३. युधञ्जयवग्गो
१. युधञ्जयचरिया
‘‘यदाहं अमितयसो, राजपुत्तो युधञ्जयो।
उस्सावबिन्दुं सूरियातपे, पतितं दिस्वान संविजिं॥
‘‘तञ्ञेवाधिपतिं कत्वा, संवेगमनुब्रूहयिं।
मातापितू च वन्दित्वा, पब्बज्जमनुयाचहं॥
‘‘याचन्ति मं पञ्जलिका, सनेगमा सरट्ठका।
‘अज्जेव पुत्त पटिपज्ज, इद्धं फीतं महामहिं’॥
‘‘सराजके सहोरोधे, सनेगमे सरट्ठके।
करुणं परिदेवन्ते, अनपेक्खोव परिच्चजिं॥
‘‘केवलं पथविं रज्जं, ञातिपरिजनं यसं।
चजमानो न चिन्तेसिं, बोधियायेव कारणा॥
‘‘मातापिता न मे देस्सा, नपि मे देस्सं महायसं।
सब्बञ्ञुतं पियं मय्हं, तस्मा रज्जं परिच्चजि’’न्ति॥
युधञ्जयचरियं पठमं।
२. सोमनस्सचरिया
‘‘पुनापरं यदा होमि, इन्दपत्थे पुरुत्तमे।
कामितो दयितो पुत्तो, सोमनस्सोति विस्सुतो॥
‘‘सीलवा गुणसम्पन्नो, कल्याणपटिभानवा।
वुड्ढापचायी हिरीमा, सङ्गहेसु च कोविदो॥
‘‘तस्स रञ्ञो पतिकरो, अहोसि कुहकतापसो।
आरामं मालावच्छञ्च, रोपयित्वान जीवति॥
‘‘तमहं दिस्वान कुहकं, थुसरासिंव अतण्डुलं।
दुमंव अन्तो सुसिरं, कदलिंव असारकं॥
‘‘नत्थिमस्स सतं धम्मो, सामञ्ञापगतो अयं।
हिरीसुक्कधम्मजहितो, जीवितवुत्तिकारणा॥
‘‘कुपितो अहु [अहोसि (सी॰), आसि (स्या॰)] पच्चन्तो, अटवीहि परन्तिहि।
तं निसेधेतुं गच्छन्तो, अनुसासि पिता ममं॥
‘‘‘मा पमज्जि तुवं तात, जटिलं उग्गतापनं।
यदिच्छकं पवत्तेहि, सब्बकामददो हि सो’॥
‘‘तमहं गन्त्वानुपट्ठानं, इदं वचनमब्रविं।
‘कच्चि ते गहपति कुसलं, किं वा ते आहरीयतु’॥
‘‘तेन सो कुपितो आसि, कुहको माननिस्सितो।
‘घातापेमि तुवं अज्ज, रट्ठा पब्बाजयामि वा’॥
‘‘निसेधयित्वा पच्चन्तं, राजा कुहकमब्रवि।
‘कच्चि ते भन्ते खमनीयं, सम्मानो ते पवत्तितो’॥
‘‘तस्स आचिक्खती पापो, कुमारो यथा नासियो।
तस्स तं वचनं सुत्वा, आणापेसि महीपति॥
‘‘‘सीसं तत्थेव छिन्दित्वा, कत्वान चतुखण्डिकं।
रथिया रथियं दस्सेथ, सा गति जटिलहीळिता’॥
‘‘तत्थ कारणिका गन्त्वा, चण्डा लुद्दा अकारुणा।
मातुअङ्के निसिन्नस्स, आकड्ढित्वा नयन्ति मं॥
‘‘तेसाहं एवमवचं, बन्धतं गाळ्हबन्धनं।
‘रञ्ञो दस्सेथ मं खिप्पं, राजकिरियानि अत्थि मे’॥
‘‘ते मं रञ्ञो दस्सयिंसु, पापस्स पापसेविनो।
