॥ नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स॥
खुद्दकनिकाये
चूळनिद्देस-अट्ठकथा
पारायनवग्गनिद्देसो
१. अजितमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
पारायनवग्गस्स पठमे अजितसुत्तनिद्देसे –
‘‘केनस्सु निवुतो लोको, (इच्चायस्मा अजितो,)
केनस्सु नप्पकासति।
किस्साभिलेपनं ब्रूसि, किंसु तस्स महब्भय’’न्ति॥ –
अजितमाणवस्स पुच्छिते पठमपञ्हे च उपरूपरिपञ्हे च निद्देसेसु च वुत्तञ्च उत्तानञ्च वज्जेत्वा विसेसमेव वक्खाम। तत्थ निवुतोति पटिच्छादितो। किस्साभिलेपनं ब्रूसीति किं अस्स लोकस्स अभिलेपनं वदेसि?
आवुतोति आवरितो। निवुतोति पटिच्छादितो। ओवुतोति हेट्ठा पटिच्छादितो। पिहितोति उपरिभागेन छादितो। पटिच्छन्नोति अविवटो। पटिकुज्जितोति अधोमुखं छादितो।
नप्पकासतीति नप्पकासो होति। नप्पभासतीति ञाणप्पभासं न करोति। न तपतीति ञाणतपं न करोति। न विरोचतीति ञाणविरोचनं न करोति। न ञायतीति न जानीयति। न पञ्ञायतीति नप्पञ्ञायते।
केनलित्तोति केन लिम्पितो। संलित्तो उपलित्तोति उपसग्गेन पदं वड्ढितं। आचिक्खसि निद्देसवसेन। देसेसि पटिनिद्देसवसेन । पञ्ञपेसि तेन तेन पकारेन। अत्थं बोधेन्तो पट्ठपेसि। तस्सत्थस्स कारणं दस्सेन्तो विवरसि। ब्यञ्जनभावं दस्सेन्तो विभजसि। निकुज्जितभावं गम्भीरभावञ्च हरित्वा सोतूनं ञाणस्स पतिट्ठं जनयन्तो उत्तानीकरोसि। सब्बेहिपि इमेहि आकारेहि सोतूनं अञ्ञाणन्धकारं विधमेन्तो पकासेसीति एवं अत्थो दट्ठब्बो।
२.वेविच्छा पमादा नप्पकासतीति मच्छरियहेतु च पमादहेतु च नप्पकासति। मच्छरियं हिस्स दानादीहि गुणेहि पकासितुं न देति, पमादो सीलादीहि। जप्पाभिलेपनन्ति तण्हा अस्स लोकस्स मक्कटलेपो विय मक्कटस्स अभिलेपनं। दुक्खन्ति जातिआदिकं दुक्खं।
येसं धम्मानन्ति येसं रूपादिधम्मानं। आदितो समुदागमनं पञ्ञायतीति पठमतो उप्पादो पञ्ञायति। अत्थङ्गमतो निरोधो पञ्ञायतीति भङ्गतो निरुज्झनं पञ्ञायति। कम्मसन्निस्सितो विपाकोति कुसलाकुसलविपाको कम्मं अमुञ्चित्वा पवत्तनतो कम्मसन्निस्सितो विपाकोति वुच्चति। विपाकसन्निस्सितं कम्मन्ति कुसलाकुसलं कम्मं विपाकस्स ओकासं कत्वा ठितत्ता विपाकसन्निस्सितं कम्मन्ति वुच्चति। नामसन्निस्सितं रूपन्ति पञ्चवोकारे रूपं नामं अमुञ्चित्वा पवत्तनतो नामसन्निस्सितं रूपन्ति वुच्चति। रूपसन्निस्सितं नामन्ति पञ्चवोकारे नामं रूपं अमुञ्चित्वा पवत्तनतो रूपसन्निस्सितं नामन्ति वुच्चति।
३.सवन्ति सब्बधि सोताति सब्बेसु रूपादिआयतनेसु तण्हादिका सोता सन्दन्ति। किं निवारणन्ति तेसं किं आवरणं का रक्खा। संवरं ब्रूहीति तं तेसं निवारणसङ्खातं संवरं ब्रूहि। एतेन सावसेसप्पहानं पुच्छति। केन सोता पिधीयरेति केन धम्मेन एते सोता पिधीयन्ति पच्छिज्जन्ति। एतेन अनवसेसप्पहानं पुच्छति।
