२२. महानिपातो
५३८. मूगपक्खजातकं (१)
‘‘मा पण्डिच्चयं [पण्डितियं (सी॰), पण्डिच्चियं (पी॰)] विभावय, बालमतो भव सब्बपाणिनं।
सब्बो तं जनो ओचिनायतु, एवं तव अत्थो भविस्सति’’॥
‘‘करोमि ते तं वचनं, यं मं भणसि देवते।
अत्थकामासि मे अम्म, हितकामासि देवते’’॥
‘‘किं नु सन्तरमानोव, कासुं खणसि सारथि।
पुट्ठो मे सम्म अक्खाहि, किं कासुया करिस्ससि’’॥
‘‘रञ्ञो मूगो च पक्खो च, पुत्तो जातो अचेतसो।
सोम्हि रञ्ञा समज्झिट्ठो, पुत्तं मे निखणं वने’’॥
‘‘न बधिरो न मूगोस्मि, न पक्खो न च वीकलो [नपि पङ्गुलो (सी॰ पी॰), न च पिङ्गलो (स्या॰)]।
अधम्मं सारथि कयिरा, मं चे त्वं निखणं वने’’॥
‘‘ऊरू बाहुं [बाहू (सी॰ क॰)] च मे पस्स, भासितञ्च सुणोहि मे।
अधम्मं सारथि कयिरा, मं चे त्वं निखणं वने’’॥
‘‘देवता नुसि गन्धब्बो, अदु [आदु (सी॰), आदू (स्या॰)] सक्को पुरिन्ददो।
को वा त्वं कस्स वा पुत्तो, कथं जानेमु तं मयं’’॥
‘‘नम्हि देवो न गन्धब्बो, नापि सक्को पुरिन्ददो।
कासिरञ्ञो अहं पुत्तो, यं कासुया निखञ्ञसि [निघञ्ञसि (सी॰ पी॰), निखञ्छसि (?)]॥
‘‘तस्स रञ्ञो अहं पुत्तो, यं त्वं सम्मूपजीवसि [समुपजीवसि (सी॰ पी॰)]।
अधम्मं सारथि कयिरा, मं चे त्वं निखणं वने॥
‘‘यस्स रुक्खस्स छायाय, निसीदेय्य सयेय्य वा।
न तस्स साखं भञ्जेय्य, मित्तदुब्भो [मित्तदूभो (सी॰ पी॰)] हि पापको॥
‘‘यथा रुक्खो तथा राजा, यथा साखा तथा अहं।
यथा छायूपगो पोसो, एवं त्वमसि सारथि।
अधम्मं सारथि कयिरा, मं चे त्वं निखणं वने॥
‘‘पहूतभक्खो [बहुत्तभक्खो (क॰)] भवति, विप्पवुट्ठो [विप्पवुत्थो (सी॰ पी॰), विप्पमुत्तो (क॰)] सकं [सका (सी॰ पी॰)] घरा।
बहू नं उपजीवन्ति, यो मित्तानं न दुब्भति॥
‘‘यं यं जनपदं याति, निगमे राजधानियो।
सब्बत्थ पूजितो होति, यो मित्तानं न दुब्भति॥
‘‘नास्स चोरा पसाहन्ति [पसहन्ति (सी॰ स्या॰ पी॰)], नातिमञ्ञन्ति खत्तिया [नातिमञ्ञेति खत्तियो (सी॰ स्या॰ पी॰)]।
सब्बे अमित्ते तरति, यो मित्तानं न दुब्भति॥
‘‘अक्कुद्धो सघरं एति, सभायं [सभाय (सी॰ स्या॰ पी॰)] पटिनन्दितो।
ञातीनं उत्तमो होति, यो मित्तानं न दुब्भति॥
‘‘सक्कत्वा सक्कतो होति, गरु होति सगारवो [गरुको होति गारवो (क॰)]।
वण्णकित्तिभतो होति, यो मित्तानं न दुब्भति॥
‘‘पूजको लभते पूजं, वन्दको पटिवन्दनं।
यसो कित्तिञ्च पप्पोति, यो मित्तानं न दुब्भति॥
‘‘अग्गि यथा पज्जलति, देवताव विरोचति।
सिरिया अजहितो होति, यो मित्तानं न दुब्भति॥
‘‘गावो तस्स पजायन्ति, खेत्ते वुत्तं विरूहति।
वुत्तानं फलमस्नाति, यो मित्तानं न दुब्भति॥
‘‘दरितो पब्बतातो वा, रुक्खतो पतितो नरो।
चुतो पतिट्ठं लभति, यो मित्तानं न दुब्भति॥
‘‘विरूळ्हमूलसन्तानं, निग्रोधमिव मालुतो।
अमित्ता नप्पसाहन्ति, यो मित्तानं न दुब्भति’’॥
‘‘एहि तं पटिनेस्सामि, राजपुत्त सकं घरं।
रज्जं कारेहि भद्दन्ते, किं अरञ्ञे करिस्ससि’’॥
‘‘अलं मे तेन रज्जेन, ञातकेहि [ञातकेन (स्या॰ क॰)] धनेन वा।
यं मे अधम्मचरियाय, रज्जं लब्भेथ सारथि’’॥
‘‘पुण्णपत्तं मं लाभेहि [पलाभेहि (सी॰ पी॰)], राजपुत्त इतो गतो।
पिता माता च मे दज्जुं, राजपुत्त तयी गते॥
‘‘ओरोधा च कुमारा च, वेसियाना च ब्राह्मणा।
तेपि अत्तमना दज्जुं, राजपुत्त तयी गते॥
‘‘हत्थारोहा [हत्थारूहा (सी॰ पी॰) एवमुपरिपि] अनीकट्ठा, रथिका पत्तिकारका।
तेपि अत्तमना दज्जुं [तेपि दज्जुं पतीतामे (सी॰ पी॰)], राजपुत्त तयी गते॥
‘‘बहुधञ्ञा जानपदा [बहू जानपदा चञ्ञे (सी॰), बहू जनपदा चञ्ञे (पी॰)], नेगमा च समागता।
उपायनानि मे दज्जुं, राजपुत्त तयी गते’’॥
‘‘पितु मातु चहं चत्तो, रट्ठस्स निगमस्स च।
अथो सब्बकुमारानं, नत्थि मय्हं सकं घरं॥
‘‘अनुञ्ञातो अहं मत्या, सञ्चत्तो पितरा महं।
एकोरञ्ञे पब्बजितो, न कामे अभिपत्थये॥
‘‘अपि अतरमानानं, फलासाव समिज्झति।
विपक्कब्रह्मचरियोस्मि, एवं जानाहि सारथि॥
‘‘अपि अतरमानानं, सम्मदत्थो विपच्चति।
विपक्कब्रह्मचरियोस्मि, निक्खन्तो अकुतोभयो’’॥
‘‘एवं वग्गुकथो सन्तो, विसट्ठवचनो चसि [च सो (स्या॰ क॰)]।
कस्मा पितु च मातुच्च, सन्तिके न भणी तदा’’॥
‘‘नाहं असन्धिता [असत्थिता (सी॰)] पक्खो, न बधिरो असोतता।
नाहं अजिव्हता मूगो, मा मं मूगमधारयि [मूगो अधारयि (सी॰)]॥
‘‘पुरिमं सरामहं जातिं, यत्थ रज्जमकारयिं।
कारयित्वा तहिं रज्जं, पापत्थं निरयं भुसं॥
‘‘वीसतिञ्चेव वस्सानि, तहिं रज्जमकारयिं।
असीतिवस्ससहस्सानि, निरयम्हि अपच्चिसं [अपच्चसिं (स्या॰), अपच्चयिं (पी॰)]॥
‘‘तस्स रज्जस्सहं भीतो, मा मं रज्जाभिसेचयुं [रज्जेभिसेचयुं (स्या॰ क॰)]।
तस्मा पितु च मातुच्च, सन्तिके न भणिं तदा॥
‘‘उच्छङ्गे मं निसादेत्वा, पिता अत्थानुसासति।
एकं हनथ बन्धथ, एकं खारापतच्छिकं [खरापतिच्छकं (स्या॰), खरापटिच्छकं (क॰)]।
एकं सूलस्मिं उप्पेथ [अप्पेथ (सी॰), उब्बेथ (स्या॰), अच्चेथ (पी॰)], इच्चस्स मनुसासति॥
‘‘तायाहं [तस्साहं (सी॰ पी॰)] फरुसं सुत्वा, वाचायो समुदीरिता।
अमूगो मूगवण्णेन, अपक्खो पक्खसम्मतो।
सके मुत्तकरीसस्मिं, अच्छाहं सम्परिप्लुतो॥
‘‘कसिरञ्च परित्तञ्च, तञ्च दुक्खेन संयुतं।
कोमं [को तं (सी॰ पी॰)] जीवितमागम्म, वेरं कयिराथ केनचि॥
‘‘पञ्ञाय च अलाभेन, धम्मस्स च अदस्सना।
कोमं [को तं (सी॰ पी॰)] जीवितमागम्म, वेरं कयिराथ केनचि॥
‘‘अपि अतरमानानं, फलासाव समिज्झति।
विपक्कब्रह्मचरियोस्मि, एवं जानाहि सारथि॥
‘‘अपि अतरमानानं, सम्मदत्थो विपच्चति।
विपक्कब्रह्मचरियोस्मि, निक्खन्तो अकुतोभयो’’॥
‘‘अहम्पि पब्बजिस्सामि, राजपुत्त तवन्तिके।
अव्हायस्सु [अव्हयस्सु (सी॰ पी॰)] मं भद्दन्ते, पब्बज्जा मम रुच्चति’’॥
‘‘रथं निय्यादयित्वान, अनणो एहि सारथि।
अनणस्स हि पब्बज्जा, एतं इसीहि वण्णितं’’॥
‘‘यदेव त्याहं वचनं, अकरं भद्दमत्थु ते।
तदेव मे त्वं वचनं, याचितो कत्तुमरहसि॥
‘‘इधेव ताव अच्छस्सु, याव राजानमानये।
अप्पेव ते पिता दिस्वा, पतीतो सुमनो सिया’’॥
‘‘करोमि तेतं वचनं, यं मं भणसि सारथि।
अहम्पि दट्ठुकामोस्मि, पितरं मे इधागतं॥
‘‘एहि सम्म निवत्तस्सु, कुसलं वज्जासि ञातिनं।
मातरं पितरं मय्हं, वुत्तो वज्जासि वन्दनं’’॥
तस्स पादे गहेत्वान, कत्वा च नं पदक्खिणं।
सारथि रथमारुय्ह, राजद्वारं उपागमि॥
‘‘सुञ्ञं माता रथं दिस्वा, एकं सारथिमागतं।
अस्सुपुण्णेहि नेत्तेहि, रोदन्ती नं उदिक्खति॥
‘‘अयं सो सारथि एति, निहन्त्वा मम अत्रजं।
निहतो नून मे पुत्तो, पथब्या भूमिवड्ढनो॥
‘‘अमित्ता नून नन्दन्ति, पतीता नून वेरिनो।
आगतं सारथिं दिस्वा, निहन्त्वा मम अत्रजं॥
‘‘सुञ्ञं माता रथं दिस्वा, एकं सारथिमागतं।
अस्सुपुण्णेहि नेत्तेहि, रोदन्ती परिपुच्छि नं [रोदन्ती परिपुच्छति (सी॰ पी॰), रोदन्ती नं परिपुच्छति (स्या॰)]॥
‘‘किन्नु मूगो किं नु पक्खो, किन्नु सो विलपी तदा।
निहञ्ञमानो भूमिया, तं मे अक्खाहि सारथि॥
‘‘कथं हत्थेहि पादेहि, मूगपक्खो विवज्जयि।
निहञ्ञमानो भूमिया, तं मे अक्खाहि पुच्छितो’’॥
‘‘अक्खेय्यं [अक्खिस्सं (सी॰ पी॰)] ते अहं अय्ये, दज्जासि अभयं मम।
यं मे सुतं वा दिट्ठं वा, राजपुत्तस्स सन्तिके’’॥
‘‘अभयं सम्म ते दम्मि, अभीतो भण सारथि।
यं ते सुतं वा दिट्ठं वा, राजपुत्तस्स सन्तिके’’॥
‘‘न सो मूगो न सो पक्खो, विसट्ठवचनो च सो।
रज्जस्स किर सो भीतो, अकरा [अकरी (सी॰ पी॰)] आलये बहू॥
‘‘पुरिमं सरति सो जातिं, यत्थ रज्जमकारयि।
कारयित्वा तहिं रज्जं, पापत्थ निरयं भुसं॥
‘‘वीसतिञ्चेव वस्सानि, तहिं रज्जमकारयि।
असीतिवस्ससहस्सानि, निरयम्हि अपच्चि सो॥
‘‘तस्स रज्जस्स सो भीतो, मा मं रज्जाभिसेचयुं।
तस्मा पितु च मातुच्च, सन्तिके न भणी तदा॥
‘‘अङ्गपच्चङ्गसम्पन्नो, आरोहपरिणाहवा।
विसट्ठवचनो पञ्ञो, मग्गे सग्गस्स तिट्ठति॥
‘‘सचे त्वं दट्ठुकामासि, राजपुत्तं [राजपुत्ति (सी॰)] तवत्रजं।
एहि तं पापयिस्सामि, यत्थ सम्मति तेमियो’’॥
‘‘योजयन्तु रथे अस्से, कच्छं नागान [नागानि (स्या॰ क॰)] बन्धथ।
उदीरयन्तु सङ्खपणवा, वादन्तु [वदन्तु (सी॰), नदन्तु (स्या॰ क॰), वदतं (पी॰)] एकपोक्खरा॥
‘‘वादन्तु [नदन्तु (सी॰ स्या॰ पी॰)] भेरी सन्नद्धा, वग्गू वादन्तु दुन्दुभी।
नेगमा च मं अन्वेन्तु, गच्छं पुत्तनिवेदको [निवादको (स्या॰ क॰)]॥
‘‘ओरोधा च कुमारा च, वेसियाना च ब्राह्मणा।
खिप्पं यानानि योजेन्तु, गच्छं पुत्तनिवेदको [निवादको (स्या॰ क॰)]॥
‘‘हत्थारोहा अनीकट्ठा, रथिका पत्तिकारका।
खिप्पं यानानि योजेन्तु, गच्छं पुत्तनिवेदको [निवादको (स्या॰ क॰)]॥
‘‘समागता जानपदा, नेगमा च समागता।
खिप्पं यानानि योजेन्तु, गच्छं पुत्तनिवेदको’’ [निवादको (स्या॰ क॰)]॥
‘‘अस्से च सारथी युत्ते, सिन्धवे सीघवाहने।
राजद्वारं उपागच्छुं, युत्ता देव इमे हया’’॥
‘‘थूला जवेन हायन्ति, किसा हायन्ति थामुना।
किसे थूले विवज्जेत्वा, संसट्ठा योजिता हया’’॥
‘‘ततो राजा तरमानो, युत्तमारुय्ह सन्दनं।
इत्थागारं अज्झभासि [अभासथ (क॰)], सब्बाव अनुयाथ मं॥
‘‘वालबीजनिमुण्हीसं, खग्गं छत्तञ्च पण्डरं।
उपाधि रथमारुय्ह [उपादिरथमारुय्ह (सी॰), उपाधी रथमारुय्ह (स्या॰)], सुवण्णेहि अलङ्कता॥
‘‘ततो स [च (सी॰ स्या॰ पी॰)] राजा पायासि, पुरक्खत्वान सारथिं।
खिप्पमेव उपागच्छि, यत्थ सम्मति तेमियो॥
‘‘तञ्च दिस्वान आयन्तं, जलन्तमिव तेजसा।
खत्तसङ्घपरिब्यूळ्हं [परिब्बूळ्हं (सी॰)], तेमियो एतदब्रवि’’॥
‘‘कच्चि नु तात कुसलं, कच्चि तात अनामयं।
सब्बा च [कच्चिन्नु (सी॰ पी॰)] राजकञ्ञायो, अरोगा मय्ह मातरो’’॥
‘‘कुसलञ्चेव मे पुत्त, अथो पुत्त अनामयं।
सब्बा च राजकञ्ञायो, अरोगा तुय्ह मातरो’’॥
‘‘कच्चि अमज्जपो [कच्चिस्स’मज्जपो (सी॰ पी॰)] तात, कच्चि ते सुरमप्पियं।
कच्चि सच्चे च धम्मे च, दाने ते रमते मनो’’॥
‘‘अमज्जपो अहं पुत्त, अथो मे सुरमप्पियं।
अथो सच्चे च धम्मे च, दाने मे रमते मनो’’॥
‘‘कच्चि अरोगं योग्गं ते, कच्चि वहति वाहनं।
कच्चि ते ब्याधयो नत्थि, सरीरस्सुपतापना’’॥
‘‘अथो अरोगं योग्गं मे, अथो वहति वाहनं।
अथो मे ब्याधयो नत्थि, सरीरस्सुपतापना’’ [सरीरस्सुपतापिया (स्या॰ क॰)]॥
‘‘कच्चि अन्ता च ते फीता, मज्झे च बहला तव।
कोट्ठागारञ्च कोसञ्च, कच्चि ते पटिसन्थतं’’ [पटिसण्ठितं (स्या॰ क॰)]॥
‘‘अथो अन्ता च मे फीता, मज्झे च बहला मम।
कोट्ठागारञ्च कोसञ्च, सब्बं मे पटिसन्थतं’’॥
‘‘स्वागतं ते महाराज, अथो ते अदुरागतं।
पतिट्ठपेन्तु [पतिट्ठापेन्तु (सी॰ स्या॰ पी॰)] पल्लङ्कं, यत्थ राजा निसक्कति’’॥
‘‘इधेव ते निसीदस्सु [निसिन्नस्स (सी॰ स्या॰ पी॰), निसिन्नस्सु (क॰)], नियते पण्णसन्थरे।
एत्तो उदकमादाय, पादे पक्खालयस्सु [पक्खालयन्तु (सी॰), पक्खालयन्ति (पी॰)] ते’’॥
‘‘इदम्पि पण्णकं मय्हं, रन्धं राज अलोणकं।
परिभुञ्ज महाराज, पाहुनो मेसिधागतो’’ [आगतो (सी॰ स्या॰)]॥
‘‘न चाहं [न वाहं (क॰)] पण्णं भुञ्जामि, न हेतं मय्ह भोजनं।
सालीनं ओदनं भुञ्जे, सुचिं मंसूपसेचनं’’॥
‘‘अच्छेरकं मं पटिभाति, एककम्पि रहोगतं।
एदिसं भुञ्जमानानं, केन वण्णो पसीदति’’॥
‘‘एको राज निपज्जामि, नियते पण्णसन्थरे।
ताय मे एकसेय्याय, राज वण्णो पसीदति॥
‘‘न च नेत्तिंसबन्धा [नेत्तिसबद्धा (सी॰ पी॰)] मे, राजरक्खा उपट्ठिता।
ताय मे सुखसेय्याय, राज वण्णो पसीदति॥
‘‘अतीतं नानुसोचामि, नप्पजप्पामिनागतं [नप्पजप्पाम’नागतं (सी॰ स्या॰ पी॰)]।
पच्चुप्पन्नेन यापेमि, तेन वण्णो पसीदति॥
‘‘अनागतप्पजप्पाय, अतीतस्सानुसोचना।
एतेन बाला सुस्सन्ति, नळोव हरितो लुतो’’॥
‘‘हत्थानीकं रथानीकं, अस्से पत्ती च वम्मिनो।
निवेसनानि रम्मानि, अहं पुत्त ददामि ते॥
‘‘इत्थागारम्पि ते दम्मि, सब्बालङ्कारभूसितं।
ता पुत्त पटिपज्जस्सु [तासु पुत्ते पटिपज्ज (क॰)], त्वं नो राजा भविस्ससि॥
‘‘कुसला नच्चगीतस्स, सिक्खिता चातुरित्थियो [चतुरित्थियो (सी॰ पी॰)]।
कामे तं रमयिस्सन्ति, किं अरञ्ञे करिस्ससि॥
‘‘पटिराजूहि ते कञ्ञा, आनयिस्सं अलङ्कता।
तासु पुत्ते जनेत्वान, अथ पच्छा पब्बजिस्ससि॥
‘‘युवा च दहरो चासि [चापि (स्या॰ क॰)], पठमुप्पत्तिको [पठमुप्पत्तितो (सी॰ पी॰)] सुसु।
रज्जं कारेहि भद्दन्ते, किं अरञ्ञे करिस्ससि’’॥
‘‘युवा चरे ब्रह्मचरियं, ब्रह्मचारी युवा सिया।
दहरस्स हि पब्बज्जा, एतं इसीहि वण्णितं॥
‘‘युवा चरे ब्रह्मचरियं, ब्रह्मचारी युवा सिया।
ब्रह्मचरियं चरिस्सामि, नाहं रज्जेन मत्थिको॥
‘‘पस्सामि वोहं दहरं, अम्म तात वदन्तरं [वदं नरं (सी॰)]।
किच्छालद्धं पियं पुत्तं, अप्पत्वाव जरं मतं॥
‘‘पस्सामि वोहं दहरिं, कुमारिं चारुदस्सनिं।
नववंसकळीरंव, पलुग्गं जीवितक्खयं [जीवितक्खये (सी॰ पी॰)]॥
‘‘दहरापि हि मिय्यन्ति, नरा च अथ नारियो।
तत्थ को विस्ससे पोसो, दहरोम्हीति जीविते॥
‘‘यस्स रत्या विवसाने, आयु अप्पतरं सिया।
अप्पोदकेव मच्छानं, किं नु कोमारकं [कोमारतं (क॰)] तहिं॥
‘‘निच्चमब्भाहतो लोको, निच्चञ्च परिवारितो।
अमोघासु वजन्तीसु, किं मं रज्जेभिसिञ्चसि’’ [रज्जेन सिञ्चसि (सी॰ पी॰)]॥
‘‘केन मब्भाहतो लोको, केन च परिवारितो।
कायो अमोघा गच्छन्ति, तं मे अक्खाहि पुच्छितो’’॥
‘‘मच्चुनाब्भाहतो लोको, जराय परिवारितो।
रत्यो अमोघा गच्छन्ति, एवं जानाहि खत्तिय॥
‘‘यथापि तन्ते वितते [वितन्ते (स्या॰ क॰)], यं यदेवूपविय्यति [यं यं देवूपविय्यति (सी॰ पी॰)]।
अप्पकं होति वेतब्बं, एवं मच्चान जीवितं॥
‘‘यथा वारिवहो पूरो, गच्छं नुपनिवत्तति [न परिवत्तति (स्या॰), नुपरिवत्तति (क॰)]।
एवमायु मनुस्सानं, गच्छं नुपनिवत्तति॥
‘‘यथा वारिवहो पूरो, वहे रुक्खेपकूलजे।
एवं जरामरणेन, वुय्हन्ते सब्बपाणिनो’’॥
‘‘हत्थानीकं रथानीकं, अस्से पत्ती च वम्मिनो।
निवेसनानि रम्मानि, अहं पुत्त ददामि ते॥
‘‘इत्थागारम्पि ते दम्मि, सब्बालङ्कारभूसितं।
ता पुत्त पटिपज्जस्सु, त्वं नो राजा भविस्ससि॥
‘‘कुसला नच्चगीतस्स, सिक्खिता चातुरित्थियो।
कामे तं रमयिस्सन्ति, किं अरञ्ञे करिस्ससि॥
‘‘पटिराजूहि ते कञ्ञा, आनयिस्सं अलङ्कता।
तासु पुत्ते जनेत्वान, अथ पच्छा पब्बजिस्ससि॥
‘‘युवा च दहरो चासि, पठमुप्पत्तिको सुसु।
रज्जं कारेहि भद्दन्ते, किं अरञ्ञे करिस्ससि॥
‘‘कोट्ठागारञ्च कोसञ्च, वाहनानि बलानि च।
निवेसनानि रम्मानि, अहं पुत्त ददामि ते॥
‘‘गोमण्डलपरिब्यूळ्हो, दासिसङ्घपुरक्खतो।
रज्जं कारेहि भद्दन्ते, किं अरञ्ञे करिस्ससि’’॥
‘‘किं धनेन यं खीयेथ [किं धनेन यं जीयेथ (सी॰), किं मं धनेन कीयेथ (स्या॰ क॰)], किं भरियाय मरिस्सति।
किं योब्बनेन जिण्णेन [चिण्णेन (सी॰ पी॰), वण्णेन (क॰)], यं जरायाभिभुय्यति [यं जरा अभिहेस्सति (सी॰ पी॰)]॥
‘‘तत्थ का नन्दि का खिड्डा, का रति का धनेसना।
किं मे पुत्तेहि दारेहि, राज मुत्तोस्मि बन्धना॥
‘‘योहं [सोहं (सी॰ पी॰)] एवं पजानामि, मच्चु मे नप्पमज्जति।
अन्तकेनाधिपन्नस्स, का रती का धनेसना॥
‘‘फलानमिव पक्कानं, निच्चं पतनतो भयं।
एवं जातान मच्चानं, निच्चं मरणतो भयं॥
‘‘सायमेके न दिस्सन्ति, पातो दिट्ठा बहू जना।
पातो एके न दिस्सन्ति, सायं दिट्ठा बहू जना॥
‘‘अज्जेव किच्चं आतप्पं, को जञ्ञा मरणं सुवे।
न हि नो सङ्करं [सङ्गरं (सी॰ पी॰) म॰ नि॰ ३.२७२] तेन, महासेनेन मच्चुना॥
‘‘चोरा धनस्स पत्थेन्ति, राजमुत्तोस्मि बन्धना।
एहि राज निवत्तस्सु, नाहं रज्जेन मत्थिको’’ति॥
मूगपक्खजातकं पठमं।
५३९. महाजनकजातकं (२)
‘‘कोयं मज्झे समुद्दस्मिं, अपस्सं तीरमायुहे।
कं [किं (स्या॰ क॰)] त्वं अत्थवसं ञत्वा, एवं वायमसे भुसं’’॥
‘‘निसम्म वत्तं लोकस्स, वायामस्स च देवते।
तस्मा मज्झे समुद्दस्मिं, अपस्सं तीरमायुहे’’॥
‘‘गम्भीरे अप्पमेय्यस्मिं, तीरं यस्स न दिस्सति।
मोघो ते पुरिसवायामो, अप्पत्वाव मरिस्ससि’’॥
‘‘अनणो ञातिनं होति, देवानं पितुनञ्च [पितुनो च (सी॰ पी॰)] सो।
करं पुरिसकिच्चानि, न च पच्छानुतप्पति’’॥
‘‘अपारणेय्यं यं कम्मं, अफलं किलमथुद्दयं।
तत्थ को वायमेनत्थो, मच्चु यस्साभिनिप्पतं’’ [यस्साभिनिप्फतं (स्या॰)]॥
‘‘अपारणेय्यमच्चन्तं , यो विदित्वान देवते।
न रक्खे अत्तनो पाणं, जञ्ञा सो यदि हापये॥
‘‘अधिप्पायफलं एके, अस्मिं लोकस्मि देवते।
पयोजयन्ति कम्मानि, तानि इज्झन्ति वा न वा॥
‘‘सन्दिट्ठिकं कम्मफलं, ननु पस्ससि देवते।
सन्ना अञ्ञे तरामहं, तञ्च पस्सामि सन्तिके॥
‘‘सो अहं वायमिस्सामि, यथासत्ति यथाबलं।
गच्छं पारं समुद्दस्स, कस्सं [कासं (सी॰ पी॰)] पुरिसकारियं’’॥
‘‘यो त्वं एवं गते ओघे, अप्पमेय्ये महण्णवे।
धम्मवायामसम्पन्नो, कम्मुना नावसीदसि।
सो त्वं तत्थेव गच्छाहि, यत्थ ते निरतो मनो’’॥
‘‘आसीसेथेव [आसिंसेथेव (सी॰ स्या॰ पी॰)] पुरिसो, न निब्बिन्देय्य पण्डितो।
पस्सामि वोहं अत्तानं, यथा इच्छिं तथा अहु॥
‘‘आसीसेथेव पुरिसो, न निब्बिन्देय्य पण्डितो।
पस्सामि वोहं अत्तानं, उदका थलमुब्भतं॥
‘‘वायमेथेव पुरिसो, न निब्बिन्देय्य पण्डितो।
पस्सामि वोहं अत्तानं, यथा इच्छिं तथा अहु॥
‘‘वायमेथेव पुरिसो, न निब्बिन्देय्य पण्डितो।
पस्सामि वोहं अत्तानं, उदका थलमुब्भतं॥
‘‘दुक्खूपनीतोपि नरो सपञ्ञो, आसं न छिन्देय्य सुखागमाय।
बहू हि फस्सा अहिता हिता च, अवितक्किता मच्चुमुपब्बजन्ति [मच्चुमुप्पज्जन्ति (स्या॰)]॥
‘‘अचिन्तितम्पि भवति, चिन्तितम्पि विनस्सति।
न हि चिन्तामया भोगा, इत्थिया पुरिसस्स वा’’॥
‘‘अपोराणं [अपुराणं (सी॰ पी॰)] वत भो राजा, सब्बभुम्मो दिसम्पति।
नाज्ज नच्चे [न च नच्चे (क॰)] निसामेति, न गीते कुरुते मनो॥
‘‘न मिगे [मगे (क॰)] नपि उय्याने, नपि हंसे उदिक्खति।
मूगोव तुण्हिमासीनो, न अत्थमनुसासति’’॥
‘‘सुखकामा रहोसीला, वधबन्धा उपारता [उपारुता (स्या॰ क॰)]।
कस्स [केसं (सी॰ पी॰)] नु अज्ज आरामे, दहरा वुद्धा च अच्छरे॥
‘‘अतिक्कन्तवनथा धीरा, नमो तेसं महेसिनं।
ये उस्सुकम्हि लोकम्हि, विहरन्ति मनुस्सुका॥
‘‘ते छेत्वा मच्चुनो जालं, ततं [तन्तं (सी॰ स्या॰ पी॰), तं तं (क॰)] मायाविनो दळं।
छिन्नालयत्ता [सन्तालयन्ता (स्या॰ क॰)] गच्छन्ति, को तेसं गतिमापये’’ [नेसं गति पापये (क॰)]॥
‘‘कदाहं मिथिलं [मिधिलं (क॰)] फीतं, विभत्तं भागसो मितं।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु [कदास्सु (सी॰ पी॰), कदासु (स्या॰)] भविस्सति॥
‘‘कदाहं मिथिलं फीतं, विसालं सब्बतोपभं।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं मिथिलं फीतं, बहुपाकारतोरणं।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं मिथिलं फीतं, दळ्हमट्टालकोट्ठकं।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं मिथिलं फीतं, सुविभत्तं महापथं।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं मिथिलं फीतं, सुविभत्तन्तरापणं।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं मिथिलं फीतं, गवस्सरथपीळितं।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं मिथिलं फीतं, आरामवनमालिनिं।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं मिथिलं फीतं, उय्यानवनमालिनिं।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं मिथिलं फीतं, पासादवनमालिनिं।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं मिथिलं फीतं, तिपुरं राजबन्धुनिं।
मापितं सोमनस्सेन, वेदेहेन यसस्सिना।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं वेदेहे फीते, निचिते धम्मरक्खिते।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं वेदेहे फीते, अजेय्ये धम्मरक्खिते।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं अन्तेपुरं [कदा अन्तेपुरं (सी॰ पी॰)] रम्मं, विभत्तं भागसो मितं।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं अन्तेपुरं रम्मं, सुधामत्तिकलेपनं।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं अन्तेपुरं रम्मं, सुचिगन्धं मनोरमं।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं कूटागारे च, विभत्ते भागसो मिते।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं कूटागारे च, सुधामत्तिकलेपने।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं कूटागारे च, सुचिगन्धे मनोरमे।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं कूटागारे च, लित्ते चन्दनफोसिते।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं सोण्णपल्लङ्के [सुवण्णपल्लङ्के (सी॰ स्या॰ पी॰)], गोनके चित्तसन्थते।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
[अयं गाथा सी॰ पी॰ पोत्थकेसु न दिस्सति] ‘‘कदाहं मणिपल्लङ्के, गोनके चित्तसन्थते।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति [अयं गाथा सी॰ पी॰ पोत्थकेसु न दिस्सति]॥
‘‘कदाहं कप्पासकोसेय्यं, खोमकोटुम्बरानि च।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं पोक्खरणी रम्मा, चक्कवाकपकूजिता [चक्कवाकूपकूजिता (सी॰ पी॰)]।
मन्दालकेहि सञ्छन्ना, पदुमुप्पलकेहि च।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं हत्थिगुम्बे च, सब्बालङ्कारभूसिते।
सुवण्णकच्छे मातङ्गे, हेमकप्पनवाससे॥
‘‘आरूळ्हे गामणीयेहि, तोमरङ्कुसपाणिभि।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं अस्सगुम्बे च, सब्बालङ्कारभूसिते।
आजानीयेव जातिया, सिन्धवे सीघवाहने॥
‘‘आरूळ्हे गामणीयेहि, इल्लियाचापधारिभि।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं रथसेनियो, सन्नद्धे उस्सितद्धजे।
दीपे अथोपि वेय्यग्घे, सब्बालङ्कारभूसिते॥
‘‘आरूळ्हे गामणीयेहि, चापहत्थेहि वम्मिभि।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं सोवण्णरथे, सन्नद्धे उस्सितद्धजे।
दीपे अथोपि वेय्यग्घे, सब्बालङ्कारभूसिते॥
‘‘आरूळ्हे गामणीयेहि, चापहत्थेहि वम्मिभि।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं सज्झुरथे च, सन्नद्धे उस्सितद्धजे।
दीपे अथोपि वेय्यग्घे, सब्बालङ्कारभूसिते॥
‘‘आरूळ्हे गामणीयेहि, चापहत्थेहि वम्मिभि।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं अस्सरथे च, सन्नद्धे उस्सितद्धजे।
दीपे अथोपि वेय्यग्घे, सब्बालङ्कारभूसिते॥
‘‘आरूळ्हे गामणीयेहि, चापहत्थेहि वम्मिभि।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं ओट्ठरथे च, सन्नद्धे उस्सितद्धजे।
दीपे अथोपि वेय्यग्घे, सब्बालङ्कारभूसिते॥
‘‘आरूळ्हे गामणीयेहि, चापहत्थेहि वम्मिभि।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं गोणरथे च, सन्नद्धे उस्सितद्धजे।
दीपे अथोपि वेय्यग्घे, सब्बालङ्कारभूसिते॥
‘‘आरूळ्हे गामणीयेहि, चापहत्थेहि वम्मिभि।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं अजरथे च, सन्नद्धे उस्सितद्धजे।
दीपे अथोपि वेय्यग्घे, सब्बालङ्कारभूसिते॥
‘‘आरूळ्हे गामणीयेहि, चापहत्थेहि वम्मिभि।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं मेण्डरथे च, सन्नद्धे उस्सितद्धजे।
दीपे अथोपि वेय्यग्घे, सब्बालङ्कारभूसिते॥
‘‘आरूळ्हे गामणीयेहि, चापहत्थेहि वम्मिभि।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं मिगरथे च, सन्नद्धे उस्सितद्धजे।
दीपे अथोपि वेय्यग्घे, सब्बालङ्कारभूसिते॥
‘‘आरूळ्हे गामणीयेहि, चापहत्थेहि वम्मिभि।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं हत्थारोहे च, सब्बालङ्कारभूसिते।
नीलवम्मधरे सूरे, तोमरङ्कुसपाणिने [पाणिनो (स्या॰ क॰)]।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं अस्सारोहे च, सब्बालङ्कारभूसिते।
नीलवम्मधरे सूरे, इल्लियाचापधारिने [धारिनो (स्या॰ क॰)]।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं रथारोहे च, सब्बालङ्कारभूसिते।
नीलवम्मधरे सूरे, चापहत्थे कलापिने [कलापिनो (स्या॰ क॰)]।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
[अयं गाथा सी॰ पी॰ पोत्थकेसु न दिस्सति] ‘‘कदाहं धनुग्गहे च, सब्बालङ्कारभूसिते।
नीलवम्मधरे सूरे, चापहत्थे कलापिने।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति [अयं गाथा सी॰ पी॰ पोत्थकेसु न दिस्सति]॥
‘‘कदाहं राजपुत्ते च, सब्बालङ्कारभूसिते।
चित्रवम्मधरे सूरे, कञ्चनावेळधारिने।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं अरियगणे च, वतवन्ते [वत्थवन्ते (सी॰ स्या॰ पी॰)] अलङ्कते।
हरिचन्दनलित्तङ्गे, कासिकुत्तमधारिने।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
[अयं गाथा सी॰ पी॰ पोत्थकेसु न दिस्सति] ‘‘कदाहं अमच्चगणे च, सब्बालङ्कारभूसिते।
पीतवम्मधरे सूरे, पुरतो गच्छमालिने [गच्छमालिनो (स्या॰ क॰)]।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति [अयं गाथा सी॰ पी॰ पोत्थकेसु न दिस्सति]॥
‘‘कदाहं [कदा (सी॰ पी॰)] सत्तसता भरिया, सब्बालङ्कारभूसिता।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं [कदा (सी॰ पी॰)] सत्तसता भरिया, सुसञ्ञा तनुमज्झिमा।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं [कदा (सी॰ पी॰)] सत्तसता भरिया, अस्सवा पियभाणिनी।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं [कदा (सी॰ पी॰)] सतपलं कंसं, सोवण्णं सतराजिकं।
पहाय पब्बजिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं हत्थिगुम्बा, सब्बालङ्कारभूसिता।
सुवण्णकच्छा मातङ्गा, हेमकप्पनवाससा॥
‘‘आरूळ्हा गामणीयेहि, तोमरङ्कुसपाणिभि।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं अस्सगुम्बा, सब्बालङ्कारभूसिता।
आजानीयाव जातिया, सिन्धवा सीघवाहना॥
‘‘आरूळ्हा गामणीयेहि, इल्लियाचापधारिभि।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं रथसेनी, सन्नद्धा उस्सितद्धजा।
दीपा अथोपि वेय्यग्घा, सब्बालङ्कारभूसिता॥
‘‘आरूळ्हा गामणीयेहि, चापहत्थेहि वम्मिभि।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं सोण्णरथा [सोवण्णरथा (पी॰ क॰)], सन्नद्धा उस्सितद्धजा।
दीपा अथोपि वेय्यग्घा, सब्बालङ्कारभूसिता॥
‘‘आरूळ्हा गामणीयेहि, चापहत्थेहि वम्मिभि।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं सज्झुरथा, सन्नद्धा उस्सितद्धजा।
दीपा अथोपि वेय्यग्घा, सब्बालङ्कारभूसिता॥
‘‘आरूळ्हा गामणीयेहि, चापहत्थेहि वम्मिभि।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं अस्सरथा, सन्नद्धा उस्सितद्धजा।
दीपा अथोपि वेय्यग्घा, सब्बालङ्कारभूसिता॥
‘‘आरूळ्हा गामणीयेहि, चापहत्थेहि वम्मिभि।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं ओट्ठरथा, सन्नद्धा उस्सितद्धजा।
दीपा अथोपि वेय्यग्घा, सब्बालङ्कारभूसिता॥
‘‘आरूळ्हा गामणीयेहि, चापहत्थेहि वम्मिभि।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं गोणरथा, सन्नद्धा उस्सितद्धजा।
दीपा अथोपि वेय्यग्घा, सब्बालङ्कारभूसिता॥
‘‘आरूळ्हा गामणीयेहि, चापहत्थेहि वम्मिभि।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं अजरथा, सन्नद्धा उस्सितद्धजा।
दीपा अथोपि वेय्यग्घा, सब्बालङ्कारभूसिता॥
‘‘आरूळ्हा गामणीयेहि, चापहत्थेहि वम्मिभि।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं मेण्डरथा, सन्नद्धा उस्सितद्धजा।
दीपा अथोपि वेय्यग्घा, सब्बालङ्कारभूसिता॥
‘‘आरूळ्हा गामणीयेहि, चापहत्थेहि वम्मिभि।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं मिगरथा, सन्नद्धा उस्सितद्धजा।
दीपा अथोपि वेय्यग्घा, सब्बालङ्कारभूसिता॥
‘‘आरूळ्हा गामणीयेहि, चापहत्थेहि वम्मिभि।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं हत्थारोहा, सब्बालङ्कारभूसिता।
नीलवम्मधरा सूरा, तोमरङ्कुसपाणिनो।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं अस्सारोहा, सब्बालङ्कारभूसिता।
नीलवम्मधरा सूरा, इल्लियाचापधारिनो।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं रथारोहा, सब्बालङ्कारभूसिता।
नीलवम्मधरा सूरा, चापहत्था कलापिनो।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं धनुग्गहा, सब्बालङ्कारभूसिता।
नीलवम्मधरा सूरा, चापहत्था कलापिनो।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं राजपुत्ता, सब्बालङ्कारभूसिता।
चित्रवम्मधरा सूरा, कञ्चनावेळधारिनो।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं अरियगणा, वतवन्ता अलङ्कता।
