, देवापि कस्स पिहयन्ति तादिनो॥
‘‘मय्हिन्द्रियानि समथङ्गतानि, अस्सा यथा सारथिना सुदन्ता।
पहीनमानस्स अनासवस्स, देवापि मय्हं पिहयन्ति तादिनो’’ति॥ –
४. मोघराजत्थेरगाथावण्णना
छविपापकचित्तभद्दकाति आयस्मतो मोघराजत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थु सन्तिके धम्मं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं लूखचीवरधरानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा तं ठानन्तरं आकङ्खन्तो पणिधानं कत्वा तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि करोन्तो अत्थदस्सिस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा ब्राह्मणानं विज्जासिप्पेसु निप्फत्तिं गतो ब्राह्मणमाणवे विज्जासिप्पानि सिक्खापेन्तो एकदिवसं अत्थदस्सिं भगवन्तं भिक्खुसङ्घपरिवुतं गच्छन्तं दिस्वा पसन्नमानसो पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा सिरसि अञ्जलिं कत्वा ‘‘यावता रूपिनो सत्ता’’तिआदिना छहि गाथाहि अभित्थवित्वा भाजनं पूरेत्वा मधुं उपनामेसि। सत्था मधुं पटिग्गहेत्वा अनुमोदनं अकासि।
सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो कस्सपस्स भगवतो काले कट्ठवाहनस्स नाम रञ्ञो अमच्चो हुत्वा तेन सत्थु आनयनत्थं पुरिससहस्सेन पेसितो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा वीसतिवस्ससहस्सानि समणधम्मं कत्वा ततो चुतो एकं बुद्धन्तरं सुगतीसुयेव परिवत्तेन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा मोघराजाति लद्धनामो बावरीब्राह्मणस्स सन्तिके उग्गहितसिप्पो संवेगजातो तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा तापससहस्सपरिवारो अजितादीहि सद्धिं सत्थु सन्तिकं पेसितो तेसं पन्नरसमो हुत्वा पञ्हे पुच्छित्वा पञ्हविस्सज्जनपरियोसाने अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर १.४.६४-८३) –
‘‘अत्थदस्सी तु भगवा, सयम्भू अपराजितो।
भिक्खुसङ्घपरिब्यूळ्हो, रथियं पटिपज्जथ॥
‘‘सिस्सेहि सम्परिवुतो, घरम्हा अभिनिक्खमिं।
निक्खमित्वानहं तत्थ, अद्दसं लोकनायकं॥
‘‘अभिवादिय सम्बुद्धं, सिरे कत्वान अञ्जलिं।
सकं चित्तं पसादेत्वा, सन्थविं लोकनायकं॥
‘‘यावता रूपिनो सत्ता, अरूपी वा असञ्ञिनो।
२०७.तत्थ छविपापकाति दद्दुकच्छुपीळकाहि भिन्नच्छविभावतो हीनच्छविक दुट्ठच्छविक । चित्तभद्दकाति अनवसेसकिलेसप्पहानेन ब्रह्मविहारसेवनाय च भद्दचित्त सुन्दरचित्त। मोघराजाति तस्स आलपनं। सततं समाहितोति अग्गफलसमाधिना निच्चकालं अभिण्हं समाहितमानसो। हेमन्तिकसीतकालरत्तियोति हेमन्तसमये सीतकालरत्तियो। अच्चन्तसंयोगे चेतं उपयोगवचनं। ‘‘हेमन्तिका सीतकालरत्तियो’’तिपि पाळि। तत्थ हेमन्तिकाति हेमन्तोगधा हेमन्तपरियापन्नाति अत्थो। भिक्खु त्वं सीति भिक्खु को त्वं असि, एवंभूतो परेसु तव सेनासनं कत्वा अदेन्तेसु सङ्घिकञ्च सेनासनं अपविसन्तो। कथं करिस्ससीति यथावुत्ते सीतकाले कथं अत्तभावं पवत्तेसीति सत्था पुच्छि। एवं पन पुट्ठो थेरो सत्थु तमत्थं कथेन्तो –
