६. छक्कनिपातो
१. उरुवेलकस्सपत्थेरगाथावण्णना
छक्कनिपाते दिस्वान पाटिहीरानीतिआदिका आयस्मतो उरुवेलकस्सपत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्तो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा, वयप्पत्तो सत्थु सन्तिके धम्मं सुणन्तो सत्थारं एकं भिक्खुं महापरिसानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा, सयम्पि तं ठानन्तरं पत्थेत्वा महादानं दत्वा पणिधानमकासि। भगवा चस्स अनन्तरायतं दिस्वा, ‘‘अनागते गोतमबुद्धस्स सासने महापरिसानं अग्गो भविस्सती’’ति ब्याकासि।
सो तत्थ यावजीवं पुञ्ञानि कत्वा ततो चवित्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इतो द्वानवुतिकप्पमत्थके फुस्सस्स भगवतो वेमातिककनिट्ठभाता हुत्वा निब्बत्ति। अञ्ञेपिस्स द्वे कनिट्ठभातरो अहेसुं। ते तयोपि बुद्धप्पमुखं सङ्घं परमाय पूजाय पूजेत्वा यावजीवं कुसलं कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो अम्हाकं भगवतो निब्बत्तितो पुरेतरमेव बाराणसियं ब्राह्मणकुले भातरो हुत्वा, अनुक्कमेन निब्बत्ता गोत्तवसेन तयोपि कस्सपा एव नाम जाता। ते वयप्पत्ता तयो वेदे उग्गण्हिंसु। तेसं जेट्ठभातिकस्स पञ्च माणवकसतानि परिवारो, मज्झिमस्स तीणि, कनिट्ठस्स द्वे। ते अत्तनो गन्थे सारं ओलोकेन्ता दिट्ठधम्मिकमेव अत्थं दिस्वा पब्बज्जं रोचेसुं। तेसु जेट्ठभाता अत्तनो परिवारेन सद्धिं उरुवेलं गन्त्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा उरुवेलकस्सपो नाम जातो महागङ्गानदीवङ्के पब्बजितो नदीकस्सपो नाम जातो, गयासीसे पब्बजितो गयाकस्सपो नाम जातो।
एवं तेसु इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा तत्थ तत्थ वसन्तेसु बहूनं दिवसानं अच्चयेन अम्हाकं बोधिसत्तो महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा, पटिविद्धसब्बञ्ञुतञ्ञाणो अनुक्कमेन धम्मचक्कं पवत्तेत्वा, पञ्चवग्गियत्थेरे अरहत्ते पतिट्ठापेत्वा यसप्पमुखे पञ्चपञ्ञास सहायके विनेत्वा सट्ठि अरहन्ते ‘‘चरथ, भिक्खवे, चारिक’’न्ति विस्सज्जेत्वा, भद्दवग्गिये विनेत्वा उरुवेलकस्सपस्स वसनट्ठानं गन्त्वा वसनत्थाय अग्यागारं पविसित्वा , तत्थ कतनागदमनं आदिं कत्वा अड्ढुड्ढसहस्सेहि पाटिहारियेहि उरुवेलकस्सपं सपरिसं विनेत्वा पब्बाजेसि। तस्स पब्बजितभावं ञत्वा इतरेपि द्वे भातरो सपरिसा आगन्त्वा सत्थु सन्तिके पब्बजिंसु। सब्बेव एहिभिक्खू इद्धिमयपत्तचीवरधरा अहेसुं।
सत्था तं समणसहस्सं आदाय गयासीसं गन्त्वा पिट्ठिपासाणे निसिन्नो आदित्तपरियायदेसनाय सब्बे अरहत्ते पतिट्ठापेसि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.५४.२५१-२९५) –
‘‘पदुमुत्तरो नाम जिनो, सब्बलोकविदू मुनि।
इतो सतसहस्सम्हि, कप्पे उप्पज्जि चक्खुमा॥
‘‘ओवादको विञ्ञापको, तारको सब्बपाणिनं।
देसनाकुसलो बुद्धो, तारेसि जनतं बहुं॥
‘‘अनुकम्पको कारुणिको, हितेसी सब्बपाणिनं।
सम्पत्ते तित्थिये सब्बे, पञ्चसीले पतिट्ठपि॥
‘‘एवं निराकुलं आसि, सुञ्ञतं तित्थियेहि च।
विचित्तं अरहन्तेहि, वसीभूतेहि तादिभि॥
‘‘रतनानट्ठपञ्ञासं, उग्गतो सो महामुनि।
कञ्चनग्घियसङ्कासो, बात्तिंसवरलक्खणो॥
‘‘वस्ससतसहस्सानि, आयु विज्जति तावदे।
तावता तिट्ठमानो सो, तारेसि जनतं बहुं॥
‘‘तदाहं हंसवतिया, ब्राह्मणो साधुसम्मतो।
उपेच्च लोकपज्जोतं, अस्सोसिं धम्मदेसनं॥
‘‘तदा महापरिसतिं, महापरिससावकं।
ठपेन्तं एतदग्गम्हि, सुत्वान मुदितो अहं॥
‘‘महता परिवारेन, निमन्तेत्वा महाजिनं।
ब्राह्मणानं सहस्सेन, सहदानमदासहं॥
‘‘महादानं ददित्वान, अभिवादिय नायकं।
एकमन्तं ठितो हट्ठो, इदं वचनमब्रविं॥
‘‘तयि सद्धाय मे वीर, अधिकारगुणेन च।
परिसा महती होतु, निब्बत्तस्स तहिं तहिं॥
‘‘तदा अवोच परिसं, गजगज्जितसुस्सरो।
करवीकरुतो सत्था, एतं पस्सथ ब्राह्मणं॥
‘‘हेमवण्णं महाबाहुं, कमलाननलोचनं।
उदग्गतनुजं हट्ठं, सद्धवन्तं गुणे मम॥
‘‘एस पत्थयते ठानं, सीहघोसस्स भिक्खुनो।
अनागतम्हि अद्धाने, लच्छसे तं मनोरथं॥