हरिचन्दनलित्तङ्गा, कासिकुत्तमधारिनो।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं अमच्चगणा, सब्बालङ्कारभूसिता।
पीतवम्मधरा सूरा, पुरतो गच्छमालिनो [गच्छमालिनी (स्या॰ क॰)]।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं सत्तसता भरिया, सब्बालङ्कारभूसिता।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं सत्तसता भरिया, सुसञ्ञा तनुमज्झिमा।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदास्सु मं सत्तसता भरिया, अस्सवा पियभाणिनी।
यन्तं मं नानुयिस्सन्ति, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं पत्तं गहेत्वान, मुण्डो सङ्घाटिपारुतो।
पिण्डिकाय चरिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं पंसुकूलानं, उज्झितानं [उज्झिट्ठानं (क॰)] महापथे।
सङ्घाटिं धारयिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं सत्ताहसम्मेघे [सत्ताहं मेघे (सी॰ स्या॰)], ओवट्ठो अल्लचीवरो।
पिण्डिकाय चरिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं सब्बत्थ गन्त्वा [सब्बहं ठानं (सी॰), सब्बण्हं गन्त्वा (स्या॰), सब्बाहं ठानं (पी॰), सब्बट्ठानं (क॰)], रुक्खा रुक्खं वना वनं।
अनपेक्खो गमिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं गिरिदुग्गेसु, पहीनभयभेरवो।
अदुतियो गमिस्सामि [विहरिस्सामि (सी॰ पी॰)], तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं वीणं वरुज्जको [वीणरुज्जको (स्या॰), वीणं विरुज्जको (क॰)], सत्ततन्तिं मनोरमं।
चित्तं उजुं करिस्सामि, तं कुदास्सु भविस्सति॥
‘‘कदाहं रथकारोव, परिकन्तं उपाहनं।
कामसञ्ञोजने छेच्छं [छेत्वा (क॰)], ये दिब्बे ये च मानुसे’’॥
‘‘ता च सत्तसता भरिया, सब्बालङ्कारभूसिता।
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, कस्मा नो विजहिस्ससि॥
‘‘ता च सत्तसता भरिया, सुसञ्ञा तनुमज्झिमा।
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, कस्मा नो विजहिस्ससि॥
‘‘ता च सत्तसता भरिया, अस्सवा पियभाणिनी।
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, कस्मा नो विजहिस्ससि॥
‘‘ता च सत्तसता भरिया, सब्बालङ्कारभूसिता।
हित्वा सम्पद्दवी [सम्पद्दयी (सी॰)] राजा, पब्बज्जाय पुरक्खतो॥
‘‘ता च सत्तसता भरिया, सुसञ्ञा तनुमज्झिमा।
हित्वा सम्पद्दवी राजा, पब्बज्जाय पुरक्खतो॥
‘‘ता च सत्तसता भरिया, अस्सवा पियभाणिनी।
हित्वा सम्पद्दवी राजा, पब्बज्जाय पुरक्खतो’’॥
‘‘हित्वा सतपलं कंसं, सोवण्णं सतराजिकं।
अग्गही मत्तिकं पत्तं, तं दुतियाभिसेचनं’’॥
‘‘भेस्मा [वेस्मा (सी॰), भिंसा (पी॰), भीसा (क॰)] अग्गिसमा जाला, कोसा डय्हन्ति भागसो।
रजतं जातरूपञ्च, मुत्ता वेळुरिया बहू॥
‘‘मणयो सङ्खमुत्ता च, वत्थिकं हरिचन्दनं।
अजिनं दण्डभण्डञ्च, लोहं काळायसं बहू।
एहि राज निवत्तस्सु, मा तेतं विनसा धनं’’ [विनस्सा धनं (स्या॰ क॰)]॥
‘‘सुसुखं वत जीवाम, येसं नो नत्थि किञ्चनं।
मिथिलाय दय्हमानाय, न मे किञ्चि अदय्हथ’’॥
‘‘अटवियो समुप्पन्ना, रट्ठं विद्धंसयन्ति तं।
एहि राज निवत्तस्सु, मा रट्ठं विनसा इदं’’॥
‘‘सुसुखं वत जीवाम, येसं नो नत्थि किञ्चनं।
रट्ठे विलुम्पमानम्हि, न [मा (क॰)] मे किञ्चि अहीरथ॥
‘‘सुसुखं वत जीवाम, येसं नो नत्थि किञ्चनं।
पीतिभक्खा भविस्साम, देवा आभस्सरा यथा’’॥
‘‘किम्हेसो महतो घोसो, का नु गामेव कीळिया [गामे किलीलिया (सी॰)]।
समण तेव [समणञ्ञेव (सी॰ पी॰), समणत्वेव (स्या॰)] पुच्छाम, कत्थेसो अभिसटो जनो’’॥
‘‘ममं ओहाय गच्छन्तं, एत्थेसो अभिसटो जनो।
सीमातिक्कमनं यन्तं, मुनिमोनस्स पत्तिया।
मिस्सं नन्दीहि गच्छन्तं, किं जानमनुपुच्छसि’’॥
‘‘मास्सु तिण्णो अमञ्ञित्थ [अमञ्ञित्थो (सी॰ स्या॰ पी॰)], सरीरं धारयं इमं।
अतीरणेय्य यमिदं [अतीरणेय्यमिदं कम्मं (सी॰ स्या॰ पी॰)], बहू हि परिपन्थयो’’॥
‘‘को नु मे परिपन्थस्स, ममं एवंविहारिनो।
यो नेव दिट्ठे नादिट्ठे, कामानमभिपत्थये’’॥
‘‘निद्दा तन्दी विजम्भिता, अरती भत्तसम्मदो।
आवसन्ति सरीरट्ठा, बहू हि परिपन्थयो’’॥
‘‘कल्याणं वत मं भवं, ब्राह्मण मनुसासति [मनुसाससि (सी॰)]।
ब्राह्मण तेव [ब्राह्मणञ्ञेव (सी॰)] पुच्छामि, को नु त्वमसि मारिस’’॥
‘‘नारदो इति मे नामं [नामेन (स्या॰ क॰)], कस्सपो इति मं विदू।
भोतो सकासमागच्छिं, साधु सब्भि समागमो॥
‘‘तस्स ते सब्बो आनन्दो, विहारो उपवत्ततु।
यं ऊनं [यदूनं (सी॰ स्या॰ पी॰)] तं परिपूरेहि, खन्तिया उपसमेन च॥
‘‘पसारय सन्नतञ्च, उन्नतञ्च पसारय [पहारय (स्या॰ पी॰ क॰)]।
कम्मं विज्जञ्च धम्मञ्च, सक्कत्वान परिब्बज’’॥
‘‘बहू हत्थी च अस्से च, नगरे जनपदानि च।
हित्वा जनक पब्बजितो, कपाले [कपल्ले (सी॰ पी॰)] रतिमज्झगा॥
‘‘कच्चि नु ते जानपदा, मित्तामच्चा च ञातका।
दुब्भिमकंसु जनक, कस्मा ते तं अरुच्चथ’’॥
‘‘न मिगाजिन जातुच्छे [जातुच्च (सी॰ पी॰)], अहं कञ्चि कुदाचनं।
अधम्मेन जिने ञातिं, न चापि ञातयो ममं॥
‘‘दिस्वान लोकवत्तन्तं, खज्जन्तं कद्दमीकतं।
हञ्ञरे बज्झरे चेत्थ, यत्थ सन्नो [सत्तो (सी॰)] पुथुज्जनो।
एताहं उपमं कत्वा, भिक्खकोस्मि मिगाजिन’’॥
‘‘को नु ते भगवा सत्था, कस्सेतं वचनं सुचि।
न हि कप्पं वा विज्जं वा, पच्चक्खाय रथेसभ।
समणं आहु वत्तन्तं, यथा दुक्खस्सतिक्कमो’’॥
‘‘न मिगाजिन जातुच्छे, अहं कञ्चि कुदाचनं।
समणं ब्राह्मणं वापि, सक्कत्वा अनुपाविसिं’’॥
‘‘महता चानुभावेन, गच्छन्तो सिरिया जलं।
गीयमानेसु गीतेसु, वज्जमानेसु वग्गुसु॥
‘‘तूरियताळसङ्घुट्ठे [तुरियताळितसङ्घुट्ठे (सी॰ पी॰)], सम्मतालसमाहिते।
स मिगाजिन मद्दक्खिं, फलिं [फलं (सी॰ पी॰ क॰)] अम्बं तिरोच्छदं।
हञ्ञमानं [तुज्जमानं (सी॰), तुदमानं (स्या॰), तद्दमानं (पी॰), हतमानं (क॰)] मनुस्सेहि, फलकामेहि जन्तुभि॥
‘‘सो खोहं तं सिरिं हित्वा, ओरोहित्वा मिगाजिन।
मूलं अम्बस्सुपागच्छिं, फलिनो निप्फलस्स च॥
‘‘फलिं [फलं (सी॰ पी॰ क॰)] अम्बं हतं दिस्वा, विद्धंस्तं विनळीकतं।
अथेकं [अथेतं (सी॰ पी॰)] इतरं अम्बं, नीलोभासं मनोरमं॥
‘‘एवमेव नूनम्हेपि [नून अम्हे (सी॰ पी॰)], इस्सरे बहुकण्टके।
अमित्ता नो वधिस्सन्ति, यथा अम्बो फली हतो॥
‘‘अजिनम्हि हञ्ञते दीपि, नागो दन्तेहि हञ्ञते।
धनम्हि धनिनो हन्ति, अनिकेतमसन्थवं।
फली अम्बो अफलो च, ते सत्थारो उभो मम’’॥
‘‘सब्बो जनो पब्याधितो, राजा पब्बजितो इति।
हत्थारोहा अनीकट्ठा, रथिका पत्तिकारका॥
‘‘अस्सासयित्वा जनतं, ठपयित्वा पटिच्छदं।
पुत्तं रज्जे ठपेत्वान, अथ पच्छा पब्बजिस्ससि’’॥
‘‘चत्ता मया जानपदा, मित्तामच्चा च ञातका।
सन्ति पुत्ता विदेहानं, दीघावु रट्ठवड्ढनो।
ते रज्जं कारयिस्सन्ति, मिथिलायं पजापति’’॥
‘‘एहि तं अनुसिक्खामि, यं वाक्यं मम रुच्चति।
रज्जं तुवं कारयसि [कारयन्ती (सी॰ स्या॰ पी॰)], पापं दुच्चरितं बहुं।
कायेन वाचा मनसा, येन गच्छसि [कञ्छिसि (सी॰ पी॰)] दुग्गतिं॥
‘‘परदिन्नकेन परनिट्ठितेन, पिण्डेन यापेहि स धीरधम्मो’’॥
‘‘योपि चतुत्थे भत्तकाले न भुञ्जे, अजुट्ठमारीव [अजद्धुमारीव (सी॰), अज्झुट्ठमारिव (स्या॰), अजद्धुमारिव (पी॰) मज्झिमनिकाये, अङ्गुत्तरनिकाये च पस्सितब्बं] खुदाय मिय्ये।
न त्वेव पिण्डं लुळितं अनरियं, कुलपुत्तरूपो सप्पुरिसो न सेवे।
तयिदं न साधु तयिदं न सुट्ठु, सुनखुच्छिट्ठकं जनक भुञ्जसे तुवं’’॥
‘‘न चापि मे सीवलि सो अभक्खो, यं होति चत्तं गिहिनो सुनस्स वा।
ये केचि भोगा इध धम्मलद्धा, सब्बो सो भक्खो अनवयोति [अनवज्जोति (सी॰ पी॰)] वुत्तो’’॥
‘‘कुमारिके उपसेनिये, निच्चं निग्गळमण्डिते।
कस्मा ते एको भुजो जनति, एको ते न जनती भुजो’’॥
‘‘इमस्मिं मे समण हत्थे, पटिमुक्का दुनीवरा [दुनीधुरा (सी॰ पी॰)]।
सङ्घाता [संघट्टा (स्या॰ क॰)] जायते सद्दो, दुतियस्सेव सा गति॥
‘‘इमस्मिं मे समण हत्थे, पटिमुक्को एकनीवरो [एकनीधुरो (सी॰ पी॰)]।
सो अदुतियो न जनति, मुनिभूतोव तिट्ठति॥
‘‘विवादप्पत्तो [विवादमत्तो (पी॰)] दुतियो, केनेको विवदिस्सति।
तस्स ते सग्गकामस्स, एकत्तमुपरोचतं’’॥
‘‘सुणासि सीवलि कथा [गाथा (सी॰ स्या॰ पी॰)], कुमारिया पवेदिता।
पेसिया [पेस्सिया (सी॰ पी॰)] मं गरहित्थो, दुतियस्सेव सा गति॥
‘‘अयं द्वेधापथो भद्दे, अनुचिण्णो पथाविहि।
तेसं त्वं एकं गण्हाहि, अहमेकं पुनापरं॥
‘‘मावच [नेव (सी॰ पी॰), मा च (स्या॰ क॰)] मं त्वं पति मेति, नाहं [माहं (सी॰ पी॰)] भरियाति वा पुन’’।
‘‘इममेव कथयन्ता, थूणं नगरुपागमुं॥
‘‘कोट्ठके उसुकारस्स, भत्तकाले उपट्ठिते।
तत्रा च सो उसुकारो, (एकं दण्डं उजुं कतं।) [( ) नत्थि बहूसु]
एकञ्च चक्खुं निग्गय्ह, जिम्हमेकेन पेक्खति’’॥
‘‘एवं नो साधु पस्ससि, उसुकार सुणोहि मे।
यदेकं चक्खुं निग्गय्ह, जिम्हमेकेन पेक्खसि’’॥
‘‘द्वीहि समण चक्खूहि, विसालं विय खायति।
असम्पत्वा परमं [परं (सी॰ पी॰)] लिङ्गं, नुजुभावाय कप्पति॥
‘‘एकञ्च चक्खुं निग्गय्ह, जिम्हमेकेन पेक्खतो।
सम्पत्वा परमं लिङ्गं, उजुभावाय कप्पति॥
‘‘विवादप्पत्तो [विवादमत्तो (पी॰)] दुतियो, केनेको विवदिस्सति।
तस्स ते सग्गकामस्स, एकत्तमुपरोचतं’’॥
‘‘सुणासि सीवलि कथा [गाथा (सी॰ स्या॰ पी॰)], उसुकारेन वेदिता।
पेसिया मं गरहित्थो, दुतियस्सेव सा गति॥
‘‘अयं द्वेधापथो भद्दे, अनुचिण्णो पथाविहि।
तेसं त्वं एकं गण्हाहि, अहमेकं पुनापरं॥
‘‘मावच मं त्वं पति मेति, नाहं भरियाति वा पुन’’।
‘‘मुञ्जावेसिका पवाळ्हा, एका विहर सीवली’’ति॥
महाजनकजातकं दुतियं।
५४०. सुवण्णसामजातकं (३)
‘‘को नु मं उसुना विज्झि, पमत्तं उदहारकं [हारिकं (स्या॰), हारियं (क॰)]।
खत्तियो ब्राह्मणो वेस्सो, को मं विद्धा निलीयसि॥
‘‘न मे मंसानि खज्जानि, चम्मेनत्थो न विज्जति।
अथ केन नु वण्णेन, विद्धेय्यं मं अमञ्ञथ॥
‘‘को वा त्वं कस्स वा पुत्तो, कथं जानेमु तं मयं।
पुट्ठो मे सम्म अक्खाहि, किं मं विद्धा निलीयसि’’॥
‘‘राजाहमस्मि कासीनं, पीळियक्खोति मं विदू।
लोभा रट्ठं पहित्वान, मिगमेसं चरामहं॥
‘‘इस्सत्थे चस्मि कुसलो, दळ्हधम्मोति विस्सुतो।
नागोपि मे न मुच्चेय्य, आगतो उसुपातनं॥
‘‘को वा त्वं कस्स वा पुत्तो [त्वं च कस्स वा पुत्तोसि (सी॰ पी॰)], कथं जानेमु तं मयं।
पितुनो अत्तनो चापि, नामगोत्तं पवेदय’’॥
‘‘नेसादपुत्तो भद्दन्ते, सामो इति मं ञातयो।
आमन्तयिंसु जीवन्तं, स्वज्जेवाहं गतो [स्वाज्जेवङ्गतो (स्या॰), स्वज्जेवङ्गते (क॰)] सये॥
‘‘विद्धोस्मि पुथुसल्लेन, सविसेन यथा मिगो।
सकम्हि लोहिते राज, पस्स सेमि परिप्लुतो॥
‘‘पटिवामगतं [पटिधम्म गतं (सी॰ पी॰)] सल्लं, पस्स धिम्हामि [विहाम्हि (सी॰ पी॰)] लोहितं।
आतुरो त्यानुपुच्छामि, किं मं विद्धा निलीयसि॥
‘‘अजिनम्हि हञ्ञते दीपि, नागो दन्तेहि हञ्ञते।
अथ केन नु वण्णेन, विद्धेय्यं मं अमञ्ञथ’’॥
‘‘मिगो उपट्ठितो आसि, आगतो उसुपातनं।
तं दिस्वा उब्बिजी साम, तेन कोधो ममाविसि’’॥
‘‘यतो सरामि अत्तानं, यतो पत्तोस्मि विञ्ञुतं।
न मं मिगा उत्तसन्ति, अरञ्ञे सापदानिपि॥
‘‘यतो निधिं परिहरिं, यतो पत्तोस्मि योब्बनं।
न मं मिगा उत्तसन्ति, अरञ्ञे सापदानिपि॥
‘‘भीरू किम्पुरिसा राज, पब्बते गन्धमादने।
सम्मोदमाना गच्छाम, पब्बतानि वनानि च॥
(‘‘न मं मिगा उत्तसन्ति, अरञ्ञे सापदानिपि।) [( ) नत्थि सी॰ स्या॰ पी॰ पोत्थकेसु]
अथ केन नु वण्णेन, उत्रासन्ति मिगा ममं’’ [उत्रासे सो मिगो ममं (सी॰ पी॰)]॥
‘‘न तं तस [न तद्दसा (सी॰ पी॰)] मिगो साम, किं ताहं अलिकं भणे।
कोधलोभाभिभूताहं, उसुं ते तं अवस्सजिं [अविस्सजिं (स्या॰)]॥
‘‘कुतो नु साम आगम्म, कस्स वा पहितो तुवं।
उदहारो नदिं गच्छ, आगतो मिगसम्मतं’’॥
‘‘अन्धा मातापिता मय्हं, ते भरामि ब्रहावने।
तेसाहं उदकाहारो, आगतो मिगसम्मतं॥
‘‘अत्थि नेसं उसामत्तं, अथ साहस्स जीवितं।
उदकस्स अलाभेन , मञ्ञे अन्धा मरिस्सरे॥
‘‘न मे इदं तथा दुक्खं, लब्भा हि पुमुना इदं।
यञ्च अम्मं न पस्सामि, तं मे दुक्खतरं इतो॥
‘‘न मे इदं तथा दुक्खं, लब्भा हि पुमुना इदं।
यञ्च तातं न पस्सामि, तं मे दुक्खतरं इतो॥
‘‘सा नून कपणा अम्मा, चिररत्ताय रुच्छति [रुच्चति (क॰)]।
अड्ढरत्तेव रत्ते वा, नदीव अवसुच्छति [अवसुस्सति (स्या॰)]॥
‘‘सो नून कपणो तातो, चिररत्ताय रुच्छति [रुच्चति (क॰)]।
अड्ढरत्तेव रत्ते वा, नदीव अवसुच्छति [अवसुस्सति (स्या॰)]॥
‘‘उट्ठानपादचरियाय [पारिचरियाय (सी॰ पी॰)], पादसम्बाहनस्स च।
साम तात विलपन्ता, हिण्डिस्सन्ति ब्रहावने॥
‘‘इदम्पि दुतियं सल्लं, कम्पेति हदयं ममं।
यञ्च अन्धे न पस्सामि, मञ्ञे हिस्सामि [यञ्च हेस्सामि (सी॰ पी॰), तं में हिस्सामि (क॰)] जीवितं’’॥
‘‘मा बाळ्हं परिदेवेसि, साम कल्याणदस्सन।
अहं कम्मकरो हुत्वा, भरिस्सं ते ब्रहावने॥
‘‘इस्सत्थे चस्मि कुसलो, दळ्हधम्मोति विस्सुतो।
अहं कम्मकरो हुत्वा, भरिस्सं ते ब्रहावने॥
‘‘मिगानं [मगानं (क॰)] विघासमन्वेसं, वनमूलफलानि च।
अहं कम्मकरो हुत्वा, भरिस्सं ते ब्रहावने॥
‘‘कतमं तं वनं साम, यत्थ मातापिता तव।
अहं ते तथा भरिस्सं, यथा ते अभरी तुवं’’॥
‘‘अयं एकपदी राज, योयं उस्सीसके मम।
इतो गन्त्वा अड्ढकोसं, तत्थ नेसं अगारकं।
यत्थ मातापिता मय्हं, ते भरस्सु इतो गतो॥
‘‘नमो ते कासिराजत्थु, नमो ते कासिवड्ढन।
अन्धा मातापिता मय्हं, ते भरस्सु ब्रहावने॥
‘‘अञ्जलिं ते पग्गण्हामि, कासिराज नमत्थु ते।
मातरं पितरं मय्हं, वुत्तो वज्जासि वन्दनं’’॥
‘‘इदं वत्वान सो सामो, युवा कल्याणदस्सनो।
मुच्छितो विसवेगेन, विसञ्ञी समपज्जथ॥
‘‘स राजा परिदेवेसि, बहुं कारुञ्ञसञ्हितं।
अजरामरोहं आसिं, अज्जेतं ञामि [अज्जहञ्ञामि (क॰)] नो पुरे।
सामं कालङ्कतं दिस्वा, नत्थि मच्चुस्स नागमो॥
‘‘यस्सु मं पटिमन्तेति, सविसेन समप्पितो।
स्वज्जेवं गते काले, न किञ्चि मभिभासति॥
‘‘निरयं नून गच्छामि, एत्थ मे नत्थि संसयो।
तदा हि पकतं पापं, चिररत्ताय किब्बिसं॥
‘‘भवन्ति तस्स वत्तारो, गामे किब्बिसकारको।
अरञ्ञे निम्मनुस्सम्हि, को मं वत्तुमरहति॥
‘‘सारयन्ति हि कम्मानि, गामे संगच्छ माणवा।
अरञ्ञे निम्मनुस्सम्हि, को नु मं सारयिस्सति’’॥
‘‘सा देवता अन्तरहिता, पब्बते गन्धमादने।
रञ्ञोव अनुकम्पाय, इमा गाथा अभासथ॥
‘‘आगुं किर महाराज, अकरि [अकरा (सी॰)] कम्म दुक्कटं।
अदूसका पितापुत्ता, तयो एकूसुना हता॥
‘‘एहि तं अनुसिक्खामि, यथा ते सुगती सिया।
धम्मेनन्धे वने पोस, मञ्ञेहं सुगती तया॥
‘‘स राजा परिदेवित्वा, बहुं कारुञ्ञसञ्हितं।
उदककुम्भमादाय, पक्कामि दक्खिणामुखो॥
‘‘कस्स नु एसो पदसद्दो, मनुस्सस्सेव आगतो।
नेसो सामस्स निग्घोसो, को नु त्वमसि मारिस॥
‘‘सन्तञ्हि सामो वजति, सन्तं पादानि नेयति [उत्तहि (सी॰)]।
नेसो सामस्स निग्घोसो, को नु त्वमसि मारिस’’॥
‘‘राजाहमस्मि कासीनं, पीळियक्खोति मं विदू।
लोभा रट्ठं पहित्वान, मिगमेसं चरामहं॥
‘‘इस्सत्थे चस्मि कुसलो, दळ्हधम्मोति विस्सुतो।
नागोपि मे न मुच्चेय्य, आगतो उसुपातनं’’॥
‘‘स्वागतं ते महाराज, अथो ते अदुरागतं।
इस्सरोसि अनुप्पत्तो, यं इधत्थि पवेदय॥
‘‘तिन्दुकानि पियालानि, मधुके कासुमारियो।
फलानि खुद्दकप्पानि, भुञ्ज राज वरं वरं॥
‘‘इदम्पि पानीयं सीतं, आभतं गिरिगब्भरा।
ततो पिव महाराज, सचे त्वं अभिकङ्खसि’’॥
‘‘नालं अन्धा वने दट्ठुं, को नु वो फलमाहरि।
अनन्धस्सेवयं सम्मा, निवापो मय्ह खायति’’॥
‘‘दहरो युवा नातिब्रहा, सामो कल्याणदस्सनो।
दीघस्स केसा असिता, अथो सूनग्ग [सोनग्ग (क॰)] वेल्लिता॥
‘‘सो हवे फलमाहरित्वा, इतो आदाय [आदा (सी॰ पी॰)] कमण्डलुं।
नदिं गतो उदहारो, मञ्ञे न दूरमागतो’’॥
‘‘अहं तं अवधिं सामं, यो तुय्हं परिचारको।
यं कुमारं पवेदेथ, सामं कल्याणदस्सनं॥
‘‘दीघस्स केसा असिता, अथो सूनग्गवेल्लिता।
तेसु लोहितलित्तेसु, सेति सामो मया हतो’’॥
‘‘केन दुकूलमन्तेसि, हतो सामोति वादिना।
हतो सामोति सुत्वान, हदयं मे पवेधति॥
‘‘अस्सत्थस्सेव तरुणं, पवाळं मालुतेरितं।
हतो सामोति सुत्वान, हदयं मे पवेधति’’॥
‘‘पारिके कासिराजायं, सो सामं मिगसम्मते।
कोधसा उसुना विज्झि, तस्स मा पापमिच्छिम्हा’’॥
‘‘किच्छा लद्धो पियो पुत्तो, यो अन्धे अभरी वने।
तं एकपुत्तं घातिम्हि, कथं चित्तं न कोपये’’॥
‘‘किच्छा लद्धो पियो पुत्तो, यो अन्धे अभरी वने।
तं एकपुत्तं घातिम्हि, अक्कोधं आहु पण्डिता’’॥
‘‘मा बाळ्हं परिदेवेथ, हतो सामोति वादिना।
अहं कम्मकरो हुत्वा, भरिस्सामि ब्रहावने॥
‘‘इस्सत्थे चस्मि कुसलो, दळ्हधम्मोति विस्सुतो।
अहं कम्मकरो हुत्वा, भरिस्सामि ब्रहावने॥
‘‘मिगानं विघासमन्वेसं, वनमूलफलानि च।
अहं कम्मकरो हुत्वा, भरिस्सामि ब्रहावने’’॥
‘‘नेस धम्मो महाराज, नेतं अम्हेसु कप्पति।
राजा त्वमसि अम्हाकं, पादे वन्दाम ते मयं’’॥
‘‘धम्मं नेसाद भणथ, कता अपचिती तया।
पिता त्वमसि [त्वमहि (?)] अम्हाकं, माता त्वमसि पारिके’’॥
‘‘नमो ते कासिराजत्थु, नमो ते कासिवड्ढन।
अञ्जलिं ते पग्गण्हाम, याव सामानुपापय॥
‘‘तस्स पादे समज्जन्ता [पवट्टन्ता (पी॰)], मुखञ्च भुजदस्सनं।
संसुम्भमाना अत्तानं, कालमागमयामसे’’॥
‘‘ब्रहा वाळमिगाकिण्णं, आकासन्तंव दिस्सति।
यत्थ सामो हतो सेति, चन्दोव पतितो छमा॥
‘‘ब्रहा वाळमिगाकिण्णं, आकासन्तंव दिस्सति।
यत्थ सामो हतो सेति, सूरियोव पतितो छमा॥
‘‘ब्रहा वाळमिगाकिण्णं, आकासन्तंव दिस्सति।
यत्थ सामो हतो सेति, पंसुना पतिकुन्तितो [कुण्ठितो (सी॰ स्या॰ पी॰) एवमुपरिपि]॥
‘‘ब्रहा वाळमिगाकिण्णं, आकासन्तंव दिस्सति।
यत्थ सामो हतो सेति, इधेव वसथस्समे’’॥
‘‘यदि तत्थ सहस्सानि, सतानि नियुतानि [नहुतानि (सी॰ स्या॰ पी॰)] च।
नेवम्हाकं भयं कोचि, वने वाळेसु विज्जति’’॥
‘‘ततो अन्धानमादाय, कासिराजा ब्रहावने।
हत्थे गहेत्वा पक्कामि, यत्थ सामो हतो अहु॥
‘‘दिस्वान पतितं सामं, पुत्तकं पंसुकुन्थितं।
अपविद्धं ब्रहारञ्ञे, चन्दंव पतितं छमा॥
‘‘दिस्वान पतितं सामं, पुत्तकं पंसुकुन्थितं।
अपविद्धं ब्रहारञ्ञे, सूरियंव पतितं छमा॥
‘‘दिस्वान पतितं सामं, पुत्तकं पंसुकुन्थितं।
अपविद्धं ब्रहारञ्ञे, कलूनं [करुणं (सी॰ पी॰)] परिदेवयुं॥
‘‘दिस्वान पतितं सामं, पुत्तकं पंसुकुन्थितं।
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, अधम्मो किर भो इति॥
‘‘बाळ्हं खो त्वं पमत्तोसि, साम कल्याणदस्सन।
यो अज्जेवं [स्वज्जेवं (क॰) एवमुपरिपि] गते काले, न किञ्चि मभिभाससि॥
‘‘बाळ्हं खो त्वं पदित्तोसि, साम कल्याणदस्सन।
यो अज्जेवं गते काले, न किञ्चि मभिभाससि॥
‘‘बाळ्हं खो त्वं पकुद्धोसि, साम कल्याणदस्सन।
यो अज्जेवं गते काले, न किञ्चि मभिभाससि॥
‘‘बाळ्हं खो त्वं पसुत्तोसि, साम कल्याणदस्सन।
यो अज्जेवं गते काले, न किञ्चि मभिभाससि॥
‘‘बाळ्हं खो त्वं विमनोसि, साम कल्याणदस्सन।
यो अज्जेवं गते काले, न किञ्चि मभिभाससि॥
‘‘जटं वलिनं पंसुगतं [पङ्कहतं (सी॰ पी॰)], को दानि सण्ठपेस्सति [सण्ठपेस्सति (सी॰ स्या॰ पी॰)]।
सामो अयं कालङ्कतो, अन्धानं परिचारको॥
‘‘को मे सम्मज्जमादाय [चे सम्मज्जनादाय (सी॰), नो सम्मज्जनादाय (स्या॰), मे सम्मज्जनादाय (पी॰)], सम्मज्जिस्सति अस्समं।
सामो अयं कालङ्कतो, अन्धानं परिचारको॥
‘‘को दानि न्हापयिस्सति, सीतेनुण्होदकेन च।
सामो अयं कालङ्कतो, अन्धानं परिचारको॥
‘‘को दानि भोजयिस्सति, वनमूलफलानि च।
सामो अयं कालङ्कतो, अन्धानं परिचारको’’॥
‘‘दिस्वान पतितं सामं, पुत्तकं पंसुकुन्थितं।
अट्टिता पुत्तसोकेन, माता सच्चं अभासथ॥
‘‘येन सच्चेनयं सामो, धम्मचारी पुरे अहु।
एतेन सच्चवज्जेन, विसं सामस्स हञ्ञतु॥
‘‘येन सच्चेनयं सामो, ब्रह्मचारी पुरे अहु।
एतेन सच्चवज्जेन, विसं सामस्स हञ्ञतु॥
‘‘येन सच्चेनयं सामो, सच्चवादी पुरे अहु।
एतेन सच्चवज्जेन, विसं सामस्स हञ्ञतु॥
‘‘येन सच्चेनयं सामो, मातापेत्तिभरो [मातापेतिभरो (स्या॰), मातापित्तिभरो (क॰)] अहु।
एतेन सच्चवज्जेन, विसं सामस्स हञ्ञतु॥
‘‘येन सच्चेनयं सामो, कुले जेट्ठापचायिको।
एतेन सच्चवज्जेन, विसं सामस्स हञ्ञतु॥
‘‘येन सच्चेनयं सामो, पाणा पियतरो मम।
एतेन सच्चवज्जेन, विसं सामस्स हञ्ञतु॥
‘‘यं किञ्चित्थि कतं पुञ्ञं, मय्हञ्चेव पितुच्च ते।
सब्बेन तेन कुसलेन, विसं सामस्स हञ्ञतु’’॥
‘‘दिस्वान पतितं सामं, पुत्तकं पंसुकुन्थितं।
अट्टितो पुत्तसोकेन, पिता सच्चं अभासथ॥
‘‘येन सच्चेनयं सामो, धम्मचारी पुरे अहु।
एतेन सच्चवज्जेन, विसं सामस्स हञ्ञतु॥
‘‘येन सच्चेनयं सामो, ब्रह्मचारी पुरे अहु।
एतेन सच्चवज्जेन, विसं सामस्स हञ्ञतु॥
‘‘येन सच्चेनयं सामो, सच्चवादी पुरे अहु।
एतेन सच्चवज्जेन, विसं सामस्स हञ्ञतु॥
‘‘येन सच्चेनयं सामो, मातापेत्तिभरो अहु।
एतेन सच्चवज्जेन, विसं सामस्स हञ्ञतु॥
‘‘येन सच्चेनयं सामो, कुले जेट्ठापचायिको।
एतेन सच्चवज्जेन, विसं सामस्स हञ्ञतु॥
‘‘येन सच्चेनयं सामो, पाणा पियतरो मम।
एतेन सच्चवज्जेन, विसं सामस्स हञ्ञतु॥
‘‘यं किञ्चित्थि [किञ्चत्थि (सी॰ पी॰)] कतं पुञ्ञं, मय्हञ्चेव मातुच्च ते।
सब्बेन तेन कुसलेन, विसं सामस्स हञ्ञतु॥
‘‘सा देवता अन्तरहिता, पब्बते गन्धमादने।
सामस्स अनुकम्पाय, इमं सच्चं अभासथ॥
‘‘पब्बत्याहं गन्धमादने, चिररत्तनिवासिनी [चिरं रत्तं निवासिनी (स्या॰)]।
न मे पियतरो कोचि, अञ्ञो सामेन [सामा न (सी॰ पी॰)] विज्जति।
एतेन सच्चवज्जेन, विसं सामस्स हञ्ञतु॥
‘‘सब्बे वना गन्धमया, पब्बते गन्धमादने।
एतेन सच्चवज्जेन, विसं सामस्स हञ्ञतु’’॥
तेसं लालप्पमानानं, बहुं कारुञ्ञसञ्हितं।
खिप्पं सामो समुट्ठासि, युवा कल्याणदस्सनो॥
‘‘सामोहमस्मि भद्दं वो [भद्दन्ते (क॰)], सोत्थिनाम्हि समुट्ठितो।
मा बाळ्हं परिदेवेथ, मञ्जुनाभिवदेथ मं’’॥
‘‘स्वागतं ते महाराज, अथो ते अदुरागतं।
इस्सरोसि अनुप्पत्तो, यं इधत्थि पवेदय॥
‘‘तिन्दुकानि पियालानि, मधुके कासुमारियो।
फलानि खुद्दकप्पानि, भुञ्ज राज वरं वरं॥
‘‘अत्थि मे पानियं सीतं, आभतं गिरिगब्भरा।
ततो पिव महाराज, सचे त्वं अभिकङ्खसि’’॥
‘‘सम्मुय्हामि पमुय्हामि, सब्बा मुय्हन्ति मे दिसा।
पेतं तं साममद्दक्खिं, को नु त्वं साम जीवसि’’॥
‘‘अपि जीवं महाराज, पुरिसं गाळ्हवेदनं।
उपनीतमनसङ्कप्पं, जीवन्तं मञ्ञते मतं॥
‘‘अपि जीवं महाराज, पुरिसं गाळ्हवेदनं।
तं निरोधगतं सन्तं, जीवन्तं मञ्ञते मतं॥
‘‘यो मातरं पितरं वा, मच्चो धम्मेन पोसति।
देवापि नं तिकिच्छन्ति, मातापेत्तिभरं नरं॥
‘‘यो मातरं पितरं वा, मच्चो धम्मेन पोसति।
इधेव नं पसंसन्ति, पेच्च सग्गे पमोदति’’॥
‘‘एस भिय्यो पमुय्हामि, सब्बा मुय्हन्ति मे दिसा।
सरणं तं साम गच्छामि [सरणं साम गच्छामि (स्या॰ क॰)], त्वञ्च मे सरणं भव’’॥
‘‘धम्मं चर महाराज, मातापितूसु खत्तिय।
इध धम्मं चरित्वान, राज सग्गं गमिस्ससि॥
‘‘धम्मं चर महाराज, पुत्तदारेसु खत्तिय।
इध धम्मं चरित्वान, राज सग्गं गमिस्ससि॥
‘‘धम्मं चर महाराज, मित्तामच्चेसु खत्तिय।
इध धम्मं चरित्वान, राज सग्गं गमिस्ससि॥
‘‘धम्मं चर महाराज, वाहनेसु बलेसु च।
इध धम्मं चरित्वान, राज सग्गं गमिस्ससि॥
‘‘धम्मं चर महाराज, गामेसु निगमेसु च।
इध धम्मं चरित्वान, राज सग्गं गमिस्ससि॥
‘‘धम्मं चर महाराज, रट्ठेसु जनपदेसु च।
इध धम्मं चरित्वान, राज सग्गं गमिस्ससि॥
‘‘धम्मं चर महाराज, समणब्राह्मणेसु च।
इध धम्मं चरित्वान, राज सग्गं गमिस्ससि॥
‘‘धम्मं चर महाराज, मिगपक्खीसु खत्तिय।
इध धम्मं चरित्वान, राज सग्गं गमिस्ससि॥
‘‘धम्मं चर महाराज, धम्मो चिण्णो सुखावहो।
इध धम्मं चरित्वान, राज सग्गं गमिस्ससि॥
‘‘धम्मं चर महाराज, सइन्दा देवा सब्रह्मका।
सुचिण्णेन दिवं पत्ता, मा धम्मं राज पामदो’’ति॥
सुवण्णसामजातकं [सामजातकं (सी॰ पी॰)] ततियं।
५४१. निमिजातकं (४)
‘‘अच्छेरं वत लोकस्मिं, उप्पज्जन्ति विचक्खणा।
यदा अहु निमिराजा, पण्डितो कुसलत्थिको॥
‘‘राजा सब्बविदेहानं, अदा दानं अरिन्दमो।
तस्स तं ददतो दानं, सङ्कप्पो उदपज्जथ।
दानं वा ब्रह्मचरियं वा, कतमं सु महप्फलं॥
तस्स सङ्कप्पमञ्ञाय, मघवा देवकुञ्जरो।
सहस्सनेत्तो पातुरहु, वण्णेन विहनं [निहनं (सी॰ पी॰), विहतं (स्या॰ क॰)] तमं॥
सलोमहट्ठो मनुजिन्दो, वासवं अवचा निमि।
‘‘देवता नुसि गन्धब्बो, अदु सक्को पुरिन्ददो॥
‘‘न च मे तादिसो वण्णो, दिट्ठो वा यदि वा सुतो।
[नत्थि सी॰ पी॰ पोत्थकेसु] आचिक्ख मे त्वं भद्दन्ते, कथं जानेमु तं मयं’’ [नत्थि सी॰ पी॰ पोत्थकेसु]॥
सलोमहट्ठं ञत्वान, वासवो अवचा निमिं।
‘‘सक्कोहमस्मि देविन्दो, आगतोस्मि तवन्तिके।
अलोमहट्ठो मनुजिन्द, पुच्छ पञ्हं यमिच्छसि’’॥
सो च तेन कतोकासो, वासवं अवचा निमि।
‘‘पुच्छामि तं महाराज [महाबाहु (सी॰ पी॰), देवराज (क॰)], सब्बभूतानमिस्सर।
दानं वा ब्रह्मचरियं वा, कतमं सु महप्फलं’’॥
सो पुट्ठो नरदेवेन, वासवो अवचा निमिं।
‘‘विपाकं ब्रह्मचरियस्स, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘हीनेन ब्रह्मचरियेन, खत्तिये उपपज्जति।
मज्झिमेन च देवत्तं, उत्तमेन विसुज्झति॥
‘‘न हेते सुलभा काया, याचयोगेन केनचि।
ये काये उपपज्जन्ति, अनागारा तपस्सिनो॥
‘‘दुदीपो [दुतिपो (क॰)] सागरो सेलो, मुजकिन्दो [मुचलिन्दो (सी॰ स्या॰ पी॰), मुजकिन्तो (क॰)] भगीरसो।
उसिन्दरो [उसीनरो (सी॰ पी॰)] कस्सपो च [अट्ठको च (सी॰ पी॰), अत्थको च (स्या॰)], असको च पुथुज्जनो॥
‘‘एते चञ्ञे च राजानो, खत्तिया ब्राह्मणा बहू।
पुथुयञ्ञं यजित्वान, पेतत्तं [पेतं ते (सी॰ पी॰)] नातिवत्तिसुं॥
‘‘अथ यीमे [अद्धा इमे (सी॰ पी॰), अद्धायिमे (स्या॰)] अवत्तिंसु, अनागारा तपस्सिनो।
सत्तिसयो यामहनु, सोमयामो [सोमयागो (सी॰ स्या॰ पी॰)] मनोजवो॥
‘‘समुद्दो माघो भरतो च, इसि कालपुरक्खतो [कालिकरिक्खियो (सी॰ पी॰)]।
अङ्गीरसो कस्सपो च, किसवच्छो अकत्ति [अकित्ति (सी॰ पी॰), अकन्ति (स्या॰)] च॥
‘‘उत्तरेन नदी सीदा, गम्भीरा दुरतिक्कमा।
नळग्गिवण्णा जोतन्ति, सदा कञ्चनपब्बता॥
‘‘परूळ्हकच्छा तगरा, रूळ्हकच्छा वना नगा।
तत्रासुं दससहस्सा, पोराणा इसयो पुरे॥
‘‘अहं सेट्ठोस्मि दानेन, संयमेन दमेन च।
अनुत्तरं वतं कत्वा, पकिरचारी समाहिते॥
‘‘जातिमन्तं अजच्चञ्च, अहं उजुगतं नरं।
अतिवेलं नमस्सिस्सं, कम्मबन्धू हि माणवा [मातिया (सी॰ पी॰)]॥
‘‘सब्बे वण्णा अधम्मट्ठा, पतन्ति निरयं अधो।
सब्बे वण्णा विसुज्झन्ति, चरित्वा धम्ममुत्तमं’’॥
इदं वत्वान मघवा, देवराजा सुजम्पति।
वेदेहमनुसासित्वा, सग्गकायं अपक्कमि॥
‘‘इमं भोन्तो निसामेथ, यावन्तेत्थ समागता।
धम्मिकानं मनुस्सानं, वण्णं उच्चावचं बहुं॥
‘‘यथा अयं निमिराजा, पण्डितो कुसलत्थिको।
राजा सब्बविदेहानं, अदा दानं अरिन्दमो॥
‘‘तस्स तं ददतो दानं, सङ्कप्पो उदपज्जथ।
दानं वा ब्रह्मचरियं वा, कतमं सु महप्फलं’’॥
अब्भुतो वत लोकस्मिं, उप्पज्जि लोमहंसनो।
दिब्बो रथो पातुरहु, वेदेहस्स यसस्सिनो॥
देवपुत्तो महिद्धिको, मातलि देवसारथि।
निमन्तयित्थ राजानं, वेदेहं मिथिलग्गहं॥
‘‘एहिमं रथमारुय्ह, राजसेट्ठ दिसम्पति।
देवा दस्सनकामा ते, तावतिंसा सइन्दका।
सरमाना हि ते देवा, सुधम्मायं समच्छरे’’॥
ततो राजा तरमानो, वेदेहो मिथिलग्गहो।
आसना वुट्ठहित्वान, पमुखो रथमारुहि॥
अभिरूळ्हं रथं दिब्बं, मातलि एतदब्रवि।
‘‘केन तं नेमि मग्गेन, राजसेट्ठ दिसम्पति।
येन वा पापकम्मन्ता, पुञ्ञकम्मा च ये नरा’’॥
‘‘उभयेनेव मं नेहि, मातलि देवसारथि।
येन वा पापकम्मन्ता, पुञ्ञकम्मा च ये नरा’’॥
‘‘केन तं पठमं नेमि, राजसेट्ठ दिसम्पति।
येन वा पापकम्मन्ता, पुञ्ञकम्मा च ये नरा’’॥
‘‘निरये [निरियं (स्या॰ क॰)] ताव पस्सामि, आवासे [आवासं (स्या॰ क॰)] पापकम्मिनं।
ठानानि लुद्दकम्मानं, दुस्सीलानञ्च या गति’’॥
दस्सेसि मातलि रञ्ञो, दुग्गं वेतरणिं नदिं।
कुथितं खारसंयुत्तं, तत्तं अग्गिसिखूपमं [अग्गिसमोदकं (क॰)]॥
निमी हवे मातलिमज्झभासथ [मातलिमज्झभासि (स्या॰)], दिस्वा जनं पतमानं विदुग्गे।
‘‘भयञ्हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
इमे नु मच्चा किमकंसु पापं, येमे जना वेतरणिं पतन्ति’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पापकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘ये दुब्बले बलवन्ता जीवलोके, हिंसन्ति रोसन्ति सुपापधम्मा।
ते लुद्दकम्मा पसवेत्व पापं, तेमे जना वेतरणिं पतन्ति’’॥
‘‘सामा च सोणा सबला च गिज्झा, काकोलसङ्घा अदन्ति [अदेन्ति (सी॰ स्या॰ पी॰) एवमुपरिपि] भेरवा।
भयञ्हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