‘‘सम्पन्नसस्सा मगधा, केवला इति मे सुतं।
पलालच्छन्नको सेय्यं, यथञ्ञे सुखजीविनो’’ति॥ – गाथमाह।
तत्थ सम्पन्नसस्साति निप्फन्नसस्सा। मगधाति मगधरट्ठं वदति। मगधा नाम जानपदिनो राजकुमारा, तेसं निवासो एकोपि जनपदो रुळ्हीवसेन ‘‘मगधा’’त्वेव बहुवचनेन वुच्चति। केवलाति अनवसेसा। इति मे सुतन्ति एवं मया सुतं। तत्थ यो अदिट्ठो पदेसो, तस्स वसेन सुतन्ति वुत्तं। तेन एदिसे काले मगधेसु यत्थ कत्थचि मया वसितुं सक्काति दस्सेति। पलालच्छन्नको सेय्यं, यथञ्ञे सुखजीविनोति यथा अञ्ञे सुखजीविनो भिक्खू सेनासनसप्पायं लद्धा सुन्दरेहि अत्थरणपावुरणेहि सुखेन सयन्ति, एवं अहम्पि पलालसन्थारमेव हेट्ठा सन्थरित्वा उपरि तिरियञ्च पलालच्छदनेनेव छादितसरीरताय पलालच्छन्नको सेय्यं सयिं, सेय्यं कप्पेसिन्ति अत्तनो यथालाभसन्तोसं विभावेति।
मोघराजत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता।
५. विसाखपञ्चालपुत्तत्थेरगाथावण्णना
नउक्खिपे नो च परिक्खिपे परेति आयस्मतो विसाखस्स पञ्चालपुत्तस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो इतो चुद्दसे कप्पे पच्चन्तगामे दलिद्दकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं फलपरियेसनं चरन्तेहि तस्मिं गामे मनुस्सेहि सद्धिं अरञ्ञं गतो तत्थ एकं पच्चेकबुद्धं दिस्वा पसन्नमानसो वल्लिफलं अदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे मगधरट्ठे मण्डलिकराजकुले निब्बत्तित्वा विसाखोति लद्धनामो पञ्चालराजधीतुया पुत्तभावतो पच्छा पञ्चालपुत्तोति पञ्ञायित्थ। सो पितरि मते रज्जं कारेन्तो सत्थरि अत्तनो गामसमीपगते सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा सत्थारा सद्धिं सावत्थिं गतो विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर १.३९.३१-३६) –
‘‘सब्बे जना समागम्म, अगमिंसु वनं तदा।
फलमन्वेसमाना ते, अलभिंसु फलं तदा॥
‘‘तत्थद्दसासिं सम्बुद्धं, सयम्भुं अपराजितं।
पसन्नचित्तो सुमनो, वल्लिफलमदासहं॥
‘‘चतुद्दसे इतो कप्पे, यं फलमददिं तदा।
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
छळभिञ्ञो पन हुत्वा थेरो ञातीनं अनुकम्पाय जातिभूमिं अगमासि। तत्थ मनुस्सा थेरं उपसङ्कमित्वा कालेन कालं धम्मं सुणन्ता एकदिवसं ‘‘कतिहि नु खो, भन्ते, अङ्गेहि समन्नागतो धम्मकथिको होती’’ति धम्मकथिकलक्खणं पुच्छिंसु। थेरो तेसं धम्मकथिकलक्खणं कथेन्तो –
‘‘न उक्खिपे नो च परिक्खिपे परे, न ओक्खिपे पारगतं न एरये।