‘‘सतसहस्सितो कप्पे, ओक्काककुलसम्भवो।
गोतमो नाम गोत्तेन, सत्था लोके भविस्सति॥
‘‘तस्स धम्मेसु दायादो, ओरसो धम्मनिम्मितो।
कस्सपो नाम गोत्तेन, हेस्सति सत्थु सावको॥
‘‘इतो द्वेनवुते कप्पे, अहु सत्था अनुत्तरो।
अनूपमो असदिसो, फुस्सो लोकग्गनायको॥
‘‘सो च सब्बं तमं हन्त्वा, विजटेत्वा महाजटं।
वस्सते अमतं वुट्ठिं, तप्पयन्तो सदेवकं॥
‘‘तदा हि बाराणसियं, राजापच्चा अहुम्हसे।
भातरोम्ह तयो सब्बे, संविसट्ठाव राजिनो॥
‘‘वीरङ्गरूपा बलिनो, सङ्गामे अपराजिता।
तदा कुपितपच्चन्तो, अम्हे आह महीपति॥
‘‘एथ गन्त्वान पच्चन्तं, सोधेत्वा अट्टवीबलं।
खेमं विजिरितं कत्वा, पुन देथाति भासथ॥
‘‘ततो मयं अवोचुम्ह, यदि देय्यासि नायकं।
उपट्ठानाय अम्हाकं, साधयिस्साम वो ततो॥
‘‘ततो मयं लद्धवरा, भूमिपालेन पेसिता।
निक्खित्तसत्थं पच्चन्तं, कत्वा पुनरुपेच्च तं॥
‘‘याचित्वा सत्थुपट्ठानं, राजानं लोकनायकं।
मुनिवीरं लभित्वान, यावजीवं यजिम्ह तं॥
‘‘महग्घानि च वत्थानि, पणीतानि रसानि च।
सेनासनानि रम्मानि, भेसज्जानि हितानि च॥
‘‘दत्वा ससङ्घमुनिनो, धम्मेनुप्पादितानि नो।
सीलवन्तो कारुणिका, भावनायुत्तमानसा॥
‘‘सद्धा परिचरित्वान, मेत्तचित्तेन नायकं।
निब्बुते तम्हि लोकग्गे, पूजं कत्वा यथाबलं॥
‘‘ततो चुता सन्तुसितं, गता तत्थ महासुखं।
अनुभूता मयं सब्बे, बुद्धपूजायिदं फलं॥
‘‘मायाकारो यथा रङ्गे, दस्सेसि विकतिं बहुं।
तथा भवे भमन्तोहं, विदेहाधिपती अहुं॥
‘‘गुणाचेलस्स वाक्येन, मिच्छादिट्ठिगतासयो।
नरकं मग्गमारूळ्हो, रुचाय मम धीतुया॥
‘‘ओवादं नादियित्वान, ब्रह्मुना नारदेनहं।
बहुधा संसितो सन्तो, दिट्ठिं हित्वान पापिकं॥
‘‘पूरयित्वा विसेसेन, दस कम्मपथानिहं।
हित्वान देहमगमिं, सग्गं सभवनं यथा॥
‘‘पच्छिमे भवे सम्पत्ते, ब्रह्मबन्धु अहोसहं।
बाराणसियं फीतायं, जातो विप्पमहाकुले॥
‘‘मच्चुब्याधिजराभीतो, ओगाहेत्वा महावनं।
निब्बानं पदमेसन्तो, जटिलेसु परिब्बजिं॥
‘‘तदा द्वे भातरो मय्हं, पब्बजिंसु मया सह।
उरुवेलायं मापेत्वा, अस्समं निवसिं अहं॥
‘‘कस्सपो नाम गोत्तेन, उरुवेलनिवासिको।
ततो मे आसि पञ्ञत्ति, उरुवेलकस्सपो इति॥
‘‘नदीसकासे भाता मे, नदीकस्सपसव्हयो।
आसी सकासनामेन, गयायं गयाकस्सपो॥
‘‘द्वे सतानि कनिट्ठस्स, तीणि, मज्झस्स भातुनो।
मम पञ्च सतानूना, सिस्सा सब्बे ममानुगा॥
‘‘तदा उपेच्च मं बुद्धो, कत्वान विविधानि मे।
पाटिहीरानि लोकग्गो, विनेसि नरसारथि॥
‘‘सहस्सपरिवारेन, अहोसिं एहिभिक्खुको।
तेहेव सह सब्बेहि, अरहत्तमपापुणिं॥
‘‘ते चेवञ्ञे च बहवो, सिस्सा मं परिवारयुं।
भासितुञ्च समत्थोहं, ततो मं इसिसत्तमो॥
‘‘महापरिसभावस्मिं, एतदग्गे ठपेसि मं।
अहो बुद्धे कतं कारं, सफलं मे अजायथ॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
अरहत्तं पन पत्वा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा सीहनादं नदन्तो –
‘‘दिस्वान पाटिहीरानि, गोतमस्स यसस्सिनो।
न तावाहं पणिपतिं, इस्सामानेन वञ्चितो॥
‘‘मम सङ्कप्पमञ्ञाय, चोदेसि नरसारथि।
ततो मे आसि संवेगो, अब्भुतो लोमहंसनो॥
‘‘पुब्बे जटिलभूतस्स, या मे सिद्धि परित्तिका।
ताहं तदा निराकत्वा, पब्बजिं जिनसासने॥
‘‘पुब्बे यञ्ञेन सन्तुट्ठो, कामधातुपुरक्खतो।
पच्छा रागञ्च दोसञ्च, मोहञ्चापि समूहनिं॥
‘‘पुब्बेनिवासं जानामि, दिब्बचक्खु विसोधितं।
इद्धिमा परचित्तञ्ञू, दिब्बसोतञ्च पापुणिं॥
‘‘यस्स चत्थाय पब्बजितो, अगारस्मानगारियं।
सो मे अत्थो अनुप्पत्तो, सब्बसंयोजनक्खयो’’ति॥ –
इमा छ गाथा अभासि।
तत्थ दिस्वान पाटिहीरानीति नागराजदमनादीनि अड्ढुड्ढसहस्सानि पाटिहारियानि दिस्वा। ‘‘पाटिहीरं, पाटिहेरं, पाटिहारिय’’न्ति हि अत्थतो एकं, ब्यञ्जनमेव नानं। यसस्सिनो’’ति ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिना सदेवके लोके यथाभुच्चं पत्थटकित्तिसद्दस्स। न तावाहं पणिपतिन्ति याव मं भगवा ‘‘नेव खो त्वं, कस्सप, अरहा, नापि अरहत्तमग्गं समापन्नो, सापि ते पटिपदा नत्थि, याय त्वं अरहा वा अस्स, अरहत्तमग्गं वा समापन्नो’’ति न तज्जेसि, ताव अहं न पणिपातनं अकासिं। किंकारणा? इस्सामानेन वञ्चितो, ‘‘इमस्स मयि सावकत्तं उपगते मम लाभसक्कारो परिहायिस्सति, इमस्स एव वड्ढिस्सती’’ति एवं परसम्पत्तिअसहनलक्खणाय इस्साय चेव, ‘‘अहं गणपामोक्खो बहुजनसम्मतो’’ति एवं अब्भुन्नतिलक्खणेन मानेन च वञ्चितो, पलम्भितो हुत्वाति अत्थो।