सवन्तीति उप्पज्जन्ति। आसवन्तीति अधोगामिनो हुत्वा सवन्ति। सन्दन्तीति निरन्तरगामिनो हुत्वा सन्दमाना पवत्तन्ति। पवत्तन्तीति पुनप्पुनं वत्तन्ति।
४.सतितेसं निवारणन्ति विपस्सनायुत्ता कुसलाकुसलधम्मानं गतियो समन्वेसमाना सति तेसं सोतानं निवारणं । सोतानं संवरं ब्रूमीति तमेवाहं सतिं सोतानं संवरं ब्रूमीति अधिप्पायो। पञ्ञायेते पिधीयरेति रूपादीसु पन अनिच्चतादिपटिवेधसाधिकाय मग्गपञ्ञाय एते सोता सब्बसो पिधीयन्ति।
पच्छिज्जन्तीति उच्छिज्जन्ति। समुदयञ्चाति पच्चयञ्च। अत्थङ्गमञ्चाति उप्पन्नानं अभावगमनञ्च, अनुप्पन्नानं अनुप्पादं वा। अस्सादञ्चाति आनिसंसञ्च। आदीनवञ्चाति दोसञ्च। निस्सरणञ्चाति निक्खमनञ्च।
५.पञ्ञा चेवाति पञ्हागाथाय या चायं तया वुत्ता पञ्ञा, या च सति, यञ्च तदवसेसं नामरूपं, एतं सब्बम्पि कत्थ निरुज्झति। एतं मे पञ्हं पुट्ठो पब्रूहीति एवं सङ्खेपत्थो वेदितब्बो।
कत्थेतं उपरुज्झतीति एतं नामरूपं कत्थ न भवति। वूपसम्मतीति निब्बाति। अत्थं गच्छतीति अभावं गच्छति। पटिप्पस्सम्भतीति सन्निसीदति।
६.विस्सज्जनगाथाय पनस्स यस्मा पञ्ञासतियो नामेनेव सङ्गहं गच्छन्ति, तस्मा ता विसुं न वुत्ता। अयमेत्थ सङ्खेपत्थो – यं मं त्वं, अजित, एतं पञ्हं अपुच्छि – ‘‘कत्थेतं उपरुज्झती’’ति, तदेतं यत्थ नामञ्च रूपञ्च असेसं उपरुज्झति, तं ते वदामि। तस्स तस्स हि विञ्ञाणस्स निरोधेन सहेव अपुब्बं अचरिमं एत्थेतं उपरुज्झति, एत्थेव विञ्ञाणनिरोधेन निरुज्झति एतं, विञ्ञाणनिरोधा तस्स तस्स निरोधो होति, तं नातिवत्ततीति वुत्तं होति।
सोतापत्तिमग्गञाणेन अभिसङ्खारविञ्ञाणस्स निरोधेनाति सोतापत्तिमग्गसम्पयुत्तपञ्ञाय कुसलाकुसलचेतनासम्पयुत्तचित्तस्स अभब्बुप्पत्तिकवसेन निरुज्झनेन। तत्थ दुविधो निरोधो अनुपादिन्नकनिरोधो उपादिन्नकनिरोधोति। सोतापत्तिमग्गेन हि चत्तारि दिट्ठिसम्पयुत्तानि विचिकिच्छासहगतन्ति पञ्च चित्तानि निरुज्झन्ति, तानि रूपं समुट्ठापेन्ति । तं अनुपादिन्नकरूपक्खन्धो , तानि चित्तानि विञ्ञाणक्खन्धो, तंसम्पयुत्ता वेदना सञ्ञा सङ्खारा तयो अरूपक्खन्धा। तत्थ सचे सोतापन्नस्स सोतापत्तिमग्गो अभावितो अभविस्सा, तानि पञ्च चित्तानि छसु आरम्मणेसु परियुट्ठानं पापुणेय्युं। सोतापत्तिमग्गो पन नेसं परियुट्ठानुप्पत्तिं वारयमानो सेतुसमुग्घातं अभब्बुप्पत्तिकभावं कुरुमानो अनुपादिन्नकं निरोधेति नाम। सकदागामिमग्गेन चत्तारि दिट्ठिविप्पयुत्तानि द्वे दोमनस्ससहगतानीति ओळारिककामरागब्यापादवसेन छ चित्तानि निरुज्झन्ति। अनागामिमग्गेन अणुसहगतकामरागब्यापादवसेन तानि एव छ चित्तानि निरुज्झन्ति। अरहत्तमग्गेन चत्तारि दिट्ठिविप्पयुत्तानि उद्धच्चसहगतञ्चाति पञ्च अकुसलचित्तानि निरुज्झन्ति। तत्थ सचे तेसं अरियानं ते मग्गा अभाविता अस्सु, तानि चित्तानि छसु आरम्मणेसु परियुट्ठानं पापुणेय्युं। ते पन तेसं मग्गा परियुट्ठानुप्पत्तिं वारयमाना सेतुसमुग्घातं अभब्बुप्पत्तिकभावं कुरुमाना अनुपादिन्नकं निरोधेन्ति नाम। एवं अनुपादिन्नकनिरोधो वेदितब्बो।