६. चूळकत्थेरगाथावण्णना
नदन्ति मोरा सुसिखा सुपेखुणाति आयस्मतो चूळकत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्तो इतो एकतिंसे कप्पे सिखिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सत्थारं दिस्वा पसन्नमानसो छत्तपण्णिफलं अदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा चूळकोति लद्धनामो वयप्पत्तो धनपालदमने सत्थरि लद्धप्पसादो पब्बजित्वा समणधम्मं करोन्तो इन्दसालगुहायं वसति, सो एकदिवसं गुहाद्वारे निसिन्नो मगधक्खेत्तं ओलोकेसि। तस्मिं खणे पावुसकालमेघो गम्भीरमधुरनिग्घोसो सतपटलसहस्सपटलो अञ्जन सिखरसन्निकासो नभं पूरेत्वा पवस्सति, मयूरसङ्घा च मेघगज्जितं सुत्वा हट्ठतुट्ठा केकासद्दं मुञ्चित्वा तत्थ तत्थ पदेसे नच्चन्ता विचरन्ति। थेरस्सपि आवासगब्भे मेघवातफस्सेहि अपगतधम्मत्ता पस्सद्धकरजकाये कल्लतं पत्ते उतुसप्पायलाभेन चित्तं एकग्गं अहोसि, कम्मट्ठानवीथिं ओतरि, सो तं ञत्वा कालसम्पदादिकित्तनमुखेन अत्तानं भावनाय उस्साहेन्तो –
‘‘नदन्ति मोरा सुसिखा सुपेखुणा, सुनीलगीवा सुमुखा सुगज्जिनो।
सुसद्दला चापि महामही अयं, सुब्यापितम्बु सुवलाहकं नभं॥
‘‘सुकल्लरूपो सुमनस्स झायतं, सुनिक्कमो साधु सुबुद्धसासने।
सुसुक्कसुक्कं निपुणं सुदुद्दसं, फुसाहि तं उत्तममच्चुतं पद’’न्ति॥ –
द्वे गाथा अभासि।
तत्थ नदन्ति मोरा सुसिखा सुपेखुणा, सुनीलगीवा सुमुखा सुगज्जिनोति एते मत्थके उट्ठिताहि सुन्दराहि सिखाहि समन्नागतत्ता सुसिखा, नानावण्णेहि अनेकेहि सोभनेहि भद्दकपिञ्छेहि समन्नागतत्ता सुपेखुणा, राजीववण्णसङ्कासाय सुन्दराय नीलवण्णाय गीवाय समन्नागतत्ता सुनीलगीवा, सुन्दरमुखताय सुमुखा, मनुञ्ञवादिताय सुगज्जिनो, मोरा सिखण्डिनो छज्जसंवादी केकासद्दं मुञ्चन्ता नदन्ति रवन्ति। सुसद्दला चापि महामही अयन्ति अयञ्च महापथवी सुसद्दला सुन्दरहरिततिणा। सुब्यापितम्बूति अभिनववुट्ठिया तहं तहं विस्सन्दमानसलिलताय सुट्ठु ब्यापितजला विततजला। ‘‘सुसुक्कतम्बू’’तिपि पाठो, सुविसुद्धजलाति अत्थो। सुवलाहकं नभन्ति इदञ्च नभं आकासं नीलुप्पलदलसन्निभेहि समन्ततो पूरेत्वा ठितेहि सुन्दरेहि वलाहकेहि मेघेहि सुवलाहकं।
७. अनूपमत्थेरगाथावण्णना
नन्दमानागतं चित्ताति आयस्मतो अनूपमत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो इतो एकतिंसे कप्पे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं पदुमं नाम पच्चेकबुद्धं पिण्डाय चरन्तं रथियं दिस्वा पसन्नमानसो अङ्कोलपुप्फेहि पूजेसि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कोसलरट्ठे इब्भकुले निब्बत्तित्वा रूपसम्पत्तिया अनूपमोति लद्धनामो वयप्पत्तो उपनिस्सयसम्पन्नताय कामे पहाय पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो अरञ्ञे विहरति। तस्स चित्तं बहिद्धा रूपादिआरम्मणेसु विधावति। कम्मट्ठानं परिवट्टति। थेरो विधावन्तं चित्तं निग्गण्हन्तो –