मम सङ्कप्पमञ्ञायाति मय्हं मिच्छासङ्कप्पं जानित्वा, यं यं भगवा उत्तरि मनुस्सधम्मा इद्धिपाटिहारियं दस्सेति, तं तं दिस्वा ‘‘महिद्धिको खो महासमणो महानुभावो’’ति चिन्तेत्वापि ‘‘न त्वेव खो अरहा यथा अह’’न्ति एवं पवत्तं मिच्छावितक्कं जानन्तोपि ञाणपरिपाकं आगमेन्तो अज्झुपेक्खित्वा पच्छा नेरञ्जराय मज्झे समन्ततो उदकं उस्सारेत्वा रेणुहताय भूमिया चङ्कमित्वा तेन आभतनावाय ठितो तदापि ‘‘महिद्धिको’’तिआदिकं चिन्तेत्वा पुन ‘‘न त्वेव खो अरहा यथा अह’’न्ति पवत्तितं मिच्छासङ्कप्पं ञत्वाति अत्थो। चोदेसि नरसारथीति तदा मे ञाणपरिपाकं ञत्वा ‘‘नेव खो त्वं अरहा’’तिआदिना पुरिसदम्मसारथि सत्था मं चोदेसि निग्गण्हि। ततो मे आसि संवेगो, अब्भुतो लोमहंसनोति ततो यथावुत्तचोदनाहेतु एत्तकं कालं अभूतपुब्बताय अब्भुतो लोमहंसनवसेन पवत्तिया लोमहंसनो ‘‘अनरहाव समानो ‘अरहा’ति मञ्ञि’’न्ति संवेगो सहोत्तप्पो ञाणुप्पादो मय्हं अहोसि।
जटिलभूतस्साति तापसभूतस्स। सिद्धीति लाभसक्कारसमिद्धि। परित्तिकाति अप्पमत्तिका। ताहन्ति तं अहं। तदाति भगवतो चोदनाय संवेगुप्पत्तिकाले। निराकत्वाति अपनेत्वा छड्डेत्वा, अनपेक्खो हुत्वाति अत्थो। ‘‘इद्धीति भावनामयइद्धी’’ति वदन्ति। तदयुत्तं तदा तस्स अझानलाभीभावतो। तथा हि वुत्तं ‘‘कामधातुपुरक्खतो’’ति।
यञ्ञेन सन्तुट्ठोति ‘‘यञ्ञं यजित्वा सग्गसुखं अनुभविस्सामि, अलमेत्तावता’’ति यञ्ञयजनेन सन्तुट्ठो निट्ठितकिच्चसञ्ञी। कामधातुपुरक्खतोति कामसुगतिं आरब्भ उप्पन्नतण्हो यञ्ञयजनेन कामलोकं पुरक्खत्वा ठितो। सो चे यञ्ञो पाणातिपातपटिसंयुत्तो होति, न तेन सुगतिं सक्का लद्धुं। न हि अकुसलस्स इट्ठो कन्तो विपाको निब्बत्तति। या पन तत्थ दानादिकुसलचेतना, ताय सति पच्चयसमवाये सुगतिं गच्छेय्य। पच्छाति तापसपब्बज्जातो पच्छा सत्थु ओवादेन तापसलद्धिं पहाय चतुसच्चकम्मट्ठानानुयोगकाले। समूहनिन्ति विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा मग्गपटिपाटिया रागञ्च दोसञ्च मोहञ्च अनवसेसतो समुग्घातेसिं।
यस्मा पनायं थेरो अरियमग्गेन रागादयो समूहनन्तोयेव छळभिञ्ञो अहोसि, तस्मा तं अत्तनो छळभिञ्ञभावं दस्सेन्तो ‘‘पुब्बेनिवासं जानामी’’तिआदिमाह। तत्थ पुब्बेनिवासं जानामीति अत्तनो परेसञ्च पुब्बेनिवासं अतीतासु जातीसु निब्बत्तक्खन्धे खन्धपटिबद्धे च पुब्बेनिवासञाणेन हत्थतले आमलकं विय पच्चक्खतो जानामि बुज्झामि। दिब्बचक्खु विसोधितन्ति दिब्बचक्खुञाणं विसोधितं, पकतिचक्खुना आपाथगतं पकतिरूपं विय दिब्बं मानुसम्पि दूरं तिरोट्ठितं अतिसुखुमञ्च रूपं विभावेतुं समत्थञाणं भावनाय मया विसुद्धं कत्वा पटिलद्धन्ति अत्थो। इद्धिमाति अधिट्ठानिद्धिविकुब्बनिद्धिआदीहि इद्धीहि इद्धिमा, इद्धिविधञाणलाभीति अत्थो। सरागादिभेदस्स परेसं चित्तस्स जाननतो परचित्तञ्ञू, चेतोपरियञाणलाभीति वुत्तं होति। दिब्बसोतञ्च पापुणिन्ति दिब्बसोतञाणञ्च पटिलभिं।
सोमे अत्थो अनुप्पत्तो, सब्बसंयोजनक्खयोति यो सब्बेसं संयोजनानं खयभूतो खयेन वा लद्धब्बो, सो सदत्थो परमत्थो च मया अरियमग्गाधिगमेन अधिगतोति। एवमेताय गाथाय थेरस्स अञ्ञाब्याकरणं अहोसीति वेदितब्बो।
उरुवेलकस्सपत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता।
२. तेकिच्छकारित्थेरगाथावण्णना
अतिहितावीहीतिआदिका आयस्मतो तेकिच्छकारित्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो एकनवुते कप्पे विपस्सिस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्वा वेज्जसत्थे निप्फत्तिं गतो। विपस्सिस्स भगवतो उपट्ठाकं असोकं नाम थेरं ब्याधितं अरोगमकासि, अञ्ञेसञ्च सत्तानं रोगाभिभूतानं अनुकम्पाय भेसज्जं संविदहि।
सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सुबुद्धस्स नाम ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति। तस्स तिकिच्छकेहि गब्भकाले परिस्सयं अपहरित्वा परिपालितताय तेकिच्छकारीति नामं अकंसु। सो अत्तनो कुलानुरूपानि विज्जाट्ठानानि सिप्पानि च सिक्खन्तो वड्ढति। तदा चाणक्को सुबुद्धस्स पञ्ञावेय्यत्तियं किरियासु उपायकोसल्लञ्च दिस्वा, ‘‘अयं इमस्मिं राजकुले पतिट्ठं लभन्तो मं अभिभवेय्या’’ति इस्सापकतो रञ्ञा चन्दगुत्तेन तं बन्धनागारे खिपापेसि। तेकिच्छकारी पितु बन्धनागारप्पवेसनं सुत्वा भीतो पलायित्वा साणवासित्थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा अत्तनो संवेगकारणं थेरस्स कथेत्वा पब्बजित्वा कम्मट्ठानं गहेत्वा अब्भोकासिको नेसज्जिको च हुत्वा विहरति, सीतुण्हं अगणेन्तो समणधम्ममेव करोति, विसेसतो ब्रह्मविहारभावनमनुयुञ्जति। तं दिस्वा मारो पापिमा ‘‘न इमस्स मम विसयं अतिक्कमितुं दस्सामी’’ति विक्खेपं कातुकामो सस्सानं निप्फत्तिकाले खेत्तगोपकवण्णेन थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा तं निप्पण्डेन्तो –
‘‘अतिहिता वीहि, खलगता साली।
न च लभे पिण्डं, कथमहं कस्स’’न्ति॥ – आह। तं सुत्वा थेरो –
‘‘बुद्धमप्पमेय्यं अनुस्सर पसन्नो, पीतिया फुटसरीरो होहिसि सततमुदग्गो॥
‘‘धम्ममप्पमेय्यं …पे॰… सततमुदग्गो॥
‘‘सङ्घमप्पमेय्यं…पे॰… सततमुदग्गो’’ति॥ – आह। तं सुत्वा मारो –
‘‘अब्भोकासे विहरसि, सीता हेमन्तिका इमा रत्यो।
मा सीतेन परेतो विहञ्ञित्थो, पविस त्वं विहारं फुसितग्गळ’’न्ति॥ –
३. महानागत्थेरगाथावण्णना
यस्स सब्रह्मचारीसूतिआदिका आयस्मतो महानागत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्तो ककुसन्धस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं ककुसन्धं भगवन्तं अरञ्ञं अज्झोगाहेत्वा अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले झानसुखेन निसिन्नं दिस्वा पसन्नमानसो तस्स दाळिमफलं अदासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे साकेते मधुवासेट्ठस्स नाम ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, महानागोतिस्स नामं अहोसि। सो विञ्ञुतं पत्तो भगवति साकेते अञ्जनवने विहरन्ते आयस्मतो गवम्पतित्थेरस्स पाटिहारियं दिस्वा पटिलद्धसद्धो थेरस्सेव सन्तिके पब्बजित्वा तस्सोवादे ठत्वा अरहत्तं पापुणि। तेन वुत्तं अपदाने (अप॰ थेर २.४५.१-७) –
‘‘ककुसन्धो महावीरो, सब्बधम्मान पारगू।
गणम्हा वूपकट्ठो सो, अगमासि वनन्तरं॥
‘‘बीजमिञ्जं गहेत्वान, लताय आवुणिं अहं।
भगवा तम्हि समये, झायते पब्बतन्तरे॥
‘‘दिस्वानहं देवदेवं, विप्पसन्नेन चेतसा।
दक्खिणेय्यस्स वीरस्स, बीजमिञ्जमदासहं॥
‘‘इमस्मिंयेव कप्पम्हि, यं मिञ्जमददिं तदा।
दुग्गतिं नाभिजानामि, बीजमिञ्जस्सिदं फलं॥
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे॰… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥
अरहत्तं पन पत्वा विमुत्तिसुखेन विहरन्तो थेरो छब्बग्गिये भिक्खू सब्रह्मचारीसु गारवं अकत्वा विहरन्ते दिस्वा तेसं ओवाददानवसेन –
‘‘यस्स सब्रह्मचारीसु, गारवो नूपलब्भति।
४. कुल्लत्थेरगाथावण्णना
कुल्लो सिवथिकन्तिआदिका आयस्मतो कुल्लत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं कुटुम्बियकुले निब्बत्तित्वा कुल्लोति लद्धनामो विञ्ञुतं पत्तो सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजि। सो च रागचरितत्ता तिब्बरागजातिको होति। तेनस्स अभिक्खणं किलेसा चित्तं परियादाय तिट्ठन्ति। अथस्स सत्था चित्ताचारं ञत्वा असुभकम्मट्ठानं दत्वा, ‘‘कुल्ल, तया अभिण्हं सुसाने चारिका चरितब्बा’’ति आह। सो सुसानं पविसित्वा उद्धुमातकादीनि तानि तानि असुभानि दिस्वा तं मुहुत्तं असुभमनसिकारं उप्पादेत्वा सुसानतो निक्खन्तमत्तोव कामरागेन अभिभुय्यति। पुन भगवा तस्स तं पवत्तिं ञत्वा एकदिवसं तस्स सुसानट्ठानं गतकाले एकं तरुणित्थिरूपं अधुना मतं अविनट्ठच्छविं निम्मिनित्वा दस्सेति। तस्स तं दिट्ठमत्तस्स जीवमानविसभागवत्थुस्मिं विय सहसा रागो उप्पज्जति। अथ नं सत्था तस्स पेक्खन्तस्सेव नवहि वणमुखेहि पग्घरमानासुचिं किमिकुलाकुलं अतिविय बीभच्छं दुग्गन्धं जेगुच्छं पटिक्कूलं कत्वा दस्सेसि। सो तं पेक्खन्तो विरत्तचित्तो हुत्वा अट्ठासि। अथस्स भगवा ओभासं फरित्वा सतिं जनेन्तो –