दिस्वान तं सञ्ञापेसिं, ममञ्च वसमानयिं॥
‘‘सो मं तत्थ खमापेसि, महारज्जमदासि मे।
सोहं तमं दालयित्वा, पब्बजिं अनगारियं॥
‘‘न मे देस्सं महारज्जं, कामभोगो न देस्सियो।
सब्बञ्ञुतं पियं मय्हं, तस्मा रज्जं परिच्चजि’’न्ति॥
सोमनस्सचरियं दुतियं।
३. अयोघरचरिया
‘‘पुनापरं यदा होमि, कासिराजस्स अत्रजो।
अयोघरम्हि संवड्ढो, नामेनासि अयोघरो॥
‘‘दुक्खेन जीवितो लद्धो, संपीळे पतिपोसितो।
अज्जेव पुत्त पटिपज्ज, केवलं वसुधं इमं॥
‘‘सरट्ठकं सनिगमं, सजनं वन्दित्व खत्तियं।
अञ्जलिं पग्गहेत्वान, इदं वचनमब्रविं॥
‘‘‘ये केचि महिया सत्ता, हीनमुक्कट्ठमज्झिमा।
निरारक्खा सके गेहे, वड्ढन्ति सकञातिभि॥
‘‘‘इदं लोके उत्तरियं, संपीळे मम पोसनं।
अयोघरम्हि संवड्ढो, अप्पभे चन्दसूरिये॥
‘‘‘पूतिकुणपसम्पुण्णा, मुच्चित्वा मातु कुच्छितो।
ततो घोरतरे दुक्खे, पुन पक्खित्तयोघरे॥
‘‘‘यदिहं तादिसं पत्वा, दुक्खं परमदारुणं।
रज्जेसु यदि रज्जामि [रञ्जामि (सी॰)], पापानं उत्तमो सियं॥
‘‘‘उक्कण्ठितोम्हि कायेन, रज्जेनम्हि अनत्थिको।
४. भिसचरिया
‘‘पुनापरं यदा होमि, कासीनं पुरवरुत्तमे।
भगिनी च भातरो सत्त, निब्बत्ता सोत्थिये कुले॥
‘‘एतेसं पुब्बजो आसिं, हिरीसुक्कमुपागतो।
भवं दिस्वान भयतो, नेक्खम्माभिरतो अहं॥
‘‘मातापितूहि पहिता, सहाया एकमानसा।
कामेहि मं निमन्तेन्ति, ‘कुलवंसं धरेहि’ति॥
‘‘यं तेसं वचनं वुत्तं, गिहीधम्मे सुखावहं।
तं मे अहोसि कठिनं, तत्त [सन्तत्त (क॰)] फालसमं विय॥
‘‘ते मं तदा उक्खिपन्तं, पुच्छिंसु पत्थितं मम।
‘किं त्वं पत्थयसे सम्म, यदि कामे न भुञ्जसि’॥
‘‘तेसाहं एवमवचं, अत्थकामो हितेसिनं।
‘नाहं पत्थेमि गिहीभावं, नेक्खम्माभिरतो अहं’॥
‘‘ते मय्हं वचनं सुत्वा, पितुमातु च सावयुं।
मातापिता एवमाहु, ‘सब्बेव पब्बजाम भो’॥
‘‘उभो मातापिता मय्हं, भगिनी च सत्त भातरो।
५. सोणपण्डितचरिया
‘‘पुनापरं यदा होमि, नगरे ब्रह्मवड्ढने।
तत्थ कुलवरे सेट्ठे, महासाले अजायहं॥
‘‘तदापि लोकं दिस्वान, अन्धीभूतं तमोत्थटं।
चित्तं भवतो पतिकुटति, तुत्तवेगहतं विय॥
‘‘दिस्वान विविधं पापं, एवं चिन्तेसहं तदा।
‘कदाहं गेहा निक्खम्म, पविसिस्सामि काननं’॥