‘‘नन्दमानागतं चित्तं, सूलमारोपमानकं।
तेन तेनेव वजसि, येन सूलं कलिङ्गरं॥
‘‘ताहं चित्तकलिं ब्रूमि, तं ब्रूमि चित्तदुब्भकं।
सत्था ते दुल्लभो लद्धो, मानत्थे मं नियोजयी’’ति॥ –
इमाहि द्वीहि गाथाहि ओवदि।
तत्थ नन्दमानागतं चित्ताति नन्दमान अभिनन्दमान चित्त अभिनन्दमानं आगतं उप्पन्नं । सूलमारोपमानकन्ति दुक्खुप्पत्तिट्ठानताय सूलसदिसत्ता सूलं तं तं भवं कम्मकिलेसेहि एत्तकं कालं आरोपियमानं। तेन तेनेव वजसि, येन सूलं कलिङ्गरन्ति यत्थ यत्थ सूलसङ्खाता भवा कलिङ्गरसङ्खाता अधिकुट्टनका कामगुणा च तेन तेनेव, पापचित्त, वजसि, तं तदेव ठानं उपगच्छसि, अत्तनो अनत्थं न सल्लक्खेसि।
ताहं चित्तकलिं ब्रूमीति तं तस्मा पमत्तभावतो चित्तकलिं चित्तकालकण्णिं अहं कथयामि। पुनपि तं ब्रूमि कथेमि चित्तदुब्भकं चित्तसङ्खातस्स अत्तनो बहूपकारस्स सन्तानस्स अनत्थावहनतो चित्तदुब्भिं। ‘‘चित्तदुब्भगा’’तिपि पठन्ति। चित्तसङ्खातअलक्खिकअप्पपुञ्ञाति अत्थो। किन्ति ब्रूहीति चे? आह ‘‘सत्था ते दुल्लभो लद्धो, मानत्थे मं नियोजयी’’ति। कप्पानं असङ्ख्येय्यम्पि नाम बुद्धसुञ्ञो लोको होति, सत्थरि उप्पन्नेपि मनुस्सत्तसद्धापटिलाभादयो दुल्लभा एव, लद्धेसु च तेसु सत्थापि दुल्लभोयेव होति। एवं दुल्लभो सत्था इदानि तया लद्धो, तस्मिं लद्धे सम्पतिपि अनत्थे अहिते आयतिञ्च अनत्थावहे दुक्खावहे अकुसले मं मा नियोजेसीति। एवं थेरो अत्तनो चित्तं ओवदन्तो एव विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर १.३७.१६-१९) –
८. वज्जितत्थेरगाथावण्णना
संसरंदीघमद्धानन्ति आयस्मतो वज्जितत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो पञ्चसट्ठिमे कप्पे एकस्मिं पच्चन्तगामे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो वनचरको हुत्वा विचरन्तो एकदिवसं उपसन्तं नाम पच्चेकबुद्धं पब्बतगुहायं विहरन्तं अद्दस। सो तस्स उपसमं दिस्वा पसन्नमानसो चम्पकपुप्फेन पूजं अकासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कोसलरट्ठे इब्भकुले निब्बत्तो जातदिवसतो पट्ठाय मातुगामहत्थं गतो रोदति। ब्रह्मलोकतो किर चवित्वा इधागतो यस्मा मातुगामसम्फस्सं न सहति, तस्मा मातुगामसम्फस्सवज्जनतो वज्जितोत्वेव नामं जातं। सो वयप्पत्तो सत्थु यमकपाटिहारियं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा तदहेव छळभिञ्ञो अहोसि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर १.३७.२७-३०) –
‘‘उपसन्तो च सम्बुद्धो, वसती पब्बतन्तरे।
एकचम्पकमादाय, उपगच्छिं नरुत्तमं॥
‘‘पसन्नचित्तो सुमनो, पच्चेकमुनिमुत्तमं।