इमे नु मच्चा किमकंसु पापं, येमे जने काकोलसङ्घा अदन्ति’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पापकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘ये केचिमे मच्छरिनो कदरिया, परिभासका समणब्राह्मणानं।
हिंसन्ति रोसन्ति सुपापधम्मा, ते लुद्दकम्मा पसवेत्व पापं।
तेमे जने काकोलसङ्घा अदन्ति’’॥
‘‘सजोतिभूता पथविं कमन्ति, तत्तेहि खन्धेहि च पोथयन्ति।
भयञ्हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
इमे नु मच्चा किमकंसु पापं, येमे जना खन्धहता सयन्ति’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पापकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘ये जीवलोकस्मि सुपापधम्मिनो, नरञ्च नारिञ्च अपापधम्मं।
हिंसन्ति रोसन्ति सुपापधम्मा [सुपापधम्मिनो (क॰)], ते लुद्दकम्मा पसवेत्व पापं।
तेमे जना खन्धहता सयन्ति’’॥
‘‘अङ्गारकासुं अपरे फुणन्ति [थुनन्ति (सी॰ स्या॰), फुनन्ति (पी॰)], नरा रुदन्ता परिदड्ढगत्ता।
भयञ्हि मं विदन्ति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
इमे नु मच्चा किमकंसु पापं, येमे जना अङ्गारकासुं फुणन्ति’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पापकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘ये केचि पूगाय धनस्स [पूगायतनस्स (सी॰ पी॰)] हेतु, सक्खिं करित्वा इणं जापयन्ति।
ते जापयित्वा जनतं जनिन्द, ते लुद्दकम्मा पसवेत्व पापं।
तेमे जना अङ्गारकासुं फुणन्ति’’॥
‘‘सजोतिभूता जलिता पदित्ता, पदिस्सति महती लोहकुम्भी।
भयञ्हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
इमे नु मच्चा किमकंसु पापं, येमे जना अवंसिरा लोहकुम्भिं पतन्ति’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पापकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘ये सीलवन्तं [सीलवं (पी॰)] समणं ब्राह्मणं वा, हिंसन्ति रोसन्ति सुपापधम्मा।
ते लुद्दकम्मा पसवेत्व पापं, तेमे जना अवंसिरा लोहकुम्भिं पतन्ति’’॥
‘‘लुञ्चन्ति गीवं अथ वेठयित्वा [अविवेठयित्वा (क॰)], उण्होदकस्मिं पकिलेदयित्वा [पकिलेदयित्वा (सी॰ पी॰)]।
भयञ्हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
इमे नु मच्चा किमकंसु पापं, येमे जना लुत्तसिरा सयन्ति’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पापकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘ये जीवलोकस्मि सुपापधम्मिनो, पक्खी गहेत्वान विहेठयन्ति ते।
विहेठयित्वा सकुणं जनिन्द, ते लुद्दकामा पसवेत्व पापं।
तेमे जना लुत्तसिरा सयन्ति॥
‘‘पहूततोया अनिगाधकूला [अनिखातकूला (सी॰ स्या॰ पी॰)], नदी अयं सन्दति सुप्पतित्था।
घम्माभितत्ता मनुजा पिवन्ति, पीतञ्च [पिवतं च (सी॰ स्या॰ पी॰ क॰)] तेसं भुस होति पानि॥
‘‘भयञ्हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
इमे नु मच्चा किमकंसु पापं, पीतञ्च तेसं भुस होति पानि’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पापकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘ये सुद्धधञ्ञं पलासेन मिस्सं, असुद्धकम्मा कयिनो ददन्ति।
घम्माभितत्तान पिपासितानं, पीतञ्च तेसं भुस होति पानि’’॥
‘‘उसूहि सत्तीहि च तोमरेहि, दुभयानि पस्सानि तुदन्ति कन्दतं।
भयञ्हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
इमे नु मच्चा किमकंसु पापं, येमे जना सत्तिहता सयन्ति’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पापकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘ये जीवलोकस्मि असाधुकम्मिनो, अदिन्नमादाय करोन्ति जीविकं।
धञ्ञं धनं रजतं जातरूपं, अजेळकञ्चापि पसुं महिंसं [महीसं (सी॰ पी॰)]।
ते लुद्दकम्मा पसवेत्व पापं, तेमे जना सत्तिहता सयन्ति’’॥
‘‘गीवाय बद्धा किस्स इमे पुनेके, अञ्ञे विकन्ता [विकत्ता (सी॰ पी॰)] बिलकता सयन्ति [पुनेके (सी॰ पी॰)]।
भयञ्हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
इमे नु मच्चा किमकंसु पापं, येमे जना बिलकता सयन्ति’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पापकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘ओरब्भिका सूकरिका च मच्छिका, पसुं महिंसञ्च अजेळकञ्च।
हन्त्वान सूनेसु पसारयिंसु, ते लुद्दकम्मा पसवेत्व पापं।
तेमे जना बिलकता सयन्ति॥
‘‘रहदो अयं मुत्तकरीसपूरो, दुग्गन्धरूपो असुचि पूति वाति।
खुदापरेता मनुजा अदन्ति, भयञ्हि मं विन्दति सूत दिस्वा।
पुच्छामि तं मातलि देवसारथि, इमे नु मच्चा किमकंसु पापं।
येमे जना मुत्तकरीसभक्खा’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पापकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘ये केचिमे कारणिका विरोसका, परेसं हिंसाय सदा निविट्ठा।
ते लुद्दकम्मा पसवेत्व पापं, मित्तद्दुनो मीळ्हमदन्ति बाला॥
‘‘रहदो अयं लोहितपुब्बपूरो, दुग्गन्धरूपो असुचि पूति वाति।
घम्माभितत्ता मनुजा पिवन्ति, भयञ्हि मं विन्दति सूत दिस्वा।
पुच्छामि तं मातलि देवसारथि, इमे नु मच्चा किमकंसु पापं।
येमे जना लोहितपुब्बभक्खा’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पापकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘ये मातरं वा पितरं वा जीवलोके [पितरं व जीवलोके (सी॰), पितरं व लोके (पी॰)], पाराजिका अरहन्ते हनन्ति।
ते लुद्दकम्मा पसवेत्व पापं, तेमे जना लोहितपुब्बभक्खा’’॥
‘‘जिव्हञ्च पस्स बळिसेन विद्धं, विहतं यथा सङ्कुसतेन चम्मं।
फन्दन्ति मच्छाव थलम्हि खित्ता, मुञ्चन्ति खेळं रुदमाना किमेते॥
‘‘भयञ्हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
इमे नु मच्चा किमकंसु पापं, येमे जना वङ्कघस्ता सयन्ति’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पापकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘ये केचि सन्धानगता [सन्थानगता (सी॰ पी॰), सण्ठानगता (स्या॰)] मनुस्सा, अग्घेन अग्घं कयं हापयन्ति।
कुटेन कुटं धनलोभहेतु, छन्नं यथा वारिचरं वधाय॥
‘‘न हि कूटकारिस्स भवन्ति ताणा, सकेहि कम्मेहि पुरक्खतस्स।
ते लुद्दकम्मा पसवेत्व पापं, तेमे जना वङ्कघस्ता सयन्ति’’॥
‘‘नारी इमा सम्परिभिन्नगत्ता, पग्गय्ह कन्दन्ति भुजे दुजच्चा।
सम्मक्खिता [समक्खिता (स्या॰), समक्खिका (क॰)] लोहितपुब्बलित्ता, गावो यथा आघातने विकन्ता।
ता भूमिभागस्मिं सदा निखाता, खन्धातिवत्तन्ति सजोतिभूता॥
‘‘भयञ्हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
इमा नु नारियो किमकंसु पापं, या भूमिभागस्मिं सदा निखाता।
खन्धातिवत्तन्ति सजोतिभूता’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पापकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘कोलित्थियायो [कोलिनियायो (सी॰ पी॰)] इध जीवलोके, असुद्धकम्मा असतं अचारुं।
ता दित्तरूपा [धुत्तरूपा (क॰)] पति विप्पहाय, अञ्ञं अचारुं रतिखिड्डहेतु।
ता जीवलोकस्मिं रमापयित्वा, खन्धातिवत्तन्ति सजोतिभूता॥
‘‘पादे गहेत्वा किस्स इमे पुनेके, अवंसिरा नरके पातयन्ति।
भयञ्हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
इमे नु मच्चा किमकंसु पापं, येमे जना अवंसिरा नरके पातयन्ति’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पापकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘ये जीवलोकस्मि असाधुकम्मिनो, परस्स दारानि अतिक्कमन्ति।
ते तादिसा उत्तमभण्डथेना, तेमे जना अवंसिरा नरके पातयन्ति॥
‘‘ते वस्सपूगानि बहूनि तत्थ, निरयेसु दुक्खं वेदनं वेदयन्ति।
न हि पापकारिस्स [कूटकारिस्स (क॰)] भवन्ति ताणा, सकेहि कम्मेहि पुरक्खतस्स।
ते लुद्दकम्मा पसवेत्व पापं, तेमे जना अवंसिरा नरके पातयन्ति’’॥
‘‘उच्चावचामे विविधा उपक्कमा, निरयेसु दिस्सन्ति सुघोररूपा।
भयञ्हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
इमे नु मच्चा किमकंसु पापं, येमे जना अधिमत्ता दुक्खा तिब्बा।
खरा कटुका वेदना वेदयन्ति’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पापकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘ये जीवलोकस्मि सुपापदिट्ठिनो, विस्सासकम्मानि करोन्ति मोहा।
परञ्च दिट्ठीसु समादपेन्ति, ते पापदिट्ठिं [पापदिट्ठी (सी॰ स्या॰), पापदिट्ठीसु (पी॰)] पसवेत्व पापं।
तेमे जना अधिमत्ता दुक्खा तिब्बा, खरा कटुका वेदना वेदयन्ति॥
‘‘विदिता ते महाराज, आवासा पापकम्मिनं।
ठानानि लुद्दकम्मानं, दुस्सीलानञ्च या गति।
उय्याहि दानि राजीसि, देवराजस्स सन्तिके’’॥
‘‘पञ्चथूपं दिस्सतिदं विमानं, मालापिळन्धा सयनस्स मज्झे।
तत्थच्छति नारी महानुभावा, उच्चावचं इद्धि विकुब्बमाना॥
‘‘वित्ती हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
अयं नु नारी किमकासि साधुं, या मोदति सग्गपत्ता विमाने’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पुञ्ञकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘यदि ते सुता बीरणी जीवलोके, आमायदासी अहु ब्राह्मणस्स।
सा पत्तकाले [पत्तकालं (सी॰ स्या॰ पी॰)] अतिथिं विदित्वा, माताव पुत्तं सकिमाभिनन्दी।
संयमा संविभागा च, सा विमानस्मि मोदति॥
‘‘दद्दल्लमाना आभेन्ति [आभन्ति (स्या॰ क॰)], विमाना सत्त निम्मिता।
तत्थ यक्खो महिद्धिको, सब्बाभरणभूसितो।
समन्ता अनुपरियाति, नारीगणपुरक्खतो॥
‘‘वित्ती हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
अयं नु मच्चो किमकासि साधुं, यो मोदति सग्गपत्तो विमाने’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पुञ्ञकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘सोणदिन्नो गहपति, एस दानपती अहु।
एस पब्बजितुद्दिस्स, विहारे सत्त कारयि॥
‘‘सक्कच्चं ते उपट्ठासि, भिक्खवो तत्थ वासिके।
अच्छादनञ्च भत्तञ्च, सेनासनं पदीपियं।
अदासि उजुभूतेसु, विप्पसन्नेन चेतसा॥
‘‘चातुद्दसिं पञ्चदसिं, या च [या व (सी॰ पी॰)] पक्खस्स अट्ठमी [अट्ठमिं (सी॰ पी॰)]।
पाटिहारियपक्खञ्च, अट्ठङ्गसुसमाहितं॥
‘‘उपोसथं उपवसी, सदा सीलेसु संवुतो।
संयमा संविभागा च, सो विमानस्मि मोदति॥
‘‘पभासति मिदं ब्यम्हं, फलिकासु सुनिम्मितं।
नारीवरगणाकिण्णं, कूटागारवरोचितं।
उपेतं अन्नपानेहि, नच्चगीतेहि चूभयं॥
‘‘वित्ती हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
इमे नु मच्चा किमकंसु साधुं, ये मोदरे सग्गपत्ता विमाने’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पुञ्ञकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘या काचि नारियो इध जीवलोके, सीलवन्तियो उपासिका।
दाने रता निच्चं पसन्नचित्ता, सच्चे ठिता उपोसथे अप्पमत्ता।
संयमा संविभागा च, ता विमानस्मि मोदरे॥
‘‘पभासति मिदं ब्यम्हं, वेळुरियासु निम्मितं।
उपेतं भूमिभागेहि, विभत्तं भागसो मितं॥
‘‘आळम्बरा मुदिङ्गा च, नच्चगीता सुवादिता।
दिब्बा सद्दा निच्छरन्ति, सवनीया मनोरमा॥
‘‘नाहं एवंगतं जातु [जातं (क॰)], एवंसुरुचिरं पुरे।
सद्दं समभिजानामि, दिट्ठं वा यदि वा सुतं॥
‘‘वित्ती हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
इमे नु मच्चा किमकंसु साधुं, ये मोदरे सग्गपत्ता विमाने’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पुञ्ञकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘ये केचि मच्चा इध जीवलोके, सीलवन्ता [सीलवन्तो (सी॰ पी॰)] उपासका।
आरामे उदपाने च, पपा सङ्कमनानि च।
अरहन्ते सीतिभूते [अरहन्तेसु सीतिभूतेसु (क॰)], सक्कच्चं पटिपादयुं॥
‘‘चीवरं पिण्डपातञ्च, पच्चयं सयनासनं।
अदंसु उजुभूतेसु, विप्पसन्नेन चेतसा॥
‘‘चातुद्दसिं पञ्चदसिं, या च पक्खस्स अट्ठमी।
पाटिहारियपक्खञ्च, अट्ठङ्गसुसमाहितं॥
‘‘उपोसथं उपवसुं, सदा सीलेसु संवुता।
संयमा संविभागा च, ते विमानस्मि मोदरे॥
‘‘पभासति मिदं ब्यम्हं, फलिकासु सुनिम्मितं।
नारीवरगणाकिण्णं, कूटागारवरोचितं॥
‘‘उपेतं अन्नपानेहि, नच्चगीतेहि चूभयं।
नज्जो चानुपरियाति, नानापुप्फदुमायुता॥
‘‘वित्ती हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
अयं नु मच्चो किमकासि साधुं, यो मोदती सग्गपत्तो विमाने’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पुञ्ञकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘मिथिलायं गहपति, एस दानपती अहु।
आरामे उदपाने च, पपा सङ्कमनानि च।
अरहन्ते सीतिभूते, सक्कच्चं पटिपादयि॥
‘‘चीवरं पिण्डपातञ्च, पच्चयं सयनासनं।
अदासि उजुभूतेसु, विप्पसन्नेन चेतसा॥
‘‘चातुद्दसिं पञ्चदसिं, या च पक्खस्स अट्ठमी।
पाटिहारियपक्खञ्च, अट्ठङ्गसुसमाहितं॥
‘‘उपोसथं उपवसी, सदा सीलेसु संवुतो।
संयमा संविभागा च, सो विमानस्मि मोदति’’॥
‘‘पभासति मिदं ब्यम्हं, फलिकासु सुनिम्मितं [वेळुरियासु निम्मितं (पी॰)]।
नारीवरगणाकिण्णं , कूटागारवरोचितं॥
‘‘उपेतं अन्नपानेहि, नच्चगीतेहि चूभयं।
नज्जो चानुपरियाति, नानापुप्फदुमायुता॥
‘‘राजायतना कपित्था च, अम्बा साला च जम्बुयो।
तिन्दुका च पियाला च, दुमा निच्चफला बहू॥
‘‘वित्ती हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
अयं नु मच्चो किमकासि साधुं, यो मोदती सग्गपत्तो विमाने’’॥
‘‘तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पुञ्ञकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘मिथिलायं गहपति, एस दानपती अहु।
आरामे उदपाने च, पपा सङ्कमनानि च।
अरहन्ते सीतिभूते, सक्कच्चं पटिपादयि॥
‘‘चीवरं पिण्डपातञ्च, पच्चयं सयनासनं।
अदासि उजुभूतेसु, विप्पसन्नेन चेतसा॥
‘‘चातुद्दसिं पञ्चदसिं, या च पक्खस्स अट्ठमी।
पाटिहारियपक्खञ्च, अट्ठङ्गसुसमाहितं॥
‘‘उपोसथं उपवसी, सदा सीलेसु संवुतो।
संयमा संविभागा च, सो विमानस्मि मोदति’’॥
‘‘पभासति मिदं ब्यम्हं, वेळुरियासु निम्मितं।
उपेतं भूमिभागेहि, विभत्तं भागसो मितं॥
‘‘आळम्बरा मुदिङ्गा च, नच्चगीता सुवादिता।
दिब्या सद्दा निच्छरन्ति, सवनीया मनोरमा॥
‘‘नाहं एवंगतं जातु [जातं (क॰)], एवंसुरुचियं पुरे।
सद्दं समभिजानामि, दिट्ठं वा यदि वा सुतं॥
‘‘वित्ती हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
अयं नु मच्चो किमकासि साधुं, यो मोदति सग्गपत्तो विमाने’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पुञ्ञकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘बाराणसियं गहपति, एस दानपती अहु।
आरामे उदपाने च, पपा सङ्कमनानि च।
अरहन्ते सीतिभूते, सक्कच्चं पटिपादयि॥
‘‘चीवरं पिण्डपातञ्च, पच्चयं सयनासनं।
अदासि उजुभूतेसु, विप्पसन्नेन चेतसा॥
‘‘चातुद्दसिं पञ्चदसिं, या च पक्खस्स अट्ठमी।
पाटिहारियपक्खञ्च, अट्ठङ्गसुसमाहितं॥
‘‘उपोसथं उपवसी, सदासीलेसु संवुतो।
संयमा संविभागा च, सो विमानस्मि मोदति॥
‘‘यथा उदयमादिच्चो, होति लोहितको महा।
तथूपमं इदं ब्यम्हं, जातरूपस्स निम्मितं॥
‘‘वित्ती हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
अयं नु मच्चो किमकासि साधुं, यो मोदती सग्गपत्तो विमाने’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पुञ्ञकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘सावत्थियं गहपति, एस दानपती अहु।
आरामे उदपाने च, पपा सङ्कमनानि च।
अरहन्ते सीतिभूते, सक्कच्चं पटिपादयि॥
‘‘चीवरं पिण्डपातञ्च, पच्चयं सयनासनं।
अदासि उजुभूतेसु, विप्पसन्नेन चेतसा॥
‘‘चातुद्दसिं पञ्चदसिं, या च पक्खस्स अट्ठमी।
पाटिहारियपक्खञ्च, अट्ठङ्गसुसमाहितं॥
‘‘उपोसथं उपवसी, सदा सीलेसु संवुतो।
संयमा संविभागा च, सो विमानस्मि मोदति॥
‘‘वेहायसा मे बहुका, जातरूपस्स निम्मिता।
दद्दल्लमाना आभेन्ति, विज्जुवब्भघनन्तरे॥
‘‘वित्ती हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
इमे नु मच्चा किमकंसु साधुं, ये मोदरे सग्गपत्ता विमाने’’॥
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पुञ्ञकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘सद्धाय सुनिविट्ठाय, सद्धम्मे सुप्पवेदिते।
अकंसु सत्थु वचनं, सम्मासम्बुद्धसासने [सम्मासम्बुद्धसावका (स्या॰), सम्मासम्बुद्धसासनं (पी॰)]।
तेसं एतानि ठानानि, यानि त्वं राज पस्ससि॥
‘‘विदिता ते महाराज, आवासा पापकम्मिनं।
अथो कल्याणकम्मानं, ठानानि विदितानि ते।
उय्याहि दानि राजीसि, देवराजस्स सन्तिके’’॥
‘‘सहस्सयुत्तं हयवाहिं, दिब्बयानमधिट्ठितो।
यायमानो महाराजा, अद्दा सीदन्तरे नगे।
दिस्वानामन्तयी सूतं, ‘‘इमे के नाम पब्बता’’॥
[अयं गाथा सी॰ स्या॰ पी॰ पोत्थकेसु अट्ठकथायञ्च न दिस्सति] तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पुञ्ञकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो [अयं गाथा सी॰ स्या॰ पी॰ पोत्थकेसु अट्ठकथायञ्च न दिस्सति]॥
‘‘सुदस्सनो करवीको, ईसधरो [इसिन्धरो (स्या॰), ईसन्धरो (क॰)] युगन्धरो।
नेमिन्धरो विनतको, अस्सकण्णो गिरी ब्रहा॥
‘‘एते सीदन्तरे नगा, अनुपुब्बसमुग्गता।
महाराजानमावासा , यानि त्वं राज पस्ससि॥
‘‘अनेकरूपं रुचिरं, नानाचित्रं पकासति।
आकिण्णं इन्दसदिसेहि, ब्यग्घेहेव सुरक्खितं [पुरक्खितं (स्या॰ क॰)]॥
‘‘वित्ती हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
इमं नु द्वारं किमभञ्ञमाहु [किमभिञ्ञमाहु (सी॰ पी॰)], (मनोरम दिस्सति दूरतोव॥) [( ) अयं पाठो स्यामपोत्थकेयेव दिस्सति]
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पुञ्ञकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘चित्रकूटोति यं आहु, देवराजपवेसनं।
सुदस्सनस्स गिरिनो, द्वारञ्हेतं पकासति॥
‘‘अनेकरूपं रुचिरं, नानाचित्रं पकासति।
आकिण्णं इन्दसदिसेहि, ब्यग्घेहेव सुरक्खितं।
पविसेतेन राजीसि, अरजं भूमिमक्कम’’॥
‘‘सहस्सयुत्तं हयवाहिं, दिब्बयानमधिट्ठितो।
यायमानो महाराजा, अद्दा देवसभं इदं॥
‘‘यथा सरदे आकासे [आकासो (सी॰ स्या॰ पी॰)], नीलोभासो पदिस्सति।
तथूपमं इदं ब्यम्हं, वेळुरियासु निम्मितं॥
‘‘वित्ती हि मं विन्दति सूत दिस्वा, पुच्छामि तं मातलि देवसारथि।
इमं नु ब्यम्हं किमभञ्ञमाहु [किमभिञ्ञमाहु (सी॰ पी॰)], (मनोरम दिस्सति दूरतोव॥) [( ) अयं पाठो स्यामपोत्थकेयेव दिस्सति]
तस्स पुट्ठो वियाकासि, मातलि देवसारथि।
विपाकं पुञ्ञकम्मानं, जानं अक्खासिजानतो॥
‘‘सुधम्मा इति यं आहु, पस्सेसा [एसेसा (स्या॰ क॰)] दिस्सते सभा।
वेळुरियारुचिरा चित्रा, धारयन्ति सुनिम्मिता॥
‘‘अट्ठंसा सुकता थम्भा, सब्बे वेळुरियामया।
यत्थ देवा तावतिंसा, सब्बे इन्दपुरोहिता॥
‘‘अत्थं देवमनुस्सानं, चिन्तयन्ता समच्छरे।
पविसेतेन राजीसि, देवानं अनुमोदनं’’॥
‘‘तं देवा पटिनन्दिंसु, दिस्वा राजानमागतं।
‘‘स्वागतं ते महाराज, अथो ते अदुरागतं।
निसीद दानि राजीसि, देवराजस्स सन्तिके’’॥
‘‘सक्कोपि पटिनन्दित्थ [पटिनन्दित्वा (क॰)], वेदेहं मिथिलग्गहं।
निमन्तयित्थ [निमन्तयी च (सी॰ पी॰)] कामेहि, आसनेन च वासवो॥
‘‘साधु खोसि अनुप्पत्तो, आवासं वसवत्तिनं।
वस देवेसु राजीसि, सब्बकामसमिद्धिसु।
तावतिंसेसु देवेसु, भुञ्ज कामे अमानुसे’’॥
‘‘यथा याचितकं यानं, यथा याचितकं धनं।
एवंसम्पदमेवेतं, यं परतो दानपच्चया॥
‘‘न चाहमेतमिच्छामि, यं परतो दानपच्चया।
सयंकतानि पुञ्ञानि, तं मे आवेणिकं [आवेणियं (सी॰ स्या॰ पी॰), आवेनिकं (क॰)] धनं॥
‘‘सोहं गन्त्वा मनुस्सेसु, काहामि कुसलं बहुं।
दानेन समचरियाय, संयमेन दमेन च।
यं कत्वा सुखितो होति, न च पच्छानुतप्पति’’॥
‘‘बहूपकारो नो भवं, मातलि देवसारथि।
यो मे कल्याणकम्मानं, पापानं पटिदस्सयि’’ [पटिदंसयि (पी॰)]॥
‘‘इदं वत्वा निमिराजा, वेदेहो मिथिलग्गहो।
पुथुयञ्ञं यजित्वान, संयमं अज्झुपागमी’’ति॥
निमिजातकं [नेमिराजजातकं (स्या॰)] चतुत्थं।
५४२. उमङ्गजातकं (५)
‘‘पञ्चालो सब्बसेनाय, ब्रह्मदत्तोयमागतो।
सायं पञ्चालिया सेना, अप्पमेय्या महोसध॥
‘‘वीथिमती [पिट्ठिमती (सी॰ पी॰), विद्धिमती (स्या॰)] पत्तिमती, सब्बसङ्गामकोविदा।
ओहारिनी सद्दवती, भेरिसङ्खप्पबोधना॥
‘‘लोहविज्जा अलङ्कारा, धजिनी वामरोहिनी।
सिप्पियेहि सुसम्पन्ना, सूरेहि सुप्पतिट्ठिता॥
‘‘दसेत्थ पण्डिता आहु, भूरिपञ्ञा रहोगमा [रहोगता (स्या॰ क॰)]।
माता एकादसी रञ्ञो, पञ्चालियं पसासति॥
‘‘अथेत्थेकसतं खत्या, अनुयन्ता यसस्सिनो।
अच्छिन्नरट्ठा ब्यथिता, पञ्चालियं [पञ्चालीनं (बहूसु)] वसं गता॥
‘‘यंवदा-तक्करा रञ्ञो, अकामा पियभाणिनो।
पञ्चालमनुयायन्ति, अकामा वसिनो गता॥
‘‘ताय सेनाय मिथिला, तिसन्धिपरिवारिता।
राजधानी विदेहानं, समन्ता परिखञ्ञति॥
‘‘उद्धं तारकजाताव, समन्ता परिवारिता।
महोसध विजानाहि, कथं मोक्खो भविस्सति’’॥
‘‘पादे देव पसारेहि, भुञ्ज कामे रमस्सु च।
हित्वा पञ्चालियं सेनं, ब्रह्मदत्तो पलायिति’’ [पलायति (सी॰ स्या॰)]॥
‘‘राजा सन्थवकामो ते, रतनानि पवेच्छति।
आगच्छन्तु इतो [ततो (सी॰ स्या॰)] दूता, मञ्जुका पियभाणिनो॥
‘‘भासन्तु मुदुका वाचा, या वाचा पटिनन्दिता।
पञ्चालो च विदेहो च [पञ्चाला च विदेहा च (सी॰ पी॰)], उभो एका भवन्तु ते’’॥
‘‘कथं नु केवट्ट महोसधेन, समागमो आसि तदिङ्घ ब्रूहि।
कच्चि ते पटिनिज्झत्तो, कच्चि तुट्ठो महोसधो’’॥
‘‘अनरियरूपो पुरिसो जनिन्द, असम्मोदको थद्धो असब्भिरूपो।
यथा मूगो च बधिरो च, न किञ्चित्थं अभासथ’’ [अभासित्थ (क॰)]॥
‘‘अद्धा इदं मन्तपदं सुदुद्दसं, अत्थो सुद्धो नरवीरियेन दिट्ठो।
तथा हि कायो मम सम्पवेधति, हित्वा सयं को परहत्थमेस्सति’’॥
‘‘छन्नञ्हि एकाव मती समेति, ये पण्डिता उत्तमभूरिपत्ता।
यानं अयानं अथ वापि ठानं, महोसध त्वम्पि मतिं करोहि’’॥
‘‘जानासि खो राज महानुभावो, महब्बलो चूळनिब्रह्मदत्तो।
राजा च तं इच्छति मारणत्थं [कारणत्थं (सी॰ पी॰)], मिगं यथा ओकचरेन लुद्दो॥
‘‘यथापि मच्छो बळिसं, वङ्कं मंसेन छादितं।
आमगिद्धो न जानाति, मच्छो मरणमत्तनो॥
‘‘एवमेव तुवं राज, चूळनेय्यस्स धीतरं।
कामगिद्धो न जानासि, मच्छोव मरणमत्तनो॥
‘‘सचे गच्छसि पञ्चालं, खिप्पमत्तं जहिस्सति।
मिगं पन्थानुबन्धंव [पथानुपन्नंव (सी॰ स्या॰ पी॰)], महन्तं भयमेस्सति’’॥
‘‘मयमेव बालम्हसे एळमूगा, ये उत्तमत्थानि तयी लपिम्हा।
किमेव त्वं नङ्गलकोटिवड्ढो, अत्थानि जानासि यथापि अञ्ञे’’॥
‘‘इमं गले गहेत्वान, नासेथ विजिता मम।
यो मे रतनलाभस्स, अन्तरायाय भासति’’॥
‘‘ततो च सो अपक्कम्म, वेदेहस्स उपन्तिका।
अथ आमन्तयी दूतं, माधरं [मढरं (सी॰), माधुरं (स्या॰), माठरं (पी॰)] सुवपण्डितं॥
‘‘एहि सम्म हरितपक्ख [हरीपक्ख (सी॰ पी॰)], वेय्यावच्चं करोहि मे।
अत्थि पञ्चालराजस्स, साळिका सयनपालिका॥
‘तं बन्धनेन [तं पत्थरेन (सी॰ पी॰), तं सन्थवेन (स्या॰)] पुच्छस्सु, सा हि सब्बस्स कोविदा।
सा तेसं सब्बं जानाति, रञ्ञो च कोसियस्स च॥
‘‘‘आमो’ति सो पटिस्सुत्वा, माधरो सुवपण्डितो।
अगमासि हरितपक्खो [हरीपक्खो (सी॰ पी॰)], साळिकाय उपन्तिकं॥
‘‘ततो च खो सो गन्त्वान, माधरो सुवपण्डितो।
अथामन्तयि सुघरं, साळिकं मञ्जुभाणिकं॥
‘कच्चि ते सुघरे खमनीयं, कच्चि वेस्से अनामयं।
कच्चि ते मधुना लाजा, लब्भते सुघरे तुवं’ [तव (सी॰ पी॰)]॥
‘कुसलञ्चेव मे सम्म, अथो सम्म अनामयं।
अथो मे मधुना लाजा, लब्भते सुवपण्डित॥
‘कुतो नु सम्म आगम्म, कस्स वा पहितो तुवं।
न च मेसि इतो पुब्बे, दिट्ठो वा यदि वा सुतो’’॥
‘‘अहोसिं सिविराजस्स, पासादे सयनपालको।
ततो सो धम्मिको राजा, बद्धे मोचेसि बन्धना’’॥
‘‘तस्स मेका दुतियासि, साळिका मञ्जुभाणिका।
तं तत्थ अवधी सेनो, पेक्खतो सुघरे मम’’॥
‘‘तस्सा कामा हि सम्मत्तो, आगतोस्मि तवन्तिके।
सचे करेय्य [करेय्यासि (सी॰), करेयु (स्या॰), करेय्यासि मे (पी॰)] ओकासं, उभयोव वसामसे’’॥
‘‘सुवोव सुविं कामेय्य, साळिको पन साळिकं।
सुवस्स साळिकायेव [साळिकाय च (सी॰ पी॰)], संवासो होति कीदिसो’’॥
‘‘योयं कामे [यं यं कामी (सी॰ पी॰)] कामयति, अपि चण्डालिकामपि।
सब्बो हि सदिसो होति, नत्थि कामे असादिसो’’॥
‘‘अत्थि जम्पावती [जम्बावती (सी॰ स्या॰), चम्पावती (क॰)] नाम, माता सिविस्स [सिब्बिस्स (सी॰ पी॰)] राजिनो।
सा भरिया वासुदेवस्स, कण्हस्स महेसी पिया॥
‘‘रट्ठवती [रथवती (सी॰ पी॰), रतनवती (स्या॰)] किम्पुरिसी, सापि वच्छं अकामयि।
मनुस्सो मिगिया सद्धिं, नत्थि कामे असादिसो’’॥
‘‘हन्द ख्वाहं गमिस्सामि, साळिके मञ्जुभाणिके।
पच्चक्खानुपदञ्हेतं, अतिमञ्ञसि नून मं’’॥
‘‘न सिरी तरमानस्स, माधर सुवपण्डित।
इधेव ताव अच्छस्सु, याव राजान दक्खसि [दक्खिसि (पी॰)]।
सोस्सि [सोस्ससि (सी॰)] सद्दं मुदिङ्गानं, आनुभावञ्च राजिनो’’॥
‘‘यो नु ख्वायं तिब्बो सद्दो, तिरोजनपदे [तिरोजनपदं (पी॰ क॰)] सुतो।
धीता पञ्चालराजस्स, ओसधी विय वण्णिनी।
तं दस्सति विदेहानं, सो विवाहो भविस्सति’’॥
‘‘एदिसो मा [नेदिसो ते (सी॰)] अमित्तानं, विवाहो होतु माधर।
यथा पञ्चालराजस्स, वेदेहेन भविस्सति’’॥
‘‘आनयित्वान वेदेहं, पञ्चालानं रथेसभो।
ततो नं घातयिस्सति, नस्स सखी भविस्सति’’॥
‘‘हन्द खो मं अनुजानाहि, रत्तियो सत्तमत्तियो।
यावाहं सिविराजस्स, आरोचेमि महेसिनो।
लद्धो च मे आवसथो, साळिकाय उपन्तिकं’’ [उपन्तिका (सी॰ क॰)]॥
‘‘हन्द खो तं अनुजानामि, रत्तियो सत्तमत्तियो।
सचे त्वं सत्तरत्तेन, नागच्छसि ममन्तिके।
मञ्ञे ओक्कन्तसत्तं [ओक्कन्तसन्तं (स्या॰ पी॰ क॰)] मं, मताय आगमिस्ससि’’॥
‘‘ततो च खो सो गन्त्वान, माधरो सुवपण्डितो।
महोसधस्स अक्खासि, साळिकावचनं इदं’’॥
‘‘यस्सेव घरे भुञ्जेय्य भोगं, तस्सेव अत्थं पुरिसो चरेय्य’’।
‘‘हन्दाहं गच्छामि पुरे जनिन्द, पञ्चालराजस्स पुरं सुरम्मं।
निवेसनानि मापेतुं, वेदेहस्स यसस्सिनो॥
‘‘निवेसनानि मापेत्वा, वेदेहस्स यसस्सिनो।
यदा ते पहिणेय्यामि, तदा एय्यासि खत्तिय’’॥
‘‘ततो च पायासि पुरे महोसधो, पञ्चालराजस्स पुरं सुरम्मं।
निवेसनानि मापेतुं, वेदेहस्स यसस्सिनो’’॥
‘‘निवेसनानि मापेत्वा, वेदेहस्स यसस्सिनो।
अथस्स पाहिणी दूतं, [नत्थि सी॰ पी॰ पोत्थकेसु] वेदेहं मिथिलग्गहं [नत्थि सी॰ पी॰ पोत्थकेसु]।
एहि दानि महाराज, मापितं ते निवेसनं’’॥
‘‘ततो च राजा पायासि, सेनाय चतुरङ्गिया [चतुरङ्गिनिया (क॰)]।
अनन्तवाहनं दट्ठुं, फीतं कपिलियं [कम्पिल्लियं (सी॰ पी॰)] पुरं’’॥
‘‘ततो च खो सो गन्त्वान, ब्रह्मदत्तस्स पाहिणि।
‘आगतो’स्मि महाराज, तव पादानि वन्दितुं॥
‘ददाहि दानि मे भरियं, नारिं सब्बङ्गसोभिनिं।
सुवण्णेन पटिच्छन्नं, दासीगणपुरक्खतं’’’॥
‘‘स्वागतं तेव [ते (सी॰), तेपि (स्या॰), तेन (पी॰)] वेदेह, अथो ते अदुरागतं।
नक्खत्तंयेव परिपुच्छ, अहं कञ्ञं ददामि ते।
सुवण्णेन पटिच्छन्नं, दासीगणपुरक्खतं’’॥
‘‘ततो च राजा वेदेहो, नक्खत्तं परिपुच्छथ [परिपुच्छति (स्या॰ क॰)]।
नक्खत्तं परिपुच्छित्वा, ब्रह्मदत्तस्स पाहिणि॥
‘‘ददाहि दानि मे भरियं, नारिं सब्बङ्गसोभिनिं।
सुवण्णेन पटिच्छन्नं, दासीगणपुरक्खतं’’॥
‘‘ददामि दानि ते भरियं, नारिं सब्बङ्गसोभिनिं।
सुवण्णेन पटिच्छन्नं, दासीगणपुरक्खतं’’॥
‘‘हत्थी अस्सा रथा पत्ती, सेना तिट्ठन्ति वम्मिता [वम्मिका (स्या॰ क॰)]।
उक्का पदित्ता झायन्ति, किन्नु मञ्ञन्ति पण्डिता॥
‘‘हत्थी अस्सा रथा पत्ती, सेना तिट्ठन्ति वम्मिता [वम्मिका (स्या॰ क॰)]।
उक्का पदित्ता झायन्ति, किं नु काहन्ति [काहति (क॰)] पण्डित’’॥
‘‘रक्खति तं महाराज, चूळनेय्यो महब्बलो।
पदुट्ठो ब्रह्मदत्तेन [पदुट्ठो ते ब्रह्मदत्तो (सी॰ स्या॰ पी॰)], पातो तं घातयिस्सति’’॥
‘‘उब्बेधति मे हदयं, मुखञ्च परिसुस्सति।
निब्बुतिं नाधिगच्छामि, अग्गिदड्ढोव आतपे॥
‘‘कम्मारानं यथा उक्का, अन्तो झायति नो बहि।
एवम्पि हदयं मय्हं, अन्तो झायति नो बहि’’॥
‘‘पमत्तो मन्तनातीतो, भिन्नमन्तोसि खत्तिय।
इदानि खो तं तायन्तु, पण्डिता मन्तिनो जना॥
‘‘अकत्वामच्चस्स वचनं, अत्थकामहितेसिनो।
अत्तपीतिरतो राजा, मिगो कूटेव ओहितो॥
‘‘यथापि मच्छो बळिसं, वङ्कं मंसेन छादितं।
आमगिद्धो न जानाति, मच्छो मरणमत्तनो॥
‘‘एवमेव तुवं राज, चूळनेय्यस्स धीतरं।
कामगिद्धो न जानासि, मच्छोव मरणमत्तनो॥
‘‘सचे गच्छसि पञ्चालं, खिप्पमत्तं जहिस्ससि।
मिगं पन्थानुबन्धंव, महन्तं भयमेस्सति॥
‘‘अनरियरूपो पुरिसो जनिन्द, अहीव उच्छङ्गगतो डसेय्य।
न तेन मित्तिं कयिराथ धीरो [पञ्ञो (पी॰)], दुक्खो हवे कापुरिसेन [कापुरिसेहि (क॰)] सङ्गमो॥