सचे पन सोतापन्नस्स सोतापत्तिमग्गो अभावितो अभविस्सा, ठपेत्वा सत्त भवे अनमतग्गे संसारवट्टे उपादिन्नकक्खन्धप्पवत्तं पवत्तेय्य। कस्मा? तस्स पवत्तिया हेतूनं अत्थिताय। तीणि संयोजनानि दिट्ठानुसयो विचिकिच्छानुसयोति इमे पन पञ्च किलेसे सो मग्गो उप्पज्जमानोव समुग्घातेति। इदानि कुतो सोतापन्नस्स सत्त भवे ठपेत्वा अनमतग्गे संसारवट्टे उपादिन्नकप्पवत्तं पवत्तिस्सति। एवं सोतापत्तिमग्गो उपादिन्नकप्पवत्तं अप्पवत्तं कुरुमानो उपादिन्नकं निरोधेति नाम।
सचे सकदागामिस्स सकदागामिमग्गो अभावितो अभविस्सा, ठपेत्वा द्वे भवे पञ्चसु भवेसु उपादिन्नकप्पवत्तं पवत्तेय्य। कस्मा? तस्स पवत्तिया हेतूनं अत्थिताय। ओळारिकानि कामरागपटिघसंयोजनानि ओळारिको कामरागानुसयो पटिघानुसयोति इमे पन चत्तारो किलेसे सो मग्गो उप्पज्जमानोव समुग्घातेति। इदानि कुतो सकदागामिस्स द्वे भवे ठपेत्वा पञ्चसु भवेसु उपादिन्नकप्पवत्तं पवत्तिस्सति । एवं सकदागामिमग्गो उपादिन्नकप्पवत्तं अप्पवत्तं कुरुमानो उपादिन्नकं निरोधेति नाम।
७.एत्तावता च ‘‘दुक्खमस्स महब्भय’’न्ति इमिना पकासितं दुक्खसच्चं, ‘‘यानि सोतानी’’ति इमिना समुदयसच्चं, ‘‘पञ्ञायेते पिधीयरे’’ति इमिना मग्गसच्चं, ‘‘असेसं उपरुज्झती’’ति इमिना निरोधसच्चन्ति एवं चत्तारि सच्चानि सुत्वापि अरियभूमिं अनधिगतो पुन सेक्खासेक्खपटिपदं पुच्छन्तो ‘‘ये च सङ्खातधम्मासे’’ति गाथमाह। तत्थ सङ्खातधम्माति अनिच्चादिवसेन परिवीमंसितधम्मा, अरहन्तानमेतं अधिवचनं। सेक्खाति सीलादीनि सिक्खमाना अवसेसा अरियपुग्गला। पुथूति बहू सत्तजना। तेसं मे निपको इरियं पुट्ठो पब्रूहीति तेसं मे सेक्खासेक्खानं निपको पण्डितो त्वं पुट्ठो पटिपत्तिं ब्रूहीति।
तेसं खन्धा सङ्खाताति तेसं पञ्चक्खन्धा अप्पटिसन्धिकं कत्वा देसिता, सङ्खेपं कत्वा ठपिता वा। धातुआदीसुपि एसेव नयो। इरियन्ति पयोगं। चरियन्ति किरियं। वुत्तिन्ति पवत्तिं। आचरन्ति चरणं। गोचरन्ति पच्चयं। विहारन्ति इरियापथपवत्तनं। पटिपदन्ति विपस्सनं।
८.अथस्स भगवा यस्मा सेक्खेन कामच्छन्दनीवरणं आदिं कत्वा सब्बकिलेसा पहातब्बा एव, तस्मा ‘‘कामेसूति उपड्ढगाथाय सेक्खपटिपदं दस्सेति। तस्सत्थो – वत्थुकामेसु किलेसकामेन नाभिगिज्झेय्य, कायदुच्चरितादयो च मनसो आविलभावकरे धम्मे पजहन्तो मनसानाविलो सियाति। यस्मा पन असेक्खो अनिच्चादिवसेन सब्बसङ्खारादीनं परितुलितत्ता कुसलो सब्बधम्मेसु कायानुपस्सनासतिआदीहि च सतो सक्कायदिट्ठिआदीनं भिन्नत्ता भिक्खुभावं पत्तो हुत्वा सब्बइरियापथेसु परिब्बजति, तस्मा ‘‘कुसलो’’ति उपड्ढगाथाय असेक्खपटिपदं दस्सेति।