‘‘तदापि मं निमन्तेसुं, कामभोगेहि ञातयो।
तेसम्पि छन्दमाचिक्खिं, ‘मा निमन्तेथ तेहि मं’॥
‘‘यो मे कनिट्ठको भाता, नन्दो नामासि पण्डितो।
सोपि मं अनुसिक्खन्तो, पब्बज्जं समरोचयि॥
‘‘अहं सोणो च नन्दो च, उभो मातापिता मम।
तदापि भोगे छड्डेत्वा, पाविसिम्हा महावन’’न्ति॥
सोणपण्डितचरियं पञ्चमं।
६. तेमियचरिया
‘‘पुनापरं यदा होमि, कासिराजस्स अत्रजो।
मूगपक्खोति नामेन, तेमियोति वदन्ति मं॥
‘‘सोळसित्थिसहस्सानं, न विज्जति पुमो तदा [सदा (सी॰)]।
अहोरत्तानं अच्चयेन, निब्बत्तो अहमेकको॥
‘‘किच्छा लद्धं पियं पुत्तं, अभिजातं जुतिन्धरं।
सेतच्छत्तं धारयित्वान, सयने पोसेति मं पिता॥
‘‘निद्दायमानो सयनवरे, पबुज्झित्वानहं तदा।
अद्दसं पण्डरं छत्तं, येनाहं निरयं गतो॥
‘‘सह दिट्ठस्स मे छत्तं, तासो उप्पज्जि भेरवो।
विनिच्छयं समापन्नो, ‘कथाहं इमं मुञ्चिस्सं’॥
‘‘पुब्बसालोहिता मय्हं, देवता अत्थकामिनी।
सा मं दिस्वान दुक्खितं, तीसु ठानेसु योजयि॥
‘‘‘मा पण्डिच्चयं विभावय, बालमतो भव सब्बपाणिनं।
सब्बो तं जनो ओचिनायतु, एवं तव अत्थो भविस्सति’॥
‘‘एवं वुत्तायहं तस्सा, इदं वचनमब्रविं।
७. कपिराजचरिया
‘‘यदा अहं कपि आसिं, नदीकूले दरीसये।
पीळितो सुसुमारेन, गमनं न लभामहं॥
‘‘यम्होकासे अहं ठत्वा, ओरा पारं पतामहं।
तत्थच्छि सत्तु वधको, कुम्भीलो लुद्ददस्सनो॥
‘‘सो मं असंसि ‘एही’ति, ‘अहंपेमी’ति तं वतिं।
तस्स मत्थकमक्कम्म, परकूले पतिट्ठहिं॥
‘‘न तस्स अलिकं भणितं, यथा वाचं अकासहं।
सच्चेन मे समो नत्थि, एसा मे सच्चपारमी’’ति॥
कपिराजचरियं सत्तमं।
८. सच्चतापसचरिया
‘‘पुनापरं यदा होमि, तापसो सच्चसव्हयो।
सच्चेन लोकं पालेसिं, समग्गं जनमकासह’’न्ति॥
सच्चतापसचरियं अट्ठमं।
९. वट्टपोतकचरिया
‘‘पुनापरं यदा होमि, मगधे वट्टपोतको।
अजातपक्खो तरुणो, मंसपेसि कुलावके॥
‘‘मुखतुण्डकेनाहरित्वा [मुखतुण्डेनाहरित्वा (सी॰)], माता पोसयती ममं।
तस्सा फस्सेन जीवामि, नत्थि मे कायिकं बलं॥
‘‘संवच्छरे गिम्हसमये, दवडाहो [वनदाहो (क॰)] पदिप्पति।
उपगच्छति अम्हाकं, पावको कण्हवत्तनी॥
‘‘धमधमा इतिएवं, सद्दायन्तो महासिखी।