‘‘यदेव [यं त्वेव (सी॰ स्या॰ पी॰)] जञ्ञा पुरिसं [पुरिसो (स्या॰ क॰)] जनिन्द, सीलवायं बहुस्सुतो।
तेनेव मित्तिं कयिराथ धीरो, सुखो हवे सप्पुरिसेन सङ्गमो’’॥
‘‘बालो तुवं एळमूगोसि राज, यो उत्तमत्थानि मयी लपित्थो।
किमेवहं नङ्गलकोटिवड्ढो, अत्थानि जानामि [जानिस्सं (सी॰ स्या॰ पी॰)] यथापि अञ्ञे॥
‘‘इमं गले गहेत्वान, नासेथ विजिता मम।
यो मे रतनलाभस्स, अन्तरायाय भासति’’॥
‘‘महोसध अतीतेन, नानुविज्झन्ति पण्डिता।
किं मं अस्संव सम्बन्धं, पतोदेनेव विज्झसि॥
‘‘सचे पस्ससि मोक्खं वा, खेमं वा पन पस्ससि।
तेनेव मं अनुसास, किं अतीतेन विज्झसि’’॥
‘‘अतीतं मानुसं कम्मं, दुक्करं दुरभिसम्भवं।
न तं सक्कोमि मोचेतुं, त्वं पजानस्सु [त्वम्पि जानस्सु (सी॰ पी॰)] खत्तिय॥
‘‘सन्ति वेहायसा [वेहासया (सी॰ पी॰)] नागा, इद्धिमन्तो यसस्सिनो।
तेपि आदाय गच्छेय्युं, यस्स होन्ति तथाविधा॥
‘‘सन्ति वेहायसा अस्सा, इद्धिमन्तो यसस्सिनो।
तेपि आदाय गच्छेय्युं, यस्स होन्ति तथाविधा॥
‘‘सन्ति वेहायसा पक्खी, इद्धिमन्तो यसस्सिनो।
तेपि आदाय गच्छेय्युं, यस्स होन्ति तथाविधा॥
‘‘सन्ति वेहायसा यक्खा, इद्धिमन्तो यसस्सिनो।
तेपि आदाय गच्छेय्युं, यस्स होन्ति तथाविधा॥
‘‘अतीतं मानुसं कम्मं, दुक्करं दुरभिसम्भवं।
न तं सक्कोमि मोचेतुं, अन्तलिक्खेन खत्तिय’’॥
‘‘अतीरदस्सी पुरिसो, महन्ते उदकण्णवे।
यत्थ सो लभते गाधं [नावं (क॰)], तत्थ सो विन्दते सुखं॥
‘‘एवं अम्हञ्च रञ्ञो च, त्वं पतिट्ठा महोसध।
त्वं नोसि मन्तिनं सेट्ठो, अम्हे दुक्खा पमोचय’’॥
‘‘अतीतं मानुसं कम्मं, दुक्करं दुरभिसम्भवं।
न तं सक्कोमि मोचेतुं, त्वं पजानस्सु सेनक’’॥
‘‘सुणोहि मेतं [एतं (सी॰ क॰)] वचनं, पस्स सेनं [पस्ससे’तं (सी॰ पी॰)] महब्भयं।
सेनकं दानि पुच्छामि, किं किच्चं इध मञ्ञसि’’॥
‘‘अग्गिं वा द्वारतो देम, गण्हामसे विकन्तनं [विकत्तनं (सी॰ पी॰)]।
अञ्ञमञ्ञं वधित्वान, खिप्पं हिस्साम जीवितं।
मा नो राजा ब्रह्मदत्तो, चिरं दुक्खेन मारयि’’॥
‘‘सुणोहि मेतं वचनं, पस्स सेनं महब्भयं।
पुक्कुसं दानि पुच्छामि, किं किच्चं इध मञ्ञसि’’॥
‘‘विसं खादित्वा मिय्याम, खिप्पं हिस्साम जीवितं।
मा नो राजा ब्रह्मदत्तो, चिरं दुक्खेन मारयि’’॥
‘‘सुणोहि मेतं वचनं, पस्स सेनं महब्भयं।
कामिन्दं [काविन्दं (सी॰ पी॰)] दानि पुच्छामि, किं किच्चं इध मञ्ञसि’’॥
‘‘रज्जुया बज्झ मिय्याम, पपाता पपतामसे [पपतेमसे (सी॰ पी॰)]।
मा नो राजा ब्रह्मदत्तो, चिरं दुक्खेन मारयि’’॥
‘‘सुणोहि मेतं वचनं, पस्स सेनं महब्भयं।
देविन्दं दानि पुच्छामि, किं किच्चं इध मञ्ञसि’’॥
‘‘अग्गिं वा द्वारतो देम, गण्हामसे विकन्तनं।
अञ्ञमञ्ञं वधित्वान, खिप्पं हिस्साम जीवितं।
न नो सक्कोति मोचेतुं, सुखेनेव महोसधो’’॥
‘‘यथा कदलिनो सारं, अन्वेसं नाधिगच्छति।
एवं अन्वेसमाना नं, पञ्हं नज्झगमामसे॥
‘‘यथा सिम्बलिनो सारं, अन्वेसं नाधिगच्छति।
एवं अन्वेसमाना नं, पञ्हं नज्झगमामसे॥
‘‘अदेसे वत नो वुट्ठं, कुञ्जरानंवनोदके।
सकासे दुम्मनुस्सानं, बालानं अविजानतं॥
‘‘उब्बेधति मे हदयं, मुखञ्च परिसुस्सति।
निब्बुतिं नाधिगच्छामि, अग्गिदड्ढोव आतपे॥
‘‘कम्मारानं यथा उक्का, अन्तो झायति नो बहि।
एवम्पि हदयं मय्हं, अन्तो झायति नो बहि’’॥
‘‘ततो सो पण्डितो धीरो, अत्थदस्सी महोसधो।
वेदेहं दुक्खितं दिस्वा, इदं वचनमब्रवि॥
‘मा त्वं भायि महाराज, मा त्वं भायि रथेसभ।
अहं तं मोचयिस्सामि, राहुग्गहंव [राहुगहितंव (सी॰ स्या॰ पी॰)] चन्दिमं॥
‘मा त्वं भायि महाराज, मा त्वं भायि रथेसभ।
अहं तं मोचयिस्सामि, राहुग्गहंव सूरियं॥
‘‘मा त्वं भायि महाराज, मा त्वं भायि रथेसभ।
अहं तं मोचयिस्सामि, पङ्के सन्नंव कुञ्जरं॥
‘मा त्वं भायि महाराज, मा त्वं भायि रथेसभ।
अहं तं मोचयिस्सामि, पेळाबद्धंव पन्नगं॥
[अयं गाथा सी॰ पी॰ पोत्थकेसु न दिस्सति] ‘मा त्वं भायि महाराज, मा त्वं भायि रथेसभ।
अहं तं मोचयिस्सामि, पक्खिं बद्धंव पञ्जरे [अयं गाथा सी॰ पी॰ पोत्थकेसु न दिस्सति]॥
‘मा त्वं भायि महाराज, मा त्वं भायि रथेसभ।
अहं तं मोचयिस्सामि, मच्छे जालगतेरिव॥
‘मा त्वं भायि महाराज, मा त्वं भायि रथेसभ।
अहं तं मोचयिस्सामि, सयोग्गबलवाहनं॥
‘मा त्वं भायि महाराज, मा त्वं भायि रथेसभ।
पञ्चालं वाहयिस्सामि [बाहयिस्सामि (स्या॰), वारयिस्सामि (क॰)], काकसेनंव लेड्डुना॥
‘अदु पञ्ञा किमत्थिया, अमच्चो वापि तादिसो।
यो तं सम्बाधपक्खन्दं [सम्बाधपक्खन्तं (सी॰ पी॰)], दुक्खा न परिमोचये’’’॥
‘‘एथ माणवा उट्ठेथ, मुखं सोधेथ सन्धिनो।
वेदेहो सहमच्चेहि, उमङ्गेन [उम्मग्गेन (सी॰ पी॰), उम्मङ्गे (स्या॰) एवमुपरिपि] गमिस्सति’’॥
‘‘तस्स तं वचनं सुत्वा, पण्डितस्सानुचारिनो [पण्डितस्सानुसारिनो (सी॰ स्या॰ पी॰)]।
उमङ्गद्वारं विवरिंसु, यन्तयुत्ते च अग्गळे’’॥
‘‘पुरतो सेनको याति, पच्छतो च महोसधो।
मज्झे च राजा वेदेहो, अमच्चपरिवारितो’’॥
‘‘उमङ्गा निक्खमित्वान, वेदेहो नावमारुहि।
अभिरूळ्हञ्च तं ञत्वा [अभिरुय्हञ्च ञत्वान (स्या॰ क॰)], अनुसासि महोसधो॥
‘अयं ते ससुरो देव, अयं सस्सु जनाधिप।
यथा मातु पटिपत्ति, एवं ते होतु सस्सुया॥
‘यथापि नियको भाता, सउदरियो एकमातुको।
एवं पञ्चालचन्दो ते, दयितब्बो रथेसभ॥
‘अयं पञ्चालचन्दी ते, राजपुत्ती अभिच्छिता [अभिज्झिता (सी॰ स्या॰ पी॰)]।
कामं करोहि ते ताय, भरिया ते रथेसभ’’’॥
‘‘आरुय्ह नावं तरमानो, किन्नु तीरम्हि तिट्ठसि।
किच्छा मुत्ताम्ह दुक्खतो, याम दानि महोसध’’॥
‘‘नेस धम्मो महाराज, योहं सेनाय नायको।
सेनङ्गं परिहापेत्वा, अत्तानं परिमोचये॥
‘‘निवेसनम्हि ते देव, सेनङ्गं परिहापितं।
तं दिन्नं ब्रह्मदत्तेन, आनयिस्सं रथेसभ’’॥
‘‘अप्पसेनो महासेनं, कथं विग्गय्ह [निग्गय्ह (स्या॰ क॰)] ठस्ससि।
दुब्बलो बलवन्तेन, विहञ्ञिस्ससि पण्डित’’॥
‘‘अप्पसेनोपि चे मन्ती, महासेनं अमन्तिनं।
जिनाति राजा राजानो, आदिच्चोवुदयं तमं’’॥
‘‘सुसुखं वत संवासो, पण्डितेहीति सेनक।
पक्खीव पञ्जरे बद्धे, मच्छे जालगतेरिव।
अमित्तहत्थत्तगते [अमित्तस्स हत्थगते (क॰)], मोचयी नो महोसधो’’॥
‘‘एवमेतं [एवमेव (स्या॰)] महाराज, पण्डिता हि सुखावहा।
पक्खीव पञ्जरे बद्धे, मच्छे जालगतेरिव।
अमित्तहत्थत्तगते, मोचयी नो महोसधो’’॥
‘‘रक्खित्वा कसिणं रत्तिं, चूळनेय्यो महब्बलो।
उदेन्तं अरुणुग्गस्मिं, उपकारिं उपागमि॥
‘‘आरुय्ह पवरं नागं, बलवन्तं सट्ठिहायनं।
राजा अवोच पञ्चालो, चूळनेय्यो महब्बलो॥
‘‘सन्नद्धो मणिवम्मेन [मणिचम्मेन (स्या॰)], सरमादाय पाणिना।
पेसिये अज्झभासित्थ, पुथुगुम्बे समागते॥
‘‘हत्थारोहे अनीकट्ठे, रथिके पत्तिकारके।
उपासनम्हि कतहत्थे, वालवेधे समागते’’॥
‘‘पेसेथ कुञ्जरे दन्ती, बलवन्ते सट्ठिहायने।
मद्दन्तु कुञ्जरा नगरं, वेदेहेन सुमापितं॥
‘‘वच्छदन्तमुखा सेता, तिक्खग्गा अट्ठिवेधिनो।
पणुन्ना धनुवेगेन, सम्पतन्तुतरीतरा॥
‘‘माणवा वम्मिनो सूरा, चित्रदण्डयुतावुधा।
पक्खन्दिनो महानागा, हत्थीनं होन्तु सम्मुखा॥
‘‘सत्तियो तेलधोतायो, अच्चिमन्ता [अच्चिमन्ती (सी॰)] पभस्सरा।
विज्जोतमाना तिट्ठन्तु, सतरंसीव [सतरंसा विय (सी॰)] तारका॥
‘‘आवुधबलवन्तानं, गुणिकायूरधारिनं।
एतादिसानं योधानं, सङ्गामे अपलायिनं।
वेदेहो कुतो मुच्चिस्सति, सचे पक्खीव काहिति॥
‘‘तिंस मे पुरिसनावुत्यो, सब्बेवेकेकनिच्चिता।
येसं समं न पस्सामि, केवलं महिमं चरं॥
‘‘नागा च कप्पिता दन्ती, बलवन्तो सट्ठिहायना।
येसं खन्धेसु सोभन्ति, कुमारा चारुदस्सना।
‘‘पीतालङ्कारा पीतवसना, पीतुत्तरनिवासना।
नागखन्धेसु सोभन्ति, देवपुत्ताव नन्दने॥
‘‘पाठीनवण्णा नेत्तिंसा, तेलधोता पभस्सरा।
निट्ठिता नरधीरेहि [नरवीरेहि (सी॰ स्या॰ पी॰)], समधारा सुनिस्सिता॥
‘‘वेल्लालिनो वीतमला, सिक्कायसमया दळ्हा।
गहिता बलवन्तेहि, सुप्पहारप्पहारिभि॥
‘‘सुवण्णथरुसम्पन्ना, लोहितकच्छुपधारिता।
विवत्तमाना सोभन्ति, विज्जुवब्भघनन्तरे॥
‘‘पटाका [पताका (सी॰ पी॰), पथका (स्या॰)] वम्मिनो सूरा, असिचम्मस्स कोविदा।
धनुग्गहा सिक्खितरा [थरुग्गहा सिक्खितारो (सी॰ पी॰)], नागखन्धे निपातिनो [नागखन्धातिपातिनो (सी॰ पी॰)]॥
‘‘एतादिसेहि परिक्खित्तो, नत्थि मोक्खो इतो तव।
पभावं ते न पस्सामि, येन त्वं मिथिलं वजे’’॥
‘‘किं नु सन्तरमानोव, नागं पेसेसि कुञ्जरं।
पहट्ठरूपो आपतसि [आगमसि (स्या॰), आतपसि (क॰)], सिद्धत्थोस्मीति [लद्धत्थोस्मीति (सी॰ स्या॰ पी॰)] मञ्ञसि॥
‘‘ओहरेतं धनुं चापं, खुरप्पं पटिसंहर।
ओहरेतं सुभं वम्मं, वेळुरियमणिसन्थतं’’ [वेळुरियमणिसन्निभं (स्या॰)]॥
‘‘पसन्नमुखवण्णोसि, मितपुब्बञ्च भाससि।
होति खो मरणकाले, एदिसी [तादिसी (सी॰ पी॰)] वण्णसम्पदा’’॥
‘‘मोघं ते गज्जितं राज, भिन्नमन्तोसि खत्तिय।
दुग्गण्होसि [दुग्गण्हो हि (सी॰ स्या॰ पी॰)] तया राजा, खळुङ्केनेव [खळुङ्गेनेव (क॰)] सिन्धवो॥
‘‘तिण्णो हिय्यो राजा गङ्गं, सामच्चो सपरिज्जनो।
हंसराजं यथा धङ्को, अनुज्जवं पतिस्ससि’’॥
‘‘सिङ्गाला रत्तिभागेन, फुल्लं दिस्वान किंसुकं।
मंसपेसीति मञ्ञन्ता, परिब्यूळ्हा मिगाधमा॥
‘‘वीतिवत्तासु रत्तीसु, उग्गतस्मिं दिवाकरे [दिवाकरे (सी॰ स्या॰ पी॰)]।
किंसुकं फुल्लितं दिस्वा, आसच्छिन्ना मिगाधमा॥
‘‘एवमेव तुवं राज, वेदेहं परिवारिय [परिवारय (स्या॰ पी॰), परिवारितं (क॰)]।
आसच्छिन्नो गमिस्ससि, सिङ्गाला किंसुकं यथा’’॥
‘‘इमस्स हत्थे पादे च, कण्णनासञ्च छिन्दथ।
यो मे अमित्तं हत्थगतं, वेदेहं परिमोचयि॥
‘‘इमं मंसंव पातब्यं [मंसंव पातब्बं (सी॰ पी॰), मंसञ्च पातब्यं (क॰)], सूले कत्वा पचन्तु नं।
यो मे अमित्तं हत्थगतं, वेदेहं परिमोचयि॥
‘‘यथापि आसभं चम्मं, पथब्या वितनिय्यति।
सीहस्स अथो ब्यग्घस्स, होति सङ्कुसमाहतं॥
‘‘एवं तं वितनित्वान, वेधयिस्सामि सत्तिया।
यो मे अमित्तं हत्थगतं, वेदेहं परिमोचयि’’॥
‘‘सचे मे हत्थे पादे च, कण्णनासञ्च छेच्छसि।
एवं पञ्चालचन्दस्स, वेदेहो छेदयिस्सति॥
‘‘सचे मे हत्थे पादे च, कण्णनासञ्च छेच्छसि।
एवं पञ्चालचन्दिया, वेदेहो छेदयिस्सति॥
‘‘सचे मे हत्थे पादे च, कण्णनासञ्च छेच्छसि।
एवं नन्दाय देविया, वेदेहो छेदयिस्सति॥
‘‘सचे मे हत्थे पादे च, कण्णनासञ्च छेच्छसि।
एवं ते पुत्तदारस्स, वेदेहो छेदयिस्सति॥
‘‘सचे मंसंव पातब्यं, सूले कत्वा पचिस्ससि।
एवं पञ्चालचन्दस्स, वेदेहो पाचयिस्सति॥
‘‘सचे मंसंव पातब्यं, सूले कत्वा पचिस्ससि।
एवं पञ्चालचन्दिया, वेदेहो पाचयिस्सति॥
‘‘सचे मंसंव पातब्यं, सूले कत्वा पचिस्ससि।
एवं नन्दाय देविया, वेदेहो पाचयिस्सति॥
‘‘सचे मंसंव पातब्यं, सूले कत्वा पचिस्ससि।
एवं ते पुत्तदारस्स, वेदेहो पाचयिस्सति॥
‘‘सचे मं वितनित्वान, वेधयिस्ससि सत्तिया।
एवं पञ्चालचन्दस्स, वेदेहो वेधयिस्सति॥
‘‘सचे मं वितनित्वान, वेधयिस्ससि सत्तिया।
एवं पञ्चालचन्दिया, वेदेहो वेधयिस्सति॥
‘‘सचे मं वितनित्वान, वेधयिस्ससि सत्तिया।
एवं नन्दाय देविया, वेदेहो वेधयिस्सति॥
‘‘सचे मं वितनित्वान, वेधयिस्ससि सत्तिया।
एवं ते पुत्तदारस्स, वेदेहो वेधयिस्सति।
एवं नो मन्तितं रहो, वेदेहेन मया सह॥
‘‘यथापि पलसतं चम्मं, कोन्तिमन्तासुनिट्ठितं [कोन्तीमन्तीसुनिट्ठितं (सी॰ पी॰)]।
उपेति तनुताणाय, सरानं पटिहन्तवे॥
‘‘सुखावहो दुक्खनुदो, वेदेहस्स यसस्सिनो।
मतिं ते पटिहञ्ञामि, उसुं पलसतेन वा’’॥
‘‘इङ्घ पस्स महाराज, सुञ्ञं अन्तेपुरं तव।
ओरोधा च कुमारा च, तव माता च खत्तिय।
उमङ्गा नीहरित्वान, वेदेहस्सुपनामिता’’॥
‘‘इङ्घ अन्तेपुरं मय्हं, गन्त्वान विचिनाथ नं।
यथा इमस्स वचनं, सच्चं वा यदि वा मुसा’’॥
‘‘एवमेतं महाराज, यथा आह महोसधो।
सुञ्ञं अन्तेपुरं सब्बं, काकपट्टनकं यथा’’॥
‘‘इतो गता महाराज, नारी सब्बङ्गसोभना।
कोसम्बफलकसुस्सोणी [कोसुम्भफलकसुस्सोणी (सी॰ स्या॰ पी॰)], हंसगग्गरभाणिनी॥
‘‘इतो नीता महाराज, नारी सब्बङ्गसोभना।
कोसेय्यवसना सामा, जातरूपसुमेखला॥
‘‘सुरत्तपादा कल्याणी, सुवण्णमणिमेखला।
पारेवतक्खी सुतनू, बिम्बोट्ठा तनुमज्झिमा॥
‘‘सुजाता भुजलट्ठीव, वेदीव [वेल्लीव (सी॰ पी॰)] तनुमज्झिमा।
दीघस्सा केसा असिता, ईसकग्गपवेल्लिता॥
‘‘सुजाता मिगछापाव, हेमन्तग्गिसिखारिव।
नदीव गिरिदुग्गेसु, सञ्छन्ना खुद्दवेळुभि॥
‘‘नागनासूरु कल्याणी, परमा [पठमा (सी॰ पी॰)] तिम्बरुत्थनी।
नातिदीघा नातिरस्सा, नालोमा नातिलोमसा’’॥
‘‘नन्दाय नून मरणेन, नन्दसि सिरिवाहन।
अहञ्च नून नन्दा च, गच्छाम यमसाधनं’’॥
‘‘दिब्बं अधीयसे मायं, अकासि चक्खुमोहनं।
यो मे अमित्तं हत्थगतं, वेदेहं परिमोचयि’’॥
‘‘अधीयन्ति महाराज [अधियन्ति वे महाराज (स्या॰ क॰)], दिब्बमायिध पण्डिता।
ते मोचयन्ति अत्तानं, पण्डिता मन्तिनो जना॥
‘‘सन्ति माणवपुत्ता मे, कुसला सन्धिछेदका।
येसं कतेन मग्गेन, वेदेहो मिथिलं गतो’’॥
‘‘इङ्घ पस्स महाराज, उमङ्गं साधु मापितं।
हत्थीनं अथ अस्सानं, रथानं अथ पत्तिनं।
आलोकभूतं तिट्ठन्तं, उमङ्गं साधु मापितं’’ [निट्ठितं (सी॰ स्या॰ पी॰)]॥
‘‘लाभा वत विदेहानं, यस्सिमेदिसा पण्डिता।
घरे वसन्ति विजिते, यथा त्वंसि महोसध’’॥
‘‘वुत्तिञ्च परिहारञ्च, दिगुणं भत्तवेतनं।
ददामि विपुले भोगे, भुञ्ज कामे रमस्सु च।
मा विदेहं पच्चगमा, किं विदेहो करिस्सति’’॥
‘‘यो चजेथ महाराज, भत्तारं धनकारणा।
उभिन्नं होति गारय्हो, अत्तनो च परस्स च।
याव जीवेय्य वेदेहो, नाञ्ञस्स पुरिसो सिया॥
‘‘यो चजेथ महाराज, भत्तारं धनकारणा।
उभिन्नं होति गारय्हो, अत्तनो च परस्स च।
याव तिट्ठेय्य वेदेहो, नाञ्ञस्स विजिते वसे’’॥
‘‘दम्मि निक्खसहस्सं ते, गामासीतिञ्च कासिसु।
दासिसतानि चत्तारि, दम्मि भरियासतञ्च ते।
सब्बं सेनङ्गमादाय, सोत्थिं गच्छ महोसध॥
‘‘याव ददन्तु हत्थीनं, अस्सानं दिगुणं विधं।
तप्पेन्तु अन्नपानेन, रथिके पत्तिकारके’’॥
‘‘हत्थी अस्से रथे पत्ती, गच्छेवादाय पण्डित।
पस्सतु तं महाराजा, वेदेहो मिथिलं गतं [मिथिलग्गहं (क॰)]॥
‘‘हत्थी अस्सा रथा पत्ती, सेना पदिस्सते महा।
चतुरङ्गिनी भीसरूपा, किं नु मञ्ञसि पण्डित’’ [मञ्ञन्ति पण्डिता (सी॰ स्या॰ पी॰)]॥
‘‘आनन्दो ते महाराज, उत्तमो पटिदिस्सति।
सब्बं सेनङ्गमादाय, सोत्थिं पत्तो महोसधो’’॥
‘‘यथा पेतं सुसानस्मिं, छड्डेत्वा चतुरो जना।
एवं कपिलये त्यम्ह [कप्पिलिये त्यम्हा (स्या॰), कम्पिल्लिये त्यम्हा (सी॰), कम्पिल्लियरट्ठे (पी॰)], छड्डयित्वा इधागता॥
‘‘अथ त्वं केन वण्णेन, केन वा पन हेतुना।
केन वा अत्थजातेन, अत्तानं परिमोचयि’’॥
‘‘अत्थं अत्थेन वेदेह, मन्तं मन्तेन खत्तिय।
परिवारयिं [परिवारयिस्सं (सी॰ स्या॰)] राजानं, जम्बुदीपंव सागरो’’॥
‘‘दिन्नं निक्खसहस्सं मे, गामासीति च कासिसु।
दासीसतानि चत्तारि, दिन्नं भरियासतञ्च मे।
सब्बं सेनङ्गमादाय, सोत्थिनाम्हि इधागतो’’॥
‘‘सुसुखं वत संवासो, पण्डितेहीति सेनक।
पक्खीव पञ्जरे बद्धे, मच्छे जालगतेरिव।
अमित्तहत्थत्तगते [अमित्तस्स हत्थगते (क॰)], मोचयी नो महोसधो’’॥
‘‘एवमेतं महाराज, पण्डिता हि सुखावहा।
पक्खीव पञ्जरे बद्धे, मच्छे जालगतेरिव।
अमित्तहत्थत्तगते, मोचयी नो महोसधो’’॥
‘‘आहञ्ञन्तु सब्बवीणा, भेरियो दिन्दिमानि च।
धमेन्तु मागधा सङ्खा, वग्गू नदन्तु दुन्दुभी’’॥
‘‘ओरोधा च कुमारा च, वेसियाना च ब्राह्मणा।
बहुं अन्नञ्च पानञ्च, पण्डितस्साभिहारयुं॥
‘‘हत्थारोहा अनीकट्ठा, रथिका पत्तिकारका।
बहुं अन्नञ्च पानञ्च, पण्डितस्साभिहारयुं॥
‘‘समागता जानपदा, नेगमा च समागता।
बहुं अन्नञ्च पानञ्च, पण्डितस्साभिहारयुं॥
‘‘बहुजनो पसन्नोसि, दिस्वा पण्डितमागतं।
पण्डितम्हि अनुप्पत्ते, चेलुक्खेपो अवत्तथा’’ति॥
उमङ्गजातकं [महाउम्मग्गजातकं (सी॰ पी॰), महोसधजातकं (स्या॰§क॰)] पञ्चमं।
५४३. भूरिदत्तजातकं (६)
‘‘यं किञ्चि रतनं अत्थि, धतरट्ठनिवेसने।
सब्बानि ते उपयन्तु, धीतरं देहि राजिनो’’॥
‘‘न नो विवाहो नागेहि, कतपुब्बो कुदाचनं।
तं विवाहं असंयुत्तं, कथं अम्हे करोमसे’’॥
‘‘जीवितं नून ते चत्तं, रट्ठं वा मनुजाधिप।
न हि नागे कुपितम्हि, चिरं जीवन्ति तादिसा॥
‘‘यो त्वं देव मनुस्सोसि, इद्धिमन्तं अनिद्धिमा।
वरुणस्स नियं पुत्तं, यामुनं अतिमञ्ञसि’’॥
‘‘नातिमञ्ञामि राजानं, धतरट्ठं यसस्सिनं।
धतरट्ठो हि नागानं, बहूनमपि इस्सरो॥
‘‘अहि महानुभावोपि, न मे धीतरमारहो।
खत्तियो च विदेहानं, अभिजाता समुद्दजा’’॥
‘‘कम्बलस्सतरा उट्ठेन्तु, सब्बे नागे निवेदय।
बाराणसिं पवज्जन्तु, मा च कञ्चि [किञ्चि (सी॰ पी॰ क॰)] विहेठयुं’’॥
‘‘निवेसनेसु सोब्भेसु, रथिया चच्चरेसु च।
रुक्खग्गेसु च लम्बन्तु, वितता तोरणेसु च॥
‘‘अहम्पि सब्बसेतेन, महता सुमहं पुरं।
परिक्खिपिस्सं भोगेहि, कासीनं जनयं भयं’’॥
तस्स तं वचनं सुत्वा, उरगानेकवण्णिनो।
बाराणसिं पवज्जिंसु, न च कञ्चि विहेठयुं॥
निवेसनेसु सोब्भेसु, रथिया चच्चरेसु च।
रुक्खग्गेसु च लम्बिंसु, वितता तोरणेसु च॥
तेसु दिस्वान लम्बन्ते, पुथू कन्दिंसु नारियो।
नागे सोण्डिकते दिस्वा, पस्ससन्ते मुहुं मुहुं॥
बाराणसी पब्यधिता, आतुरा समपज्जथ।
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, ‘‘धीतरं देहि राजिनो’’॥
‘‘पुप्फाभिहारस्स वनस्स मज्झे, को लोहितक्खो विततन्तरंसो।
का कम्बुकायूरधरा सुवत्था, तिट्ठन्ति नारियो दस वन्दमाना॥
‘‘को त्वं ब्रहाबाहु वनस्स मज्झे, विरोचसि घतसित्तोव अग्गि।
महेसक्खो अञ्ञतरोसि यक्खो, उदाहु नागोसि महानुभावो’’॥
‘‘नागोहमस्मि इद्धिमा, तेजस्सी [तेजसी (सी॰ स्या॰ पी॰ क॰)] दुरतिक्कमो।
डंसेय्यं तेजसा कुद्धो, फीतं जनपदं अपि॥
‘‘समुद्दजा हि मे माता, धतरट्ठो च मे पिता।
सुदस्सनकनिट्ठोस्मि, भूरिदत्तोति मं विदू’’॥
‘‘यं गम्भीरं सदावट्टं, रहदं भिस्मं पेक्खसि।
एस दिब्यो ममावासो, अनेकसतपोरिसो॥
‘‘मयूरकोञ्चाभिरुदं, नीलोदं वनमज्झतो।
यमुनं पविस मा भीतो, खेमं वत्तवतं [वत्तवतिं (स्या॰ क॰)] सिवं’’॥
‘‘तत्थ पत्तो सानुचरो, सह पुत्तेन ब्राह्मण।
पूजितो मय्हं कामेहि, सुखं ब्राह्मण वच्छसि’’॥
‘‘समा समन्तपरितो, पहूततगरा [बहुका तग्गरा (सी॰ स्या॰ पी॰)] मही।
इन्दगोपकसञ्छन्ना, सोभति हरितुत्तमा॥
‘‘रम्मानि वनचेत्यानि, रम्मा हंसूपकूजिता।
ओपुप्फापद्मा तिट्ठन्ति, पोक्खरञ्ञो [पोक्खरञ्ञा (स्या॰ पी॰)] सुनिम्मिता॥
‘‘अट्ठंसा सुकता थम्भा, सब्बे वेळुरियामया।
सहस्सथम्भा पासादा, पूरा कञ्ञाहि जोतरे॥
‘‘विमानं उपपन्नोसि, दिब्यं पुञ्ञेहि अत्तनो।
असम्बाधं सिवं रम्मं, अच्चन्तसुखसंहितं॥
‘‘मञ्ञे सहस्सनेत्तस्स, विमानं नाभिकङ्खसि।
इद्धी हि त्यायं विपुला, सक्कस्सेव जुतीमतो’’॥
‘‘मनसापि न पत्तब्बो, आनुभावो जुतीमतो।
परिचारयमानानं, सइन्दानं [इन्दानं (स्या॰ क॰)] वसवत्तिनं’’॥
‘‘तं विमानं अभिज्झाय, अमरानं सुखेसिनं।
उपोसथं उपवसन्तो, सेमि वम्मिकमुद्धनि’’॥
‘‘अहञ्च मिगमेसानो, सपुत्तो पाविसिं वनं।
तं मं मतं वा जीवं वा, नाभिवेदेन्ति ञातका॥
‘‘आमन्तये भूरिदत्तं, कासिपुत्तं यसस्सिनं।
तया नो समनुञ्ञाता, अपि पस्सेमु ञातके’’॥
‘‘एसो हि वत मे छन्दो, यं वसेसि ममन्तिके।
न हि एतादिसा कामा, सुलभा होन्ति मानुसे॥
‘‘सचे त्वं निच्छसे वत्थुं, मम कामेहि पूजितो।
मया त्वं समनुञ्ञातो, सोत्थिं पस्साहि ञातके’’॥
‘‘धारयिमं मणिं दिब्यं, पसुं पुत्ते च विन्दति।
अरोगो सुखितो होति [होहि (स्या॰)], गच्छेवादाय ब्राह्मण’’॥
‘‘कुसलं पटिनन्दामि, भूरिदत्त वचो तव।
पब्बजिस्सामि जिण्णोस्मि, न कामे अभिपत्थये’’॥
‘‘ब्रह्मचरियस्स चे भङ्गो, होति भोगेहि कारियं।
अविकम्पमानो एय्यासि, बहुं दस्सामि ते धनं’’॥
‘‘कुसलं पटिनन्दामि, भूरिदत्त वचो तव।
पुनपि आगमिस्सामि, सचे अत्थो भविस्सति’’॥
‘‘इदं वत्वा भूरिदत्तो, पेसेसि चतुरो जने।
एथ गच्छथ उट्ठेथ, खिप्पं पापेथ ब्राह्मणं॥
तस्स तं वचनं सुत्वा, उट्ठाय चतुरो जना।
पेसिता भूरिदत्तेन, खिप्पं पापेसु ब्राह्मणं॥
‘‘मणिं पग्गय्ह मङ्गल्यं, साधुवित्तं [साधुचित्तं (पी॰)] मनोरमं।
सेलं ब्यञ्जनसम्पन्नं, को इमं मणिमज्झगा’’॥
‘‘लोहितक्खसहस्साहि, समन्ता परिवारितं।
अज्ज कालं पथं [पदं (सी॰ पी॰)] गच्छं, अज्झगाहं मणिं इमं’’॥
‘‘सुपचिण्णो अयं सेलो, अच्चितो महितो [मानितो (क॰)] सदा।
सुधारितो सुनिक्खित्तो, सब्बत्थमभिसाधये॥
‘‘उपचारविपन्नस्स, निक्खेपे धारणाय वा।
अयं सेलो विनासाय, परिचिण्णो अयोनिसो॥
‘‘न इमं अकुसलो [कुसलं (क॰)] दिब्यं, मणिं धारेतुमारहो।
पटिपज्ज सतं निक्खं, देहिमं रतनं मम’’॥
‘‘न च म्यायं मणी केय्यो, गोहि [केहि (क॰)] वा रतनेहि वा।
सेलो ब्यञ्जनसम्पन्नो, नेव केय्यो मणी मम’’॥
‘‘नो चे तया मणी केय्यो, गोहि [केहि (क॰)] वा रतनेहि वा।
अथ केन मणी केय्यो, तं मे अक्खाहि पुच्छितो’’॥
‘‘यो मे संसे महानागं, तेजस्सिं दुरतिक्कमं।
तस्स दज्जं इमं सेलं, जलन्तमिव तेजसा’’॥
‘‘को नु ब्राह्मणवण्णेन, सुपण्णो पततं वरो।
नागं जिगीसमन्वेसि, अन्वेसं भक्खमत्तनो॥
‘‘नाहं दिजाधिपो होमि, न दिट्ठो गरुळो मया।
आसीविसेन वित्तोति [वित्तोस्मि (स्या॰ क॰)], वज्जो ब्राह्मण मं विदू’’॥
‘‘किं नु तुय्हं बलं अत्थि, किं सिप्पं विज्जते तव।
किस्मिं वा त्वं परत्थद्धो, उरगं नापचायसि’’॥
‘‘आरञ्ञिकस्स इसिनो, चिररत्तं तपस्सिनो।
सुपण्णो कोसियस्सक्खा, विसविज्जं अनुत्तरं॥
‘‘तं भावितत्तञ्ञतरं, सम्मन्तं पब्बतन्तरे।
सक्कच्चं तं उपट्ठासिं, रत्तिन्दिवमतन्दितो॥
‘‘सो तदा परिचिण्णो मे, वत्तवा ब्रह्मचरियवा।
दिब्बं पातुकरी मन्तं, कामसा भगवा मम॥
‘‘त्याहं मन्ते परत्थद्धो, नाहं भायामि भोगिनं।
आचरियो विसघातानं, अलम्पानोति [आलम्बानोति (सी॰ पी॰), आलम्बायनोति (स्या॰)] मं विदू’’॥
‘‘गण्हामसे मणिं तात, सोमदत्त विजानहि।
मा दण्डेन सिरिं पत्तं, कामसा पजहिम्हसे’’॥
‘‘सकं निवेसनं पत्तं, यो तं ब्राह्मण पूजयि।
एवं कल्याणकारिस्स, किं मोहा दुब्भिमिच्छसि’’॥
‘‘सचे त्वं [सचे हि (सी॰ पी॰ क॰)] धनकामोसि, भूरिदत्तो पदस्सति [भूरिदत्तं पदिस्ससि (क॰)]।
तमेव गन्त्वा याचस्सु, बहुं दस्सति ते धनं’’॥
‘‘हत्थगतं पत्तगतं, निकिण्णं खादितुं वरं।
मा नो सन्दिट्ठिको अत्थो, सोमदत्त उपच्चगा’’॥
‘‘पच्चति निरये घोरे, महिस्समपि विवरति [महिस्समव दीयति (सी॰ पी॰), महिमस्स विन्द्रीयति (स्या॰)]।
मित्तदुब्भी हितच्चागी, जीवरेवापि सुस्सति [जीवरे चापि सुस्सरे (सी॰ पी॰)]॥
‘‘सचे त्वं [सचे हि (सी॰ पी॰ क॰)] धनकामोसि, भूरिदत्तो पदस्सति।
मञ्ञे अत्तकतं वेरं, नचिरं वेदयिस्ससि’’॥
‘‘महायञ्ञं यजित्वान, एवं सुज्झन्ति ब्राह्मणा।
महायञ्ञं यजिस्साम, एवं मोक्खाम पापका’’॥
‘‘हन्द दानि अपायामि, नाहं अज्ज तया सह।
पदम्पेकं [पदमेकं (स्या॰ क॰)] न गच्छेय्यं, एवं किब्बिसकारिना’’॥
‘‘इदं वत्वान पितरं, सोमदत्तो बहुस्सुतो।
उज्झापेत्वान भूतानि, तम्हा ठाना अपक्कमि॥
‘‘गण्हाहेतं महानागं, आहरेतं मणिं मम।
इन्दगोपकवण्णाभो, यस्स लोहितको सिरो॥
‘‘कप्पासपिचुरासीव, एसो कायो पदिस्सति [काय’स्स दिस्सति (सी॰ पी॰)]।
वम्मिकग्गगतो सेति, तं त्वं गण्हाहि ब्राह्मण’’॥
‘‘अथोसधेहि दिब्बेहि, जप्पं मन्तपदानि च।
एवं तं असक्खि सत्थुं [सट्ठुं (सी॰ पी॰), युट्ठुं (स्या॰), सुत्तुं (क॰)], कत्वा परित्तमत्तनो’’॥
‘‘ममं दिस्वान आयन्तं, सब्बकामसमिद्धिनं।
इन्द्रियानि अहट्ठानि, सावं [सामं (सी॰ पी॰)] जातं मुखं तव॥
‘‘पद्मं यथा हत्थगतं, पाणिना परिमद्दितं।
सावं जातं [यन्तं (क॰)] मुखं तुय्हं, ममं दिस्वान एदिसं॥
‘‘कच्चि नु ते नाभिससि [ते नाभिसयि (सी॰), ते नाभिस्ससि (स्या॰)], कच्चि ते अत्थि वेदना।
येन सावं मुखं तुय्हं, ममं दिस्वान आगतं’’॥
‘‘सुपिनं तात अद्दक्खिं, इतो मासं अधोगतं।
दक्खिणं विय मे बाहुं, छेत्वा रुहिरमक्खितं।
पुरिसो आदाय पक्कामि, मम रोदन्तिया सति॥
‘‘यतोहं [यतो तं (सी॰)] सुपिनमद्दक्खिं, सुदस्सन विजानहि।
ततो दिवा वा रत्तिं वा, सुखं मे नोपलब्भति’’॥
‘‘यं पुब्बे परिवारिंसु [परिचारिंसु (सी॰ पी॰)], कञ्ञा रुचिरविग्गहा।
हेमजालपटिच्छन्ना, भूरिदत्तो न दिस्सति॥
‘‘यं पुब्बे परिवारिंसु [परिचारिंसु (सी॰ पी॰)], नेत्तिंसवरधारिनो।
कणिकाराव सम्फुल्ला, भूरिदत्तो न दिस्सति॥
‘‘हन्द दानि गमिस्साम, भूरिदत्तनिवेसनं।
धम्मट्ठं सीलसम्पन्नं, पस्साम तव भातरं’’॥
‘‘तञ्च दिस्वान आयन्तिं, भूरिदत्तस्स मातरं।
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, भूरिदत्तस्स नारियो॥
‘‘पुत्तं तेय्ये न जानाम, इतो मासं अधोगतं।
मतं वा यदि वा जीवं, भूरिदत्तं यसस्सिनं’’॥
‘‘सकुणी हतपुत्ताव, सुञ्ञं दिस्वा कुलावकं।
चिरं दुक्खेन झायिस्सं, भूरिदत्तं अपस्सती [इमिस्सा गाथायानन्तरे सी॰ पी॰ पोत्थकेसु – ‘‘सकुणी हतपुत्ताव, सुञ्ञं दिस्वा कुलावकं। तेन तेन पधाविस्स, पियपुत्तं अपस्सती’’ति इति अयम्पि गाथा आगता]॥
‘‘कुररी हतछापाव, सुञ्ञं दिस्वा कुलावकं।
चिरं दुक्खेन झायिस्सं, भूरिदत्तं अपस्सती॥
‘‘सा नून चक्कवाकीव, पल्ललस्मिं अनोदके।
चिरं दुक्खेन झायिस्सं, भूरिदत्तं अपस्सती॥
‘‘कम्मारानं यथा उक्का, अन्तो झायति नो बहि।
एवं झायामि सोकेन, भूरिदत्तं अपस्सती’’॥
‘‘सालाव सम्पमथिता [सम्पमद्दिता (स्या॰ क॰)], मालुतेन पमद्दिता।
सेन्ति पुत्ता च दारा च, भूरिदत्तनिवेसने’’॥
‘‘इदं सुत्वान निग्घोसं, भूरिदत्तनिवेसने।
अरिट्ठो च सुभोगो [सुभगो (सी॰ पी॰)] च, पधाविंसु अनन्तरा [उपधाविंसु अनन्तरा (सी॰ पी॰)]॥
‘‘अम्म अस्सास मा सोचि, एवंधम्मा हि पाणिनो।
चवन्ति उपपज्जन्ति, एसस्स परिणामिता’’॥
‘‘अहम्पि तात जानामि, एवंधम्मा हि पाणिनो।
सोकेन च परेतस्मि, भूरिदत्तं अपस्सती॥
‘‘अज्ज चे मे इमं रत्तिं, सुदस्सन विजानहि।
भूरिदत्तं अपस्सन्ती, मञ्ञे हिस्सामि जीवितं’’॥
‘‘अम्म अस्सास मा सोचि, आनयिस्साम भातरं।
दिसोदिसं गमिस्साम, भातुपरियेसनं चरं॥
‘‘पब्बते गिरिदुग्गेसु, गामेसु निगमेसु च।
ओरेन सत्तरत्तस्स [ओरेन दसरत्तस्स (सी॰ पी॰)], भातरं पस्स आगतं’’॥
‘‘हत्था पमुत्तो उरगो, पादे ते निपती भुसं।
कच्चि नु तं डंसी तात [कच्चि तं नु डसी तात (सी॰), कच्चि नु डंसितो तात (स्या॰), कच्चितानुडसी तात (पी॰)], मा भायि सुखितो भव’’॥
‘‘नेव मय्हं अयं नागो, अलं दुक्खाय कायचि।
यावतत्थि अहिग्गाहो, मया भिय्यो न विज्जति’’॥
‘‘को नु ब्राह्मणवण्णेन, दित्तो [दत्तो (सी॰ स्या॰ पी॰)] परिसमागतो।
अव्हायन्तु सुयुद्धेन, सुणन्तु परिसा मम’’॥
‘‘त्वं मं नागेन आलम्प, अहं मण्डूकछापिया।
होतु नो अब्भुतं तत्थ, आसहस्सेहि पञ्चहि’’॥
‘‘अहञ्हि वसुमा अड्ढो, त्वं दलिद्दोसि माणव।
को नु ते पाटिभोगत्थि, उपजूतञ्च किं सिया॥
‘‘उपजूतञ्च मे अस्स, पाटिभोगो च तादिसो।
होतु नो अब्भुतं तत्थ, आसहस्सेहि पञ्चहि’’॥
‘‘सुणोहि मे महाराज, वचनं भद्दमत्थु ते।
पञ्चन्नं मे सहस्सानं, पाटिभोगो हि कित्तिम’’॥
‘‘पेत्तिकं वा इणं होति, यं वा होति सयंकतं।
किं त्वं एवं बहुं मय्हं, धनं याचसि ब्राह्मण’’॥
‘‘अलम्पानो हि नागेन, ममं अभिजिगीसति [अभिजिगिंसति (सी॰ स्या॰ पी॰)]।
अहं मण्डूकछापिया, डंसयिस्सामि ब्राह्मणं॥
‘‘तं त्वं दट्ठुं महाराज, अज्ज रट्ठाभिवड्ढन।
खत्तसङ्घपरिब्यूळ्हो, निय्याहि अहिदस्सनं’’ [अभिदस्सनं (सी॰ पी॰)]॥
‘‘नेव तं अतिमञ्ञामि, सिप्पवादेन माणव।
अतिमत्तोसि सिप्पेन, उरगं नापचायसि’’॥
‘‘अहम्पि नातिमञ्ञामि, सिप्पवादेन ब्राह्मण।
अविसेन च नागेन, भुसं वञ्चयसे जनं॥
‘‘एवं चेतं जनो जञ्ञा, यथा जानामि तं अहं।
न त्वं लभसि आलम्प, भुसमुट्ठिं [थुसमुट्ठिं (स्या॰), सत्तुमुट्ठिं (सी॰ पी॰)] कुतो धनं’’॥
‘‘खराजिनो जटी दुम्मी [रुम्मी (सी॰ स्या॰ पी॰)], दित्तो परिसमागतो।
यो त्वं एवं गतं नागं, अविसो अतिमञ्ञसि॥
‘‘आसज्ज खो नं जञ्ञासि, पुण्णं उग्गस्स तेजसो।
मञ्ञे तं भस्मरासिंव, खिप्पमेसो करिस्सति’’॥
‘‘सिया विसं सिलुत्तस्स, देड्डुभस्स सिलाभुनो।
नेव लोहितसीसस्स, विसं नागस्स विज्जति’’॥
‘‘सुतमेतं अरहतं, सञ्ञतानं तपस्सिनं।
इध दानानि दत्वान, सग्गं गच्छन्ति दायका।
जीवन्तो देहि दानानि, यदि ते अत्थि दातवे॥
‘‘अयं नागो महिद्धिको, तेजस्सी दुरतिक्कमो।
तेन तं डंसयिस्सामि, सो तं भस्मं करिस्सति’’॥
‘‘मयापेतं सुतं सम्म, सञ्ञतानं तपस्सिनं।
इध दानानि दत्वान, सग्गं गच्छन्ति दायका।
त्वमेव देहि जीवन्तो, यदि ते अत्थि दातवे॥
‘‘अयं अजमुखी [अच्चिमुखी (सी॰ स्या॰ पी॰)] नाम, पुण्णा उग्गस्स तेजसो।
ताय तं डंसयिस्सामि, सा तं भस्मं करिस्सति’’॥