‘‘आतुरं असुचिं पूतिं, पस्स कुल्ल समुस्सयं।
उग्घरन्तं पग्घरन्तं, बालानं अभिनन्दित’’न्ति॥ –
आह । तं सुत्वा थेरो सम्मदेव सरीरसभावं उपधारेन्तो असुभसञ्ञं पटिलभित्वा तत्थ पठमं झानं निब्बत्तेत्वा तं पादकं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणित्वा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा –
‘‘कुल्लो सिवथिकं गन्त्वा, अद्दस इत्थिमुज्झितं।
अपविद्धं सुसानस्मिं, खज्जन्तिं किमिही फुटं॥
‘‘आतुरं…पे॰… बालानं अभिनन्दितं॥
‘‘धम्मादासं गहेत्वान, ञाणदस्सनपत्तिया।
पच्चवेक्खिं इमं कायं, तुच्छं सन्तरबाहिरं॥
‘‘यथा इदं तथा एतं, यथा एतं तथा इदं।
५. मालुक्यपुत्तत्थेरगाथावण्णना
मनुजस्सातिआदिका आयस्मतो मालुक्यपुत्तत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं कोसलरञ्ञो अग्गासनिकस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति। तस्स माता मालुक्या नाम, तस्सा वसेन मालुक्यपुत्तोत्वेव पञ्ञायित्थ। सो वयप्पत्तो निस्सरणज्झासयताय घरावासं पहाय परिब्बाजकपब्बज्जं पब्बजित्वा विचरन्तो सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा सासने पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि। सो ञातीसु अनुकम्पाय ञातिकुलं अगमासि। तं ञातका पणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन परिविसित्वा धनेन पलोभेतुकामा महन्तं धनरासिं पुरतो उपट्ठपेत्वा ‘‘इदं धनं तव सन्तकं, विब्भमित्वा इमिना धनेन पुत्तदारं पटिजग्गन्तो पुञ्ञानि करोही’’ति याचिंसु। थेरो तेसं अज्झासयं विपरिवत्तेन्तो आकासे ठत्वा –
‘‘मनुजस्स पमत्तचारिनो, तण्हा वड्ढति मालुवा विय।
सो प्लवती हुरा हुरं, फलमिच्छंव वनस्मि वानरो॥
‘‘यं एसा सहते जम्मी, तण्हा लोके विसत्तिका।
सोका तस्स पवड्ढन्ति, अभिवट्ठंव बीरणं॥
‘‘यो चेतं सहते जम्मिं, तण्हं लोके दुरच्चयं।
सोका तम्हा पपतन्ति, उदबिन्दूव पोक्खरा॥
‘‘तं वो वदामि भद्दं वो, यावन्तेत्थ समागता।
तण्हाय मूलं खणथ, उसीरत्थोव बीरणं।
मा वो नळंव सोतोव, मारो भञ्जि पुनप्पुनं॥
‘‘करोथ बुद्धवचनं, खणो वो मा उपच्चगा।
खणातीता हि सोचन्ति, निरयम्हि समप्पिता॥
६. सप्पदासत्थेरगाथावण्णना
पण्णवीसतीतिआदिका आयस्मतो सप्पदासत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे कपिलवत्थुस्मिं सुद्धोदनमहाराजस्स पुरोहितपुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, तस्स सप्पदासोति नामं अहोसि। सो वयप्पत्तो सत्थु ञातिसमागमे पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा किलेसाभिभवेन चेतोसमाधिं अलभन्तो ब्रह्मचरियं चरित्वा संवेगजातो पच्छा सत्थं आहरन्तो योनिसो मनसिकारं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणित्वा अञ्ञं ब्याकरोन्तो –
‘‘पण्णवीसति वस्सानि, यतो पब्बजितो अहं।
अच्छरासङ्घातमत्तम्पि, चेतोसन्तिमनज्झगं॥
‘‘अलद्धा चित्तस्सेकग्गं, कामरागेन अट्टितो।
बाहा पग्गय्ह कन्दन्तो, विहारा उपनिक्खमिं॥
‘‘सत्थं वा आहरिस्सामि, को अत्थो जीवितेन मे।
कथञ्हि सिक्खं पच्चक्खं, कालं कुब्बेथ मादिसो॥
‘‘तदाहं खुरमादाय, मञ्चकम्हि उपाविसिं।
परिनीतो खुरो आसि, धमनिं छेत्तुमत्तनो॥
‘‘ततो मे मनसीकारो, योनिसो उदपज्जथ।
आदीनवो पातुरहु, निब्बिदा समतिट्ठथ॥
‘‘ततो चित्तं विमुच्चि मे, पस्स धम्मसुधम्मतं।
तिस्सो विज्जा अनुप्पत्ता, कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति॥ –
७. कातियानत्थेरगाथावण्णना