नाभिगिज्झेय्याति गेधं नापज्जेय्य। न पलिगिज्झेय्याति लोभं नापज्जेय्य। न पलिबुन्धेय्याति लोभवसेन न अल्लीयेय्य।
आविलकरे किलेसे जहेय्याति चित्तालुळकरे उपतापसङ्खाते किलेसे जहेय्य।
सब्बे धम्मा अनत्ताति निब्बानं अन्तोकरित्वा वुत्तं। यं किञ्चि समुदयधम्मन्ति यं किञ्चि सप्पच्चयसभावं।
सह गाथापरियोसानाति गाथावसानेनेव सद्धिं। येते ब्राह्मणेन सद्धिं एकच्छन्दाति ये एते अजितमाणवेन कल्याणछन्देन एकज्झासया। एकप्पयोगाति कायवचीमनोपयोगेहि एकप्पयोगा। एकाधिप्पायाति एको अधिप्पायो रुचि एतेसन्ति एकाधिप्पाया, एकरुचिकाति अत्थो। एकवासनवासिताति अतीतबुद्धसासने तेन सद्धिं भावितभावना। अनेकपाणसहस्सानन्ति अनेकेसं देवमनुस्ससङ्खातानं पाणसहस्सानं। विरजं वीतमलन्ति रागादिरजविरहितं रागादिमलविरहितञ्च।
धम्मचक्खुन्ति इध सोतापत्तिमग्गो अधिप्पेतो। अञ्ञत्थ हेट्ठामग्गत्तयं। तस्स उप्पत्तिकारणदस्सनत्थं ‘‘यं किञ्चि समुदयधम्मं, सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति आह। तञ्हि निरोधं आरम्मणं कत्वा किच्चवसेन एवं सब्बसङ्खतं पटिविज्झन्तं उप्पज्जति। तस्स ब्राह्मणस्स अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चीति तस्स च अजितब्राह्मणस्स अन्तेवासिकसहस्सानञ्च तण्हादीहि अग्गहेत्वा कामासवादीहि मग्गक्खणे चित्तं विमुच्चमानं फलक्खणे विमुच्चि। सह अरहत्तप्पत्ताति अरहत्तप्पत्तिया च सहेव आयस्मतो अजितस्स च अन्तेवासिकसहस्सस्स च अजिनजटावाकचीरतिदण्डकमण्डलुआदयो अन्तरधायिंसु। सब्बेव इद्धिमयपत्तचीवरधरा द्वङ्गुलकेसा एहिभिक्खू हुत्वा भगवन्तं नमस्समाना पञ्जलिका निसीदिंसु। पाळियं पन अजितत्थेरोव पञ्ञायति। तत्थ अन्वत्थपटिपत्तियाति सयं पच्चासीसितलद्धपटिपत्तिया, निब्बानलद्धभावेनाति अत्थो। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव। एवं भगवा अरहत्तनिकूटेन देसनं निट्ठापेसीति।
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
२. तिस्समेत्तेय्यमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
९.दुतिये तिस्समेत्तेय्यसुत्तनिद्देसे – कोध सन्तुसितोति निट्ठिते पन अजितसुत्ते ‘‘कथं लोकं अवेक्खन्तं, मच्चुराजा न पस्सती’’ति (सु॰ नि॰ ११२४; चूळनि॰ मोघराजमाणवपुच्छा १४३) एवं मोघराजा पुच्छितुं आरभि। ‘‘न तावस्स इन्द्रियानि परिपाकं गतानी’’ति ञत्वा भगवा ‘‘तिट्ठ त्वं, मोघराज, अञ्ञो पुच्छतू’’ति पटिक्खिपि। ततो तिस्समेत्तेय्यो अत्तनो संसयं पुच्छन्तो ‘‘कोधाति गाथमाह। तत्थ कोध सन्तुसितोति को इध सत्तो तुट्ठो। इञ्जिताति तण्हादिट्ठिविप्फन्दितानि। उभन्तमभिञ्ञायाति उभो अन्ते अभिजानित्वा। मन्ता न लिप्पतीति पञ्ञाय न लिप्पति।
परिपुण्णसङ्कप्पोति नेक्खम्मादिवितक्केहि परिपुण्णसङ्कप्पत्ता परिपुण्णमनोरथो।