‘‘या धीता धतरट्ठस्स, वेमाता भगिनी मम।
सा तं डंसत्वजमुखी [सा दिस्सतु अच्चिमुखी (सी॰ पी॰)], पुण्णा उग्गस्स तेजसो’’॥
‘‘छमायं चे निसिञ्चिस्सं, ब्रह्मदत्त विजानहि।
तिणलतानि ओसध्यो, उस्सुस्सेय्युं असंसयं॥
‘‘उद्धं चे पातयिस्सामि, ब्रह्मदत्त विजानहि।
सत्त वस्सानियं देवो, न वस्से न हिमं पते॥
‘‘उदके चे निसिञ्चिस्सं, ब्रह्मदत्त विजानहि।
यावन्तोदकजा [यावता ओदका (सी॰), यावता उदकजा (पी॰)] पाणा, मरेय्युं मच्छकच्छपा’’॥
‘‘लोक्यं सजन्तं उदकं, पयागस्मिं पतिट्ठितं।
कोमं अज्झोहरी भूतो, ओगाळ्हं यमुनं नदिं’’॥
‘‘यदेस लोकाधिपती यसस्सी, बाराणसिं पक्रिय [पकिरपरी (सी॰ पी॰), पकिरहरी (स्या॰)] समन्ततो।
तस्साह पुत्तो उरगूसभस्स, सुभोगोति मं ब्राह्मण वेदयन्ति’’॥
‘‘सचे हि पुत्तो उरगूसभस्स, कासिस्स [कंसस्स (सी॰ पी॰)] रञ्ञो अमराधिपस्स।
महेसक्खो अञ्ञतरो पिता ते, मच्चेसु माता पन ते अतुल्या।
न तादिसो अरहति ब्राह्मणस्स, दासम्पि ओहारितुं [ओहातुं (सी॰ पी॰)] महानुभावो’’॥
‘‘रुक्खं निस्साय विज्झित्थो, एणेय्यं पातुमागतं।
सो विद्धो दूरमचरि [दूर’मसरा (सी॰ पी॰)], सरवेगेन सीघवा [सेखवा (सी॰ पी॰), पेक्खवा (स्या॰ क॰)]॥
‘‘तं त्वं पतितमद्दक्खि, अरञ्ञस्मिं ब्रहावने।
समं सकाजमादाय, सायं निग्रोधुपागमि॥
‘‘सुकसाळिकसङ्घुट्ठं, पिङ्गलं [पिङ्गियं (सी॰ स्या॰ पी॰)] सन्थतायुतं।
कोकिलाभिरुदं रम्मं, धुवं हरितसद्दलं॥
‘‘तत्थ ते सो पातुरहु, इद्धिया यससा जलं।
महानुभावो भाता मे, कञ्ञाहि परिवारितो॥
‘‘सो तेन परिचिण्णो त्वं, सब्बकामेहि तप्पितो।
अदुट्ठस्स तुवं दुब्भि, तं ते वेरं इधागतं॥
‘‘खिप्पं गीवं पसारेहि, न ते दस्सामि जीवितं।
भातु परिसरं वेरं, छेदयिस्सामि ते सिरं’’॥
‘‘अज्झायको याचयोगी, आहुतग्गि च ब्राह्मणो।
एतेहि तीहि ठानेहि, अवज्झो होति [भवति (सी॰ स्या॰ पी॰)] ब्राह्मणो’’॥
‘‘यं पूरं धतरट्ठस्स, ओगाळ्हं यमुनं नदिं।
जोतते सब्बसोवण्णं, गिरिमाहच्च यामुनं॥
‘‘तत्थ ते पुरिसब्यग्घा, सोदरिया मम भातरो।
यथा ते तत्थ वक्खन्ति, तथा हेस्ससि ब्राह्मण’’॥
‘‘अनित्तरा इत्तरसम्पयुत्ता, यञ्ञा च वेदा च सुभोगलोके।
तदग्गरय्हञ्हि विनिन्दमानो, जहाति वित्तञ्च सतञ्च धम्मं॥
‘‘अज्झेनमरिया पथविं जनिन्दा, वेस्सा कसिं पारिचरियञ्च सुद्दा।
उपागु पच्चेकं यथापदेसं, कताहु एते वसिनाति आहु’’॥
‘‘धाता विधाता वरुणो कुवेरो, सोमो यमो चन्दिमा वायु सूरियो।
एतेपि यञ्ञं पुथुसो यजित्वा, अज्झायकानं अथो सब्बकामे॥
‘‘विकासिता चापसतानि पञ्च, यो अज्जुनो बलवा भीमसेनो।
सहस्सबाहु असमो पथब्या, सोपि तदा मादहि जातवेदं’’॥
‘‘यो ब्राह्मणे भोजयि दीघरत्तं, अन्नेन पानेन यथानुभावं।
पसन्नचित्तो अनुमोदमानो, सुभोग देवञ्ञतरो अहोसि’’॥
‘‘महासनं देवमनोमवण्णं, यो सप्पिना असक्खि भोजेतुमग्गिं [जेतुमग्गिं (सी॰ पी॰)]।
स यञ्ञतन्तं वरतो यजित्वा, दिब्बं गतिं मुचलिन्दज्झगच्छि’’॥
‘‘महानुभावो वस्ससहस्सजीवी, यो पब्बजी दस्सनेय्यो उळारो।
हित्वा अपरियन्तरट्ठं [रथं (सी॰ पी॰)] ससेनं, राजा दुदीपोपि जगाम [दुदीपोपज्झगामि (स्या॰)] सग्गं’’॥
‘‘यो सागरन्तं सागरो विजित्वा, यूपं सुभं सोण्णमयं [सोवण्णमयं (स्या॰ क॰)] उळारं।
उस्सेसि वेस्सानरमादहानो, सुभोग देवञ्ञतरो अहोसि॥
‘‘यस्सानुभावेन सुभोग गङ्गा, पवत्तथ [पवत्तति (स्या॰ क॰)] दधिसन्निसिन्नं [दधिसन्न (सी॰ पी॰)] समुद्दं।
सलोमपादो परिचरियमग्गिं, अङ्गो सहस्सक्खपुरज्झगच्छि’’॥
‘‘महिद्धिको देववरो यसस्सी, सेनापति तिदिवे वासवस्स।
सो सोमयागेन मलं विहन्त्वा, सुभोग देवञ्ञतरो अहोसि’’॥
‘‘अकारयि लोकमिमं परञ्च, भागीरथिं हिमवन्तञ्च गिज्झं [गिज्झं (स्या॰ क॰), विञ्झं (?)]।
यो इद्धिमा देववरो यसस्सी, सोपि तदा आदहि जातवेदं॥
‘‘मालागिरी हिमवा यो च गिज्झो [विज्झो (क॰), विज्झा (स्या॰)], सुदस्सनो निसभो कुवेरु [काकनेरु (सी॰ पी॰), काकवेरु (स्या॰)]।
एते च अञ्ञे च नगा महन्ता, चित्या कता यञ्ञकरेहि माहु’’॥
‘‘अज्झायकं मन्तगुणूपपन्नं, तपस्सिनं याचयोगोतिधाहु [तिचाह (सी॰ पी॰), ति चाहु (क॰)]।
तीरे समुद्दस्सुदकं सजन्तं [सिञ्चन्तं (क॰)], सागरोज्झोहरि तेनपेय्यो॥
‘‘आयागवत्थूनि पुथू पथब्या, संविज्जन्ति ब्राह्मणा वासवस्स।
पुरिमं दिसं पच्छिमं दक्खिणुत्तरं, संविज्जमाना जनयन्ति वेदं’’॥
‘‘कली हि धीरान कटं मगानं, भवन्ति वेदज्झगतानरिट्ठ।
मरीचिधम्मं असमेक्खितत्ता, मायागुणा नातिवहन्ति पञ्ञं॥
‘‘वेदा न ताणाय भवन्ति दस्स, मित्तद्दुनो भूनहुनो नरस्स।
न तायते परिचिण्णो च अग्गि, दोसन्तरं मच्चमनरियकम्मं॥
‘‘सब्बञ्च मच्चा सधनं सभोगं [सधना सभोगा (सी॰ स्या॰ पी॰ क॰)], आदीपितं दारु तिणेन मिस्सं।
दहं न तप्पे [न तप्पे अग्गि (क॰)] असमत्थतेजो, को तं सुभिक्खं द्विरसञ्ञु कयिरा [दिरसञ्ञ कुरिया (सी॰), दिरसञ्ञु कुरिया (पी॰)]॥
‘‘यथापि खीरं विपरिणामधम्मं, दधि भवित्वा नवनीतम्पि होति।
एवम्पि अग्गि विपरिणामधम्मो, तेजो समोरोहती योगयुत्तो॥
‘‘न दिस्सती अग्गिमनुप्पविट्ठो, सुक्खेसु कट्ठेसु नवेसु चापि।
नामत्थमानो [नामन्थमानो (सी॰ पी॰)] अरणीनरेन, नाकम्मुना जायति जातवेदो॥
‘‘सचे हि अग्गि अन्तरतो वसेय्य, सुक्खेसु कट्ठेसु नवेसु चापि।
सब्बानि सुस्सेय्यु वनानि लोके, सुक्खानि कट्ठानि च पज्जलेय्युं॥
‘‘करोति चे दारुतिणेन पुञ्ञं, भोजं नरो धूमसिखिं पतापवं।
अङ्गारिका लोणकरा च सूदा, सरीरदाहापि करेय्यु पुञ्ञं॥
‘‘अथ चे हि एते न करोन्ति पुञ्ञं, अज्झेनमग्गिं इध तप्पयित्वा।
न कोचि लोकस्मिं करोति पुञ्ञं, भोजं नरो धूमसिखिं पतापवं॥
‘‘कथञ्हि लोकापचितो समानो, अमनुञ्ञगन्धं बहूनं अकन्तं।
यदेव मच्चा परिवज्जयन्ति, तदप्पसत्थं द्विरसञ्ञु भुञ्जे॥
‘‘सिखिम्पि देवेसु वदन्ति हेके, आपं मिलक्खू [मिलक्खा (सी॰ पी॰)] पन देवमाहु।
सब्बेव एते वितथं भणन्ति [गण्हन्ति (क॰)], अग्गी न देवञ्ञतरो न चापो॥
‘‘अनिन्द्रियबद्धमसञ्ञकायं [निरिन्द्रियं अन्तं असञ्ञकायं (सी॰ पी॰), अनिद्रियं सन्तमसञ्ञकायं (स्या॰)], वेस्सानरं कम्मकरं पजानं।
परिचरिय मग्गिं सुगतिं कथं वजे, पापानि कम्मानि पकुब्बमानो [पकूब्बमानो (स्या॰ क॰)]॥
‘‘सब्बाभिभू ताहुध जीविकत्था, अग्गिस्स ब्रह्मा परिचारकोति।
सब्बानुभावी च वसी किमत्थं, अनिम्मितो निम्मितं वन्दितस्स॥
‘‘हस्सं अनिज्झानखमं अतच्छं, सक्कारहेतु पकिरिंसु पुब्बे।
ते लाभसक्कारे अपातुभोन्ते, सन्धापिता [सन्थम्भिता (सी॰ पी॰), सन्धाभिता (स्या॰), सन्तापिता (क॰)] जन्तुभि सन्तिधम्मं॥
‘‘अज्झेनमरिया पथविं जनिन्दा, वेस्सा कसिं पारिचरियञ्च सुद्दा।
उपागु पच्चेकं यथापदेसं, कताहु एते वसिनाति आहु॥
‘‘एतञ्च सच्चं वचनं भवेय्य, यथा इदं भासितं ब्राह्मणेहि।
नाखत्तियो जातु लभेथ रज्जं, नाब्राह्मणो मन्तपदानि सिक्खे।
नाञ्ञत्र वेस्सेहि कसिं करेय्य, सुद्दो न मुच्चे परपेसनाय [परपेस्सिताय (सी॰ पी॰)]॥
‘‘यस्मा च एतं वचनं अभूतं, मुसाविमे ओदरिया भणन्ति।
तदप्पपञ्ञा अभिसद्दहन्ति, पस्सन्ति तं पण्डिता अत्तनाव॥
‘‘खत्या हि वेस्सानं [खत्ता न वेस्सा न (सी॰ पी॰)] बलिं हरन्ति, आदाय सत्थानि चरन्ति ब्राह्मणा।
तं तादिसं सङ्खुभितं पभिन्नं, कस्मा ब्रह्मा नुज्जु करोति लोकं॥
‘‘सचे हि सो इस्सरो सब्बलोके, ब्रह्मा बहूभूतपती [ब्रह्मपहू भूतपती (स्या॰)] पजानं।
किं सब्बलोकं विदही अलक्खिं, किं सब्बलोकं न सुखिं अकासि॥
‘‘सचे हि सो इस्सरो सब्बलोके, ब्रह्मा बहूभूतपती पजानं।
माया मुसावज्जमदेन [मुसावञ्चनपदेन (क॰)] चापि, लोकं अधम्मेन किमत्थमकारि [किमत्थ’कासि (सी॰ पी॰), किमत्थकारी (स्या॰)]॥
‘‘सचे हि सो इस्सरो सब्बलोके, ब्रह्मा बहूभूतपती पजानं।
अधम्मिको भूतपती अरिट्ठ, धम्मे सति यो विदही अधम्मं॥
‘‘कीटा पटङ्गा उरगा च भेका [भिङ्गा (स्या॰)], हन्त्वा किमी सुज्झति मक्खिका च।
एतेपि धम्मा अनरियरूपा, कम्बोजकानं वितथा बहूनं॥
‘‘सचे हि सो सुज्झति यो हनाति, हतोपि सो सग्गमुपेति ठानं।
भोवादि भोवादिन मारयेय्युं [मारभेय्युं (क॰)], ये चापि तेसं अभिसद्दहेय्युं॥
‘‘नेव मिगा न पसू नोपि गावो, आयाचन्ति अत्तवधाय केचि।
विप्फन्दमाने इध जीविकत्था, यञ्ञेसु पाणे पसुमारभन्ति [माहरन्ति (सी॰ स्या॰ पी॰)]॥
‘‘यूपुस्सने [यूपस्स ते (सी॰), यूपस्स ने (पी॰)] पसुबन्धे च बाला, चित्तेहि वण्णेहि मुखं नयन्ति।
अयं ते यूपो कामदुहो परत्थ, भविस्सति सस्सतो सम्पराये॥
‘‘सचे च यूपे मणिसङ्खमुत्तं, धञ्ञं धनं रजतं जातरूपं।
सुक्खेसु कट्ठेसु नवेसु चापि, सचे दुहे तिदिवे सब्बकामे।
तेविज्जसङ्घाव पुथू यजेय्युं, अब्राह्मणं [न ब्राह्मणा (सी॰ स्या॰)] कञ्चि न याजयेय्युं॥
‘‘कुतो च यूपे मणिसङ्खमुत्तं, धञ्ञं धनं रजतं जातरूपं।
सुक्खेसु कट्ठेसु नवेसु चापि, कुतो दुहे तिदिवे सब्बकामे॥
‘‘सठा च लुद्दा च पलुद्धबाला [उपलद्धबाला (सी॰ पी॰)], चित्तेहि वण्णेहि मुखं नयन्ति।
आदाय अग्गिं मम देहि वित्तं, ततो सुखी होहिसि सब्बकामे॥
‘‘तमग्गिहुत्तं सरणं पविस्स, चित्तेहि वण्णेहि मुखं नयन्ति।
ओरोपयित्वा केसमस्सुं नखञ्च, वेदेहि वित्तं अतिगाळ्हयन्ति [अतिगाळयन्ति (सी॰ पी॰)]॥
‘‘काका उलूकंव रहो लभित्वा, एकं समानं बहुका समेच्च।
अन्नानि भुत्वा कुहका कुहित्वा, मुण्डं करित्वा यञ्ञपथोस्सजन्ति॥
‘‘एवञ्हि सो वञ्चितो ब्राह्मणेहि, एको समानो बहुका [बहुही (सी॰)] समेच्च।
ते योगयोगेन विलुम्पमाना, दिट्ठं अदिट्ठेन धनं हरन्ति॥
‘‘अकासिया राजूहिवानुसिट्ठा, तदस्स आदाय धनं हरन्ति।
ते तादिसा चोरसमा असन्ता, वज्झा न हञ्ञन्ति अरिट्ठ लोके॥
‘‘इन्दस्स बाहारसि दक्खिणाति, यञ्ञेसु छिन्दन्ति पलासयट्ठिं।
तं चेपि सच्चं मघवा छिन्नबाहु, केनस्स इन्दो असुरे जिनाति॥
‘‘तञ्चेव तुच्छं मघवा समङ्गी, हन्ता अवज्झो परमो स देवो [सुदेवो (स्या॰ क॰)]।
मन्ता इमे ब्राह्मणा तुच्छरूपा, सन्दिट्ठिका वञ्चना एस लोके॥
‘‘मालागिरि हिमवा यो च गिज्झो, सुदस्सनो निसभो कुवेरु।
एते च अञ्ञे च नगा महन्ता, चित्या कता यञ्ञकरेहि माहु॥
‘‘यथापकारानि हि इट्ठकानि, चित्या कता यञ्ञकरेहि माहु।
न पब्बता होन्ति तथापकारा, अञ्ञा दिसा अचला तिट्ठसेला॥
‘‘न इट्ठका होन्ति सिला चिरेन [चिरेनपि (सी॰ पी॰)], न तत्थ सञ्जायति अयो न लोहं।
यञ्ञञ्च एतं परिवण्णयन्ता, चित्या कता यञ्ञकरेहि माहु॥
‘‘अज्झायकं मन्तगुणूपपन्नं, तपस्सिनं याचयोगोतिधाहु।
तीरे समुद्दस्सुदकं सजन्तं, तं सागरोज्झोहरि तेनपेय्यो॥
‘‘परोसहस्सम्पि समन्तवेदे, मन्तूपपन्ने नदियो वहन्ति।
न तेन ब्यापन्नरसूदका न, कस्मा समुद्दो अतुलो अपेय्यो॥
‘‘ये केचि कूपा इध जीवलोके, लोणूदका कूपखणेहि खाता।
न ब्राह्मणज्झोहरणेन [ब्राह्मणज्झोहरि तेन (क॰)] तेसु, आपो अपेय्यो द्विरसञ्ञु माहु॥
‘‘पुरे पुरत्था का कस्स भरिया, मनो मनुस्सं अजनेसि पुब्बे।
तेनापि धम्मेन न कोचि हीनो, एवम्पि वोस्सग्गविभङ्गमाहु [वोस्सग्गविभागमाहु (सी॰)]॥
‘‘चण्डालपुत्तोपि अधिच्च वेदे, भासेय्य मन्ते कुसलो मतीमा [मुतीमा (सी॰ पी॰)]।
न तस्स मुद्धापि फलेय्य सत्तधा, मन्ता इमे अत्तवधाय कता [कत्त (सी॰ पी॰)]॥
‘‘वाचाकता गिद्धिकता [गिद्धिगता (क॰)] गहीता, दुम्मोचया कब्यपथानुपन्ना।
बालान चित्तं विसमे निविट्ठं, तदप्पपञ्ञा अभिसद्दहन्ति॥
‘‘सीहस्स ब्यग्घस्स च दीपिनो च, न विज्जती पोरिसियंबलेन।
मनुस्सभावो च गवंव पेक्खो, जाती हि तेसं असमा समाना [समानं (स्या॰ क॰)]॥
‘‘सचे च राजा पथविं विजित्वा, सजीववा अस्सवपारिसज्जो।
सयमेव सो सत्तुसङ्घं विजेय्य, तस्सप्पजा निच्चसुखी [निच्चसुखा (पी॰)] भवेय्य॥
‘‘खत्तियमन्ता च तयो च वेदा, अत्थेन एते समका भवन्ति।
तेसञ्च अत्थं अविनिच्छिनित्वा, न बुज्झती ओघपथंव छन्नं॥
‘‘खत्तियमन्ता च तयो च वेदा, अत्थेन एते समका भवन्ति।
लाभो अलाभो अयसो यसो च, सब्बेव तेसं चतुन्नञ्च [सब्बे ते सब्बेसं चतुन्न (सी॰ पी॰)] धम्मा॥
‘‘यथापि इब्भा धनधञ्ञहेतु, कम्मानि करोन्ति [कारेन्ति (सी॰ स्या॰ पी॰)] पुथू पथब्या।
तेविज्जसङ्घा च तथेव अज्ज, कम्मानि करोन्ति [कारेन्ति (सी॰ स्या॰ पी॰)] पुथू पथब्या॥
‘‘इब्भेहि ये ते [एते (सी॰ स्या॰ पी॰)] समका भवन्ति, निच्चुस्सुका कामगुणेसु युत्ता।
कम्मानि करोन्ति [कारेन्ति (सी॰ स्या॰ पी॰)] पुथू पथब्या, तदप्पपञ्ञा द्विरसञ्ञुरा ते’’॥
‘‘कस्स भेरी मुदिङ्गा च, सङ्खापणवदिन्दिमा।
पुरतो पटिपन्नानि, हासयन्ता रथेसभं॥
‘‘कस्स कञ्चनपट्टेन, पुथुना विज्जुवण्णिना।
युवा कलापसन्नद्धो, को एति सिरिया जलं॥
‘‘उक्कामुखपहट्ठंव , खदिरङ्गारसन्निभं।
मुखञ्च रुचिरा भाति, को एति सिरिया जलं॥
‘‘कस्स जम्बोनदं छत्तं, ससलाकं मनोरमं।
आदिच्चरंसावरणं, को एति सिरिया जलं॥
‘‘कस्स अङ्गं [अङ्कं (सी॰ पी॰)] परिग्गय्ह, वाळबीजनिमुत्तमं।
उभतो वरपुञ्ञस्स [चरते वरपञ्ञस्स (सी॰ पी॰)], मुद्धनि उपरूपरि॥
‘‘कस्स पेखुणहत्थानि, चित्रानि च मुदूनि च।
कञ्चनमणिदण्डानि [तपञ्ञमणिदण्डानि (सी॰ पी॰), सुवण्णमणिदण्डानि (स्या॰ क॰)], चरन्ति दुभतो मुखं॥
‘‘खदिरङ्गारवण्णाभा, उक्कामुखपहंसिता।
कस्सेते कुण्डला वग्गू, सोभन्ति दुभतो मुखं॥
‘‘कस्स वातेन छुपिता, निद्धन्ता मुदुकाळका [मुदुकाळकं (सी॰), मुदु काळिका (स्या॰)]।
सोभयन्ति नलाटन्तं, नभा विज्जुरिवुग्गता॥
‘‘कस्स एतानि अक्खीनि, आयतानि पुथूनि च।
को सोभति विसालक्खो, कस्सेतं उण्णजं मुखं॥
‘‘कस्सेते लपनजाता [लपनजा सुद्धा (सी॰ पी॰)], सुद्धा सङ्खवरूपमा।
भासमानस्स सोभन्ति, दन्ता कुप्पिलसादिसा॥
‘‘कस्स लाखारससमा, हत्थपादा सुखेधिता।
को सो बिम्बोट्ठसम्पन्नो, दिवा सूरियोव भासति॥
‘‘हिमच्चये हिमवति [हेमवतो (सी॰ स्या॰ पी॰)], महासालोव पुप्फितो।
को सो ओदातपावारो, जयं इन्दोव सोभति॥
‘‘सुवण्णपीळकाकिण्णं , मणिदण्डविचित्तकं।
को सो परिसमोगय्ह, ईसं खग्गं पमुञ्चति [ईसो खग्गंव मुञ्चति (सी॰ पी॰), भन्ते खग्गं पमुञ्चति (स्या॰)]॥
‘‘सुवण्णविकता चित्ता, सुकता चित्तसिब्बना [सिब्बिनी (स्या॰ क॰)]।
को सो ओमुञ्चते पादा, नमो कत्वा महेसिनो’’॥
‘‘धतरट्ठा हि ते नागा, इद्धिमन्तो यसस्सिनो।
समुद्दजाय उप्पन्ना, नागा एते महिद्धिका’’ति॥
भूरिदत्तजातकं छट्ठं।
५४४. चन्दकुमारजातकं (७)
‘‘राजासि लुद्दकम्मो, एकराजा पुप्फवतीया।
सो पुच्छि ब्रह्मबन्धुं, खण्डहालं पुरोहितं मूळ्हं॥
‘सग्गान मग्गमाचिक्ख [सग्गमग्गमाचिक्ख (सी॰ पी॰)], त्वंसि ब्राह्मण धम्मविनयकुसलो।
यथा इतो वजन्ति सुगतिं, नरा पुञ्ञानि कत्वान’॥
‘अतिदानं ददित्वान, अवज्झे देव घातेत्वा।
एवं वजन्ति सुगतिं, नरा पुञ्ञानि कत्वान’॥
‘किं पन तं अतिदानं, के च अवज्झा इमस्मि लोकस्मिं।
एतञ्च खो नो अक्खाहि, यजिस्सामि ददामि [यजिस्साम ददाम (सी॰ पी॰)] दानानि’॥
‘पुत्तेहि देव यजितब्बं, महेसीहि नेगमेहि च।
उसभेहि आजानियेहि चतूहि, सब्बचतुक्केन देव यजितब्बं’’’॥
‘‘तं सुत्वा अन्तेपुरे, कुमारा महेसियो च हञ्ञन्तु।
एको अहोसि निग्घोसो, भिस्मा अच्चुग्गतो सद्दो’’॥
‘‘गच्छथ वदेथ कुमारे, चन्दं सूरियञ्च भद्दसेनञ्च।
सूरञ्च वामगोत्तञ्च, पचुरा [पसुरा (सी॰ पी॰ क॰)] किर होथ यञ्ञत्थाय॥
‘‘कुमारियोपि वदेथ, उपसेनं [उपसेनिं (सी॰), उपसेणिं (पी॰)] कोकिलञ्च मुदितञ्च।
नन्दञ्चापि कुमारिं, पचुरा [पसुरा (सी॰ पी॰ क॰)] किर होथ यञ्ञत्थाय॥
‘‘विजयम्पि मय्हं महेसिं, एरावतिं [एकपतिं (पी॰), एरापतिं (क॰)] केसिनिं सुनन्दञ्च।
लक्खणवरूपपन्ना, पचुरा किर होथ यञ्ञत्थाय॥
‘‘गहपतयो च वदेथ, पुण्णमुखं भद्दियं सिङ्गालञ्च।
वड्ढञ्चापि गहपतिं, पचुरा किर होथ यञ्ञत्थाय’’॥
‘‘ते तत्थ गहपतयो, अवोचिसुं समागता पुत्तदारपरिकिण्णा।
सब्बेव सिखिनो देव करोहि, अथ वा नो दासे सावेहि’’॥
‘‘अभयंकरम्पि मे हत्थिं, नाळागिरिं अच्चुग्गतं वरुणदन्तं [नाळागिरिं अच्चुतं वरुणदन्तं (सी॰), राजगिरिं अच्चुतवरुणदन्तं (पी॰)]।
आनेथ खो ने खिप्पं, यञ्ञत्थाय भविस्सन्ति॥
‘‘अस्सरतनम्पि [अस्सतरम्पि (सी॰ पी॰), अस्सरतनम्पि मे (स्या॰)] केसिं, सुरामुखं पुण्णकं विनतकञ्च।
आनेथ खो ने खिप्पं, यञ्ञत्थाय भविस्सन्ति॥
‘‘उसभम्पि [उसभम्पि मे (स्या॰)] यूथपतिं अनोजं, निसभं गवम्पतिं तेपि मय्हं आनेथ।
समूह [समुपा (सी॰ पी॰), सम्मुखा (स्या॰)] करोन्तु सब्बं, यजिस्सामि ददामि दानानि॥
‘‘सब्बं [सब्बम्पि (स्या॰)] पटियादेथ, यञ्ञं पन उग्गतम्हि सूरियम्हि।
आणापेथ च कुमारे [आणापेथ चन्दकुमारे (स्या॰ क॰)], अभिरमन्तु इमं रत्तिं॥
‘‘सब्बं [सब्बम्पि (स्या॰)] उपट्ठपेथ, यञ्ञं पन उग्गतम्हि सूरियम्हि।
वदेथ दानि कुमारे, अज्ज खो [वो (पी॰)] पच्छिमा रत्ति’’॥
‘‘तंतं माता अवच, रोदन्ती आगन्त्वा विमानतो।
यञ्ञो किर ते पुत्त, भविस्सति चतूहि पुत्तेहि’’॥
‘‘सब्बेपि मय्हं पुत्ता चत्ता, चन्दस्मिं हञ्ञमानस्मिं।
पुत्तेहि यञ्ञं यजित्वान, सुगतिं सग्गं गमिस्सामि’’॥
‘‘मा तं [मा (सी॰ पी॰)] पुत्त सद्दहेसि, सुगति किर होति पुत्तयञ्ञेन।
निरयानेसो मग्गो, नेसो मग्गो हि सग्गानं॥
‘‘दानानि देहि कोण्डञ्ञ, अहिंसा सब्बभूतभब्यानं’’।
एस मग्गो सुगतिया, न च मग्गो पुत्तयञ्ञेन’’॥
‘‘आचरियानं वचना, घातेस्सं चन्दञ्च सूरियञ्च।
पुत्तेहि यञ्ञं [पुत्तेहि (सी॰ स्या॰ पी॰)] यजित्वान दुच्चजेहि, सुगतिं सग्गं गमिस्सामि’’॥
‘‘तंतं पितापि अवच, वसवत्ती ओरसं सकं पुत्तं।
यञ्ञो किर ते पुत्त, भविस्सति चतूहि पुत्तेहि’’॥
‘‘सब्बेपि मय्हं पुत्ता चत्ता, चन्दस्मिं हञ्ञमानस्मिं।
पुत्तेहि यञ्ञं यजित्वान, सुगतिं सग्गं गमिस्सामि’’॥
‘‘मा तं पुत्त सद्दहेसि, सुगति किर होति पुत्तयञ्ञेन।
निरयानेसो मग्गो, नेसो मग्गो हि सग्गानं॥
‘‘दानानि देहि कोण्डञ्ञ, अहिंसा सब्बभूतभब्यानं।
एस मग्गो सुगतिया, न च मग्गो पुत्तयञ्ञेन’’॥
‘‘आचरियानं वचना, घातेस्सं चन्दञ्च सूरियञ्च।
पुत्तेहि यञ्ञं यजित्वान दुच्चजेहि, सुगतिं सग्गं गमिस्सामि’’॥
‘‘दानानि देहि कोण्डञ्ञ, अहिंसा सब्बभूतभब्यानं।
पुत्तपरिवुतो तुवं, रट्ठं जनपदञ्च पालेहि’’॥
‘‘मा नो देव अवधि, दासे नो देहि खण्डहालस्स।
अपि निगळबन्धकापि, हत्थी अस्से च पालेम॥
‘‘मा नो देव अवधि, दासे नो देहि खण्डहालस्स।
अपि निगळबन्धकापि, हत्थिछकणानि उज्झेम॥
‘‘मा नो देव अवधि, दासे नो देहि खण्डहालस्स।
अपि निगळबन्धकापि, अस्सछकणानि उज्झेम॥
‘‘मा नो देव अवधि, दासे नो देहि खण्डहालस्स [इदं पदं सी॰ पी॰ पोत्थकेसु नत्थि]।
यस्स होन्ति तव कामा, अपि रट्ठा पब्बाजिता।
भिक्खाचरियं चरिस्साम’’॥
‘‘दुक्खं खो मे जनयथ, विलपन्ता जीवितस्स कामा हि।
मुञ्चेथ [मुञ्चथ (सी॰ पी॰)] दानि कुमारे, अलम्पि मे होतु पुत्तयञ्ञेन’’॥
‘‘पुब्बेव खोसि मे वुत्तो, दुक्करं दुरभिसम्भवञ्चेतं।
अथ नो उपक्खटस्स यञ्ञस्स, कस्मा करोसि विक्खेपं॥
‘‘सब्बे वजन्ति सुगतिं, ये यजन्ति येपि याजेन्ति।
ये चापि अनुमोदन्ति, यजन्तानं एदिसं महायञ्ञं’’॥
‘‘अथ किस्स जनो [च नो (सी॰ स्या॰ पी॰)] पुब्बे, सोत्थानं ब्राह्मणे अवाचेसि।
अथ नो अकारणस्मा, यञ्ञत्थाय देव घातेसि॥
‘‘पुब्बेव नो दहरकाले [दहरके समाने (सी॰ पी॰)], न हनेसि [न मारेसि (सी॰ पी॰)] न घातेसि।
दहरम्हा योब्बनं पत्ता, अदूसका तात हञ्ञाम॥
‘‘हत्थिगते अस्सगते, सन्नद्धे पस्स नो महाराज।
युद्धे वा युज्झमाने वा, न हि मादिसा सूरा होन्ति यञ्ञत्थाय॥
‘‘पच्चन्ते वापि कुपिते, अटवीसु वा मादिसे नियोजेन्ति।
अथ नो अकारणस्मा, अभूमियं तात हञ्ञाम॥
‘‘यापि हि ता सकुणियो, वसन्ति तिणघरानि कत्वान।
तासम्पि पिया पुत्ता, अथ नो त्वं देव घातेसि॥
‘‘मा तस्स सद्दहेसि, न मं खण्डहालो घातेय्य।
ममञ्हि सो घातेत्वान, अनन्तरा तम्पि देव घातेय्य॥
‘‘गामवरं निगमवरं ददन्ति, भोगम्पिस्स महाराज।
अथग्गपिण्डिकापि, कुले कुले हेते भुञ्जन्ति॥
‘‘तेसम्पि तादिसानं, इच्छन्ति दुब्भितुं महाराज।
येभुय्येन एते, अकतञ्ञुनो ब्राह्मणा देव॥
‘‘मा नो देव अवधि, दासे नो देहि खण्डहालस्स।
अपि निगळबन्धकापि, हत्थी अस्से च पालेम॥
‘‘मा नो देव अवधि, दासे नो देहि खण्डहालस्स।
अपि निगळबन्धकापि, हत्थिछकणानि उज्झेम॥
‘‘मा नो देव अवधि, दासे नो देहि खण्डहालस्स।
अपि निगळबन्धकापि, अस्सछकणानि उज्झेम॥
‘‘मा नो देव अवधि, दासे नो देहि खण्डहालस्स।
यस्स होन्ति तव कामा, अपि रट्ठा पब्बाजिता।
भिक्खाचरियं चरिस्साम’’॥
‘‘दुक्खं खो मे जनयथ, विलपन्ता जीवितस्स कामा हि।
मुञ्चेथ दानि कुमारे, अलम्पि मे होतु पुत्तयञ्ञेन’’॥
‘‘पुब्बेव खोसि मे वुत्तो, दुक्करं दुरभिसम्भवञ्चेतं।
अथ नो उपक्खटस्स यञ्ञस्स, कस्मा करोसि विक्खेपं॥
‘‘सब्बे वजन्ति सुगतिं, ये यजन्ति येपि याजेन्ति।
ये चापि अनुमोदन्ति, यजन्तानं एदिसं महायञ्ञं’’॥
‘‘यदि किर यजित्वा पुत्तेहि, देवलोकं इतो चुता यन्ति।
ब्राह्मणो ताव यजतु, पच्छापि यजसि तुवं राजा॥
‘‘यदि किर यजित्वा पुत्तेहि, देवलोकं इतो चुता यन्ति।
एस्वेव खण्डहालो, यजतं सकेहि पुत्तेहि॥
‘‘एवं जानन्तो खण्डहालो, किं पुत्तके न घातेसि।
सब्बञ्च ञातिजनं, अत्तानञ्च न घातेसि॥
‘‘सब्बे वजन्ति निरयं, ये यजन्ति येपि याजेन्ति।
ये चापि अनुमोदन्ति, यजन्तानं एदिसं महायञ्ञं॥
[अयं गाथा सी॰ स्या॰ पी॰ पोत्थकेसु न दिस्सति] ‘‘सचे हि सो सुज्झति यो हनाति, हतोपि सो सग्गमुपेति ठानं।
भोवादि भोवादिन मारयेय्युं, ये चापि तेसं अभिसद्दहेय्युं’’ [अयं गाथा सी॰ स्या॰ पी॰ पोत्थकेसु न दिस्सति]॥
‘‘कथञ्च किर पुत्तकामायो, गहपतयो घरणियो च।
नगरम्हि न उपरवन्ति राजानं, मा घातयि ओरसं पुत्तं॥
‘‘कथञ्च किर पुत्तकामायो, गहपतयो घरणियो च।
नगरम्हि न उपरवन्ति राजानं, मा घातयि अत्रजं पुत्तं॥
‘‘रञ्ञो चम्हि अत्थकामो, हितो च सब्बजनपदस्स [सब्बदा जनपदस्स (सी॰ पी॰)]।
न कोचि अस्स पटिघं, मया जानपदो न पवेदेति’’॥
‘‘गच्छथ वो घरणियो, तातञ्च वदेथ खण्डहालञ्च।
मा घातेथ कुमारे, अदूसके सीहसङ्कासे॥
‘‘गच्छथ वो घरणियो, तातञ्च वदेथ खण्डहालञ्च।
मा घातेथ कुमारे, अपेक्खिते सब्बलोकस्स’’॥
‘‘यं नूनाहं जायेय्यं, रथकारकुलेसु वा।
पुक्कुसकुलेसु वा वेस्सेसु वा जायेय्यं।
न हज्ज मं राज यञ्ञे [यञ्ञत्थाय (सी॰ पी॰)] घातेय्य’’॥
‘‘सब्बा सीमन्तिनियो गच्छथ, अय्यस्स खण्डहालस्स।
पादेसु निपतथ, अपराधाहं न पस्सामि॥
‘‘सब्बा सीमन्तिनियो गच्छथ, अय्यस्स खण्डहालस्स।
पादेसु निपतथ, किन्ते भन्ते मयं अदूसेम’’॥
‘‘कपणा [कपणं (सी॰ पी॰)] विलपति सेला, दिस्वान भातरे [भातरो (सी॰ स्या॰ पी॰ क॰)] उपनीतत्ते।
यञ्ञो किर मे उक्खिपितो, तातेन सग्गकामेन’’॥
‘‘आवत्ति परिवत्ति च, वसुलो सम्मुखा रञ्ञो।
मा नो पितरं अवधि, दहरम्हा योब्बनं पत्ता’’॥
‘‘एसो ते वसुल पिता, समेहि पितरा सह।
दुक्खं खो मे जनयसि, विलपन्तो अन्तेपुरस्मिं।
मुञ्चेथ दानि कुमारे, अलम्पि मे होतु पुत्तयञ्ञेन’’॥
‘‘पुब्बेव खोसि मे वुत्तो, दुक्करं दुरभिसम्भवञ्चेतं।
अथ नो उपक्खटस्स यञ्ञस्स, कस्मा करोसि विक्खेपं॥
‘‘सब्बे वजन्ति सुगतिं, ये यजन्ति येपि याजेन्ति।
ये चापि अनुमोदन्ति, यजन्तानं एदिसं महायञ्ञं’’॥
‘‘सब्बरतनस्स यञ्ञो उपक्खटो, एकराज तव पटियत्तो।
अभिनिक्खमस्सु देव, सग्गं गतो त्वं पमोदिस्ससि’’॥
‘‘दहरा सत्तसता एता, चन्दकुमारस्स भरियायो।
केसे पकिरित्वान [परिकिरित्वान (सी॰ पी॰), विकिरित्वान (स्या॰ क॰)], रोदन्तियो मग्गमनुयायिंसु [मग्गमनुयन्ति (सी॰ पी॰), मग्गमनुयायन्ति (स्या॰)]॥
‘‘अपरा पन सोकेन, निक्खन्ता नन्दने विय देवा।
केसे पकिरित्वान [परिकिरित्वान (सी॰ पी॰), विकिरित्वान (स्या॰ क॰)], रोदन्तियो मग्गमनुयायिंसु’’ [मग्गमनुयन्ति (सी॰ पी॰), मग्गमनुयायन्ति (स्या॰)]॥
‘‘कासिकसुचिवत्थधरा, कुण्डलिनो अगलुचन्दनविलित्ता।
निय्यन्ति चन्दसूरिया, यञ्ञत्थाय एकराजस्स॥
‘‘कासिकसुचिवत्थधरा, कुण्डलिनो अगलुचन्दनविलित्ता।
निय्यन्ति चन्दसूरिया, मातु कत्वा हदयसोकं॥
‘‘कासिकसुचिवत्थधरा, कुण्डलिनो अगलुचन्दनविलित्ता।
निय्यन्ति चन्दसूरिया, जनस्स कत्वा हदयसोकं॥
‘‘मंसरसभोजना न्हापकसुन्हापिता [नहापकसुनहाता (पी॰)], कुण्डलिनो अगलुचन्दनविलित्ता।
निय्यन्ति चन्दसूरिया, यञ्ञत्थाय एकराजस्स॥
[इमा द्वे गाथा नत्थि पी पोत्थके] ‘‘मंसरसभोजना न्हापकसुन्हापिता, कुण्डलिनो अगलुचन्दनविलित्ता।
निय्यन्ति चन्दसूरिया, मातु कत्वा हदयसोकं॥
‘‘मंसरसभोजना न्हापकसुन्हापिता, कुण्डलिनो अगलुचन्दनविलित्ता।
निय्यन्ति चन्दसूरिया, जनस्स कत्वा हदयसोकं [इमा द्वे गाथा नत्थि पी पोत्थके]॥
‘‘यस्सु पुब्बे हत्थिवरधुरगते, हत्थीहि [हत्थिका (स्या॰), पत्तिका (पी॰)] अनुवजन्ति।
त्यज्ज चन्दसूरिया, उभोव पत्तिका यन्ति॥
‘‘यस्सु पुब्बे अस्सवरधुरगते, अस्सेहि [अस्सका (स्या॰), पत्तिका (पी॰)] अनुवजन्ति।
त्यज्ज चन्दसूरिया, उभोव पत्तिका यन्ति॥
‘‘यस्सु पुब्बे रथवरधुरगते, रथेहि [रथिका (स्या॰), पत्तिका (पी॰)] अनुवजन्ति।
त्यज्ज चन्दसूरिया, उभोव पत्तिका यन्ति॥
‘‘येहिस्सु पुब्बे नीयिंसु [निय्यंसु (सी॰ पी॰)], तपनीयकप्पनेहि तुरङ्गेहि।
त्यज्ज चन्दसूरिया, उभोव पत्तिका यन्ति’’॥
‘‘यदि सकुणि मंसमिच्छसि, डयस्सु [उय्यस्सु (स्या॰ क॰)] पुब्बेन पुप्फवतिया।
यजतेत्थ एकराजा, सम्मूळ्हो चतूहि पुत्तेहि॥
‘‘यदि सकुणि मंसमिच्छसि, डयस्सु पुब्बेन पुप्फवतिया।
यजतेत्थ एकराजा, सम्मूळ्हो चतूहि कञ्ञाहि॥
‘‘यदि सकुणि मंसमिच्छसि, डयस्सु पुब्बेन पुप्फवतिया।
यजतेत्थ एकराजा, सम्मूळ्हो चतूहि महेसीहि॥
‘‘यदि सकुणि मंसमिच्छसि, डयस्सु पुब्बेन पुप्फवतिया।
यजतेत्थ एकराजा, सम्मूळ्हो चतूहि गहपतीहि॥
‘‘यदि सकुणि मंसमिच्छसि, डयस्सु पुब्बे पुप्फवतिया।
यजतेत्थ एकराजा, सम्मूळ्हो चतूहि हत्थीहि॥
‘‘यदि सकुणि मंसमिच्छसि, डयस्सु पुब्बेन पुप्फवतिया।
यजतेत्थ एकराजा, सम्मूळ्हो चतूहि अस्सेहि॥
‘‘यदि सकुणि मंसमिच्छसि, डयस्सु पुब्बेन पुप्फवतिया।
यजतेत्थ एकराजा, सम्मूळ्हो चतूहि उसभेहि॥
‘‘यदि सकुणि मंसमिच्छसि, डयस्सु पुब्बेन पुप्फवतिया।
यजतेत्थ एकराजा, सम्मूळ्हो सब्बचतुक्केन’’॥
‘‘अयमस्स पासादो, इदं अन्तेपुरं सुरमणीयं [सोवण्णो पुप्फमल्यविकिण्णो (क॰)]।
तेदानि अय्यपुत्ता, चत्तारो वधाय निन्नीता॥
‘‘इदमस्स कूटागारं, सोवण्णं पुप्फमल्यविकिण्णं।
तेदानि अय्यपुत्ता, चत्तारो वधाय निन्नीता॥
‘‘इदमस्स उय्यानं, सुपुप्फितं सब्बकालिकं रम्मं।
तेदानि अय्यपुत्ता, चत्तारो वधाय निन्नीता॥
‘‘इदमस्स असोकवनं, सुपुप्फितं सब्बकालिकं रम्मं।
तेदानि अय्यपुत्ता, चत्तारो वधाय निन्नीता॥
‘‘इदमस्स कणिकारवनं, सुपुप्फितं सब्बकालिकं रम्मं।
तेदानि अय्यपुत्ता, चत्तारो वधाय निन्नीता॥
‘‘इदमस्स पाटलिवनं, सुपुप्फितं सब्बकालिकं रम्मं।
तेदानि अय्यपुत्ता, चत्तारो वधाय निन्नीता॥
‘‘इदमस्स अम्बवनं, सुपुप्फितं सब्बकालिकं रम्मं।
तेदानि अय्यपुत्ता, चत्तारो वधाय निन्नीता॥
‘‘अयमस्स पोक्खरणी, सञ्छन्ना पदुमपुण्डरीकेहि।
नावा च सोवण्णविकता, पुप्फवल्लिया [पुप्फावलिया (सी॰ पी॰)] चित्ता सुरमणीया।
तेदानि अय्यपुत्ता, चत्तारो वधाय निन्नीता’’॥
‘‘इदमस्स हत्थिरतनं, एरावणो गजो बली दन्ती।
तेदानि अय्यपुत्ता, चत्तारो वधाय निन्नीता॥
‘‘इदमस्स अस्सरतनं, एकखूरो [एकखूरो वेगो (स्या॰)] अस्सो।
तेदानि अय्यपुत्ता, चत्तारो वधाय निन्नीता॥
‘‘अयमस्स अस्सरथो, साळिय [साळिय विय (स्या॰)] निग्घोसो सुभो रतनविचित्तो।
यत्थस्सु अय्यपुत्ता, सोभिंसु नन्दने विय देवा।
तेदानि अय्यपुत्ता, चत्तारो वधाय निन्नीता॥
‘‘कथं नाम सामसमसुन्दरेहि, चन्दनमुदुकगत्तेहि [चन्दनमरकतगत्तेहि (सी॰ पी॰)]।
राजा यजिस्सते यञ्ञं, सम्मूळ्हो चतूहि पुत्तेहि॥
‘‘कथं नाम सामसमसुन्दराहि, चन्दनमुदुकगत्ताहि।
राजा यजिस्सते यञ्ञं, सम्मूळ्हो चतूहि कञ्ञाहि॥
‘‘कथं नाम सामसमसुन्दराहि, चन्दनमुदुकगत्ताहि।
राजा यजिस्सते यञ्ञं, सम्मूळ्हो चतूहि महेसीहि॥
‘‘कथं नाम सामसमसुन्दरेहि, चन्दनमुदुकगत्तेहि।
राजा यजिस्सते यञ्ञं, सम्मूळ्हो चतूहि गहपतीहि॥
‘‘यथा होन्ति गामनिगमा, सुञ्ञा अमनुस्सका ब्रहारञ्ञा।
तथा हेस्सति पुप्फवतिया, यिट्ठेसु चन्दसूरियेसु’’॥
‘‘उम्मत्तिका भविस्सामि, भूनहता पंसुना च [पंसुनाव (स्या॰ क॰)] परिकिण्णा।
सचे चन्दवरं [चन्दकुमारं (स्या॰)] हन्ति, पाणा मे देव रुज्झन्ति [निरुज्झन्ति (सी॰), भिज्जन्ति (स्या॰)]॥
‘‘उम्मत्तिका भविस्सामि, भूनहता पंसुना च परिकिण्णा।
सचे सूरियवरं हन्ति, पाणा मे देव रुज्झन्ति’’॥
‘‘किं नु मा न रमापेय्युं, अञ्ञमञ्ञं पियंवदा।