उट्ठेहीतिआदिका आयस्मतो कातियानत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं अञ्ञतरस्स कोसियगोत्तस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्तो, मातुगोत्तवसेन पन कातियानोति लद्धनामो वयप्पत्तो सामञ्ञकानित्थेरस्स गिहिसहायो थेरं दिस्वा पब्बजितो समणधम्मं करोन्तो रत्तिं ‘‘निद्दाभिभवं विनोदेस्सामी’’ति चङ्कमं आरुहि। सो चङ्कमन्तो निद्दाय अभिभूतो पचलायमानो परिपतित्वा तत्थेव अनन्तरहिताय भूमिया निपज्जि, सत्था तस्स तं पवत्तिं दिस्वा सयं तत्थ गन्त्वा आकासे ठत्वा ‘‘कातियाना’’ति सञ्ञं अदासि। सो सत्थारं दिस्वा उट्ठहित्वा वन्दित्वा संवेगजातो अट्ठासि। अथस्स सत्था धम्मं देसेन्तो –
‘‘उट्ठेहि निसीद कातियान, मा निद्दाबहुलो अहु जागरस्सु।
मा तं अलसं पमत्तबन्धु, कूटेनेव जिनातु मच्चुराजा॥
‘‘सेय्यथापि महासमुद्दवेगो, एवं जातिजराति वत्तते तं।
सो करोहि सुदीपमत्तनो त्वं, न हि ताणं तव विज्जतेव अञ्ञं॥
‘‘सत्था हि विजेसि मग्गमेतं, सङ्गा जातिजराभया अतीतं।
पुब्बापररत्तमप्पमत्तो, अनुयुञ्जस्सु दळ्हं करोहि योगं॥
‘‘पुरिमानि पमुञ्च बन्धनानि, सङ्घाटिखुरमुण्डभिक्खभोजी।
मा खिड्डारतिञ्च मा निद्दं, अनुयुञ्जित्थ झाय कातियान॥
‘‘झायाहि जिनाहि कातियान, योगक्खेमपथेसु कोविदोसि।
पप्पुय्य अनुत्तरं विसुद्धिं, परिनिब्बाहिसि वारिनाव जोति॥
‘‘पज्जोतकरो परित्तरंसो, वातेन विनम्यते लताव।
८. मिगजालत्थेरगाथावण्णना
सुदेसितोतिआदिका आयस्मतो मिगजालत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं विसाखाय महाउपासिकाय पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, मिगजालोतिस्स नामं अहोसि। सो विहारं गन्त्वा अभिण्हसो धम्मस्सवनेन पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्वा अञ्ञं ब्याकरोन्तो –
‘‘सुदेसितो चक्खुमता, बुद्धेनादिच्चबन्धुना।
सब्बसंयोजनातीतो, सब्बवट्टविनासनो॥
‘‘निय्यानिको उत्तरणो, तण्हामूलविसोसनो।
विसमूलं आघातनं, छेत्वा पापेति निब्बुतिं॥
‘‘अञ्ञाणमूलभेदाय, कम्मयन्तविघाटनो।
विञ्ञाणानं परिग्गहे, ञाणवजिरनिपातनो॥
‘‘वेदनानं विञ्ञापनो, उपादानप्पमोचनो।
भवं अङ्गारकासुंव, ञाणेन अनुपस्सनो॥
‘‘महारसो सुगम्भीरो, जरामच्चुनिवारणो।
अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो, दुक्खूपसमनो सिवो॥
‘‘कम्मं कम्मन्ति ञत्वान, विपाकञ्च विपाकतो।
पटिच्चुप्पन्नधम्मानं, यथावालोकदस्सनो।
महाखेमङ्गमो सन्तो, परियोसानभद्दको’’ति॥ – इमा गाथा अभासि।
९. पुरोहितपुत्तजेन्तत्थेरगाथावण्णना
जातिमदेन मत्तोहन्तिआदिका आयस्मतो जेन्तत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं कोसलरञ्ञो पुरोहितस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, तस्स जेन्तोति नामं अहोसि। सो वयप्पत्तो जातिमदेन भोगइस्सरियरूपमदेन च मत्तो अञ्ञे हीळेन्तो गरुट्ठानियानम्पि अपचितिं अकरोन्तो मानथद्धो विचरति। सो एकदिवसं सत्थारं महतिया परिसाय परिवुतं धम्मं देसेन्तं दिस्वा उपसङ्कमन्तो ‘‘सचे मं समणो गोतमो पठमं आलपिस्सति, अहम्पि आलपिस्सामि; नो चे, नालपिस्सामी’’ति चित्तं उप्पादेत्वा उपसङ्कमित्वा ठितो भगवति पठमं अनालपन्ते सयम्पि मानेन अनालपित्वा गमनाकारं दस्सेसि। तं भगवा –
‘‘न मानं ब्राह्मण साधु, अत्थिकस्सीध ब्राह्मण।
येन अत्थेन आगच्छि, तमेवमनुब्रूहये’’ति॥ (सं॰ नि॰ १.२०१) –
गाथाय अज्झभासि। सो ‘‘चित्तं मे समणो गोतमो जानाती’’ति अभिप्पसन्नो भगवतो पादेसु सिरसा निपतित्वा परमनिपच्चाकारं कत्वा –
‘‘केसु न मानं कयिराथ, केसु चस्स सगारवो।
क्यस्स अपचिता अस्सु, क्यस्सु साधु सुपूजिता’’ति॥ –
पुच्छि। तस्स भगवा –
‘‘मातरि पितरि चापि, अथो जेट्ठम्हि भातरि।
आचरिये चतुत्थम्हि, समणब्राह्मणेसु च॥
‘‘तेसु न मानं कयिराथ, तेसु अस्स सगारवो।
क्यस्स अपचिता अस्सु, त्यस्सु साधु सुपूजिता॥
‘‘अरहन्ते सीतिभूते, कतकिच्चे अनासवे।
१०. सुमनत्थेरगाथावण्णना