तण्हिञ्जितन्ति तण्हाय चलितं। दिट्ठिञ्जितादीसुपि एसेव नयो। कामिञ्जितन्ति किलेसकामेहि इञ्जितं फन्दितं। ‘‘कम्मिञ्जित’’न्तिपि पाठो, तं न सुन्दरं।
महन्तो पुरिसोति महापुरिसो। उत्तमो पुरिसोति अग्गपुरिसो। पधानो पुरिसोति सेट्ठपुरिसो। अलामको पुरिसोति विसिट्ठपुरिसो। जेट्ठको पुरिसोति पामोक्खपुरिसो। न हेट्ठिमको पुरिसोति उत्तमपुरिसो। पुरिसानं कोटिप्पत्तो पुरिसोति पधानपुरिसो। सब्बेसं इच्छितो पुरिसोति पवरपुरिसो।
सिब्बिनिमच्चगाति तण्हं अतिअगा, अतिक्कमित्वा ठितो। उपच्चगाति भुसं अतिअगा।
१०.तस्सेतमत्थं भगवा ब्याकरोन्तो ‘‘कामेसू’’ति गाथाद्वयमाह। तत्थ कामेसु ब्रह्मचरियवाति कामनिमित्तं ब्रह्मचरियवा, कामेसु आदीनवं दिस्वा मग्गब्रह्मचरियेन समन्नागतोति वुत्तं होति। एत्तावता सन्तुसिततं दस्सेति। ‘‘वीततण्हो’’तिआदीहि अनिञ्जिततं। तत्थ सङ्खाय निब्बुतोति अनिच्चादिवसेन धम्मे वीमंसित्वा रागादिनिब्बानेन निब्बुतो।
असद्धम्मसमापत्तियाति नीचधम्मसमायोगतो। आरतीति आरका रमनं। विरतीति ताय विना रमनं। पटिविरतीति पटिनिवत्तित्वा ताय विना रमनं। वेरमणीति वेरविनासनं। अकिरियाति किरियापच्छिन्दनं। अकरणन्ति करणपरिच्छिन्दनं। अनज्झापत्तीति अनापज्जनता। वेलाअनतिक्कमोति सीमाअनतिक्कमो। सेसं तत्थ तत्थ वुत्तनयत्ता पाकटमेव।
एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि। देसनापरियोसाने अयम्पि ब्राह्मणो अरहत्ते पतिट्ठासि सद्धिं अन्तेवासिकसहस्सेन, अञ्ञेसञ्च अनेकसहस्सानं धम्मचक्खुं उदपादि। सेसं पुब्बसदिसमेव।
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
तिस्समेत्तेय्यमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
३. पुण्णकमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
१२.ततिये पुण्णकसुत्तनिद्देसे – अनेजन्ति इदम्पि पुरिमनयेनेव मोघराजानं पटिक्खिपित्वा वुत्तं। तत्थ मूलदस्साविन्ति अकुसलमूलादिदस्साविं। इसयोति इसिनामका जटिला। यञ्ञन्ति देय्यधम्मं। अकप्पयिंसूति परियेसिंसु।
हेतुदस्सावीतिआदीनि सब्बानि कारणवेवचनानेव। कारणञ्हि यस्मा अत्तनो फलत्थाय हिनोति पवत्तति, तस्मा हेतूति वुच्चति। यस्मा तं फलं निदेति ‘हन्द, गण्हथ न’न्ति अप्पेति विय, तस्मा निदानन्ति वुच्चति। सम्भवदस्सावीतिआदीनि पञ्च पदानि हेट्ठा दस्सितनयानि एव। यस्मा तं पटिच्च एति पवत्तति, तञ्च फलं ततो समुदेति उप्पज्जति, तस्मा पच्चयोति च समुदयोति च वुच्चति।
या वा पनञ्ञापि काचि सुगतियोति चतुअपायविनिमुत्तका उत्तरमातादयो अप्पेसक्खा कपणमनुस्सा च दुल्लभघासच्छादना दुक्खपीळिता वेदितब्बा। या वा पनञ्ञापि काचि दुग्गतियोति यमराजनागसुपण्णपेतमहिद्धिकादयो पच्चेतब्बा। अत्तभावाभिनिब्बत्तियाति तीसु ठानेसु पटिसन्धिवसेन अत्तभावपटिलाभत्थाय। जानातीति सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन जानाति। पस्सतीति समन्तचक्खुना पस्सति।