घट्टिका उपरिक्खी च, पोक्खरणी च भारिका [घट्टिया ओपरक्खी च पोक्खरक्खी च नायिका (सी॰) घट्टिया ओपरक्खी च पोक्खरक्खी च गायिका (पी॰)]।
चन्दसूरियेसु नच्चन्तियो, समा तासं न विज्जति’’॥
‘‘इमं मय्हं हदयसोकं, पटिमुञ्चतु [पटिमुच्चतु (क॰)] खण्डहाल तव माता।
यो मय्हं हदयसोको, चन्दम्हि वधाय निन्नीते॥
‘‘इमं मय्हं हदयसोकं, पटिमुञ्चतु खण्डहाल तव माता।
यो मय्हं हदयसोको, सूरियम्हि वधाय निन्नीते॥
‘‘इमं मय्हं हदयसोकं, पटिमुञ्चतु खण्डहाल तव जाया।
यो मय्हं हदयसोको, चन्दम्हि वधाय निन्नीते॥
‘‘इमं मय्हं हदयसोकं, पटिमुञ्चतु खण्डहाल तव जाया।
यो मय्हं हदयसोको, सूरियम्हि वधाय निन्नीते॥
‘‘मा च पुत्ते मा च पतिं, अद्दक्खि खण्डहाल तव माता।
यो घातेसि कुमारे, अदूसके सीहसङ्कासे॥
‘‘मा च पुत्ते मा च पतिं, अद्दक्खि खण्डहाल तव माता।
यो घातेसि कुमारे, अपेक्खिते सब्बलोकस्स॥
‘‘मा च पुत्ते मा च पतिं, अद्दक्खि खण्डहाल तव जाया।
यो घातेसि कुमारे, अदूसके सीहसङ्कासे॥
‘‘मा च पुत्ते मा च पतिं, अद्दक्खि खण्डहाल तव जाया।
यो घातेसि कुमारे, अपेक्खिते सब्बलोकस्स’’॥
‘‘मा नो देव अवधि, दासे नो देहि खण्डहालस्स।
अपि निगळबन्धकापि, हत्थी अस्से च पालेम॥
‘‘मा नो देव अवधि, दासे नो देहि खण्डहालस्स।
अपि निगळबन्धकापि, हत्थिछकणानि उज्झेम॥
‘‘मा नो देव अवधि, दासे नो देहि खण्डहालस्स।
अपि निगळबन्धकापि, अस्सछकणानि उज्झेम॥
‘‘मा नो देव अवधि, दासे नो देहि खण्डहालस्स।
यस्स होन्ति तव कामा, अपि रट्ठा पब्बाजिता।
भिक्खाचरियं चरिस्साम॥
‘‘दिब्बं देव उपयाचन्ति, पुत्तत्थिकापि दलिद्दा।
पटिभानानिपि हित्वा, पुत्ते न लभन्ति एकच्चा॥
‘‘आसीसिकानि [अस्सासकानि (सी॰ पी॰), आसासकानि (स्या॰)] करोन्ति, पुत्ता नो जायन्तु ततो पपुत्ता [पुत्ता (सी॰ पी॰)]।
अथ नो अकारणस्मा, यञ्ञत्थाय देव घातेसि॥
‘‘उपयाचितकेन पुत्तं लभन्ति, मा तात नो अघातेसि।
मा किच्छालद्धकेहि पुत्तेहि, यजित्थो इमं यञ्ञं॥
‘‘उपयाचितकेन पुत्तं लभन्ति, मा तात नो अघातेसि।
मा कपणलद्धकेहि पुत्तेहि, अम्माय नो विप्पवासेसि’’॥
‘‘बहुदुक्खा [बहुदुक्खं (स्या॰ क॰)] पोसिय चन्दं, अम्म तुवं जीयसे पुत्तं।
वन्दामि खो ते पादे, लभतं तातो परलोकं॥
‘‘हन्द च मं उपगुय्ह, पादे ते अम्म वन्दितुं देहि।
गच्छामि दानि पवासं [विप्पवासं (क॰)], यञ्ञत्थाय एकराजस्स॥
‘‘हन्द च मं उपगुय्ह [उपगुय्ह (स्या॰ क॰)], पादे ते अम्म वन्दितुं देहि।
गच्छामि दानि पवासं, मातु कत्वा हदयसोकं॥
हन्द च मं उपगुय्ह [उपगुय्ह (स्या॰ क॰)], पादे ते अम्म वन्दितुं देहि।
गच्छामि दानि पवासं, जनस्स कत्वा हदयसोकं’’॥
‘‘हन्द च पदुमपत्तानं, मोळिं बन्धस्सु गोतमिपुत्त।
चम्पकदलमिस्सायो [चम्पकदलिवीतिमिस्सायो (सी॰ पी॰), चम्पकदलिमिस्सायो (क॰)], एसा ते पोराणिका पकति॥
‘‘हन्द च विलेपनं ते, पच्छिमकं चन्दनं विलिम्पस्सु।
येहि च सुविलित्तो, सोभसि राजपरिसायं॥
‘‘हन्द च मुदुकानि वत्थानि, पच्छिमकं कासिकं निवासेहि।
येहि च सुनिवत्थो, सोभसि राजपरिसायं॥
‘‘मुत्तामणिकनकविभूसितानि, गण्हस्सु हत्थाभरणानि।
येहि च हत्थाभरणेहि, सोभसि राजपरिसायं’’॥
‘‘न हि नूनायं रट्ठपालो, भूमिपति जनपदस्स दायादो।
लोकिस्सरो महन्तो, पुत्ते स्नेहं जनयति’’॥
‘‘मय्हम्पि पिया पुत्ता, अत्ता च पियो तुम्हे च भरियायो।
सग्गञ्च पत्थयानो [पत्थयमानो (स्या॰ क॰)], तेनाहं घातयिस्सामि’’॥
‘‘मं पठमं घातेहि, मा मे हदयं दुक्खं फालेसि।
अलङ्कतो [अनलङ्कतो (क॰)] सुन्दरको, पुत्तो देव तव सुखुमालो॥
‘‘हन्दय्य मं हनस्सु, परलोके [सलोका (सी॰ स्या॰ क॰)] चन्दकेन [चन्दियेन (सी॰ पी॰ क॰)] हेस्सामि।
पुञ्ञं करस्सु विपुलं, विचराम उभोपि परलोके’’॥
‘‘मा त्वं चन्दे रुच्चि मरणं [इदं पदं नत्थि सी॰ पी॰ पोत्थकेसु], बहुका तव देवरा विसालक्खि।
ते तं रमयिस्सन्ति, यिट्ठस्मिं गोतमिपुत्ते’’॥
‘‘एवं वुत्ते चन्दा अत्तानं, हन्ति हत्थतलकेहि’’।
‘‘अलमेत्थ [अलमत्थु (सी॰ पी॰)] जीवितेन, पिस्सामि [पायामि (सी॰ पी॰)] विसं मरिस्सामि॥
‘‘न हि नूनिमस्स रञ्ञो, मित्तामच्चा च विज्जरे सुहदा।
ये न वदन्ति राजानं, मा घातयि ओरसे पुत्ते॥
‘‘न हि नूनिमस्स रञ्ञो, ञाती मित्ता च विज्जरे सुहदा।
ये न वदन्ति राजानं, मा घातयि अत्रजे पुत्ते॥
‘‘इमे तेपि मय्हं पुत्ता, गुणिनो कायूरधारिनो राज।
तेहिपि यजस्सु यञ्ञं, अथ मुञ्चतु [मुच्चतु (पी॰ क॰)] गोतमिपुत्ते॥
‘‘बिलसतं मं कत्वान, यजस्सु सत्तधा महाराज।
मा जेट्ठपुत्तमवधि, अदूसकं सीहसङ्कासं॥
‘‘बिलसतं मं कत्वान, यजस्सु सत्तधा महाराज।
मा जेट्ठपुत्तमवधि, अपेक्खितं सब्बलोकस्स’’॥
‘‘बहुका तव दिन्नाभरणा, उच्चावचा सुभणितम्हि।
मुत्तामणिवेळुरिया, एतं ते पच्छिमकं दानं’’॥
‘‘येसं पुब्बे खन्धेसु, फुल्ला मालागुणा विवत्तिंसु।
तेसज्जपि सुनिसितो [पितनिसितो (सी॰ पी॰)], नेत्तिंसो विवत्तिस्सति खन्धेसु॥
‘‘येसं पुब्बे खन्धेसु, चित्ता मालागुणा विवत्तिंसु।
तेसज्जपि सुनिसितो, नेत्तिंसो विवत्तिस्सति खन्धेसु॥
‘‘अचिरं [अचिरा (सी॰ स्या॰ पी॰)] वत नेत्तिंसो, विवत्तिस्सति राजपुत्तानं खन्धेसु।
अथ मम हदयं न फलति, ताव दळ्हबन्धञ्च मे आसि॥
‘‘कासिकसुचिवत्थधरा, कुण्डलिनो अगलुचन्दनविलित्ता।
निय्याथ चन्दसूरिया, यञ्ञत्थाय एकराजस्स॥
‘‘कासिकसुचिवत्थधरा, कुण्डलिनो अगलुचन्दनविलित्ता।
निय्याथ चन्दसूरिया, मातु कत्वा हदयसोकं॥
‘‘कासिकसुचिवत्थधरा, कुण्डलिनो अगलुचन्दनविलित्ता।
निय्याथ चन्दसूरिया, जनस्स कत्वा हदयसोकं॥
‘‘मंसरसभोजना न्हापकसुन्हापिता, कुण्डलिनो अगलुचन्दनविलित्ता।
निय्याथ चन्दसूरिया, यञ्ञत्थाय एकराजस्स॥
‘‘मंसरसभोजना न्हापकसुन्हापिता, कुण्डलिनो अगलुचन्दनविलित्ता।
निय्याथ चन्दसूरिया, मातु कत्वा हदयसोकं॥
‘‘मंसरसभोजना न्हापकसुन्हापिता, कुण्डलिनो अगलुचन्दनविलित्ता।
निय्याथ चन्दसूरिया, जनस्स कत्वा हदयसोकं’’॥
‘‘सब्बस्मिं उपक्खटस्मिं, निसीदिते चन्दस्मिं [चन्दियस्मिं (सी॰ पी॰), चन्दसूरियस्मिं (स्या॰)] यञ्ञत्थाय।
पञ्चालराजधीता पञ्जलिका, सब्बपरिसाय समनुपरियायि [सब्बपरिसमनुपरियासि (सी॰ पी॰), सब्बपरिसन्तरमनुपरियासि (स्या॰)]॥
‘‘येन सच्चेन खण्डहालो, पापकम्मं करोति दुम्मेधो।
एतेन सच्चवज्जेन, समङ्गिनी सामिकेन होमि॥
‘‘ये इधत्थि अमनुस्सा, यानि च यक्खभूतभब्यानि।
करोन्तु मे वेय्यावटिकं, समङ्गिनी सामिकेन होमि॥
‘‘या देवता इधागता, यानि च यक्खभूतभब्यानि।
सरणेसिनिं अनाथं तायथ मं, याचामहं पतिमाहं अजेयं’’ [अजिय्यं (सी॰)]॥
‘‘तं सुत्वा अमनुस्सो, अयोकूटं परिब्भमेत्वान।
भयमस्स जनयन्तो, राजानं इदमवोच॥
‘‘बुज्झस्सु खो राजकलि, मा ताहं [मा तेहं (स्या॰)] मत्थकं निताळेसिं [नितालेमि (सी॰ पी॰), निप्फालेसिं (क॰)]।
मा जेट्ठपुत्तमवधि, अदूसकं सीहसङ्कासं॥
‘‘को ते दिट्ठो राजकलि, पुत्तभरियायो हञ्ञमानायो [हञ्ञमाना (क॰)]।
सेट्ठि च गहपतयो, अदूसका सग्गकामा हि॥
‘‘तं सुत्वा खण्डहालो, राजा च अब्भुतमिदं दिस्वान।
सब्बेसं बन्धनानि मोचेसुं, यथा तं अनुपघातं [अपापानं (सी॰ पी॰)]॥
‘‘सब्बेसु विप्पमुत्तेसु, ये तत्थ समागता तदा आसुं।
सब्बे एकेकलेड्डुकमदंसु, एस वधो खण्डहालस्स’’॥
‘‘सब्बे पविट्ठा [पतिंसु (सी॰), पतित्वा (पी॰)] निरयं, यथा तं पापकं करित्वान।
न हि पापकम्मं कत्वा, लब्भा सुगतिं इतो गन्तुं’’॥
‘‘सब्बेसु विप्पमुत्तेसु, ये तत्थ समागता तदा आसुं।
चन्दं अभिसिञ्चिंसु, समागता राजपरिसा [राजपुरिसा (स्या॰)] च॥
‘‘सब्बेसु विप्पमुत्तेसु, ये [या (स्या॰)] तत्थ समागता तदा आसुं।
चन्दं अभिसिञ्चिंसु, समागता राजकञ्ञायो च॥
‘‘सब्बेसु विप्पमुत्तेसु, ये तत्थ समागता तदा आसुं।
चन्दं अभिसिञ्चिंसु, समागता देवपरिसा [देवपुरिसा (स्या॰)] च॥
‘‘सब्बेसु विप्पमुत्तेसु, ये [या (स्या॰)] तत्थ समागता तदा आसुं।
चन्दं अभिसिञ्चिंसु, समागता देवकञ्ञायो च॥
‘‘सब्बेसु विप्पमुत्तेसु, ये तत्थ समागता तदा आसुं।
चेलुक्खेपमकरुं, समागता राजपरिसा [राजपुरिसा (स्या॰)] च॥
‘‘सब्बेसु विप्पमुत्तेसु, ये [या (स्या॰)] तत्थ समागता तदा आसुं।
चेलुक्खेपमकरुं, समागता राजकञ्ञायो च॥
‘‘सब्बेसु विप्पमुत्तेसु, ये तत्थ समागता तदा आसुं।
चेलुक्खेपमकरुं, समागता देवपरिसा [देवपुरिसा (स्या॰)] च॥
‘‘सब्बेसु विप्पमुत्तेसु, ये [या (स्या॰)] तत्थ समागता तदा आसुं।
चेलुक्खेपमकरुं, समागता देवकञ्ञायो च॥
‘‘सब्बेसु विप्पमुत्तेसु, बहू आनन्दिता अहुं [बहु आनन्दनो अहु वंसो (सी॰), बहु आनन्दितो अहु वंसो (पी॰)]।
नन्दिं पवेसि नगरं [वादिंसु नन्दिपवेसनगरं (स्या॰), नन्दिं पवेसि नगरे (क॰)], बन्धना मोक्खो अघोसित्था’’ति॥
चन्दकुमारजातकं [खण्डहालजातकं (सी॰ पी॰)] सत्तमं।
५४५. महानारदकस्सपजातकं (८)
‘‘अहु राजा विदेहानं, अङ्गति [अङ्गाति (सी॰) एवमुपरिपि] नाम खत्तियो।
पहूतयोग्गो धनिमा, अनन्तबलपोरिसो॥
सो च पन्नरसिं [पन्नरसे (स्या॰ क॰)] रत्तिं, पुरिमयामे अनागते।
चातुमासा [चातुमस्स (सी॰ पी॰)] कोमुदिया, अमच्चे सन्निपातयि॥
‘‘पण्डिते सुतसम्पन्ने, मितपुब्बे [मिहितपुब्बे (सी॰ पी॰)] विचक्खणे।
विजयञ्च सुनामञ्च, सेनापतिं अलातकं॥
‘‘तमनुपुच्छि वेदेहो, ‘‘पच्चेकं ब्रूथ सं रुचिं।
चातुमासा कोमुदज्ज, जुण्हं ब्यपहतं [ब्यपगतं (सी॰ पी॰)] तमं।
कायज्ज रतिया रत्तिं, विहरेमु इमं उतुं’’॥
‘‘ततो सेनापति रञ्ञो, अलातो एतदब्रवि।
‘‘हट्ठं योग्गं बलं सब्बं, सेनं सन्नाहयामसे॥
‘‘निय्याम देव युद्धाय, अनन्तबलपोरिसा।
ये ते वसं न आयन्ति, वसं उपनयामसे [उपनिय्यामसे (क॰)]।
एसा मय्हं सका दिट्ठि, अजितं ओजिनामसे॥
अलातस्स वचो सुत्वा, सुनामो एतदब्रवि।
‘‘सब्बे तुय्हं महाराज, अमित्ता वसमागता॥
‘‘निक्खित्तसत्था पच्चत्था, निवातमनुवत्तरे।
उत्तमो उस्सवो अज्ज, न युद्धं मम रुच्चति॥
‘‘अन्नपानञ्च खज्जञ्च, खिप्पं अभिहरन्तु ते।
रमस्सु देव कामेहि, नच्चगीते सुवादिते’’॥
सुनामस्स वचो सुत्वा, विजयो एतदब्रवि।
‘‘सब्बे कामा महाराज, निच्चं तव मुपट्ठिता॥
‘‘न हेते दुल्लभा देव, तव कामेहि मोदितुं।
सदापि कामा सुलभा, नेतं चित्तमतं [चित्तं मती (क॰)] मम॥
‘‘समणं ब्राह्मणं वापि, उपासेमु बहुस्सुतं।
यो नज्ज विनये कङ्खं, अत्थधम्मविदू इसे’’॥
विजयस्स वचो सुत्वा, राजा अङ्गति मब्रवि।
‘‘यथा विजयो भणति, मय्हम्पेतंव रुच्चति॥
‘‘समणं ब्राह्मणं वापि, उपासेमु बहुस्सुतं।
यो नज्ज विनये कङ्खं, अत्थधम्मविदू इसे॥
‘‘सब्बेव सन्ता करोथ मतिं, कं उपासेमु पण्डितं।
यो [को (सी॰ पी॰)] नज्ज विनये कङ्खं, अत्थधम्मविदू इसे’’॥
‘‘वेदेहस्स वचो सुत्वा, अलातो एतदब्रवि।
‘‘अत्थायं मिगदायस्मिं, अचेलो धीरसम्मतो॥
‘‘गुणो कस्सपगोत्तायं, सुतो चित्रकथी गणी।
तं देव [तदेव (क॰)] पयिरुपासेमु [पयिरुपासय (सी॰ पी॰)], सो नो कङ्खं विनेस्सति’’॥
‘‘अलातस्स वचो सुत्वा, राजा चोदेसि सारथिं।
‘‘मिगदायं गमिस्साम, युत्तं यानं इधानय’’॥
तस्स यानं अयोजेसुं, दन्तं रूपियपक्खरं [रूपियुपक्खरं (क॰)]।
सुक्कमट्ठपरिवारं, पण्डरं दोसिनामुखं॥
‘‘तत्रासुं कुमुदायुत्ता, चत्तारो सिन्धवा हया।
अनिलूपमसमुप्पाता [अनिलूपमसमुप्पादा (क॰)], सुदन्ता सोण्णमालिनो॥
‘‘सेतच्छत्तं सेतरथो, सेतस्सा सेतबीजनी।
वेदेहो सहमच्चेहि, निय्यं चन्दोव सोभति॥
‘‘तमनुयायिंसु बहवो, इन्दिखग्गधरा [इन्दखग्गधरा (सी॰), इट्ठिखग्गधरा (पी॰)] बली।
अस्सपिट्ठिगता वीरा, नरा नरवराधिपं॥
सो मुहुत्तंव यायित्वा, याना ओरुय्ह खत्तियो।
वेदेहो सहमच्चेहि, पत्ती गुणमुपागमि॥
येपि तत्थ तदा आसुं, ब्राह्मणिब्भा समागता।
न ते अपनयी राजा, अकतं भूमिमागते॥
‘‘ततो सो मुदुका भिसिया, मुदुचित्तकसन्थते [मुदुचित्तकळन्दके (सी॰ पी॰)]।
मुदुपच्चत्थते राजा, एकमन्तं उपाविसि॥
‘‘निसज्ज राजा सम्मोदि, कथं सारणियं ततो।
‘‘कच्चि यापनियं भन्ते, वातानमवियग्गता [वातानमविसग्गता (सी॰ पी॰), वातानमवियत्तता (स्या॰)]॥
‘‘कच्चि अकसिरा वुत्ति, लभसि [लब्भति (सी॰ पी॰)] पिण्डयापनं [पिण्डियापनं (स्या॰ क॰)]।
अपाबाधो चसि कच्चि, चक्खुं न परिहायति’’॥
तं गुणो पटिसम्मोदि, वेदेहं विनये रतं।
‘‘यापनीयं महाराज, सब्बमेतं तदूभयं॥
‘‘कच्चि तुय्हम्पि वेदेह, पच्चन्ता न बलीयरे।
कच्चि अरोगं योग्गं ते, कच्चि वहति वाहनं।
कच्चि ते ब्याधयो नत्थि, सरीरस्सुपतापिया’’ [सरीरस्सुपतापिका (सी॰ पी॰), सरीरस्सुपतापना (?)]॥
पटिसम्मोदितो राजा, ततो पुच्छि अनन्तरा।
अत्थं धम्मञ्च ञायञ्च, धम्मकामो रथेसभो॥
‘‘कथं धम्मं चरे मच्चो, मातापितूसु कस्सप।
कथं चरे आचरिये, पुत्तदारे कथं चरे॥
‘‘कथं चरेय्य वुड्ढेसु, कथं समणब्राह्मणे।
कथञ्च बलकायस्मिं, कथं जनपदे चरे॥
‘‘कथं धम्मं चरित्वान, मच्चा गच्छन्ति [पेच्च गच्छति (सी॰ स्या॰ पी॰)] सुग्गतिं।
कथञ्चेके अधम्मट्ठा, पतन्ति निरयं अथो’’॥
‘‘वेदेहस्स वचो सुत्वा, कस्सपो एतदब्रवि।
‘‘‘सुणोहि मे महाराज, सच्चं अवितथं पदं॥
‘‘‘नत्थि धम्मचरितस्स [धम्मस्स चिण्णस्स (सी॰)], फलं कल्याणपापकं।
नत्थि देव परो लोको, को ततो हि इधागतो॥
‘‘‘नत्थि देव पितरो वा, कुतो माता कुतो पिता।
नत्थि आचरियो नाम, अदन्तं को दमेस्सति॥
‘‘‘समतुल्यानि भूतानि, नत्थि जेट्ठापचायिका।
नत्थि बलं वीरियं वा, कुतो उट्ठानपोरिसं।
नियतानि हि भूतानि, यथा गोटविसो तथा॥
‘‘‘लद्धेय्यं लभते मच्चो, तत्थ दानफलं कुतो।
नत्थि दानफलं देव, अवसो देववीरियो॥
‘‘‘बालेहि दानं पञ्ञत्तं, पण्डितेहि पटिच्छितं।
अवसा देन्ति धीरानं, बाला पण्डितमानिनो॥
‘‘‘सत्तिमे सस्सता काया, अच्छेज्जा अविकोपिनो।
तेजो पथवी आपो च, वायो सुखं दुखञ्चिमे।
जीवे च सत्तिमे काया, येसं छेत्ता न विज्जति॥
‘‘‘नत्थि हन्ता व छेत्ता वा, हञ्ञे येवापि [हञ्ञरे वापि (सी॰ स्या॰ पी॰)] कोचि नं।
अन्तरेनेव कायानं, सत्थानि वीतिवत्तरे॥
‘‘‘यो चापि [योपायं (सी॰ पी॰), यो चायं (स्या॰ क॰)] सिरमादाय, परेसं निसितासिना।
न सो छिन्दति ते काये, तत्थ पापफलं कुतो॥
‘‘‘चुल्लासीतिमहाकप्पे, सब्बे सुज्झन्ति संसरं।
अनागते तम्हि काले, सञ्ञतोपि न सुज्झति॥
‘‘‘चरित्वापि बहुं भद्रं, नेव सुज्झन्तिनागते।
पापञ्चेपि बहुं कत्वा, तं खणं नातिवत्तरे॥
‘‘‘अनुपुब्बेन नो सुद्धि, कप्पानं चुल्लसीतिया।
नियतिं नातिवत्ताम, वेलन्तमिव सागरो’’’॥
कस्सपस्स वचो सुत्वा, अलातो एतदब्रवि।
‘‘यथा भदन्तो भणति, मय्हम्पेतंव रुच्चति॥
‘‘अहम्पि पुरिमं जातिं, सरे संसरितत्तनो।
पिङ्गलो नामहं आसिं, लुद्दो गोघातको पुरे॥
‘‘बाराणसियं फीतायं, बहुं पापं कतं मया।
बहू मया हता पाणा, महिंसा सूकरा अजा॥
‘‘ततो चुतो इध जातो, इद्धे सेनापतीकुले।
नत्थि नून फलं पापं, योहं [पापे सोहं (सी॰ पी॰)] न निरयं गतो॥
अथेत्थ बीजको नाम, दासो आसि पटच्चरी [पळच्चरी (सी॰ पी॰), पटज्जरी (क॰)]।
उपोसथं उपवसन्तो, गुणसन्तिकुपागमि॥
कस्सपस्स वचो सुत्वा, अलातस्स च भासितं।
पस्ससन्तो मुहुं उण्हं, रुदं अस्सूनि वत्तयि॥
तमनुपुच्छि वेदेहो, ‘‘किमत्थं सम्म रोदसि।
किं ते सुतं वा दिट्ठं वा, किं मं वेदेसि वेदनं’’॥
वेदेहस्स वचो सुत्वा, बीजको एतदब्रवि।
‘‘नत्थि मे वेदना दुक्खा, महाराज सुणोहि मे॥
‘‘अहम्पि पुरिमं जातिं, सरामि सुखमत्तनो।
साकेताहं पुरे आसिं, भावसेट्ठि गुणे रतो॥
‘‘सम्मतो ब्राह्मणिब्भानं, संविभागरतो सुचि।
न चापि पापकं कम्मं, सरामि कतमत्तनो॥
‘‘ततो चुताहं वेदेह, इध जातो दुरित्थिया।
गब्भम्हि कुम्भदासिया, यतो जातो सुदुग्गतो॥
‘‘एवम्पि दुग्गतो सन्तो, समचरियं अधिट्ठितो।
उपड्ढभागं भत्तस्स, ददामि यो मे इच्छति॥
‘‘चातुद्दसिं पञ्चदसिं, सदा उपवसामहं।
न चापि [न अहं (क॰)] भूते हिंसामि, थेय्यञ्चापि विवज्जयिं॥
‘‘सब्बमेव हि नूनेतं, सुचिण्णं भवति निप्फलं।
निरत्थं मञ्ञिदं सीलं, अलातो भासती यथा॥
‘‘कलिमेव नून गण्हामि, असिप्पो धुत्तको यथा।
कटं अलातो गण्हाति, कितवोसिक्खितो यथा॥
‘‘द्वारं नप्पटिपस्सामि, येन गच्छामि सुग्गतिं।
तस्मा राज परोदामि, सुत्वा कस्सपभासितं’’॥
बीजकस्स वचो सुत्वा, राजा अङ्गति मब्रवि।
‘‘नत्थि द्वारं सुगतिया, नियतिं [नियतं (स्या॰)] कङ्ख बीजक॥
‘‘सुखं वा यदि वा दुक्खं, नियतिया किर लब्भति।
संसारसुद्धि सब्बेसं, मा तुरित्थो [तुरितो (स्या॰)] अनागते॥
‘‘अहम्पि पुब्बे कल्याणो, ब्राह्मणिब्भेसु ब्यावटो [वावटो (क॰)]।
वोहारमनुसासन्तो , रतिहीनो तदन्तरा’’॥
‘‘पुनपि भन्ते दक्खेमु, सङ्गति चे भविस्सति’’।
इदं वत्वान वेदेहो, पच्चगा सनिवेसनं॥
ततो रत्या विवसाने, उपट्ठानम्हि अङ्गति।
अमच्चे सन्निपातेत्वा, इदं वचनमब्रवि॥
‘‘चन्दके मे विमानस्मिं, सदा कामे विधेन्तु मे।
मा उपगच्छुं अत्थेसु, गुय्हप्पकासियेसु च॥
‘‘विजयो च सुनामो च, सेनापति अलातको।
एते अत्थे निसीदन्तु, वोहारकुसला तयो’’॥
इदं वत्वान वेदेहो, कामेव बहुमञ्ञथ।
न चापि ब्राह्मणिब्भेसु, अत्थे किस्मिञ्चि ब्यावटो॥
ततो द्वेसत्तरत्तस्स, वेदेहस्सत्रजा पिया।
राजकञ्ञा रुचा [रुजा (सी॰ पी॰) एवमुपरिपि] नाम, धातिमातरमब्रवि॥
‘अलङ्करोथ मं खिप्पं, सखियो चालङ्करोन्तु [च करोन्तु (सी॰ पी॰)] मे।
सुवे पन्नरसो दिब्यो, गच्छं इस्सरसन्तिके’ [पितुस्स सन्तिके (स्या॰)]॥
तस्सा माल्यं अभिहरिंसु, चन्दनञ्च महारहं।
मणिसङ्खमुत्तारतनं, नानारत्ते च अम्बरे॥
तञ्च सोवण्णये [सोण्णमये (क॰)] पीठे, निसिन्नं बहुकित्थियो।
परिकिरिय पसोभिंसु [असोभिंसु (सी॰ स्या॰ पी॰)], रुचं रुचिरवण्णिनिं॥
सा च सखिमज्झगता, सब्बाभरणभूसिता।
सतेरता अब्भमिव, चन्दकं पाविसी रुचा॥
उपसङ्कमित्वा वेदेहं, वन्दित्वा विनये रतं।
सुवण्णखचिते [सुवण्णविकते (सी॰ पी॰)] पीठे, एकमन्तं उपाविसि’’॥
तञ्च दिस्वान वेदेहो, अच्छरानंव सङ्गमं।
रुचं सखिमज्झगतं, इदं वचनमब्रवि॥
‘‘कच्चि रमसि पासादे, अन्तोपोक्खरणिं पति।
कच्चि बहुविधं खज्जं, सदा अभिहरन्ति ते॥
‘‘कच्चि बहुविधं माल्यं, ओचिनित्वा कुमारियो।
घरके करोथ पच्चेकं, खिड्डारतिरता मुहुं [अहु (स्या॰ क॰)]॥
‘‘केन वा विकलं तुय्हं, किं खिप्पं आहरन्तु ते।
मनोकरस्सु कुड्डमुखी [कुट्टमुखी (सी॰ पी॰)], अपि चन्दसमम्हिपि’’ [अपि चन्दसमम्पि ते (क॰)]॥
वेदेहस्स वचो सुत्वा, रुचा पितरमब्रवि।
‘‘सब्बमेतं महाराज, लब्भतिस्सरसन्तिके॥
‘‘सुवे पन्नरसो दिब्यो, सहस्सं आहरन्तु मे।
यथादिन्नञ्च दस्सामि, दानं सब्बवनीस्वहं’’ [सब्बवणीस्वहं (स्या॰ क॰)]॥
रुचाय वचनं सुत्वा, राजा अङ्गति मब्रवि।
‘‘बहुं विनासितं वित्तं, निरत्थं अफलं तया॥
‘‘उपोसथे वसं निच्चं, अन्नपानं न भुञ्जसि।
नियतेतं अभुत्तब्बं, नत्थि पुञ्ञं अभुञ्जतो’’॥
‘‘बीजकोपि हि सुत्वान, तदा कस्सपभासितं।
पस्ससन्तो मुहुं उण्हं, रुदं अस्सूनि वत्तयि॥
‘‘याव रुचे जीवमाना [जीवसिनो (सी॰ पी॰)], मा भत्तमपनामयि।
नत्थि भद्दे परो लोको, किं निरत्थं विहञ्ञसि’’॥
वेदेहस्स वचो सुत्वा, रुचा रुचिरवण्णिनी।
जानं पुब्बापरं धम्मं, पितरं एतदब्रवि॥
‘‘सुतमेव पुरे आसि, सक्खि [पच्चक्खं (क॰)] दिट्ठमिदं मया।
बालूपसेवी यो होति, बालोव समपज्जथ॥
‘‘मूळ्हो हि मूळ्हमागम्म, भिय्यो मोहं निगच्छति।
पतिरूपं अलातेन, बीजकेन च मुय्हितुं॥
‘‘त्वञ्च देवासि सप्पञ्ञो, धीरो अत्थस्स कोविदो।
कथं बालेहि सदिसं, हीनदिट्ठिं उपागमि॥
‘‘सचेपि संसारपथेन सुज्झति, निरत्थिया पब्बज्जा गुणस्स।
कीटोव अग्गिं जलितं अपापतं, उपपज्जति मोहमूळ्हो [मोमुहो (सी॰ पी॰)] नग्गभावं॥
‘‘संसारसुद्धीति पुरे निविट्ठा, कम्मं विदूसेन्ति बहू अजानं [बहू पजा (क॰)]।
पुब्बे कली दुग्गहितोवअत्था [अत्थो (क॰), दुग्गहितोव’नत्था (?)], दुम्मो च या बलिसा अम्बुजोव॥
‘‘उपमं ते करिस्सामि, महाराज तवत्थिया।
उपमाय मिधेकच्चे, अत्थं जानन्ति पण्डिता॥
‘‘वाणिजानं यथा नावा, अप्पमाणभरा [अप्पमाणहरा (पी॰)] गरु।
अतिभारं समादाय, अण्णवे अवसीदति॥
‘‘एवमेव नरो पापं, थोकं थोकम्पि आचिनं।
अतिभारं समादाय, निरये अवसीदति॥
‘‘न ताव भारो परिपूरो, अलातस्स महीपति।
आचिनाति च तं पापं, येन गच्छति दुग्गतिं॥
‘‘पुब्बेवस्स कतं पुञ्ञं, अलातस्स महीपति।
तस्सेव देव निस्सन्दो, यञ्चेसो लभते सुखं॥
‘‘खीयते चस्स तं पुञ्ञं, तथा हि अगुणे रतो।
उजुमग्गं अवहाय [अपाहाय (सी॰)], कुम्मग्गमनुधावति॥
‘‘तुला यथा पग्गहिता, ओहिते तुलमण्डले।
उन्नमेति तुलासीसं, भारे ओरोपिते सति॥
‘‘एवमेव नरो पुञ्ञं, थोकं थोकम्पि आचिनं।
सग्गातिमानो दासोव, बीजको सातवे [साधवे (क॰)] रतो॥
‘‘यमज्ज बीजको दासो, दुक्खं पस्सति अत्तनि।
पुब्बेवस्स [पुब्बे तस्स (सी॰ पी॰)] कतं पापं, तमेसो पटिसेवति॥
‘‘खीयते चस्स तं पापं, तथा हि विनये रतो।
कस्सपञ्च समापज्ज, मा हेवुप्पथमागमा॥
‘‘यं यञ्हि राज भजति, सन्तं वा यदि वा असं।
सीलवन्तं विसीलं वा, वसं तस्सेव गच्छति॥
‘‘यादिसं कुरुते मित्तं, यादिसं चूपसेवति।
सोपि तादिसको होति, सहवासो हि [सहवासोपि (क॰)] तादिसो॥
‘‘सेवमानो सेवमानं, सम्फुट्ठो सम्फुसं परं।
सरो दिद्धो कलापंव, अलित्तमुपलिम्पति।
उपलेपभया [उपलिम्पभया (क॰)] धीरो, नेव पापसखा सिया॥
‘‘पूतिमच्छं कुसग्गेन, यो नरो उपनय्हति।
कुसापि पूति वायन्ति, एवं बालूपसेवना॥
‘‘तगरञ्च पलासेन, यो नरो उपनय्हति।
पत्तापि सुरभि वायन्ति, एवं धीरूपसेवना॥
‘‘तस्मा पत्तपुटस्सेव [फलपुटस्सेव (सी॰ पी॰)], ञत्वा सम्पाकमत्तनो।
असन्ते नोपसेवेय्य, सन्ते सेवेय्य पण्डितो।
असन्तो निरयं नेन्ति, सन्तो पापेन्ति सुग्गतिं’’॥
अहम्पि जातियो सत्त, सरे संसरितत्तनो।
अनागतापि सत्तेव, या गमिस्सं इतो चुता॥
‘‘या मे सा सत्तमी जाति, अहु पुब्बे जनाधिप।
कम्मारपुत्तो मगधेसु, अहुं राजगहे पुरे॥
‘‘पापं सहायमागम्म, बहुं पापं कतं मया।
परदारस्स हेठेन्तो, चरिम्हा अमरा विय॥
‘‘तं कम्मं निहितं अट्ठा, भस्मच्छन्नोव पावको।
अथ अञ्ञेहि कम्मेहि, अजायिं वंसभूमियं॥
‘‘कोसम्बियं सेट्ठिकुले, इद्धे फीते महद्धने।
एकपुत्तो महाराज, निच्चं सक्कतपूजितो॥
‘‘तत्थ मित्तं असेविस्सं, सहायं सातवे रतं।
पण्डितं सुतसम्पन्नं, सो मं अत्थे निवेसयि॥
‘‘चातुद्दसिं पञ्चदसिं, बहुं रत्तिं उपावसिं।
तं कम्मं निहितं अट्ठा, निधीव उदकन्तिके॥
‘‘अथ पापान कम्मानं, यमेतं मगधे कतं।
फलं परियाग मं [परियाग तं (सी॰), परियागतं (स्या॰ पी॰)] पच्छा, भुत्वा दुट्ठविसं यथा॥
‘‘ततो चुताहं वेदेह, रोरुवे निरये चिरं।
सकम्मुना अपच्चिस्सं, तं सरं न सुखं लभे॥
‘‘बहुवस्सगणे तत्थ, खेपयित्वा बहुं दुखं।
भिन्नागते [भेण्णाकटे (सी॰ पी॰)] अहुं राज, छगलो उद्धतप्फलो [छकलो उद्धितप्फलो (सी॰ पी॰)]॥
‘‘सातपुत्ता मया वूळ्हा, पिट्ठिया च रथेन च।
तस्स कम्मस्स निस्सन्दो, परदारगमनस्स मे॥
‘‘ततो चुताहं वेदेह, कपि आसिं ब्रहावने।
निलुञ्चितफलो [निलिच्छितफलो (सी॰ पी॰)] येव, यूथपेन पगब्भिना।
तस्स कम्मस्स निस्सन्दो, परदारगमनस्स मे॥
‘‘ततो चुताहं वेदेह, दस्सनेसु [दसण्णेसु (सी॰ पी॰), दसन्नेसु (स्या॰)] पसू अहुं।
निलुञ्चितो जवो भद्रो, योग्गं वूळ्हं चिरं मया।
तस्स कम्मस्स निस्सन्दो, परदारगमनस्स मे॥
‘‘ततो चुताहं वेदेह, वज्जीसु कुलमागमा।
नेवित्थी न पुमा आसिं, मनुस्सत्ते सुदुल्लभे।
तस्स कम्मस्स निस्सन्दो, परदारगमनस्स मे॥
‘‘ततो चुताहं वेदेह, अजायिं नन्दने वने।
भवने तावतिंसाहं, अच्छरा कामवण्णिनी [वरवण्णिनी (क॰)]॥
‘‘विचित्तवत्थाभरणा, आमुत्तमणिकुण्डला।
कुसला नच्चगीतस्स, सक्कस्स परिचारिका॥
‘‘तत्थ ठिताहं वेदेह, सरामि जातियो इमा।
अनागतापि सत्तेव, या गमिस्सं इतो चुता॥
‘‘परियागतं तं कुसलं, यं मे कोसम्बियं कतं।
देवे चेव मनुस्से च, सन्धाविस्सं इतो चुता॥
‘‘सत्त जच्चो [जच्चा (स्या॰ पी॰)] महाराज, निच्चं सक्कतपूजिता।
थीभावापि न मुच्चिस्सं, छट्ठा निगतियो [छट्ठा गतियो (स्या॰)] इमा॥
‘‘सत्तमी च गति देव, देवपुत्तो महिद्धिको।
पुमा देवो भविस्सामि [भविस्सति (क॰)], देवकायस्मिमुत्तमो॥
‘‘अज्जापि सन्तानमयं, मालं गन्थेन्ति नन्दने।
देवपुत्तो जवो नाम, यो मे मालं पटिच्छति॥
‘‘मुहुत्तो विय सो दिब्यो, इध वस्सानि सोळस।
रत्तिन्दिवो च सो दिब्यो, मानुसिं सरदोसतं॥
‘‘इति कम्मानि अन्वेन्ति, असङ्खेय्यापि जातियो।
कल्याणं यदि वा पापं, न हि कम्मं विनस्सति [पनस्सति (सी॰ पी॰)]॥
‘‘यो इच्छे पुरिसो होतुं, जातिं जातिं [जातिजातिं (सी॰ पी॰)] पुनप्पुनं।
परदारं विवज्जेय्य, धोतपादोव कद्दमं॥
‘‘या इच्छे पुरिसो होतुं, जातिं जातिं पुनप्पुनं।
सामिकं अपचायेय्य, इन्दंव परिचारिका॥
‘‘यो इच्छे दिब्यभोगञ्च, दिब्बमायुं यसं सुखं।
पापानि परिवज्जेत्वा [परिवज्जेय्य (क॰)], तिविधं धम्ममाचरे॥
‘‘कायेन वाचा मनसा, अप्पमत्तो विचक्खणो।
अत्तनो होति अत्थाय, इत्थी वा यदि वा पुमा॥
‘‘ये केचिमे मानुजा जीवलोके, यसस्सिनो सब्बसमन्तभोगा।
असंसयं तेहि पुरे सुचिण्णं, कम्मस्सकासे पुथु सब्बसत्ता॥
‘‘इङ्घानुचिन्तेसि सयम्पि देव, कुतोनिदाना ते इमा जनिन्द।
या ते इमा अच्छरासन्निकासा, अलङ्कता कञ्चनजालछन्ना’’॥
इच्चेवं पितरं कञ्ञा, रुचा तोसेसि अङ्गतिं।
मूळ्हस्स मग्गमाचिक्खि, धम्ममक्खासि सुब्बता॥
अथागमा ब्रह्मलोका, नारदो मानुसिं पजं।
जम्बुदीपं अवेक्खन्तो, अद्दा राजानमङ्गतिं॥
‘‘ततो पतिट्ठा पासादे, वेदेहस्स पुरत्थतो [पुरक्खतो (स्या॰ क॰)]।
तञ्च दिस्वानानुप्पत्तं, रुचा इसिमवन्दथ॥
‘‘अथासनम्हा ओरुय्ह, राजा ब्यथितमानसो [ब्यम्हितमानसो (सी॰ स्या॰ पी॰)]।
नारदं परिपुच्छन्तो, इदं वचनमब्रवि॥
‘‘कुतो नु आगच्छसि देववण्णि, ओभासयं सब्बदिसा [संवरिं (सी॰ पी॰)] चन्दिमाव।
अक्खाहि मे पुच्छितो नामगोत्तं, कथं तं जानन्ति मनुस्सलोके’’॥
‘‘अहञ्हि देवतो इदानि एमि, ओभासयं सब्बदिसा [संवरिं (सी॰ पी॰)] चन्दिमाव।
अक्खामि ते पुच्छितो नामगोत्तं, जानन्ति मं नारदो कस्सपो च’’॥
‘‘अच्छेररूपं तव [वत (सी॰ पी॰)] यादिसञ्च, वेहायसं गच्छसि तिट्ठसी च।
पुच्छामि तं नारद एतमत्थं, अथ केन वण्णेन तवायमिद्धि’’॥
‘‘सच्चञ्च धम्मो च दमो च चागो, गुणा ममेते पकता पुराणा।
तेहेव धम्मेहि सुसेवितेहि, मनोजवो येन कामं गतोस्मि’’॥
‘‘अच्छेरमाचिक्खसि पुञ्ञसिद्धिं, सचे हि एतेहि [एते त्वं (सी॰ पी॰)] यथा वदेसि।
पुच्छामि तं नारद एतमत्थं, पुट्ठो च मे साधु वियाकरोहि’’॥
‘‘पुच्छस्सु मं राज तवेस अत्थो, यं संसयं कुरुसे भूमिपाल।
अहं तं निस्संसयतं गमेमि, नयेहि ञायेहि च हेतुभी च’’॥
‘‘पुच्छामि तं नारद एतमत्थं, पुट्ठो च मे नारद मा मुसा भणि।
अत्थि नु देवा पितरो नु अत्थि, लोको परो अत्थि जनो यमाहु’’॥
‘‘अत्थेव देवा पितरो च अत्थि, लोको परो अत्थि जनो यमाहु।
कामेसु गिद्धा च नरा पमूळ्हा, लोकं परं न विदू मोहयुत्ता’’॥
‘‘अत्थीति चे नारद सद्दहासि, निवेसनं परलोके मतानं।
इधेव मे पञ्च सतानि देहि, दस्सामि ते परलोके सहस्सं’’॥
‘‘दज्जेमु खो पञ्च सतानि भोतो, जञ्ञामु चे सीलवन्तं वदञ्ञुं [वतञ्ञुं (क॰)]।
लुद्दं तं भोन्तं निरये वसन्तं, को चोदये परलोके सहस्सं॥
‘‘इधेव यो होति अधम्मसीलो [अकम्मसीलो (पी॰)], पापाचारो अलसो लुद्दकम्मो।
न पण्डिता तस्मिं इणं ददन्ति, न हि आगमो होति तथाविधम्हा॥
‘‘दक्खञ्च पोसं मनुजा विदित्वा, उट्ठानकं [उट्ठाहकं (सी॰)] सीलवन्तं वदञ्ञुं।
सयमेव भोगेहि निमन्तयन्ति, कम्मं करित्वा पुन माहरेसि’’॥
‘‘इतो चुतो [गतो (सी॰ पी॰)] दक्खसि तत्थ राज, काकोलसङ्घेहि विकस्समानं [काकोळसङ्घेहिपि कड्ढमानं (सी॰ पी॰)]।
तं खज्जमानं निरये वसन्तं, काकेहि गिज्झेहि च सेनकेहि [सोणकेहि (स्या॰ क॰)]।
सञ्छिन्नगत्तं रुहिरं सवन्तं, को चोदये परलोके सहस्सं॥
‘‘अन्धंतमं तत्थ न चन्दसूरिया, निरयो सदा तुमुलो घोररूपो।
सा नेव रत्ती न दिवा पञ्ञायति, तथाविधे को विचरे धनत्थिको॥
‘‘सबलो च सामो च दुवे सुवाना, पवद्धकाया बलिनो महन्ता।
खादन्ति दन्तेहि अयोमयेहि, इतो पणुन्नं परलोकपत्तं [परलोके पतन्तं (क॰)]॥
‘‘तं खज्जमानं निरये वसन्तं, लुद्देहि वाळेहि अघम्मिगेहि च।
सञ्छिन्नगत्तं रुहिरं सवन्तं, को चोदये परलोके सहस्सं॥
‘‘उसूहि सत्तीहि च सुनिसिताहि, हनन्ति विज्झन्ति च पच्चमित्ता [पोथयन्ति (क॰)]।
काळूपकाळा निरयम्हि घोरे, पुब्बे नरं दुक्कटकम्मकारिं॥
‘‘तं हञ्ञमानं निरये वजन्तं, कुच्छिस्मिं पस्सस्मिं विप्फालितूदरं।
सञ्छिन्नगत्तं रुहिरं सवन्तं, को चोदये परलोके सहस्सं॥
‘‘सत्ती उसू तोमरभिण्डिवाला, विविधावुधा वस्सन्ति तत्थ देवा।
पतन्ति अङ्गारमिवच्चिमन्तो, सिलासनी वस्सति लुद्दकम्मे॥