यदानवो पब्बजितोतिआदिका आयस्मतो सुमनत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो सिखिस्स भगवतो काले मालाकारकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सिखिं भगवन्तं पस्सित्वा पसन्नमानसो सुमनपुप्फेहि पूजं अकासि। सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे अञ्ञतरस्स उपासकस्स गेहे पटिसन्धिं गण्हि। सो च उपासको आयस्मतो अनुरुद्धत्थेरस्स उपट्ठाको अहोसि। तस्स च ततो पुब्बे जाताजाता दारका मरिंसु। तेन सो ‘‘सचाहं इदानि एकं पुत्तं लभिस्सामि, अय्यस्स अनुरुद्धत्थेरस्स सन्तिके पब्बाजेस्सामी’’ति चित्तं उप्पादेसि। सो च दसमासच्चयेन जातो अरोगोयेव हुत्वा अनुक्कमेन वड्ढेन्तो सत्तवस्सिको अहोसि, तं पिता थेरस्स सन्तिके पब्बाजेसि। सो पब्बजित्वा ततो परिपक्कञाणत्ता विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव छळभिञ्ञो हुत्वा थेरं उपट्ठहन्तो ‘‘पानीयं आहरिस्सामी’’ति घटं आदाय इद्धिया अनोतत्तदहं अगमासि। अथेको मिच्छादिट्ठिको नागराजा अनोतत्तदहं पटिच्छादेन्तो सत्तक्खत्तुं भोगेन परिक्खिपित्वा उपरि महन्तं फणं कत्वा सुमनस्स पानीयं गहेतुं ओकासं न देति। सुमनो गरुळरूपं गहेत्वा तं नागराजं अभिभवित्वा पानीयं गहेत्वा थेरस्स वसनट्ठानं उद्दिस्स आकासेन गच्छति। तं सत्था जेतवने निसिन्नो तथा गच्छन्तं दिस्वा धम्मसेनापतिं आमन्तेत्वा, ‘‘सारिपुत्त, इमं पस्सा’’तिआदिना चतूहि गाथाहि तस्स गुणे अभासि। अथ सुमनत्थेरो –
‘‘यदा नवो पब्बजितो, जातिया सत्तवस्सिको।
इद्धिया अभिभोत्वान, पन्नगिन्दं महिद्धिकं॥
‘‘उपज्झायस्स उदकं, अनोतत्ता महासरा।
आहरामि ततो दिस्वा, मं सत्था एतदब्रवि॥
‘‘सारिपुत्त इमं पस्स, आगच्छन्तं कुमारकं।
उदककुम्भमादाय, अज्झत्तं सुसमाहितं॥
‘‘पासादिकेन वत्तेन, कल्याणइरियापथो।
सामणेरोनुरुद्धस्स, इद्धिया च विसारदो॥
११. न्हातकमुनित्थेरगाथावण्णना
वातरोगाभिनीतोतिआदिका आयस्मतो न्हातकमुनिस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो विज्जाट्ठानादीसु निप्फत्तिं गतो न्हातकलक्खणयोगेन न्हातकोति पञ्ञायित्थ। सो तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा राजगहस्स तियोजनप्पमाणे ठाने अरञ्ञायतने नीवारेहि यापेन्तो अग्गिं परिचारयमानो वसति। तस्स सत्था घटे विय पदीपं हदयब्भन्तरे पज्जलन्तं अरहत्तूपनिस्सयं दिस्वा अस्समपदं अगमासि। सो भगवन्तं दिस्वा हट्ठतुट्ठो अत्तनो उपकप्पननियामेन आहारं उपनेसि। तं भगवा परिभुञ्जि। एवं तयो दिवसे दत्वा चतुत्थदिवसे ‘‘भगवा तुम्हे परमसुखुमाला, कथं इमिना आहारेन यापेथा’’ति आह। तस्स सत्था अरियसन्तोसगुणं पकासेन्तो धम्मं देसेसि। तापसो तं सुत्वा सोतापन्नो हुत्वा पब्बजित्वा अरहत्तं पापुणि। भगवा तं अरहत्ते पतिट्ठपेत्वा गतो। सो पन तत्थेव विहरन्तो अपरभागे वाताबाधेन उपद्दुतो अहोसि। सत्था तत्थ गन्त्वा पटिसन्थारमुखेन तस्स विहारं पुच्छन्तो –
‘‘वातरोगाभिनीतो त्वं, विहरं कानने वने।
पविद्धगोचरे लूखे, कथं भिक्खु करिस्ससी’’ति॥ – गाथमाह। अथ थेरो –
‘‘पीतिसुखेन विपुलेन, फरित्वान समुस्सयं।
लूखम्पि अभिसम्भोन्तो, विहरिस्सामि कानने॥
‘‘भावेन्तो सत्त बोज्झङ्गे, इन्द्रियानि बलानि च।
झानसोखुम्मसम्पन्नो, विहरिस्सं अनासवो॥
‘‘विप्पमुत्तं किलेसेहि, सुद्धचित्तं अनाविलं।
अभिण्हं पच्चवेक्खन्तो, विहरिस्सं अनासवो॥
‘‘अज्झत्तञ्च बहिद्धा च, ये मे विज्जिंसु आसवा।
सब्बे असेसा उच्छिन्ना, न च उप्पज्जरे पुन॥
१२. ब्रह्मदत्तत्थेरगाथावण्णना
अक्कोधस्सातिआदिका आयस्मतो ब्रह्मदत्तत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं कोसलरञ्ञो पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, ब्रह्मदत्तोतिस्स नामं अहोसि। सो वयप्पत्तो जेतवनमहे बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो सह पटिसम्भिदाहि छळभिञ्ञो अहोसि। तं एकदिवसं नगरे पिण्डाय चरन्तं अञ्ञतरो ब्राह्मणो अक्कोसि। थेरो तं सुत्वापि तुण्हीभूतो पिण्डाय चरतियेव, ब्राह्मणो पुनपि अक्कोसियेव। मनुस्सा एवं अक्कोसन्तम्पि नं ‘‘अयं थेरो न किञ्चि भणती’’ति आहंसु। तं सुत्वा थेरो तेसं मनुस्सानं धम्मं देसेन्तो –