अकुसलाति अकोसल्लसम्भूता। अकुसलं भजन्तीति अकुसलभागिया। अकुसलपक्खे भवाति अकुसलपक्खिका। सब्बे ते अविज्जा मूलं कारणं एतेसन्ति अविज्जामूलका। अविज्जाय समोसरन्ति सम्मा ओसरन्ति गच्छन्तीति अविज्जासमोसरणा। अविज्जासमुग्घाताति अरहत्तमग्गेन अविज्जाय हताय। सब्बे ते समुग्घातं गच्छन्तीति वुत्तप्पकारा अकुसलधम्मा, ते सब्बे हतभावं पापुणन्ति।
अप्पमादमूलकाति सतिअविप्पवासो अप्पमादो मूलं कारणं एतेसन्ति अप्पमादमूलका। अप्पमादेसु सम्मा ओसरन्ति गच्छन्तीति अप्पमादसमोसरणा। अप्पमादो तेसं धम्मानं अग्गमक्खायतीति सयं कामावचरोपि समानो चतुभूमकधम्मानं पतिट्ठाभावेन अग्गो नाम जातो।
अलमत्तोति समत्थचित्तो। मया पुच्छितन्ति मया पुट्ठं। वहस्सेतं भारन्ति एतं आभतभारं वहस्सु। ये केचि इसिपब्बज्जं पब्बजिता। ‘‘इसिपब्बज्जा पब्बजिता’’तिपि पाठो।
आजीवकसावकानं आजीवका देवताति ये आजीवकवचनं सुणन्ति सुस्सुसन्ति, ते आजीवकसावका, तेसं आजीवकसावकानं। आजीवका च तेसं देय्यधम्मं पटिग्गण्हन्ति, ते एव आजीवका देवता। एवं सब्बत्थ। ये येसं दक्खिणेय्याति ये आजीवकादयो दिसापरियोसाना येसं खत्तियादीनं देय्यधम्मानुच्छविका। ते तेसं देवताति ते आजीवकादयो तेसं खत्तियादीनं देवता।
१३.आसीसमानाति रूपादीनि पत्थयमाना। इत्थत्तन्ति इत्थभावञ्च पत्थयमाना, मनुस्सादिभावं इच्छन्ताति वुत्तं होति। जरं सिताति जरं निस्सिता। जरामुखेन चेत्थ सब्बं वट्टदुक्खं वुत्तं। तेन वट्टदुक्खनिस्सिता ततो अपरिमुच्चमानायेव कप्पयिंसूति दीपेति।
रूपपटिलाभं आसीसमानाति वण्णायतनसम्पत्तिलाभं पत्थयमाना। सद्दादीसुपि एसेव नयो। खत्तियमहासालकुले अत्तभावपटिलाभन्ति सारप्पत्ते खत्तियानं महासालकुले अत्तभावलाभं पटिसन्धिं पत्थयमाना। ब्राह्मणमहासालकुलादीसुपि एसेव नयो। ब्रह्मकायिकेसु देवेसूति एत्थ पुब्बभवं सन्धाय वुत्तं। एत्थाति खत्तियकुलादीसु।
जरानिस्सिताति जरं अस्सिता। ब्याधिनिस्सितातिआदीसुपि एसेव नयो। एतेहि सब्बं वट्टदुक्खं परियादियित्वा दस्सितं होति।
१४.कच्चिसु ते भगवा यञ्ञपथे अप्पमत्ता, अतारु जातिञ्च जरञ्च मारिसाति एत्थ यञ्ञो एव यञ्ञपथो। इदं वुत्तं होति – कच्चि ते यञ्ञे अप्पमत्ता हुत्वा यञ्ञं कप्पयन्ता वट्टदुक्खमुत्तरिंसूति।
येपियञ्ञं देन्ति यजन्तीति देय्यधम्मदानवसेन यजन्ति। परिच्चजन्तीति विस्सज्जेन्ति।
१५.आसीसन्तीति रूपपटिलाभादयो पत्थेन्ति। थोमयन्तीति ‘‘सुचिं दिन्न’’न्तिआदिना नयेन यञ्ञादीनि पसंसन्ति। अभिजप्पन्तीति रूपादिपटिलाभाय वाचं गीरन्ति। जुहन्तीति देन्ति। कामाभिजप्पन्ति पटिच्च लाभन्ति रूपादिलाभं पटिच्च पुनप्पुनं कामे एव अभिजप्पन्ति, ‘‘अहो वत अम्हाकम्पि सिय्यु’’न्ति वदन्ति, तण्हञ्च तत्थ वड्ढेन्तीति वुत्तं होति। याजयोगाति यागाधिमुत्ता। भवरागरत्ताति एवमिमेहि आसीसनादीहि भवरागेनेव रत्ता, भवरागरत्ता वा हुत्वा एतानि आसीसनादीनि करोन्ता नातरिंसु जातिआदिवट्टदुक्खं न उत्तरिंसु।