‘‘उण्हो च वातो निरयम्हि दुस्सहो, न तम्हि सुखं लब्भति [सेति (क॰)] इत्तरम्पि।
तं तं विधावन्तमलेनमातुरं, को चोदये परलोके सहस्सं॥
‘‘सन्धावमानम्पि [सन्धावमानं तं (सी॰ पी॰)] रथेसु युत्तं, सजोतिभूतं पथविं कमन्तं।
पतोदलट्ठीहि सुचोदयन्तं [सुचोदियन्तं (सी॰ पी॰)], को चोदये परलोके सहस्सं॥
‘‘तमारुहन्तं खुरसञ्चितं गिरिं, विभिंसनं पज्जलितं भयानकं।
सञ्छिन्नगत्तं रुहिरं सवन्तं, को चोदये परलोके सहस्सं॥
‘‘तमारुहन्तं पब्बतसन्निकासं, अङ्गाररासिं जलितं भयानकं।
सुदड्ढगत्तं कपणं रुदन्तं, को चोदये परलोके सहस्सं॥
‘‘अब्भकूटसमा उच्चा, कण्टकनिचिता [कण्टकापचिता (सी॰ पी॰), कण्टकाहिचिता (स्या॰)] दुमा।
अयोमयेहि तिक्खेहि, नरलोहितपायिभि॥
‘‘तमारुहन्ति नारियो, नरा च परदारगू।
चोदिता सत्तिहत्थेहि, यमनिद्देसकारिभि॥
‘‘तमारुहन्तं निरयं, सिम्बलिं रुहरिमक्खितं।
विदड्ढकायं [विदुट्ठकायं (पी॰)] वितचं, आतुरं गाळ्हवेदनं॥
‘‘पस्ससन्तं मुहुं उण्हं, पुब्बकम्मापराधिकं।
दुमग्गे वितचं गत्तं [दुमग्गविटपग्गतं (सी॰)], को तं याचेय्य तं धनं॥
‘‘अब्भकूटसमा उच्चा, असिपत्ताचिता दुमा।
अयोमयेहि तिक्खेहि, नरलोहितपायिभि॥
‘‘तमारुहन्तं असिपत्तपादपं, असीहि तिक्खेहि च छिज्जमानं [पभिज्जमानं (क॰)]।
सञ्छिन्नगत्तं रुहिरं सवन्तं, को चोदये परलोके सहस्सं॥
‘‘ततो निक्खन्तमत्तं तं, असिपत्ताचिता दुमा [असिपत्तनिरया दुखा (सी॰ पी॰)]।
सम्पतितं वेतरणिं, को तं याचेय्य तं धनं॥
‘‘खरा खरोदका [खारोदिका (सी॰), खरोदिका (पी॰)] तत्ता, दुग्गा वेतरणी नदी।
अयोपोक्खरसञ्छन्ना, तिक्खा पत्तेहि सन्दति॥
‘‘तत्थ सञ्छिन्नगत्तं तं, वुय्हन्तं रुहिरमक्खितं।
वेतरञ्ञे अनालम्बे, को तं याचेय्य तं धनं’’॥
‘‘वेधामि रुक्खो विय छिज्जमानो, दिसं न जानामि पमूळ्हसञ्ञो।
भयानुतप्पामि महा च मे भया, सुत्वान कथा [गाथा (सी॰ स्या॰ पी॰)] तव भासिता इसे॥
‘‘आदित्ते वारिमज्झंव, दीपंवोघे महण्णवे।
अन्धकारेव पज्जोतो, त्वं नोसि सरणं इसे॥
‘‘अत्थञ्च धम्मं अनुसास मं इसे, अतीतमद्धा अपराधितं मया।
आचिक्ख मे नारद सुद्धिमग्गं, यथा अहं नो निरयं पतेय्यं’’॥
‘‘यथा अहु धतरट्ठो ( ) [एत्थ किञ्चि ऊनं विय दिस्सति], वेस्सामित्तो अट्ठको यामतग्गि।
उसिन्दरो चापि सिवी च राजा, परिचारका समणब्राह्मणानं॥
‘‘एते चञ्ञे च राजानो, ये सग्गविसयं [सक्कविसयं (सी॰ पी॰)] गता।
अधम्मं परिवज्जेत्वा, धम्मं चर महीपति॥
‘‘अन्नहत्था च ते ब्यम्हे, घोसयन्तु पुरे तव।
को छातो को च तसितो, को मालं को विलेपनं।
नानारत्तानं वत्थानं, को नग्गो परिदहिस्सति॥
‘‘को पन्थे छत्तमानेति [छत्त’मादेति (सी॰ स्या॰ पी॰)], पादुका च मुदू सुभा।
इति सायञ्च पातो च, घोसयन्तु पुरे तव॥
‘‘जिण्णं पोसं गवस्सञ्च, मास्सु युञ्ज यथा पुरे।
परिहारञ्च दज्जासि, अधिकारकतो बली॥
‘‘कायो ते रथसञ्ञातो, मनोसारथिको लहु।
अविहिंसासारितक्खो, संविभागपटिच्छदो॥
‘‘पादसञ्ञमनेमियो, हत्थसञ्ञमपक्खरो।
कुच्छिसञ्ञमनब्भन्तो, वाचासञ्ञमकूजनो॥
‘‘सच्चवाक्यसमत्तङ्गो, अपेसुञ्ञसुसञ्ञतो।
गिरासखिलनेलङ्गो, मितभाणिसिलेसितो॥
‘‘सद्धालोभसुसङ्खारो, निवातञ्जलिकुब्बरो।
अथद्धतानतीसाको [अत्थद्धतानतीसाको (सी॰ पी॰)], सीलसंवरनन्धनो॥
‘‘अक्कोधनमनुग्घाती, धम्मपण्डरछत्तको।
बाहुसच्चमपालम्बो, ठितचित्तमुपाधियो [धितिचित्तमुपाधियो (क॰)]॥
‘‘कालञ्ञुताचित्तसारो, वेसारज्जतिदण्डको।
निवातवुत्तियोत्तको [निवातवुत्तियोत्तङ्गो (क॰)], अनतिमानयुगो लहु॥
‘‘अलीनचित्तसन्थारो , वुद्धिसेवी रजोहतो।
सति पतोदो धीरस्स, धिति योगो च रस्मियो॥
‘‘मनो दन्तं पथं नेति [पथ’न्वेति (सी॰ पी॰)], समदन्तेहि वाहिभि।
इच्छा लोभो च कुम्मग्गो, उजुमग्गो च संयमो॥
‘‘रूपे सद्दे रसे गन्धे, वाहनस्स पधावतो।
पञ्ञा आकोटनी राज, तत्थ अत्ताव सारथि॥
‘‘सचे एतेन यानेन, समचरिया दळ्हा धिति।
सब्बकामदुहो राज, न जातु निरयं वजे’’॥
‘‘अलातो देवदत्तोसि, सुनामो आसि भद्दजि।
विजयो सारिपुत्तोसि, मोग्गल्लानोसि बीजको॥
‘‘सुनक्खत्तो लिच्छविपुत्तो, गुणो आसि अचेलको।
आनन्दो सा रुचा आसि, या राजानं पसादयि॥
‘‘ऊरुवेळकस्सपो राजा, पापदिट्ठि तदा अहु।
महाब्रह्मा बोधिसत्तो, एवं धारेथ जातक’’न्ति॥
महानारदकस्सपजातकं अट्ठमं।
५४६. विधुरजातकं (९)
दोहळकण्डं
‘‘पण्डु किसियासि दुब्बला, वण्णरूपं [वण्णरूपे (क॰)] नतवेदिसं पुरे।
विमले अक्खाहि पुच्छिता, कीदिसी तुय्हं सरीरवेदना’’॥
‘‘धम्मो मनुजेसु मातीनं [मातिनं (सी॰ पी॰)], दोहळो नाम जनिन्द वुच्चति।
धम्माहतं नागकुञ्जर, विधुरस्स हदयाभिपत्थये’’॥
‘‘चन्दं खो त्वं दोहळायसि, सूरियं वा अथ वापि मालुतं।
दुल्लभञ्हि [दुल्लभे (सी॰ पी॰)] विधुरस्स दस्सनं [दस्सने (सी॰ पी॰)], को विधुरमिध मानयिस्सति’’॥
‘‘किन्नु तात तुवं पज्झायसि, पदुमं हत्थगतंव ते मुखं।
किन्नु दुम्मनरूपोसि इस्सर, मा त्वं सोचि अमित्ततापन’’॥
‘‘माता हि तव इरन्धति [इरन्दति (सी॰ स्या॰ पी॰)], विधुरस्स हदयं धनियति।
दुल्लभञ्हि विधुरस्स दस्सनं, को विधुरमिध मानयिस्सति’’॥
‘‘तस्स भत्तुपरियेसनं [भत्तुपरियेसनं (सी॰ पी॰)] चर, यो विधुरमिध मानयिस्सति’’।
‘‘पितुनो च सा सुत्वान वाक्यं, रत्तिं निक्खम्म अवस्सुतिं चरि’’॥
‘‘के गन्धब्बे रक्खसे च नागे, के किम्पुरिसे चापि मानुसे।
के पण्डिते सब्बकामददे [सब्बकामदे (सी॰ पी॰)], दीघरत्तं भत्ता मे भविस्सति’’॥
‘‘अस्सास हेस्सामि ते पति, भत्ता ते हेस्सामि अनिन्दलोचने।
पञ्ञा हि ममं तथाविधा, अस्सास हेस्ससि भरिया मम॥
‘‘अवचासि पुण्णकं इरन्धती [इरन्दती (सी॰ पी॰)], पुब्बपथानुगतेन चेतसा।
एहि गच्छाम पितु ममन्तिके [पितु मम सन्तिकं (क॰)], एसोव ते एतमत्थं पवक्खति॥
‘‘अलङ्कता सुवसना, मालिनी चन्दनुस्सदा।
यक्खं हत्थे गहेत्वान, पितुसन्तिकुपागमि’’॥
‘‘नागवर वचो सुणोहि मे, पतिरूपं पटिपज्ज सुङ्कियं।
पत्थेमि अहं इरन्धतिं, ताय समङ्गिं करोहि मं तुवं॥
‘‘सतं हत्थी सतं अस्सा, सतं अस्सतरीरथा।
सतं वलभियो पुण्णा, नानारत्नस्स केवला।
ते नाग पटिपज्जस्सु, धीतरं देहिरन्धतिं’’॥
‘‘याव आमन्तये ञाती, मित्ते च सुहदज्जने [सुहदंजनं (सी॰ पी॰)]।
अनामन्त कतं कम्मं, तं पच्छा अनुतप्पति’’॥
ततो सो वरुणो नागो, पविसित्वा निवेसनं।
भरियं आमन्तयित्वान, इदं वचनमब्रवि॥
‘‘अयं सो पुण्णको यक्खो, याचती मं इरन्धतिं।
बहुना वित्तलाभेन, तस्स देम पियं ममं’’॥
‘‘न धनेन न वित्तेन, लब्भा अम्हं इरन्धती।
सचे च खो हदयं पण्डितस्स, धम्मेन लद्धा इध माहरेय्य।
एतेन वित्तेन कुमारि लब्भा, नाञ्ञं धनं उत्तरि पत्थयाम’’॥
ततो सो वरुणो नागो, निक्खमित्वा निवेसना।
पुण्णकामन्तयित्वान, इदं वचनमब्रवि॥
‘‘न धनेन न वित्तेन, लब्भा अम्हं इरन्धती।
सचे तुवं हदयं पण्डितस्स, धम्मेन लद्धा इध माहरेसि।
एतेन वित्तेन कुमारि लब्भा, नाञ्ञं धनं उत्तरि पत्थयाम’’॥
‘‘यं पण्डितोत्येके वदन्ति लोके, तमेव बालोति पुनाहु अञ्ञे।
अक्खाहि मे विप्पवदन्ति एत्थ, कं पण्डितं नाग तुवं वदेसि’’॥
‘‘कोरब्यराजस्स धनञ्चयस्स [धनञ्जयस्स (सी॰ स्या॰ पी॰)], यदि ते सुतो विधुरो नाम कत्ता।
आनेहि तं पण्डितं धम्मलद्धा, इरन्धती पदचरा [पद्धचरा (सी॰ पी॰), पट्ठचरा (स्या॰ क॰)] ते होतु॥
‘‘इदञ्च सुत्वा वरुणस्स वाक्यं, उट्ठाय यक्खो परमप्पतीतो।
तत्थेव सन्तो पुरिसं असंसि, आनेहि आजञ्ञमिधेव युत्तं॥
‘‘जातरूपमया कण्णा, काचम्हिचमया [काचम्हमया (सी॰), काचम्भमया (पी॰)] खुरा।
जम्बोनदस्स पाकस्स, सुवण्णस्स उरच्छदो’’॥
‘‘देववाहवहं यानं, अस्समारुय्ह पुण्णको।
अलङ्कतो कप्पितकेसमस्सु, पक्कामि वेहायसमन्तलिक्खे [अन्तलिक्खं (क॰)]॥
‘‘सो पुण्णको कामरागेन [कामवेगेन (सी॰ पी॰)] गिद्धो, इरन्धतिं नागकञ्ञं जिगीसं [जिगिंसं (सी॰ स्या॰ पी॰)]।
गन्त्वान तं भूतपतिं यसस्सिं, इच्चब्रवी वेस्सवणं कुवेरं॥
‘‘भोगवती नाम मन्दिरे, वासा हिरञ्ञवतीति वुच्चति।
नगरे निम्मिते कञ्चनमये, मण्डलस्स उरगस्स निट्ठितं॥
‘‘अट्टालका ओट्ठगीवियो, लोहितङ्कस्स मसारगल्लिनो।
पासादेत्थ सिलामया, सोवण्णरतनेहि छादिता॥
‘‘अम्बा तिलका च जम्बुयो, सत्तपण्णा मुचलिन्दकेतका।
पियङ्गु [पियका (सी॰ पी॰), पियङ्गुका (स्या॰)] उद्दालका सहा, उपरिभद्दका सिन्दुवारका [भिन्दुवारिता (स्या॰ पी॰), भिन्धवारिता (क॰)]॥
‘‘चम्पेय्यका नागमल्लिका, भगिनीमाला अथ मेत्थ कोलिया।
एते दुमा परिणामिता, सोभयन्ति उरगस्स मन्दिरं [मन्दिरे (स्या॰ क॰)]॥
‘‘खज्जुरेत्थ सिलामया, सोवण्णधुवपुप्फिता बहू।
यत्थ वसतो पपातिको, नागराजा वरुणो महिद्धिको॥
‘‘तस्स कोमारिका भरिया, विमला कञ्चनवेल्लिविग्गहा।
काला तरुणाव उग्गता, पुचिमन्दत्थनी चारुदस्सना॥
‘‘लाखारसरत्तसुच्छवी , कणिकाराव निवातपुप्फिता [कणिकारोव निवातपुप्फितो (सी॰ पी॰)]।
तिदिवोकचराव अच्छरा, विज्जुवब्भघना विनिस्सटा॥
‘‘सा दोहळिनी सुविम्हिता, विधुरस्स हदयं धनियति।
तं तेसं देमि इस्सर, तेन ते देन्ति इरन्धतिं ममं’’॥
‘‘सो पुण्णको भूतपतिं यसस्सिं, आमन्तय वेस्सवणं कुवेरं।
तत्थेव सन्तो [सन्तं (पी॰)] पुरिसं असंसि, आनेहि आजञ्ञमिधेव युत्तं॥
‘‘जातरूपमया कण्णा, काचम्हिचमया खुरा।
जम्बोनदस्स पाकस्स, सुवण्णस्स उरच्छदो॥
‘‘देववाहवहं यानं, अस्समारुय्ह पुण्णको।
अलङ्कतो कप्पितकेसमस्सु, पक्कामि वेहायसमन्तलिक्खे’’॥
‘‘सो अग्गमा राजगहं सुरम्मं, अङ्गस्स रञ्ञो नगरं दुरायुतं [दुरासदं (स्या॰)]।
पहूतभक्खं बहुअन्नपानं, मसक्कसारं विय वासवस्स॥
‘‘मयूरकोञ्चागणसम्पघुट्ठं, दिजाभिघुट्ठं दिजसङ्घसेवितं।
नानासकुन्ताभिरुदं सुवङ्गणं [सुभङ्गणं (सी॰ पी॰)], पुप्फाभिकिण्णं हिमवंव पब्बतं॥
‘‘सो पुण्णको वेपुलमाभिरूहि [वेपुल्लमाभिरुच्छि (सी॰ पी॰)], सिलुच्चयं किम्पुरिसानुचिण्णं।
अन्वेसमानो मणिरतनं उळारं, तमद्दसा पब्बतकूटमज्झे॥
‘‘दिस्वा मणिं पभस्सरं जातिमन्तं [जातिवन्तं (सी॰ स्या॰)], मनोहरं [धनाहरं (सी॰ पी॰ क॰)] मणिरतनं उळारं।
दद्दल्लमानं यससा यसस्सिनं, ओभासती विज्जुरिवन्तलिक्खे॥
‘‘तमग्गही वेळुरियं महग्घं, मनोहरं नाम महानुभावं।
आजञ्ञमारुय्ह मनोमवण्णो, पक्कामि वेहायसमन्तलिक्खे॥
‘‘सो अग्गमा [अगमा (स्या॰ पी॰ क॰)] नगरमिन्दपत्थं, ओरुय्हुपागच्छि सभं कुरूनं।
समागते एकसतं समग्गे, अव्हेत्थ यक्खो अविकम्पमानो॥
‘‘को नीध रञ्ञं वरमाभिजेति, कमाभिजेय्याम वरद्धनेन [वरंधनेन (सी॰ पी॰)]।
कमनुत्तरं रतनवरं जिनाम, को वापि नो जेति वरद्धनेन’’॥
‘‘कुहिं नु रट्ठे तव जातिभूमि, न कोरब्यस्सेव वचो तवेदं।
अभीतोसि [अभिभोसि (सी॰ पी॰)] नो वण्णनिभाय सब्बे, अक्खाहि मे नामञ्च बन्धवे च’’॥
‘‘कच्चायनो माणवकोस्मि राज, अनूननामो इति मव्हयन्ति।
अङ्गेसु मे ञातयो बन्धवा च, अक्खेन देवस्मि इधानुपत्तो’’॥
‘‘किं माणवस्स रतनानि अत्थि, ये तं जिनन्तो हरे अक्खधुत्तो।
बहूनि रञ्ञो रतनानि अत्थि, ते त्वं दलिद्दो कथमव्हयेसि’’॥
‘‘मनोहरो नाम मणी ममायं, मनोहरं मणिरतनं उळारं।
इमञ्च आजञ्ञममित्ततापनं, एतं मे जिनित्वा हरे अक्खधुत्तो’’॥
‘‘एको मणी माणव किं करिस्सति, आजानियेको पन किं करिस्सति।
बहूनि रञ्ञो मणिरतनानि अत्थि, आजानिया वातजवा अनप्पका’’॥
दोहळकण्डं नाम।
मणिकण्डं
‘‘इदञ्च मे मणिरतनं, पस्स त्वं द्विपदुत्तम।
इत्थीनं विग्गहा चेत्थ, पुरिसानञ्च विग्गहा॥
‘‘मिगानं विग्गहा चेत्थ, सकुणानञ्च विग्गहा।
नागराजा सुपण्णा च [नागराजे सुपण्णे च (सी॰ स्या॰ पी॰)], मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘हत्थानीकं रथानीकं, अस्से पत्ती च वम्मिने [धजानि च (पी॰)]।
चतुरङ्गिनिमं सेनं, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘हत्थारोहे अनीकट्ठे, रथिके पत्तिकारके।
बलग्गानि वियूळ्हानि [वियूहानि (स्या॰ क॰)], मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘पुरं उद्धापसम्पन्नं [उद्दापसम्पन्नं (सी॰ पी॰), अट्टालसम्पन्नं (स्या॰)], बहुपाकारतोरणं।
सिङ्घाटकेसु भूमियो, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘एसिका परिखायो च, पलिखं अग्गळानि च।
अट्टालके च द्वारे च, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘पस्स तोरणमग्गेसु, नानादिजा गणा बहू।
हंसा कोञ्चा मयूरा च, चक्कवाका च कुक्कुहा॥
‘‘कुणालका बहू चित्रा, सिखण्डी जीवजीवका।
नानादिजगणाकिण्णं, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘पस्स नगरं सुपाकारं, अब्भुतं लोमहंसनं।
समुस्सितधजं रम्मं, सोण्णवालुकसन्थतं॥
‘‘पस्सेत्थ [पस्स त्वं (सी॰ पी॰)] पण्णसालायो, विभत्ता भागसो मिता।
निवेसने निवेसे च, सन्धिब्यूहे पथद्धियो॥
‘‘पानागारे च सोण्डे च, सूना [सूणा (सी॰ पी॰), सुद्दा (स्या॰ क॰)] ओदनिया घरा।
वेसी च गणिकायो च, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘मालाकारे च रजके, गन्धिके अथ दुस्सिके।
सुवण्णकारे मणिकारे, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘आळारिके च सूदे च, नटनाटकगायिनो।
पाणिस्सरे कुम्भथूनिके, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘पस्स भेरी मुदिङ्गा च, सङ्खा पणवदिन्दिमा।
सब्बञ्च ताळावचरं, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘सम्मतालञ्च वीणञ्च, नच्चगीतं सुवादितं।
तूरियताळितसङ्घुट्ठं , मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘लङ्घिका मुट्ठिका चेत्थ, मायाकारा च सोभिया।
वेतालिके [वेत्तलिके (क॰)] च जल्ले च, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘समज्जा चेत्थ वत्तन्ति, आकिण्णा नरनारिभि।
मञ्चातिमञ्चे भूमियो, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘पस्स मल्ले समज्जस्मिं, फोटेन्ते [पाठेन्ते (सी॰ स्या॰ पी॰)] दिगुणं भुजं।
निहते निहतमाने च, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘पस्स पब्बतपादेसु, नानामिगगणा बहू।
सीहा ब्यग्घा वराहा च, अच्छकोकतरच्छयो॥
‘‘पलासादा गवजा च, महिंसा रोहिता रुरू।
एणेय्या च वराहा [सरभा (स्या॰)] च, गणिनो नीक [निङ्क (सी॰ स्या॰ पी॰)] सूकरा॥
‘‘कदलिमिगा बहू चित्रा, बिळारा ससकण्टका।
नानामिगगणाकिण्णं, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘नज्जायो सुपतित्थायो, सोण्णवालुकसन्थता।
अच्छा सवन्ति अम्बूनि, मच्छगुम्बनिसेविता॥
‘‘कुम्भीला मकरा चेत्थ, सुसुमारा च कच्छपा।
पाठीना पावुसा मच्छा, बलजा [वलजा (सी॰), वालजा (पी॰)] मुञ्जरोहिता॥
‘‘नानादिजगणाकिण्णा, नानादुमगणायुता।
वेळुरियक-रोदायो [वेळुरियफलकरोदायो (सी॰)], मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘पस्सेत्थ पोक्खरणियो, सुविभत्ता चतुद्दिसा।
नानादिजगणाकिण्णा, पुथुलोमनिसेविता॥
‘‘समन्तोदकसम्पन्नं , महिं सागरकुण्डलं।
उपेतं वनराजेहि, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘पुरतो विदेहे पस्स, गोयानिये च पच्छतो।
कुरुयो जम्बुदीपञ्च, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘पस्स चन्दं सूरियञ्च, ओभासन्ते चतुद्दिसा।
सिनेरुं अनुपरियन्ते, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘सिनेरुं हिमवन्तञ्च, सागरञ्च महीतलं [महिद्धिकं (सी॰ पी॰), महिद्धियं (स्या॰)]।
चत्तारो च महाराजे, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘आरामे वनगुम्बे च, पाटिये [पिट्ठिये (क॰)] च सिलुच्चये।
रम्मे किम्पुरिसाकिण्णे, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘फारुसकं चित्तलतं, मिस्सकं नन्दनं वनं।
वेजयन्तञ्च पासादं, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘सुधम्मं तावतिंसञ्च, पारिछत्तञ्च पुप्फितं।
एरावणं नागराजं, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘पस्सेत्थ देवकञ्ञायो, नभा विज्जुरिवुग्गता।
नन्दने विचरन्तियो, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘पस्सेत्थ देवकञ्ञायो, देवपुत्तपलोभिनी।
देवपुत्ते रममाने [चरमाने (सी॰ पी॰)], मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘परोसहस्सपासादे, वेळुरियफलसन्थते।
पज्जलन्ते च [पज्जलन्तेन (सी॰ स्या॰ पी॰)] वण्णेन, मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘तावतिंसे च यामे च, तुसिते चापि निम्मिते।
परनिम्मितवसवत्तिनो [परनिम्मिताभिरतिनो (सी॰ पी॰)], मणिम्हि पस्स निम्मितं॥
‘‘पस्सेत्थ पोक्खरणियो, विप्पसन्नोदिका सुची।
मन्दालकेहि सञ्छन्ना, पदुमुप्पलकेहि च॥
‘‘दसेत्थ राजियो सेता, दसनीला [दस्सनीया (क॰)] मनोरमा।
छ पिङ्गला पन्नरस, हलिद्दा च चतुद्दस॥
‘‘वीसति तत्थ सोवण्णा, वीसति रजतामया।
इन्दगोपकवण्णाभा, ताव दिस्सन्ति तिंसति॥
‘‘दसेत्थ काळियो छच्च, मञ्जेट्ठा पन्नवीसति।
मिस्सा बन्धुकपुप्फेहि, नीलुप्पलविचित्तिका॥
‘‘एवं सब्बङ्गसम्पन्नं, अच्चिमन्तं पभस्सरं।
ओधिसुङ्कं महाराज, पस्स त्वं द्विपदुत्तम’’॥
मणिकण्डं नाम।
अक्खकण्डं
‘‘उपागतं राज मुपेहि लक्खं, नेतादिसं मणिरतनं तवत्थि।
धम्मेन जिस्साम [जिय्याम (सी॰ स्या॰ पी॰)] असाहसेन, जितो च नो खिप्पमवाकरोहि॥
‘‘पञ्चाल -पच्चुग्गत-सूरसेन, मच्छा [मज्झा (क॰)] च मद्दा सह केककेभि।
पस्सन्तु नोते असठेन युद्धं, न नो सभायं न करोन्ति किञ्चि’’॥
‘‘ते पाविसुं अक्खमदेन मत्ता, राजा कुरूनं पुण्णको चापि यक्खो।
राजा कलिं विच्चिनमग्गहेसि, कटं अग्गही पुण्णको नाम यक्खो॥
‘‘ते तत्थ जूते उभये समागते, रञ्ञं सकासे सखीनञ्च मज्झे।
अजेसि यक्खो नरवीरसेट्ठं, तत्थप्पनादो तुमुलो बभूव’’॥
‘‘जयो महाराज पराजयो च, आयूहतं अञ्ञतरस्स होति।
जनिन्द जीनोसि [जिन्नोसि (स्या॰), जितोसि (पी॰) जिनोम्हि (क॰)] वरद्धनेन, जितो च मे खिप्पमवाकरोहि’’॥
‘‘हत्थी गवस्सा मणिकुण्डला च, यञ्चापि मय्हं [अञ्ञं (क॰)] रतनं पथब्या।
गण्हाहि कच्चान वरं धनानं, आदाय येनिच्छसि तेन गच्छ’’॥
‘‘हत्थी गवस्सा मणिकुण्डला च, यञ्चापि तुय्हं रतनं पथब्या।
तेसं वरो विधुरो नाम कत्ता, सो मे जितो तं मे अवाकरोहि’’॥
‘‘अत्ता च मे सो सरणं गती च, दीपो च लेणो च परायणो च।
असन्तुलेय्यो मम सो धनेन, पाणेन मे सादिसो एस कत्ता’’॥
‘‘चिरं विवादो मम तुय्हञ्चस्स, कामञ्च पुच्छाम तमेव गन्त्वा।
एसोव नो विवरतु एतमत्थं, यं वक्खती होतु कथा [तथा (स्या॰ क॰)] उभिन्नं’’॥
‘‘अद्धा हि सच्चं भणसि, न च माणव साहसं।
तमेव गन्त्वा पुच्छाम, तेन तुस्सामुभो जना’’॥
‘‘सच्चं नु देवा विदहू कुरूनं, धम्मे ठितं विधुरं नाममच्चं।
दासोसि रञ्ञो उद वासि ञाति, विधुरोति सङ्खा कतमासि लोके’’॥
‘‘आमायदासापि भवन्ति हेके, धनेन कीतापि भवन्ति दासा।
सयम्पि हेके उपयन्ति दासा, भया पणुन्नापि भवन्ति दासा॥
‘‘एते नरानं चतुरोव दासा, अद्धा हि योनितो अहम्पि जातो।
भवो च रञ्ञो अभवो च रञ्ञो, दासाहं देवस्स परम्पि गन्त्वा।
धम्मेन मं माणव तुय्ह दज्जा’’॥
‘‘अयं [अयम्पि (स्या॰ क॰)] दुतीयो विजयो ममज्ज, पुट्ठो हि कत्ता विवरेत्थ [विवरित्थ (सी॰ स्या॰ क॰)] पञ्हं।
अधम्मरूपो वत राजसेट्ठो, सुभासितं नानुजानासि मय्हं’’॥
‘‘एवं चे नो सो विवरेत्थ पञ्हं, दासोहमस्मि न च खोस्मि ञाति।
गण्हाहि कच्चान वरं धनानं, आदाय येनिच्छसि तेन गच्छ’’॥
अक्खकण्डं नाम।
घरावासपञ्हा
‘‘विधुर वसमानास्स, गहट्ठस्स सकं घरं।
खेमा वुत्ति कथं अस्स, कथन्नु अस्स सङ्गहो॥
‘‘अब्याबज्झं [अब्यापज्झं (सी॰ स्या॰ पी॰)] कथं अस्स, सच्चवादी च माणवो।
अस्मा लोका परं लोकं, कथं पेच्च न सोचति’’॥
तं तत्थ गतिमा धितिमा, मतिमा अत्थदस्सिमा।
सङ्खाता [सङ्खातो (क॰)] सब्बधम्मानं, विधुरो एतदब्रवि॥
‘‘न साधारणदारस्स, न भुञ्जे सादुमेकको।
न सेवे लोकायतिकं, नेतं पञ्ञाय वड्ढनं॥
‘‘सीलवा वत्तसम्पन्नो, अप्पमत्तो विचक्खणो।
निवातवुत्ति अत्थद्धो, सुरतो सखिलो मुदु॥
‘‘सङ्गहेता च मित्तानं, संविभागी विधानवा।
तप्पेय्य अन्नपानेन, सदा समणब्राह्मणे॥
‘‘धम्मकामो सुताधारो, भवेय्य परिपुच्छको।
सक्कच्चं पयिरुपासेय्य, सीलवन्ते बहुस्सुते॥
‘‘घरमावसमानस्स, गहट्ठस्स सकं घरं।
खेमा वुत्ति सिया एवं, एवं नु अस्स सङ्गहो॥
‘‘अब्याबज्झं सिया एवं, सच्चवादी च माणवो।
अस्मा लोका परं लोकं, एवं पेच्च न सोचति’’॥
घरावासपञ्हा नाम।
लक्खणकण्डं
‘‘एहि दानि गमिस्साम, दिन्नो नो इस्सरेन मे।
ममेवत्थं [तमेवत्थं (पी॰)] पटिपज्ज, एस धम्मो सनन्तनो’’॥
‘‘जानामि माणव तयाहमस्मि, दिन्नोहमस्मि तव इस्सरेन।
तीहञ्च तं वासयेमु अगारे, येनद्धुना अनुसासेमु पुत्ते’’॥
‘‘तं मे तथा होतु वसेमु तीहं, कुरुतं भवज्ज घरेसु किच्चं।
अनुसासतं पुत्तदारे भवज्ज, यथा तयी पेच्च [पच्छा (सी॰ पी॰)] सुखी भवेय्य’’॥
‘‘साधूति वत्वान पहूतकामो, पक्कामि यक्खो विधुरेन सद्धिं।
तं कुञ्जराजञ्ञहयानुचिण्णं, पावेक्खि अन्तेपुरमरियसेट्ठो’’॥
‘‘कोञ्चं मयूरञ्च पियञ्च केतं, उपागमि तत्थ सुरम्मरूपं।
पहूतभक्खं बहुअन्नपानं, मसक्कसारं विय वासवस्स’’॥
‘‘तत्थ नच्चन्ति गायन्ति, अव्हायन्ति वरावरं।
अच्छरा विय देवेसु, नारियो समलङ्कता॥
‘‘समङ्गिकत्वा पमदाहि यक्खं, अन्नेन पानेन च धम्मपालो।
अत्थत्थ [अग्गत्थ (स्या॰ अट्ठ॰)] मेवानुविचिन्तयन्तो, पावेक्खि भरियाय तदा सकासे॥
‘‘तं चन्दनगन्धरसानुलित्तं, सुवण्णजम्बोनदनिक्खसादिसं।
भरियंवचा एहि सुणोहि भोति, पुत्तानि आमन्तय तम्बनेत्ते॥
‘‘सुत्वान वाक्यं पतिनो अनुज्जा [अनोजा (स्या॰ क॰)], सुणिसंवच तम्बनखिं सुनेत्तं।
आमन्तय वम्मधरानि चेते, पुत्तानि इन्दीवरपुप्फसामे’’॥
‘‘ते आगते मुद्धनि धम्मपालो, चुम्बित्वा पुत्ते अविकम्पमानो।
आमन्तयित्वान अवोच वाक्यं, दिन्नाहं रञ्ञा इध माणवस्स॥
‘‘तस्सज्जहं अत्तसुखी विधेय्यो, आदाय येनिच्छति तेन गच्छति।
अहञ्च वो सासितुमागतोस्मि [अनुसासितुं आगतोस्मि (स्या॰ क॰)], कथं अहं अपरित्ताय गच्छे॥
‘‘सचे वो राजा कुरुरट्ठवासी [कुरुखेत्तवासी (सी॰ पी॰)], जनसन्धो पुच्छेय्य पहूतकामो।
किमाभिजानाथ पुरे पुराणं, किं वो पिता अनुसासे पुरत्था॥
‘‘समासना होथ मयाव सब्बे, कोनीध रञ्ञो अब्भतिको मनुस्सो।
तमञ्जलिं करिय वदेथ एवं, मा हेवं देव न हि एस धम्मो।
वियग्घराजस्स निहीनजच्चो, समासनो देव कथं भवेय्य’’॥
लक्खणकण्डं [पेक्खणकण्डं (सी॰ क॰)] नाम।
राजवसति
‘‘सो च पुत्ते [मित्ते (सी॰ पी॰)] अमच्चे च, ञातयो सुहदज्जने।
अलीनमनसङ्कप्पो, विधुरो एतदब्रवि॥
‘‘एथय्यो [एथय्या (स्या॰)] राजवसतिं, निसीदित्वा सुणाथ मे।
यथा राजकुलं पत्तो, यसं पोसो निगच्छति॥
‘‘न हि राजकुलं पत्तो, अञ्ञातो लभते यसं।
नासूरो नापि दुम्मेधो, नप्पमत्तो कुदाचनं॥
‘‘यदास्स सीलं पञ्ञञ्च, सोचेय्यं चाधिगच्छति।
अथ विस्ससते त्यम्हि, गुय्हञ्चस्स न रक्खति॥
‘‘तुला यथा पग्गहिता, समदण्डा सुधारिता।
अज्झिट्ठो न विकम्पेय्य, स राजवसतिं वसे॥
‘‘तुला यथा पग्गहिता, समदण्डा सुधारिता।
सब्बानि अभिसम्भोन्तो, स राजवसतिं वसे॥
‘‘दिवा वा यदि वा रत्तिं, राजकिच्चेसु पण्डितो।
अज्झिट्ठो न विकम्पेय्य, स राजवसतिं वसे॥
‘‘दिवा वा यदि वा रत्तिं, राजकिच्चेसु पण्डितो।
सब्बानि अभिसम्भोन्तो, स राजवसतिं वसे॥
‘‘यो चस्स सुकतो मग्गो, रञ्ञो सुप्पटियादितो।
न तेन वुत्तो गच्छेय्य, स राजवसतिं वसे॥
‘‘न रञ्ञो सदिसं [समकं (सी॰ स्या॰ पी॰)] भुञ्जे, कामभोगे कुदाचनं।
सब्बत्थ पच्छतो गच्छे, स राजवसतिं वसे॥
‘‘न रञ्ञो सदिसं वत्थं, न मालं न विलेपनं।
आकप्पं सरकुत्तिं वा, न रञ्ञो सदिसमाचरे।
अञ्ञं करेय्य आकप्पं, स राजवसतिं वसे॥
‘‘कीळे राजा अमच्चेहि, भरियाहि परिवारितो।
नामच्चो राजभरियासु, भावं कुब्बेथ पण्डितो॥
‘‘अनुद्धतो अचपलो, निपको संवुतिन्द्रियो।
मनोपणिधिसम्पन्नो, स राजवसतिं वसे॥
‘‘नास्स भरियाहि कीळेय्य, न मन्तेय्य रहोगतो।
नास्स कोसा धनं गण्हे, स राजवसतिं वसे॥
‘‘न निद्दं बहु मञ्ञेय्य [न निद्दन्नं बहुं मञ्ञे (सी॰ पी॰)], न मदाय सुरं पिवे।
नास्स दाये मिगे हञ्ञे, स राजवसतिं वसे॥
‘‘नास्स पीठं न पल्लङ्कं, न कोच्छं न नावं [नागं (सी॰ पी॰)] रथं।
सम्मतोम्हीति आरूहे, स राजवसतिं वसे॥
‘‘नातिदूरे भजे [भवे (सी॰ पी॰)] रञ्ञो, नाच्चासन्ने विचक्खणो।
सम्मुखञ्चस्स तिट्ठेय्य, सन्दिस्सन्तो सभत्तुनो॥
‘‘न वे [मे (स्या॰ क॰)] राजा सखा होति, न राजा होति मेथुनो।
खिप्पं कुज्झन्ति राजानो, सूकेन’क्खीव घट्टितं॥
‘‘न पूजितो मञ्ञमानो, मेधावी पण्डितो नरो।
फरुसं पतिमन्तेय्य, राजानं परिसंगतं॥
‘‘लद्धद्वारो लभे द्वारं [लद्धवारोलभे वारं (पी॰)], नेव राजूसु विस्ससे।
अग्गीव संयतो तिट्ठे [अग्गीव यतो तिट्ठेय्य (सी॰ पी॰)], स राजवसतिं वसे॥
‘‘पुत्तं वा भातरं वा सं, सम्पग्गण्हाति खत्तियो।
गामेहि निगमेहि वा, रट्ठेहि जनपदेहि वा।
तुण्हीभूतो उपेक्खेय्य, न भणे छेकपापकं॥
‘‘हत्थारोहे अनीकट्ठे, रथिके पत्तिकारके।
तेसं कम्मावदानेन [कम्मापवादेन (स्या॰)], राजा वड्ढेति वेतनं।
न तेसं अन्तरा गच्छे, स राजवसतिं वसे॥
‘‘चापोवूनुदरो धीरो [चापोव ओनमे धीरो (स्या॰)], वंसोवापि पकम्पये।
पटिलोमं न वत्तेय्य, स राजवसतिं वसे॥
‘‘चापोवूनुदरो अस्स, मच्छोवस्स अजिव्हवा [अजिव्हता (स्या॰ क॰)]।
अप्पासी निपको सूरो, स राजवसतिं वसे॥
‘‘न बाळ्हं इत्थिं गच्छेय्य, सम्पस्सं तेजसङ्खयं।
कासं सासं दरं बल्यं, खीणमेधो निगच्छति॥
‘‘नातिवेलं पभासेय्य, न तुण्ही सब्बदा सिया।
अविकिण्णं मितं वाचं, पत्ते काले उदीरये॥
‘‘अक्कोधनो असङ्घट्टो, सच्चो सण्हो अपेसुणो।
सम्फं गिरं न भासेय्य, स राजवसतिं वसे॥
[अयं गाथा नत्थि पी॰ पोत्थके] ‘‘मातापेत्तिभरो अस्स, कुले जेट्ठापचायिको।
सण्हो सखिलसम्भासो [हिरिओत्तप्पसम्पन्नो (सी॰ क॰)], स राजवसतिं वसे [अयं गाथा नत्थि पी॰ पोत्थके]॥
‘‘विनीतो सिप्पवा दन्तो, कतत्तो नियतो मुदु।
अप्पमत्तो सुचि दक्खो, स राजवसतिं वसे॥
‘‘निवातवुत्ति वुद्धेसु, सप्पतिस्सो सगारवो।
सुरतो सुखसंवासो, स राजवसतिं वसे॥
‘‘आरका परिवज्जेय्य, सहितुं पहितं जनं।
भत्तारञ्ञेवुदिक्खेय्य, न च अञ्ञस्स राजिनो॥
‘‘समणे ब्राह्मणे चापि, सीलवन्ते बहुस्सुते।
सक्कच्चं पयिरुपासेय्य, स राजवसतिं वसे॥
‘‘समणे ब्राह्मणे चापि, सीलवन्ते बहुस्सुते।
सक्कच्चं अनुवासेय्य, स राजवसतिं वसे॥
‘‘समणे ब्राह्मणे चापि, सीलवन्ते बहुस्सुते।
तप्पेय्य अन्नपानेन, स राजवसतिं वसे॥
‘‘समणे ब्राह्मणे चापि, सीलवन्ते बहुस्सुते।
आसज्ज पञ्ञे सेवेथ, आकङ्खं वुद्धिमत्तनो॥
‘‘दिन्नपुब्बं न हापेय्य, दानं समणब्राह्मणे।
न च किञ्चि निवारेय्य, दानकाले वणिब्बके॥
‘‘पञ्ञवा बुद्धिसम्पन्नो, विधानविधिकोविदो।
कालञ्ञू समयञ्ञू च, स राजवसतिं वसे॥
‘‘उट्ठाता कम्मधेय्येसु, अप्पमत्तो विचक्खणो।
सुसंविहीतकम्मन्तो, स राजवसतिं वसे॥
‘‘खलं सालं पसुं खेत्तं, गन्ता चस्स अभिक्खणं।
मितं धञ्ञं निधापेय्य, मितंव पाचये घरे॥
‘‘पुत्तं वा भातरं वा सं, सीलेसु असमाहितं।
अनङ्गवा हि ते बाला, यथा पेता तथेव ते।
चोळञ्च नेसं पिण्डञ्च, आसीनानं पदापये॥
‘‘दासे कम्मकरे पेस्से, सीलेसु सुसमाहिते।
दक्खे उट्ठानसम्पन्ने, आधिपच्चम्हि ठापये॥
‘‘सीलवा च अलोलो [अलोभो (स्या॰ क॰)] च, अनुरक्खो [अनुरत्तो (सी॰ पी॰)] च राजिनो।
आवी रहो हितो तस्स, स राजवसतिं वसे॥
‘‘छन्दञ्ञू राजिनो चस्स, चित्तट्ठो अस्स राजिनो।
असङ्कुसकवुत्ति’स्स, स राजवसतिं वसे॥
‘‘उच्छादये च न्हापये [अच्छादने च न्हापे च (स्या॰ क॰)], धोवे पादे अधोसिरं।
आहतोपि न कुप्पेय्य, स राजवसतिं वसे॥
‘‘कुम्भम्पञ्जलिं करिया [कुरिया (सी॰)], चाटञ्चापि [वायसं वा (सी॰ पी॰)] पदक्खिणं।
किमेव सब्बकामानं, दातारं धीरमुत्तमं॥
‘‘यो देति सयनं वत्थं, यानं आवसथं घरं।
पज्जुन्नोरिव भूतानि, भोगेहि अभिवस्सति॥
‘‘एसय्यो राजवसति, वत्तमानो यथा नरो।
आराधयति राजानं, पूजं लभति भत्तुसु’’॥
राजवसति नाम।
अन्तरपेय्यालं
‘‘एवं समनुसासित्वा, ञातिसङ्घं विचक्खणो।
परिकिण्णो सुहदेहि, राजानमुपसङ्कमि॥
‘‘वन्दित्वा सिरसा पादे, कत्वा च नं पदक्खिणं।
विधुरो अवच राजानं, पग्गहेत्वान अञ्जलिं॥
‘‘अयं मं माणवो नेति, कत्तुकामो [गन्तुकामो (क॰)] यथामति।
ञातीनत्थं पवक्खामि, तं सुणोहि अरिन्दम॥
‘‘पुत्ते च मे उदिक्खेसि, यञ्च मञ्ञं घरे धनं।
यथा पेच्च [पच्छा (स्या॰ क॰)] न हायेथ, ञातिसङ्घो मयी गते॥
‘‘यथेव खलती भूम्या, भूम्यायेव पतिट्ठति।
एवेतं खलितं मय्हं, एतं पस्सामि अच्चयं’’॥