‘‘अक्कोधस्स कुतो कोधो, दन्तस्स समजीविनो।
सम्मदञ्ञा विमुत्तस्स, उपसन्तस्स तादिनो॥
‘‘तस्सेव तेन पापियो, यो कुद्धं पटिकुज्झति।
कुद्धं अप्पटिकुज्झन्तो, सङ्गामं जेति दुज्जयं॥
‘‘उभिन्नमत्थं चरति, अत्तनो च परस्स च।
परं सङ्कुपितं ञत्वा, यो सतो उपसम्मति॥
‘‘उभिन्नं तिकिच्छन्तं तं, अत्तनो च परस्स च।
जना मञ्ञन्ति बालोति, ये धम्मस्स अकोविदा॥ (सं॰ नि॰ १.१८९)।
‘‘उप्पज्जे ते सचे कोधो, आवज्ज ककचूपमं।
उप्पज्जे चे रसे तण्हा, पुत्तमंसूपमं सर॥
‘‘सचे धावति चित्तं ते, कामेसु च भवेसु च।
१३. सिरिमण्डत्थेरगाथावण्णना
छन्नमतिवस्सतीतिआदिका आयस्मतो सिरिमण्डत्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे संसुमारगिरे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा सिरिमण्डोति लद्धनामो वयप्पत्तो भेसकलावने भगवति विहरन्ते सत्थारं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा लद्धूपसम्पदो समणधम्मं करोन्तो एकस्मिं उपोसथदिवसे पातिमोक्खुद्देसट्ठाने निसिन्नो निदानुद्देसस्स परियोसाने ‘‘आविकता हिस्स फासु होती’’ति (महाव॰ १३४) पाळिया अत्थं उपधारेन्तो आपन्नं आपत्तिं अनाविकत्वा पटिच्छादेन्तो उपरूपरि आपत्तियो आपज्जति, तेनस्स न फासु होति, आविकत्वा पन यथाधम्मं पटिकरोन्तस्स फासु होतीति इममत्थं मनसि कत्वा ‘‘अहो सत्थु सासनं सुविसुद्ध’’न्ति लद्धप्पसादो तथा उप्पन्नं पीतिं विक्खम्भेत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्वा अत्तनो पटिपत्तिं पच्चवेक्खित्वा पसन्नमानसो भिक्खूनं ओवादं देन्तो –
‘‘छन्नमतिवस्सति, विवटं नातिवस्सति।
तस्मा छन्नं विवरेथ, एवं तं नातिवस्सति॥
‘‘मच्चुनाब्भाहतो लोको, जराय परिवारितो।
तण्हासल्लेन ओतिण्णो, इच्छाधूपायितो सदा॥ (सं॰ नि॰ १.६६)।
‘‘मच्चुनाब्भाहतो लोको, परिक्खित्तो जराय च।
हञ्ञति निच्चमत्ताणो, पत्तदण्डोव तक्करो॥
‘‘आगच्छन्तग्गिखन्धाव, मच्चु ब्याधि जरा तयो।
पच्चुग्गन्तुं बलं नत्थि, जवो नत्थि पलायितुं॥
‘‘अमोघं दिवसं कयिरा, अप्पेन बहुकेन वा।
यं यं विजहते रत्तिं, तदूनं तस्स जीवितं॥
१४. सब्बकामित्थेरगाथावण्णना
द्विपादकोतिआदिका आयस्मतो सब्बकामित्थेरस्स गाथा। का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो सासने उप्पन्नं अब्बुदं सोधेत्वा पटिपाकतिकं ठपेन्तं एकं थेरं दिस्वा, ‘‘अहम्पि अनागते एकस्स बुद्धस्स सासने अब्बुदं सोधेत्वा पटिपाकतिकं ठपेतुं समत्थो भवेय्य’’न्ति पत्थनं पट्ठपेत्वा तदनुरूपानि पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे अपरिनिब्बुते एव भगवति वेसालियं खत्तियकुले निब्बत्तित्वा सब्बकामोति लद्धनामो वयप्पत्तो ञातकेहि दारपरिग्गहं कारितो निस्सरणज्झासयताय घरावासं जिगुच्छन्तो धम्मभण्डागारिकस्स सन्तिके पब्बजित्वा समणधम्मं करोन्तो उपज्झायेन सद्धिं वेसालिं उपगतो ञातिघरं अगमासि। तत्थ नं पुराणदुतियिका पतिवियोगदुक्खिता किसा दुब्बण्णा अनलङ्कता किलिट्ठवत्थनिवसना वन्दित्वा रोदमाना एकमन्तं अट्ठासि। तं दिस्वा थेरस्स करुणापुरस्सरं मेत्तं उपट्ठापयतो अनुभूतारम्मणे अयोनिसोमनसिकारवसेन सहसा किलेसो उप्पज्जि।
सो तेन कसाहि ताळितो आजानीयो विय सञ्जातसंवेगो तावदेव सुसानं गन्त्वा, असुभनिमित्तं उग्गहेत्वा, तत्थ पटिलद्धझानं पादकं कत्वा, विपस्सनं वड्ढेत्वा, अरहत्तं पापुणि। अथस्स ससुरो अलङ्कतपटियत्तं धीतरं आदाय महता परिवारेन नं उप्पब्बाजेतुकामो विहारं अगमासि। थेरो तस्सा अधिप्पायं ञत्वा अत्तनो कामेसु विरत्तभावं सब्बत्थ च अनुपलित्ततं पकासेन्तो –
‘‘द्विपादकोयं असुचि, दुग्गन्धो परिहीरति।
नानाकुणपपरिपूरो, विस्सवन्तो ततो ततो॥
‘‘मिगं निलीनं कूटेन, बळिसेनेव अम्बुजं।
वानरं विय लेपेन, बाधयन्ति पुथुज्जनं॥
‘‘रूपा सद्दा रसा गन्धा, फोट्ठब्बा च मनोरमा।
पञ्च कामगुणा एते, इत्थिरूपस्मि दिस्सरे॥
‘‘ये एता उपसेवन्ति, रत्तचित्ता पुथुज्जना।
वड्ढेन्ति कटसिं घोरं, आचिनन्ति पुनब्भवं॥