अनुपुब्बेन झापेन्तो, अग्गि मममुपागमि॥
‘‘अग्गिवेगभयातीता, तसिता मातापिता मम।
कुलावके मं छड्डेत्वा, अत्तानं परिमोचयुं॥
‘‘पादे पक्खे पजहामि, नत्थि मे कायिकं बलं।
सोहं अगतिको तत्थ, एवं चिन्तेसहं तदा॥
‘‘‘येसाहं उपधावेय्यं, भीतो तसितवेधितो।
ते मं ओहाय पक्कन्ता, कथं मे अज्ज कातवे॥
‘‘‘अत्थि लोके सीलगुणो, सच्चं सोचेय्यनुद्दया।
१०. मच्छराजचरिया
‘‘पुनापरं यदा होमि, मच्छराजा महासरे।
उण्हे सूरियसन्तापे, सरे उदक खीयथ॥
‘‘ततो काका च गिज्झा च, कङ्का [बका (सी॰)] कुललसेनका।
भक्खयन्ति दिवारत्तिं, मच्छे उपनिसीदिय॥
‘‘एवं चिन्तेसहं तत्थ, सह ञातीहि पीळितो।
‘केन नु खो उपायेन, ञाती दुक्खा पमोचये’॥
‘‘विचिन्तयित्वा धम्मत्थं, सच्चं अद्दस पस्सयं।
सच्चे ठत्वा पमोचेसिं, ञातीनं तं अतिक्खयं॥
‘‘अनुस्सरित्वा सतं धम्मं, परमत्थं विचिन्तयं।
अकासि सच्चकिरियं, यं लोके धुवसस्सतं॥
‘‘‘यतो सरामि अत्तानं, यतो पत्तोस्मि विञ्ञुतं।
नाभिजानामि सञ्चिच्च, एकपाणम्पि हिंसितं॥
‘‘‘एतेन सच्चवज्जेन, पज्जुन्नो अभिवस्सतु।
अभित्थनय पज्जुन्न, निधिं काकस्स नासय।
काकं सोकाय रन्धेहि, मच्छे सोका पमोचय’॥
११. कण्हदीपायनचरिया
‘‘पुनापरं यदा होमि, कण्हदीपायनो इसि।
परोपञ्ञासवस्सानि, अनभिरतोचरिं अहं॥
‘‘न कोचि एतं जानाति, अनभिरतिमनं मम।
अहञ्हि कस्सचि नाचिक्खिं, अरति मे चरति मानसे॥
‘‘सब्रह्मचारी मण्डब्यो, सहायो मे महाइसि।
पुब्बकम्मसमायुत्तो, सूलमारोपनं लभि॥
‘‘तमहं उपट्ठहित्वान, आरोग्यमनुपापयिं।
आपुच्छित्वान आगञ्छिं, यं मय्हं सकमस्समं॥
‘‘सहायो ब्राह्मणो मय्हं, भरियं आदाय पुत्तकं।
तयो जना समागन्त्वा, आगञ्छुं पाहुनागतं॥
‘‘सम्मोदमानो तेहि सह, निसिन्नो सकमस्समे।
दारको वट्टमनुक्खिपं, आसीविसमकोपयि॥
‘‘ततो सो वट्टगतं मग्गं, अन्वेसन्तो कुमारको।
आसीविसस्स हत्थेन, उत्तमङ्गं परामसि॥
‘‘तस्स आमसने कुद्धो, सप्पो विसबलस्सितो।
कुपितो परमकोपेन, अडंसि दारकं खणे॥
१२. सुतसोमचरिया
‘‘पुनापरं यदा होमि, सुतसोमो महीपति।
गहितो पोरिसादेन, ब्राह्मणे सङ्गरं सरिं॥
‘‘खत्तियानं एकसतं, आवुणित्वा करत्तले।
एतेसं पमिलापेत्वा, यञ्ञत्थे उपनयी ममं॥