यञ्ञं वा थोमेन्तीति दानं वा वण्णेन्ति। फलं वाति रूपादिपटिलाभं। दक्खिणेय्ये वाति जातिसम्पन्नादीसु। सुचिं दिन्नन्ति सुचिं कत्वा दिन्नं। मनापन्ति मनवड्ढनकं। पणीतन्ति ओजवन्तं। कालेनाति तत्थ तत्थ सम्पत्तकाले । कप्पियन्ति अकप्पियं वज्जेत्वा दिन्नं। अनवज्जन्ति निद्दोसं। अभिण्हन्ति पुनप्पुनं। ददं चित्तं पसादितन्ति ददतो मुञ्चनचित्तं पसादितन्ति। थोमेन्ति कित्तेन्तीति गुणं पाकटं करोन्ति। वण्णेन्तीति वण्णं भणन्ति। पसंसन्तीति पसादं पापेन्ति।
इतो निदानन्ति इतो मनुस्सलोकतो दिन्नकारणा। अज्झायकाति मन्ते परिवत्तेन्ता। मन्तधराति मन्ते धारेन्ता। तिण्णं वेदानन्ति इरुवेदयजुवेदसामवेदानं। ओट्ठपहटकरणवसेन पारं गताति पारगू। सह निघण्डुना च केटुभेन च सनिघण्डुकेटुभानं। निघण्डूति निघण्डुरुक्खादीनं वेवचनप्पकासकं सत्थं। केटुभन्ति किरियाकप्पविकप्पो कवीनं उपकारावहं सत्थं । सह अक्खरप्पभेदेन साक्खरप्पभेदानं। अक्खरप्पभेदोति सिक्खा च निरुत्ति च। इतिहासपञ्चमानन्ति आथब्बणवेदं चतुत्थं कत्वा ‘‘इतिह आस, इतिह आसा’’ति ईदिसवचनपटिसंयुत्तपुराणकथासङ्खातो इतिहासो पञ्चमो एतेसन्ति इतिहासपञ्चमा, तेसं इतिहासपञ्चमानं वेदानं।
पदं तदवसेसञ्च ब्याकरणं अधियन्ति, वेदेन्ति वाति पदका वेय्याकरणा। लोकायतं वुच्चति वितण्डवादसत्थं। महापुरिसलक्खणन्ति महापुरिसानं बुद्धादीनं लक्खणदीपकं द्वादससहस्सगन्थप्पमाणं सत्थं। यत्थ सोळससहस्सगाथापदपरिमाणा बुद्धमन्ता नाम अहेसुं। येसं वसेन ‘‘इमिना लक्खणेन समन्नागता बुद्धा नाम होन्ति, इमिना पच्चेकबुद्धा, अग्गसावका , असीतिमहासावका (थेरगा॰ अट्ठ॰ २.१२८८), बुद्धमाता, बुद्धपिता, अग्गुपट्ठाको, अग्गुपट्ठायिका, राजा चक्कवत्ती’’ति अयं विसेसो ञायति। अनवयाति इमेसु लोकायतमहापुरिसलक्खणेसु अनूना परिपूरकारिनो, अवया न होन्तीति वुत्तं होति। अवया नाम ये तानि अत्थतो च गन्थतो च सन्धारेतुं न सक्कोन्ति। वीतरागाति पहीनरागा। एतेन अरहत्तफलट्ठा वुत्ता। रागविनयाय वा पटिपन्नाति एतेन अरहत्तमग्गट्ठा। वीतदोसाति अनागामिफलट्ठा। दोसविनयाय वा पटिपन्नाति एतेन अनागामिमग्गट्ठा। वीतमोहाति अरहत्तफलट्ठा। मोहविनयाय वा पटिपन्नाति अरहत्तमग्गट्ठा। सीलसमाधिपञ्ञाविमुत्तिसम्पन्नाति एतेहि चतूहि लोकियलोकुत्तरमिस्सकेहि सीलादीहि सम्पन्ना। विमुत्तिञाणदस्सनसम्पन्नाति एतेन पच्चवेक्खणञाणसम्पन्ना वुत्ताति ञातब्बं, तञ्च खो लोकियमेव। अभिजप्पन्तीति पत्थेन्ति। जप्पन्तीति पच्चासीसन्ति। पजप्पन्तीति अतीव पच्चासीसन्ति। याजयोगेसु युत्ताति अनुयोगे देय्यधम्मे दिय्यमाने अभियोगवसेन युत्ता।
१६.अथ को चरहीति अथ इदानि को अञ्ञो अतारि।