‘‘सक्का न गन्तुं इति मय्ह होति, छेत्वा [झत्वा (सी॰ पी॰)] वधित्वा इध कातियानं।
इधेव होही इति मय्ह रुच्चति, मा त्वं अगा उत्तमभूरिपञ्ञ’’॥
‘‘मा हेवधम्मेसु मनं पणीदहि, अत्थे च धम्मे च युत्तो भवस्सु।
धिरत्थु कम्मं अकुसलं अनरियं, यं कत्वा पच्छा निरयं वजेय्य॥
‘‘नेवेस धम्मो न पुनेत [पुनेति (स्या॰ क॰)] किच्चं, अयिरो हि दासस्स जनिन्द इस्सरो।
घातेतुं झापेतुं अथोपि हन्तुं, न च मय्ह कोधत्थि वजामि चाहं’’॥
‘‘जेट्ठपुत्तं उपगुय्ह, विनेय्य हदये दरं।
अस्सुपुण्णेहि नेत्तेहि, पाविसी सो महाघरं’’॥
‘‘सालाव सम्मपतिता [सम्पमथिता (सी॰ पी॰)], मालुतेन पमद्दिता।
सेन्ति पुत्ता च दारा च, विधुरस्स निवेसने॥
‘‘इत्थिसहस्सं भरियानं, दासिसत्तसतानि च।
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, विधुरस्स निवेसने॥
‘‘ओरोधा च कुमारा च, वेसियाना च ब्राह्मणा।
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, विधुरस्स निवेसने॥
‘‘हत्थारोहा अनीकट्ठा, रथिका पत्तिकारका।
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, विधुरस्स निवेसने॥
‘‘समागता जानपदा, नेगमा च समागता।
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, विधुरस्स निवेसने॥
‘‘इत्थिसहस्सं भरियानं, दासिसत्तसतानि च।
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, कस्मा नो विजहिस्ससि॥
‘‘ओरोधा च कुमारा च, दासिसत्तसतानि च।
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, कस्मा नो विजहिस्ससि॥
‘‘हत्थारोहा अनीकट्ठा, दासिसत्तसतानि च।
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, कस्मा नो विजहिस्ससि॥
‘‘समागता जानपदा, दासिसत्तसतानि च।
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, कस्मा नो विजहिस्ससि’’॥
‘‘कत्वा घरेसु किच्चानि, अनुसासित्वा सकं जनं।
मित्तामच्चे च भच्चे च [सुहज्जे (पी॰ क॰)], पुत्तदारे च बन्धवे॥
‘‘कम्मन्तं संविधेत्वान, आचिक्खित्वा घरे धनं।
निधिञ्च इणदानञ्च, पुण्णकं एतदब्रवि॥
‘‘अवसी तुवं मय्ह तीहं अगारे, कतानि किच्चानि घरेसु मय्हं।
अनुसासिता पुत्तदारा मया च, करोम कच्चान [किच्चानि (स्या॰ क॰)] यथामतिं ते’’॥
‘‘सचे हि कत्ते अनुसासिता ते, पुत्ता च दारा अनुजीविनो च।
हन्देहि दानी तरमानरूपो, दीघो हि अद्धापि अयं पुरत्था॥
‘‘अछम्भितोव [अयम्भितोव (सी॰ पी॰)] गण्हाहि, आजानेय्यस्स वालधिं।
इदं पच्छिमकं तुय्हं, जीवलोकस्स दस्सनं’’॥
‘‘सोहं किस्स नु भायिस्सं, यस्स मे नत्थि दुक्कटं।
कायेन वाचा मनसा, येन गच्छेय्य दुग्गतिं’’॥
‘‘सो अस्सराजा विधुरं वहन्तो, पक्कामि वेहायसमन्तलिक्खे।
साखासु सेलेसु असज्जमानो, कालागिरिं खिप्पमुपागमासि’’॥
‘‘इत्थिसहस्सं भरियानं, दासिसत्तसतानि च।
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, यक्खो ब्राह्मणवण्णेन।
विधुरं आदाय गच्छति॥
‘‘समागता जानपदा, नेगमा च समागता।
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, यक्खो ब्राह्मणवण्णेन।
विधुरं आदाय गच्छति॥
‘‘इत्थिसहस्सं भरियानं, दासिसत्तसतानि च।
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, पण्डितो सो कुहिं गतो॥
‘‘समागता जानपदा, नेगमा च समागता।
बाहा पग्गय्ह पक्कन्दुं, पण्डितो सो कुहिं गतो’’॥
‘‘सचे सो सत्तरत्तेन, नागच्छिस्सति पण्डितो।
सब्बे अग्गिं पवेक्खाम [पविस्साम (स्या॰)], नत्थत्थो जीवितेन नो’’॥
‘‘पण्डितो च वियत्तो च, विभावी च विचक्खणो।
खिप्पं मोचिय अत्तानं, मा भायित्थागमिस्सति’’ [खिप्पं मोचेस्सत’त्तानं, मा भाथ आगमिस्सति (सी॰ पी॰)]॥
अन्तरपेय्यालं नाम।
साधुनरधम्मकण्डं
‘‘सो तत्थ गन्त्वान विचिन्तयन्तो, उच्चावचा चेतनका [चेतनता (क॰)] भवन्ति।
नयिमस्स जीवेन ममत्थि किञ्चि, हन्त्वानिमं हदयमानयिस्सं’’ [आदियिस्सं (सी॰ पी॰)]॥
‘‘सो तत्थ गन्त्वा पब्बतन्तरस्मिं [पब्बतपादस्मिं (क॰)], अन्तो पविसित्वान पदुट्ठचित्तो।
असंवुतस्मिं जगतिप्पदेसे, अधोसिरं धारयि कातियानो॥
‘‘सो लम्बमानो नरके पपाते, महब्भये लोमहंसे विदुग्गे।
असन्तसन्तो कुरूनं कत्तुसेट्ठो, इच्चब्रवि पुण्णकं नाम यक्खं॥
‘‘अरियावकासोसि अनरियरूपो, असञ्ञतो सञ्ञतसन्निकासो।
अच्चाहितं कम्मं करोसि लुद्रं, भावे च ते कुसलं नत्थि किञ्चि॥
‘‘यं मं पपातस्मिं पपातुमिच्छसि, को नु तवत्थो मरणेन मय्हं।
अमानुसस्सेव तवज्ज वण्णो, आचिक्ख मे त्वं कतमासि देवता’’॥
‘‘यदि ते सुतो पुण्णको नाम यक्खो, रञ्ञो कुवेरस्स हि सो सजिब्बो [सजीवो (सी॰ पी॰)]।
भूमिन्धरो वरुणो नाम नागो, ब्रहा सुची वण्णबलूपपन्नो॥
‘‘तस्सानुजं धीतरं कामयामि, इरन्धती नाम सा नागकञ्ञा।
तस्सा सुमज्झाय पियाय हेतु, पतारयिं तुय्ह वधाय धीर’’॥
‘‘मा हेव त्वं [ते (स्या॰ क॰)] यक्ख अहोसि मूळ्हो, नट्ठा बहू दुग्गहीतेन लोके [लोका (सी॰ स्या॰ क॰)]।
किं ते सुमज्झाय पियाय किच्चं, मरणेन मे इङ्घ सुणोमि [सुणोम (सी॰ पी॰)] सब्बं’’॥
‘‘महानुभावस्स महोरगस्स, धीतुकामो ञातिभतो [ञातिगतो (पी॰)] हमस्मि।
तं याचमानं ससुरो अवोच, यथा ममञ्ञिंसु सुकामनीतं॥
‘‘दज्जेमु खो ते सुतनुं सुनेत्तं, सुचिम्हितं चन्दनलित्तगत्तं।
सचे तुवं हदयं पण्डितस्स, धम्मेन लद्धा इध माहरेसि।
एतेन वित्तेन कुमारि लब्भा, नञ्ञं धनं उत्तरि पत्थयाम॥
‘‘एवं न मूळ्होस्मि सुणोहि कत्ते, न चापि मे दुग्गहितत्थि किञ्चि।
हदयेन ते धम्मलद्धेन नागा, इरन्धतिं नागकञ्ञं ददन्ति॥
‘‘तस्मा अहं तुय्हं वधाय युत्तो, एवं ममत्थो मरणेन तुय्हं।
इधेव तं नरके पातयित्वा, हन्त्वान तं हदयमानयिस्सं’’॥
‘‘खिप्पं ममं उद्धर कातियान, हदयेन मे यदि ते अत्थि किच्चं।
ये केचिमे साधुनरस्स धम्मा, सब्बेव ते पातुकरोमि अज्ज’’॥
‘‘सो पुण्णको कुरूनं कत्तुसेट्ठं, नगमुद्धनि खिप्पं पतिट्ठपेत्वा।
अस्सत्थमासीनं समेक्खियान, परिपुच्छि कत्तारमनोमपञ्ञं॥
‘‘समुद्धतो मेसि तुवं पपाता, हदयेन ते अज्ज ममत्थि किच्चं।
ये केचिमे साधुनरस्स धम्मा, सब्बेव मे पातुकरोहि अज्ज’’॥
‘‘समुद्धतो त्यस्मि अहं पपाता, हदयेन मे यदि ते अत्थि किच्चं।
ये केचिमे साधुनरस्स धम्मा, सब्बेव ते पातुकरोमि अज्ज’’॥
‘‘यातानुयायी च भवाहि माणव, अल्लञ्च [अद्दञ्च (सी॰ पी॰)] पाणिं परिवज्जयस्सु।
मा चस्सु मित्तेसु कदाचि दुब्भी, मा च वसं असतीनं निगच्छे’’॥
‘‘कथं नु यातं अनुयायी होति, अल्लञ्च पाणिं दहते कथं सो।
असती च का को पन मित्तदुब्भो, अक्खाहि मे पुच्छितो एतमत्थं’’॥
‘‘असन्थुतं [असन्धवं (स्या॰ क॰)] नोपि च दिट्ठपुब्बं, यो आसनेनापि निमन्तयेय्य।
तस्सेव अत्थं पुरिसो करेय्य, यातानुयायीति तमाहु पण्डिता॥
‘‘यस्सेकरत्तम्पि घरे वसेय्य, यत्थन्नपानं पुरिसो लभेय्य।
न तस्स पापं मनसापि चिन्तये, अदुब्भी पाणिं दहते मित्तदुब्भो॥
‘‘यस्स रुक्खस्स छायाय, निसीदेय्य सयेय्य वा।
न तस्स साखं भञ्जेय्य, मित्तदुब्भो हि पापको॥
‘‘पुण्णम्पि चेमं पथविं धनेन, दज्जित्थिया पुरिसो सम्मताय।
लद्धा खणं अतिमञ्ञेय्य तम्पि, तासं वसं असतीनं न गच्छे॥
‘‘एवं खो यातं अनुयायी होति, अल्लञ्च पाणिं दहते पुनेवं।
असती च सा सो पन मित्तदुब्भो, सो धम्मिको होति जहस्सु अधम्मं’’॥
साधुनरधम्मकण्डं नाम।
कालागिरिकण्डं
‘‘अवसिं अहं तुय्हं तीहं अगारे, अन्नेन पानेन उपट्ठितोस्मि।
मित्तो ममासी विसज्जामहं तं, कामं घरं उत्तमपञ्ञ गच्छ॥
‘‘अपि हायतु नागकुला [नागकुलस्स (सी॰ स्या॰ पी॰)] अत्थो, अलम्पि मे नागकञ्ञाय होतु।
सो त्वं सकेनेव सुभासितेन, मुत्तोसि मे अज्ज वधाय पञ्ञ’’॥
‘‘हन्द तुवं यक्ख ममम्पि नेहि, ससुरं ते [सस्सुरं नु ते (सी॰ स्या॰ पी॰ क॰)] अत्थं मयि चरस्सु।
मयञ्च नागाधिपतिं विमानं, दक्खेमु नागस्स अदिट्ठपुब्बं’’॥
‘‘यं वे नरस्स अहिताय अस्स, न तं पञ्ञो अरहति दस्सनाय।
अथ केन वण्णेन अमित्तगामं, तुवमिच्छसि उत्तमपञ्ञ गन्तुं’’॥
‘‘अद्धा पजानामि अहम्पि एतं, न तं पञ्ञो अरहति दस्सनाय।
पापञ्च मे नत्थि कतं कुहिञ्चि, तस्मा न सङ्के मरणागमाय’’॥
‘‘हन्द च ठानं अतुलानुभावं, मया सह दक्खसि एहि कत्ते।
यत्थच्छति नच्चगीतेहि नागो, राजा यथा वेस्सवणो नळिञ्ञं [निळिञ्ञं (स्या॰), निळञ्ञं (क॰)]॥
‘‘तं नागकञ्ञा चरितं गणेन, निकीळितं निच्चमहो च रत्तिं।
पहूतमाल्यं [बहुत्तमल्लं (क॰)] बहुपुप्फछन्नं [बहुपुप्फसञ्छन्नं (क॰)], ओभासती विज्जुरिवन्तलिक्खे॥
‘‘अन्नेन पानेन उपेतरूपं, नच्चेहि गीतेहि च वादितेहि।
परिपूरं कञ्ञाहि अलङ्कताहि, उपसोभति वत्थपिलन्धनेन [वत्थपिलन्धनेहि (क॰)]॥
‘‘सो पुण्णको कुरूनं कत्तुसेट्ठं, निसीदयी पच्छतो आसनस्मिं।
आदाय कत्तारमनोमपञ्ञं, उपानयी भवनं नागरञ्ञो॥
‘‘पत्वान ठानं अतुलानुभावं, अट्ठासि कत्ता पच्छतो पुण्णकस्स।
सामग्गि पेक्खमानो [सामग्गिपेक्खी पन (सी॰ स्या॰ पी॰)] नागराजा, पुब्बेव जामातरमज्झभासथ’’॥
‘‘यन्नु तुवं अगमा मच्चलोकं, अन्वेसमानो हदयं पण्डितस्स।
कच्चि समिद्धेन इधानुपत्तो, आदाय कत्तारमनोमपञ्ञं’’॥
‘‘अयञ्हि सो आगतो यं त्वमिच्छसि, धम्मेन लद्धो मम धम्मपालो।
तं पस्सथ सम्मुखा [तं पस्स धम्मं समुखा (क॰)] भासमानं, सुखो हवे [भवे (पी॰)] सप्पुरिसेहि सङ्गमो’’॥
कालागिरिकण्डं नाम।
‘‘अदिट्ठपुब्बं दिस्वान, मच्चो मच्चुभयट्टितो [भयद्दितो (सी॰ पी॰)]।
ब्यम्हितो नाभिवादेसि, नयिदं पञ्ञवतामिव’’॥
‘‘न चम्हि ब्यम्हितो नाग, न च मच्चुभयट्टितो।
न वज्झो अभिवादेय्य, वज्झं वा नाभिवादये॥
‘‘कथं नो अभिवादेय्य, अभिवादापयेथ वे।
यं नरो हन्तुमिच्छेय्य, तं कम्मं नुपपज्जति’’॥
‘‘एवमेतं यथा ब्रूसि, सच्चं भाससि पण्डित।
न वज्झो अभिवादेय्य, वज्झं वा नाभिवादये॥
‘‘कथं नो अभिवादेय्य, अभिवादापयेथ वे।
यं नरो हन्तुमिच्छेय्य, तं कम्मं नुपपज्जति’’॥
‘‘असस्सतं सस्सतं नु तवयिदं, इद्धीजुतीबलवीरियूपपत्ति [इद्धिं जुतिं बलं वीरियूपपत्ति (क॰)]।
पुच्छामि तं नागराजेतमत्थं, कथं नु ते लद्धमिदं विमानं॥
‘‘अधिच्चलद्धं परिणामजं ते, सयंकतं उदाहु देवेहि दिन्नं।
अक्खाहि मे नागराजेतमत्थं, यथेव ते लद्धमिदं विमानं॥
‘‘नाधिच्चलद्धं न परिणामजं मे, न सयंकतं नापि देवेहि दिन्नं।
सकेहि कम्मेहि अपापकेहि, पुञ्ञेहि मे लद्धमिदं विमानं’’॥
‘‘किं ते वतं किं पन ब्रह्मचरियं, किस्स सुचिण्णस्स अयं विपाको।
इद्धीजुतीबलवीरियूपपत्ति, इदञ्च ते नाग महाविमानं’’॥
‘‘अहञ्च भरिया च मनुस्सलोके, सद्धा उभो दानपती अहुम्हा।
ओपानभूतं मे घरं तदासि, सन्तप्पिता समणब्राह्मणा च॥
‘‘मालञ्च गन्धञ्च विलेपनञ्च, पदीपियं सेय्यमुपस्सयञ्च।
अच्छादनं सायनमन्नपानं, सक्कच्च दानानि अदम्ह तत्थ॥
‘‘तं मे वतं तं पन ब्रह्मचरियं, तस्स सुचिण्णस्स अयं विपाको।
इद्धीजुतीबलवीरियूपपत्ति, इदञ्च मे धीर महाविमानं’॥
‘‘एवं चे ते लद्धमिदं विमानं, जानासि पुञ्ञानं फलूपपत्तिं।
तस्मा हि धम्मं चर अप्पमत्तो, यथा विमानं पुन मावसेसि’॥
‘‘नयिध सन्ति समणब्राह्मणा च, येसन्नपानानि ददेमु कत्ते।
अक्खाहि मे पुच्छितो एतमत्थं, यथा विमानं पुन मावसेम’’॥
‘‘भोगी हि ते सन्ति इधूपपन्ना, पुत्ता च दारा अनुजीविनो च।
तेसु तुवं वचसा कम्मुना च, असम्पदुट्ठो च भवाहि निच्चं॥
‘‘एवं तुवं नाग असम्पदोसं, अनुपालय वचसा कम्मुना च।
ठत्वा इध यावतायुकं विमाने, उद्धं इतो गच्छसि देवलोकं’’॥
‘‘अद्धा हि सो सोचति राजसेट्ठो, तया विना यस्स तुवं सजिब्बो।
दुक्खूपनीतोपि तया समेच्च, विन्देय्य पोसो सुखमातुरोपि’’॥
‘‘अद्धा सतं भाससि नाग धम्मं, अनुत्तरं अत्थपदं सुचिण्णं।
एतादिसियासु हि आपदासु, पञ्ञायते मादिसानं विसेसो’’॥
‘‘अक्खाहि नो तायं मुधा नु लद्धो, अक्खेहि नो तायं अजेसि जूते।
धम्मेन लद्धो इति तायमाह [मा’य’माह (स्या॰)], कथं नु त्वं हत्थमिमस्स मागतो’’॥
‘‘यो मिस्सरो तत्थ अहोसि राजा, तमायमक्खेहि अजेसि जूते।
सो मं जितो राजा इमस्सदासि, धम्मेन लद्धोस्मि असाहसेन॥
‘‘महोरगो अत्तमनो उदग्गो, सुत्वान धीरस्स सुभासितानि।
हत्थे गहेत्वान अनोमपञ्ञं, पावेक्खि भरियाय तदा सकासे॥
‘‘येन त्वं विमले पण्डु, येन भत्तं न रुच्चति।
न च मे तादिसो वण्णो, अयमेसो तमोनुदो॥
‘‘यस्स ते हदयेनत्थो, आगतायं पभङ्करो।
तस्स वाक्यं निसामेहि, दुल्लभं दस्सनं पुन॥
‘‘दिस्वान तं विमला भूरिपञ्ञं, दसङ्गुली अञ्जलिं पग्गहेत्वा।
हट्ठेन भावेन पतीतरूपा, इच्चब्रवि कुरूनं कत्तुसेट्ठं॥
‘‘अदिट्ठपुब्बं दिस्वान, मच्चो मच्चुभयट्टितो।
ब्यम्हितो नाभिवादेसि, नयिदं पञ्ञवतामिव’’॥
‘‘न चम्हि ब्यम्हितो नागि, न च मच्चुभयट्टितो।
न वज्झो अभिवादेय्य, वज्झं वा नाभिवादये॥
‘‘कथं नो अभिवादेय्य, अभिवादापयेथ वे।
यं नरो हन्तुमिच्छेय्य, तं कम्मं नुपपज्जति’’॥
‘‘एवमेतं यथा ब्रूसि, सच्चं भाससि पण्डित।
न वज्झो अभिवादेय्य, वज्झं वा नाभिवादये॥
‘‘कथं नो अभिवादेय्य, अभिवादापयेथ वे।
यं नरो हन्तुमिच्छेय्य, तं कम्मं नुपपज्जति’’॥
‘‘असस्सतं सस्सतं नु तवयिदं, इद्धीजुतीबलवीरियूपपत्ति।
पुच्छामि तं नागकञ्ञेतमत्थं, कथं नु ते लद्धमिदं विमानं॥
‘‘अधिच्चलद्धं परिणामजं ते, सयंकतं उदाहु देवेहि दिन्नं।
अक्खाहि मे नागकञ्ञेतमत्थं, यथेव ते लद्धमिदं विमानं’’॥
‘‘नाधिच्चलद्धं न परिणामजं मे, न सयं कतं नापि देवेहि दिन्नं।
सकेहि कम्मेहि अपापकेहि, पुञ्ञेहि मे लद्धमिदं विमानं’’॥
‘‘किं ते वतं किं पन ब्रह्मचरियं, किस्स सुचिण्णस्स अयं विपाको।
इद्धीजुतीबलवीरियूपपत्ति, इदञ्च ते नागि महाविमानं’’॥
‘‘अहञ्च खो सामिको चापि मय्हं, सद्धा उभो दानपती अहुम्हा।
ओपानभूतं मे घरं तदासि, सन्तप्पिता समणब्राह्मणा च॥
‘‘मालञ्च गन्धञ्च विलेपनञ्च, पदीपियं सेय्यमुपस्सयञ्च।
अच्छादनं सायनमन्नपानं, सक्कच्चं दानानि अदम्ह तत्थ॥
‘‘तं मे वतं तं पन ब्रह्मचरियं, तस्स सुचिण्णस्स अयं विपाको।
इद्धीजुतीबलवीरियूपपत्ति , इदञ्च मे धीर महाविमानं’’॥
‘‘एवं चे ते लद्धमिदं विमानं, जानासि पुञ्ञानं फलूपपत्तिं।
तस्मा हि धम्मं चर अप्पमत्ता, यथा विमानं पुन मावसेसि’’॥
‘‘नयिध सन्ति समणब्राह्मणा च, येसन्नपानानि ददेमु कत्ते।
अक्खाहि मे पुच्छितो एतमत्थं, यथा विमानं पुन मावसेम’’॥
‘‘भोगी हि ते सन्ति इधूपपन्ना, पुत्ता च दारा अनुजीविनो च।
तेसु तुवं वचसा कम्मुना च, असम्पदुट्ठा च भवाहि निच्चं॥
‘‘एवं तुवं नागि असम्पदोसं, अनुपालय वचसा कम्मुना च।
ठत्वा इध यावतायुकं विमाने, उद्धं इतो गच्छसि देवलोकं’’॥
‘‘अद्धा हि सो सोचति राजसेट्ठो, तया विना यस्स तुवं सजिब्बो।
दुक्खूपनीतोपि तया समेच्च, विन्देय्य पोसो सुखमातुरोपि’’॥
‘‘अद्धा सतं भाससि नागि धम्मं, अनुत्तरं अत्थपदं सुचिण्णं।
एतादिसियासु हि आपदासु, पञ्ञायते मादिसानं विसेसो’’॥
‘‘अक्खाहि नो तायं मुधा नु लद्धो, अक्खेहि नो तायं अजेसि जूते।
धम्मेन लद्धो इति तायमाह, कथं नु त्वं हत्थमिमस्स मागतो’’॥
‘‘यो मिस्सरो तत्थ अहोसि राजा, तमायमक्खेहि अजेसि जूते।
सो मं जितो राजा इमस्सदासि, धम्मेन लद्धोस्मि असाहसेन॥
‘‘यथेव वरुणो नागो, पञ्हं पुच्छित्थ पण्डितं।
तथेव नागकञ्ञापि, पञ्हं पुच्छित्थ पण्डितं॥
‘‘यथेव वरुणं नागं, धीरो तोसेसि पुच्छितो।
तथेव नागकञ्ञम्पि, धीरो तोसेसि पुच्छितो॥
‘‘उभोपि ते अत्तमने विदित्वा, महोरगं नागकञ्ञञ्च धीरो [विधूरो (क॰)]।
अछम्भी अभीतो अलोमहट्ठो, इच्चब्रवि वरुणं नागराजानं॥
‘‘मा रोधयि [मा हेठयि (पी॰)] नाग आयाहमस्मि, येन तवत्थो इदं सरीरं।
हदयेन मंसेन करोहि किच्चं, सयं करिस्सामि यथामति ते’’॥
‘‘पञ्ञा हवे हदयं पण्डितानं, ते त्यम्ह पञ्ञाय मयं सुतुट्ठा।
अनूननामो लभतज्ज दारं, अज्जेव तं कुरुयो पापयातु’’॥
‘‘स पुण्णको अत्तमनो उदग्गो, इरन्धतिं नागकञ्ञं लभित्वा।
हट्ठेन भावेन पतीतरूपो, इच्चब्रवि कुरूनं कत्तुसेट्ठं॥
‘‘भरियाय मं त्वं अकरि समङ्गिं, अहञ्च ते विधुर करोमि किच्चं।
इदञ्च ते मणिरतनं ददामि, अज्जेव तं कुरुयो पापयामि’’॥
‘‘अजेय्यमेसा तव होतु मेत्ति, भरियाय कच्चान पियाय सद्धिं।
आनन्दि वित्तो [आनन्दचित्तो (स्या॰ पी॰)] सुमनो पतीतो, दत्वा मणिं मञ्च नयिन्दपत्थं॥
‘‘स पुण्णको कुरूनं कत्तुसेट्ठं, निसीदयी पुरतो आसनस्मिं।
आदाय कत्तारमनोमपञ्ञं, उपानयी नगरं इन्दपत्थं॥
‘‘मनो मनुस्सस्स यथापि गच्छे, ततोपिस्स खिप्पतरं [ततोपि संखिप्पतरं (सी॰ पी॰)] अहोसि।
स पुण्णको कुरूनं कत्तुसेट्ठं, उपानयी नगरं इन्दपत्थं’’॥
‘‘एतिन्दपत्थं नगरं पदिस्सति, रम्मानि च अम्बवनानि भागसो।
अहञ्च भरियाय समङ्गिभूतो, तुवञ्च पत्तोसि सकं निकेतं’’॥
‘‘स पुण्णको कुरूनं कत्तुसेट्ठं, ओरोपिय धम्मसभाय मज्झे।
आजञ्ञमारुय्ह अनोमवण्णो, पक्कामि वेहायसमन्तलिक्खे॥
‘‘तं दिस्वा राजा परमप्पतीतो, उट्ठाय बाहाहि पलिस्सजित्वा।
अविकम्पयं धम्मसभाय मज्झे, निसीदयी पमुखमासनस्मिं’’॥
‘‘त्वं नो विनेतासि रथंव नद्धं, नन्दन्ति तं कुरुयो दस्सनेन।
अक्खाहि मे पुच्छितो एतमत्थं, कथं पमोक्खो अहु माणवस्स’’॥
‘‘यं माणवोत्याभिवदी जनिन्द, न सो मनुस्सो नरवीरसेट्ठ।
यदि ते सुतो पुण्णको नाम यक्खो, रञ्ञो कुवेरस्स हि सो सजिब्बो॥
‘‘भूमिन्धरो वरुणो नाम नागो, ब्रहा सुची वण्णबलूपपन्नो।
तस्सानुजं धीतरं कामयानो, इरन्धती नाम सा नागकञ्ञा॥
‘‘तस्सा सुमज्झाय पियाय हेतु, पतारयित्थ मरणाय मय्हं।
सो चेव भरियाय समङ्गिभूतो, अहञ्च अनुञ्ञातो मणि च लद्धो’’॥
‘‘रुक्खो हि मय्हं पद्धारे [घरद्वारे (स्या॰)] सुजातो, पञ्ञाक्खन्धो सीलमयस्स साखा।
अत्थे च धम्मे च ठितो निपाको, गवप्फलो हत्थिगवस्सछन्नो॥
‘‘नच्चगीततूरियाभिनादिते, उच्छिज्ज सेनं [मेनं (सी॰ पी॰)] पुरिसो अहासि।
सो नो अयं आगतो सन्निकेतं, रुक्खस्सिमस्सापचितिं करोथ॥
‘‘ये केचि वित्ता मम पच्चयेन, सब्बेव ते पातुकरोन्तु अज्ज।
तिब्बानि कत्वान उपायनानि, रुक्खस्सिमस्सापचितिं करोथ॥
‘‘ये केचि बद्धा मम अत्थि रट्ठे, सब्बेव ते बन्धना मोचयन्तु।
यथेव यं बन्धनस्मा पमुत्तो, एवमेते मुञ्चरे बन्धनस्मा॥
‘‘उन्नङ्गला मासमिमं करोन्तु, मंसोदनं ब्राह्मणा भक्खयन्तु।
अमज्जपा मज्जरहा पिवन्तु, पुण्णाहि थालाहि पलिस्सुताहि॥
‘‘महापथं निच्च समव्हयन्तु, तिब्बञ्च रक्खं विदहन्तु रट्ठे।
यथाञ्ञमञ्ञं न विहेठयेय्युं, रुक्खस्सिमस्सापचितिं करोथ’’॥
ओरोधा च कुमारा च, वेसियाना च ब्राह्मणा।
बहुं अन्नञ्च पानञ्च, पण्डितस्साभिहारयुं॥
हत्थारोहा अनीकट्ठा, रथिका पत्तिकारका।
बहुं अन्नञ्च पानञ्च, पण्डितस्साभिहारयुं॥
समागता जानपदा, नेगमा च समागता।
बहुं अन्नञ्च पानञ्च, पण्डितस्साभिहारयुं॥
बहुजनो पसन्नोसि, दिस्वा पण्डितमागते।
पण्डितम्हि अनुप्पत्ते, चेलुक्खेपो पवत्तथाति॥
विधुरजातकं नवमं।
५४७. वेस्सन्तरजातकं (१०)
दसवरकथा
‘‘फुस्सती [फुसति (सी॰ पी॰)] वरवण्णाभे, वरस्सु दसधा वरे।
पथब्या चारुपुब्बङ्गि, यं तुय्हं मनसो पियं’’॥
‘‘देवराज नमो त्यत्थु, किं पापं पकतं मया।
रम्मा चावेसि मं ठाना, वातोव धरणीरुहं’’॥
‘‘न चेव ते कतं पापं, न च मे त्वमसि अप्पिया।
पुञ्ञञ्च ते परिक्खीणं, येन तेवं वदामहं॥
‘‘सन्तिके मरणं तुय्हं, विनाभावो भविस्सति।
पटिगण्हाहि मे एते, वरे दस पवेच्छतो’’॥
‘‘वरं चे मे अदो सक्क, सब्बभूतानमिस्सर।
सिविराजस्स भद्दन्ते, तत्थ अस्सं निवेसने॥
‘‘नीलनेत्ता नीलभमु, निलक्खी च यथा मिगी।
फुस्सती नाम नामेन, तत्थपस्सं पुरिन्दद॥
‘‘पुत्तं लभेथ वरदं, याचयोगं [याचयोगिं (क॰)] अमच्छरिं।
पूजितं पटिराजूहि, कित्तिमन्तं यसस्सिनं॥
‘‘गब्भं मे धारयन्तिया, मज्झिमङ्गं अनुन्नतं।
हेमवन्तं
‘‘परूळ्हकच्छनखलोमा , पङ्कदन्ता रजस्सिरा।
पग्गय्ह दक्खिणं बाहुं, किं मं याचन्ति ब्राह्मणा’’॥
‘‘रतनं देव याचाम, सिवीनं रट्ठवड्ढनं।
ददाहि पवरं नागं, ईसादन्तं उरूळ्हवं’’॥
‘‘ददामि न विकम्पामि, यं मं याचन्ति ब्राह्मणा।
पभिन्नं कुञ्जरं दन्तिं, ओपवय्हं गजुत्तमं’’॥
‘‘हत्थिक्खन्धतो ओरुय्ह, राजा चागाधिमानसो।
ब्राह्मणानं अदा दानं, सिवीनं रट्ठवड्ढनो’’॥
‘‘तदासि यं भिंसनकं, तदासि लोमहंसनं।
हत्थिनागे पदिन्नम्हि, मेदनी सम्पकम्पथ॥
‘‘तदासि यं भिंसनकं, तदासि लोमहंसनं।
हत्थिनागे पदिन्नम्हि, खुब्भित्थ नगरं तदा॥
‘‘समाकुलं पुरं आसि, घोसो च विपुलो महा।
हत्थिनागे पदिन्नम्हि, सिवीनं रट्ठवड्ढने’’॥
‘‘उग्गा च राजपुत्ता च, वेसियाना च ब्राह्मणा।
दानकण्डं
‘‘तेसं लालप्पितं सुत्वा, पुत्तस्स सुणिसाय च।
कलुनं [करुणं (सी॰ पी॰), कलूनं (स्या॰ क॰)] परिदेवेसि, राजपुत्ती यसस्सिनी॥
‘‘सेय्यो विसं मे खायितं, पपाता पपतेय्यहं।
रज्जुया बज्झ मिय्याहं, कस्मा वेस्सन्तरं पुत्तं।
पब्बाजेन्ति अदूसकं॥
‘‘अज्झायकं दानपतिं, याचयोगं अमच्छरिं।
पूजितं पटिराजूहि, कित्तिमन्तं यसस्सिनं।
कस्मा वेस्सन्तरं पुत्तं, पब्बाजेन्ति अदूसकं॥
‘‘मातापेत्तिभरं जन्तुं, कुले जेट्ठापचायिकं।
कस्मा वेस्सन्तरं पुत्तं, पब्बाजेन्ति अदूसकं॥
‘‘रञ्ञो हितं देविहितं, ञातीनं सखिनं हितं।
हितं सब्बस्स रट्ठस्स, कस्मा वेस्सन्तरं पुत्तं।
पब्बाजेन्ति अदूसकं॥
‘‘मधूनिव पलातानि, अम्बाव पतिता छमा।
एवं हेस्सति ते रट्ठं, पब्बाजेन्ति अदूसकं॥
वनपवेसनं
‘‘यदि केचि मनुजा एन्ति, अनुमग्गे पटिपथे।
मग्गं ते पटिपुच्छाम, कुहिं वङ्कतपब्बतो॥
‘‘ते तत्थ अम्हे पस्सित्वा, कलुनं परिदेवयुं।
दुक्खं ते पटिवेदेन्ति, दूरे वङ्कतपब्बतो’’॥
‘‘यदि पस्सन्ति पवने, दारका फलिने [फलिते (सी॰ स्या॰ पी॰)] दुमे।
तेसं फलानं हेतुम्हि, उपरोदन्ति दारका॥
‘‘रोदन्ते दारके दिस्वा, उब्बिद्धा [उब्बिग्गा (सी॰ स्या॰ पी॰)] विपुला दुमा।
सयमेवोनमित्वान, उपगच्छन्ति दारके॥
‘‘इदं अच्छेरकं दिस्वा, अब्भुतं लोमहंसनं।
साधुकारं पवत्तेसि, मद्दी सब्बङ्गसोभना॥
‘‘अच्छेरं वत लोकस्मिं, अब्भुतं लोमहंसनं।
वेस्सन्तरस्स तेजेन, सयमेवोनता दुमा’’॥
‘‘सङ्खिपिंसु पथं यक्खा, अनुकम्पाय दारके।
निक्खन्तदिवसेनेव, चेतरट्ठं उपागमुं’’॥
‘‘ते गन्त्वा दीघमद्धानं, चेतरट्ठं उपागमुं।
जूजकपब्बं
‘‘अहु वासी कलिङ्गेसु, जूजको नाम ब्राह्मणो।
तस्सासि दहरा भरिया, नामेनामित्ततापना॥
‘‘ता नं तत्थ गतावोचुं, नदिं उदकहारिया।
थियो नं परिभासिंसु, समागन्त्वा कुतूहला॥
‘‘अमित्ता नून ते माता, अमित्तो नून ते पिता।
ये तं जिण्णस्स पादंसु, एवं दहरियं सतिं॥
‘‘अहितं वत ते ञाती, मन्तयिंसु रहोगता।
ये तं जिण्णस्स पादंसु, एवं दहरियं सतिं॥
‘‘अमित्ता वत ते ञाती, मन्तयिंसु रहोगता।
ये तं जिण्णस्स पादंसु, एवं दहरियं सतिं॥
‘‘दुक्कटं वत ते ञाती, मन्तयिंसु रहोगता।
ये तं जिण्णस्स पादंसु, एवं दहरियं सतिं॥
‘‘पापकं वत ते ञाती, मन्तयिंसु रहोगता।
ये तं जिण्णस्स पादंसु, एवं दहरियं सतिं॥
‘‘अमनापं वत ते ञाती, मन्तयिंसु रहोगता।
ये तं जिण्णस्स पादंसु, एवं दहरियं सतिं॥
चूळवनवण्णना
‘‘एस सेलो महाब्रह्मे, पब्बतो गन्धमादनो।
यत्थ वेस्सन्तरो राजा, सह पुत्तेहि सम्मति॥
‘‘धारेन्तो ब्राह्मणवण्णं, आसदञ्च [आसटञ्च (क॰)] मसं जटं।
चम्मवासी छमा सेति, जातवेदं नमस्सति॥
‘‘एते नीला पदिस्सन्ति, नानाफलधरा दुमा।
उग्गता अब्भकूटाव, नीला अञ्जनपब्बता॥
‘‘धवस्सकण्णा खदिरा, साला फन्दनमालुवा।
सम्पवेधन्ति वातेन, सकिं पीताव माणवा॥
‘‘उपरि दुमपरियायेसु, सङ्गीतियोव सुय्यरे।
नज्जुहा कोकिलसङ्घा [कोकिला सिङ्घा (क॰)], सम्पतन्ति दुमा दुमं॥
‘‘अव्हयन्तेव गच्छन्तं, साखापत्तसमीरिता।
रमयन्तेव आगन्तं, मोदयन्ति निवासिनं।
यत्थ वेस्सन्तरो राजा, सह पुत्तेहि सम्मति॥
‘‘धारेन्तो ब्राह्मणवण्णं, आसदञ्च मसं जटं।
चम्मवासी छमा सेति, जातवेदं नमस्सति॥
महावनवण्णना
गच्छन्तो सो भारद्वाजो, अद्दस्स अच्चुतं इसिं।
दिस्वान तं भारद्वाजो, सम्मोदि इसिना सह॥
‘‘कच्चि नु भोतो कुसलं, कच्चि भोतो अनामयं।
कच्चि उञ्छेन यापेसि, कच्चि मूलफला बहू॥
‘‘कच्चि डंसा मकसा च, अप्पमेव सरीसपा।
वने वाळमिगाकिण्णे, कच्चि हिंसा न विज्जति’’॥
‘‘कुसलञ्चेव मे ब्रह्मे, अथो ब्रह्मे अनामयं।
अथो उञ्छेन यापेमि, अथो मूलफला बहू॥
‘‘अथो डंसा मकसा च, अप्पमेव सरीसपा।
वने वाळमिगाकिण्णे, हिंसा मय्हं न विज्जति॥
‘‘बहूनि वस्सपूगानि, अस्समे वसतो मम।
नाभिजानामि उप्पन्नं, आबाधं अमनोरमं॥
‘‘स्वागतं ते महाब्रह्मे, अथो ते अदुरागतं।
अन्तो पविस भद्दन्ते, पादे पक्खालयस्सु ते॥
‘‘तिन्दुकानि पियालानि, मधुके कासुमारियो।
फलानि खुद्दकप्पानि, भुञ्ज ब्रह्मे वरं वरं॥
दारकपब्बं
‘‘उट्ठेहि जालि पतिट्ठ, पोराणं विय दिस्सति।
ब्राह्मणं विय पस्सामि, नन्दियो माभिकीररे’’॥
‘‘अहम्पि तात पस्सामि, यो सो ब्रह्माव दिस्सति।
अद्धिको विय [अत्थिको विय (सी॰ पी॰)] आयाति, अतिथी नो भविस्सति’’॥
‘‘कच्चि नु भोतो कुसलं, कच्चि भोतो अनामयं।
कच्चि उञ्छेन यापेथ, कच्चि मूलफला बहू॥
‘‘कच्चि डंसा मकसा च, अप्पमेव सरीसपा।
वने वाळमिगाकिण्णे, कच्चि हिंसा न विज्जति’’॥
‘‘कुसलञ्चेव नो ब्रह्मे, अथो ब्रह्मे अनामयं।
अथो उञ्छेन यापेम, अथो मूलफला बहू॥
‘‘अथो डंसा मकसा च, अप्पमेव सरीसपा।
वने वाळमिगाकिण्णे, हिंसा अम्हं [मय्हं (स्या॰ क॰)] न विज्जति’’॥
‘‘सत्त नो मासे वसतं, अरञ्ञे जीवसोकिनं [जीविसोकिनं (स्या॰)]।
इदम्पि पठमं पस्साम, ब्राह्मणं देववण्णिनं।
मद्दीपब्बं
‘‘तेसं लालप्पितं सुत्वा, तयो वाळा वने मिगा।
सीहो ब्यग्घो च दीपि च, इदं वचनमब्रवुं॥
‘‘मा हेव नो राजपुत्ती, सायं उञ्छातो आगमा।
मा हेवम्हाक निब्भोगे, हेठयित्थ वने मिगा॥
‘‘सीहो च नं विहेठेय्य, ब्यग्घो दीपि च लक्खणं।
नेव जालीकुमारस्स, कुतो कण्हाजिना सिया।
उभयेनेव जीयेथ, पतिं पुत्ते च लक्खणा’’॥
‘‘खणित्तिकं मे पतितं, दक्खिणक्खि च फन्दति।
अफला फलिनो रुक्खा, सब्बा मुय्हन्ति मे दिसा॥
‘‘तस्सा सायन्हकालस्मिं, अस्समागमनं पति।
अत्थङ्गतम्हि सूरिये, वाळा पन्थे उपट्ठहुं॥
‘‘नीचे चोलम्बते सूरियो, दूरे च वत अस्समो।
यञ्च नेसं इतो हस्सं [हिस्सं (क॰)], तं ते भुञ्जेय्यु भोजनं॥
‘‘सो नून खत्तियो एको, पण्णसालाय अच्छति।
तोसेन्तो दारके छाते, ममं दिस्वा अनायतिं॥
सक्कपब्बं
ततो रत्या विवसाने, सूरियस्सुग्गमनं पति।
सक्को ब्राह्मणवण्णेन, पातो तेसं अदिस्सथ॥
‘‘कच्चि नु भोतो कुसलं, कच्चि भोतो अनामयं।
कच्चि उञ्छेन यापेथ, कच्चि मूलफला बहू॥
‘‘कच्चि डंसा मकसा च, अप्पमेव सरीसपा।
वने वाळमिगाकिण्णे, कच्चि हिंसा न विज्जति’’॥
‘‘कुसलञ्चेव नो ब्रह्मे, अथो ब्रह्मे अनामयं।
अथो उञ्छेन यापेम, अथो मूलफला बहू॥
‘‘अथो डंसा मकसा च, अप्पमेव सरीसपा।
वने वाळमिगाकिण्णे, हिंसा मय्हं न विज्जति॥
‘‘सत्त नो मासे वसतं, अरञ्ञे जीवसोकिनं।
इदं दुतियं पस्साम, ब्राह्मणं देववण्णिनं।
आदाय वेळुवं दण्डं, धारेन्तं अजिनक्खिपं॥
‘‘स्वागतं ते महाब्रह्मे, अथो मे अदुरागतं।
अन्तो पविस भद्दन्ते, पादे पक्खालयस्सु ते॥
‘‘तिन्दुकानि पियालानि, मधुके कासुमारियो।
महाराजपब्बं
‘‘कस्सेतं मुखमाभाति, हेमं वुत्तत्तमग्गिना।
निक्खंव जातरूपस्स, उक्कामुखपहंसितं॥
‘‘उभो सदिसपच्चङ्गा, उभो सदिसलक्खणा।
जालिस्स सदिसो एको, एका कण्हाजिना यथा॥
‘‘सीहा बिलाव निक्खन्ता, उभो सम्पतिरूपका।
जातरूपमयायेव, इमे दिस्सन्ति दारका’’॥
‘‘कुतो नु भवं भारद्वाज, इमे आनेसि दारके।
अज्ज रट्ठं अनुप्पत्तो, कुहिं गच्छसि ब्राह्मण’’ [इदं गाथद्धं पी पोत्थके नत्थि]॥
‘‘मय्हं ते दारका देव, दिन्ना वित्तेन सञ्जय।
अज्ज पन्नरसा रत्ति, यतो लद्धा [दिन्ना (सी॰ पी॰)] मे दारका’’॥
‘‘केन वा वाचपेय्येन, सम्माञायेन सद्दहे।
को तेतं दानमददा, पुत्तके दानमुत्तमं’’॥
‘‘यो याचतं पतिट्ठासि, भूतानं धरणीरिव।
सो मे वेस्सन्तरो राजा, पुत्तेदासि वने वसं॥
‘‘यो याचतं गती आसि, सवन्तीनंव सागरो।
छखत्तियकम्मं
‘‘तेसं सुत्वान निग्घोसं, भीतो वेस्सन्तरो अहु।
पब्बतं अभिरुहित्वा, भीतो सेनं उदिक्खति॥
‘‘इङ्घ मद्दि निसामेहि, निग्घोसो यादिसो वने।
आजानीया हसियन्ति, धजग्गानि च दिस्सरे॥
‘‘इमे नून अरञ्ञस्मिं, मिगसङ्घानि लुद्दका।
वागुराहि परिक्खिप्प, सोब्भं पातेत्वा तावदे।
विक्कोसमाना तिब्बाहि, हन्ति नेसं वरं वरं॥
‘‘यथा मयं अदूसका, अरञ्ञे अवरुद्धका।
अमित्तहत्थत्तं गता, पस्स दुब्बलघातकं’’॥
‘‘अमित्ता नप्पसाहेय्युं, अग्गीव उदकण्णवे।
तदेव त्वं विचिन्तेहि, अपि सोत्थि इतो सिया’’॥
‘‘ततो वेस्सन्तरो राजा, ओरोहित्वान पब्बता।
निसीदि पण्णसालायं, दळ्हं कत्वान मानसं’’॥
‘‘निवत्तयित्वान रथं, वुट्ठपेत्वान सेनियो।
एकं अरञ्ञे विहरन्तं, पिता पुत्तं उपागमि॥