‘‘अपुच्छि मं पोरिसादो, ‘किं त्वं इच्छसि निस्सजं।
यथामति ते काहामि, यदि मे त्वं पुनेहिसि’॥
‘‘तस्स पटिस्सुणित्वान, पण्हे आगमनं मम।
उपगन्त्वा पुरं रम्मं, रज्जं निय्यादयिं तदा॥
‘‘अनुस्सरित्वा सतं धम्मं, पुब्बकं जिनसेवितं।
ब्राह्मणस्स धनं दत्वा, पोरिसादं उपागमिं॥
‘‘नत्थि मे संसयो तत्थ, घातयिस्सति वा न वा।
सच्चवाचानुरक्खन्तो, जीवितं चजितुमुपागमिं।
सच्चेन मे समो नत्थि, एसा मे सच्चपारमी’’ति॥
सुतसोमचरियं द्वादसमं।
१३. सुवण्णसामचरिया
‘‘सामो यदा वने आसिं, सक्केन अभिनिम्मितो।
पवने सीहब्यग्घे च, मेत्तायमुपनामयिं॥
‘‘सीहब्यग्घेहि दीपीहि, अच्छेहि महिसेहि च।
पसदमिगवराहेहि, परिवारेत्वा वने वसिं॥
‘‘न मं कोचि उत्तसति, नपि भायामि कस्सचि।
मेत्ताबलेनुपत्थद्धो, रमामि पवने तदा’’ति॥
सुवण्णसामचरियं तेरसमं।
१४. एकराजचरिया
‘‘पुनापरं यदा होमि, एकराजाति विस्सुतो।
परमं सीलं अधिट्ठाय, पसासामि महामहिं॥
‘‘दस कुसलकम्मपथे, वत्तामि अनवसेसतो।
चतूहि सङ्गहवत्थूहि, सङ्गण्हामि [सङ्गहामि (क॰)] महाजनं॥
‘‘एवं मे अप्पमत्तस्स, इध लोके परत्थ च।
दब्बसेनो उपगन्त्वा, अच्छिन्दन्तो पुरं मम॥
‘‘राजूपजीवे निगमे, सबलट्ठे सरट्ठके।
सब्बं हत्थगतं कत्वा, कासुया निखणी ममं॥
‘‘अमच्चमण्डलं रज्जं, फीतं अन्तेपुरं मम।
अच्छिन्दित्वान गहितं, पियं पुत्तंव पस्सहं।
मेत्ताय मे समो नत्थि, एसा मे मेत्तापारमी’’ति॥
एकराजचरियं चुद्दसमं।
१५. महालोमहंसचरिया
‘‘सुसाने सेय्यं कप्पेमि, छवट्ठिकं उपनिधायहं।
गामण्डला [गोमण्डला (सी॰), गाममण्डला (स्या॰)] उपागन्त्वा, रूपं दस्सेन्तिनप्पकं॥
‘‘अपरे गन्धमालञ्च, भोजनं विविधं बहुं।
उपायनानूपनेन्ति, हट्ठा संविग्गमानसा॥
‘‘ये मे दुक्खं उपहरन्ति, ये च देन्ति सुखं मम।
सब्बेसं समको होमि, दया कोपो न विज्जति॥
‘‘सुखदुक्खे तुलाभूतो, यसेसु अयसेसु च।
सब्बत्थ समको होमि, एसा मे उपेक्खापारमी’’ति॥
महालोमहंसचरियं पन्नरसमं।
युधञ्जयवग्गो ततियो।
तस्सुद्दानं –
युधञ्जयो सोमनस्सो, अयोघरभिसेन च।
सोणनन्दो मूगपक्खो, कपिराजा सच्चसव्हयो॥
वट्टको मच्छराजा च, कण्हदीपायनो इसि।
सुतसोमो पुन आसिं [आसि (स्या॰)], सामो च एकराजहु।