उभो हत्थेहि पग्गय्ह, पूजयिं अपराजितं॥
‘‘पञ्चसट्ठिम्हितो कप्पे, यं पुप्फमभिपूजयिं।
दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
छळभिञ्ञो पन हुत्वा अत्तनो पुब्बेनिवासं अनुस्सरित्वा धम्मसंवेगेन –
‘‘संसरं दीघमद्धानं, गतीसु परिवत्तिसं।
अपस्सं अरियसच्चानि, अन्धभूतो पुथुज्जनो॥
‘‘तस्स मे अप्पमत्तस्स, संसारा विनळीकता।
९. सन्धितत्थेरगाथावण्णना
अस्सत्थे हरितोभासेति आयस्मतो सन्धितत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो एकतिंसे कप्पे सिखिस्स भगवतो काले एको गोपालको अहोसि। सो सत्थरि परिनिब्बुते अञ्ञतरं थेरं उपसङ्कमित्वा तस्स सन्तिके बुद्धगुणपटिसंयुत्तं धम्मं सुत्वा पसन्नमानसो ‘‘कुहिं भगवा’’ति पुच्छित्वा परिनिब्बुतभावं सुत्वा ‘‘एवं महानुभावा बुद्धापि नाम अनिच्चतावसं गच्छन्ति, अहो सङ्खारा अद्धुवा’’ति अनिच्चसञ्ञं पटिलभि। तं थेरो बोधिपूजाय उस्साहेसि। सो कालेन कालं बोधिरुक्खसमीपं गन्त्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा बुद्धगुणे अनुस्सरन्तो बोधिं वन्दति। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे कोसलरट्ठे इब्भकुले निब्बत्तित्वा सन्धितोति लद्धनामो वयप्पत्तो अनिच्चतापटिसंयुत्तं धम्मकथं सुत्वा संवेगजातो पब्बजित्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा ञाणस्स परिपाकं गतत्ता नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि। सो अत्तनो पुब्बेनिवासं अनुस्सरन्तो सिखिस्स भगवतो काले बोधिवन्दनं बुद्धानुस्सतिं अनिच्चसञ्ञापटिलाभञ्च अनुस्सरित्वा तदुपनिस्सयेन अत्तनो विसेसाधिगमं पकासेन्तो –
‘‘अस्सत्थे हरितोभासे, संविरूळ्हम्हि पादपे।
एकं बुद्धगतं सञ्ञं, अलभित्थं पतिस्सतो॥
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं सञ्ञमलभिं तदा।
तस्सा सञ्ञाय वाहसा, पत्तो मे आसवक्खयो’’ति॥ –
द्वे गाथा अभासि।
तत्थ अस्सत्थेति अस्सत्थट्ठानीये, य्वायं एतरहि अम्हाकं भगवतो बोधिरुक्खो अस्सत्थो, एतस्स ठाने तदा सिखिस्स भगवतो बोधिरुक्खो पुण्डरीको ठितोति सो अस्सत्थट्ठानीयताय ‘‘अस्सत्थे’’ति वुत्तं। सत्तानं अस्सासजननतो वा। अपरे पन ‘‘अस्सत्थरुक्खमूले निसीदित्वा तदा बुद्धानुस्सतिया भावितत्ता थेरो ‘अस्सत्थे’ति अवोचा’’ति वदन्ति। हरितोभासेति हरितेहि सारमणिवण्णेहि ओभासमाने। संविरूळ्हम्हीति सुट्ठु विरूळ्हे सुप्पतिट्ठिते, सुघननिचितपत्तपलासपल्लवेहि विरूळ्हसञ्छन्नेति च वदन्ति। पादपेति रुक्खे। एकं बुद्धगतं सञ्ञं, अलभित्थं पतिस्सतोति बुद्धारम्मणं आरम्मणस्स एकजातियत्ता एकं ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिनयप्पवत्तं बुद्धानुस्सतिसहगतं सञ्ञं बुद्धगुणानं पतिपतिसरणतो पतिस्सतो हुत्वा अलभिं।