१७.सङ्खायाति ञाणेन वीमंसित्वा। परोपरानीति परानि च ओपरानि च, परत्तभावसकत्तभावादीनि परानि च ओपरानि चाति वुत्तं होति। विधूमोति कायदुच्चरितादिधूमविरहितो । अनीघोति रागादिईघविरहितो। अतारि सोति सो एवरूपो अरहा जातिजरं अतारि।
सकरूपाति अत्तनो रूपा। पररूपाति परेसं रूपा। कायदुच्चरितं विधूमितन्ति तिविधकायदुच्चरितं विधूमं कतं। विधमितन्ति नासितं।
मानो हि ते, ब्राह्मण, खारिभारोति यथा खारिभारो खन्धेन वय्हमानो उपरिट्ठितोपि अक्कन्तक्कन्तट्ठानं पथविया सद्धिं फस्सेति विय, एवं जातिगोत्तकुलादीनि मानवत्थूनि निस्साय उस्सापितो मानो, तत्थ तत्थ इस्सं उप्पादेन्तो चतूसु अपायेसु संसीदापेति। तेनाह – ‘‘मानो हि ते, ब्राह्मण, खारिभारो’’ति। कोधो धूमोति तव ञाणग्गिस्स उपक्किलेसट्ठेन कोधो धूमो। तेन हि ते उपक्किलिट्ठो ञाणग्गि न विरोचति। भस्मनि मोसवज्जन्ति निरोजट्ठेन मुसावादो छारिका नाम। यथा हि छारिकाय पटिच्छन्नो अग्गि न जोतति, एवं ते मुसावादेन पटिच्छन्नं ञाणन्ति दस्सेति। जिव्हा सुजाति यथा तुय्हं सुवण्णरजतलोहकट्ठमत्तिकासु अञ्ञतरमया यागयजनत्थाय सुजा होति, एवं मय्हं धम्मयागयजनत्थाय पहुतजिव्हा सुजाति वदति। यथा तुय्हं नदीतीरे यजनट्ठानं, एवं धम्मयागयजनट्ठानट्ठेन हदयं जोतिट्ठानं। अत्ताति चित्तं।
जातीति जायनकवसेन जाति। इदमेत्थ सभावपच्चत्तं। सञ्जायनवसेन सञ्जाति, उपसग्गेन पदं वड्ढितं। ओक्कमनवसेन ओक्कन्ति। जायनट्ठेन वा जाति। सा अपरिपुण्णायतनवसेन युत्ता। सञ्जायनट्ठेन सञ्जाति। सा परिपुण्णायतनवसेन युत्ता। ओक्कमनट्ठेन ओक्कन्ति। सा अण्डजजलाबुजवसेन युत्ता। ते हि अण्डकोसञ्च वत्थिकोसञ्च ओक्कमन्ति पविसन्ति ओक्कमन्ता पविसन्ता विय पटिसन्धिं गण्हन्ति। अभिनिब्बत्तनट्ठेन अभिनिब्बत्ति। सा संसेदजओपपातिकवसेन युत्ता। ते हि पाकटा एव हुत्वा निब्बत्तन्ति। अयं ताव सम्मुतिकथा।
इदानि परमत्थकथा होति। खन्धा एव हि परमत्थतो पातुभवन्ति, न सत्ता। तत्थ च खन्धानन्ति एकवोकारभवे एकस्स, चतुवोकारभवे चतुन्नं, पञ्चवोकारभवे पञ्चन्नम्पि गहणं वेदितब्बं। पातुभावोति उप्पत्ति। आयतनानन्ति एत्थ तत्र तत्र उपपज्जमानायतनानं सङ्गहो वेदितब्बो। पटिलाभोति सन्ततिया पातुभावोयेव। पातुभवन्तानेव हि तानि पटिलद्धानि नाम होन्ति। सा पनेसा तत्थ तत्थ भवे पठमाभिनिब्बत्तिलक्खणा जाति, निय्यातनरसा, अतीतभवतो इध उम्मुज्जनपच्चुपट्ठाना, फलवसेन दुक्खविचित्ततापच्चुपट्ठाना वा।
जराति सभावपच्चत्तं। जीरणताति आकारभावनिद्देसो। खण्डिच्चन्तिआदयो तयो कालातिक्कमे किच्चनिद्देसा, पच्छिमा द्वे पकतिनिद्देसा। अयञ्हि जराति इमिना पदेन सभावतो दीपिता। तेनस्सा इदं सभावपच्चत्तं। जीरणताति इमिना आकारतो, तेनस्सायं आकारनिद्देसो। खण्डिच्चन्ति इमिना कालातिक्कमे दन्तनखानं खण्डितभावकरणकिच्चतो। पालिच्चन्ति इमिना केसलोमानं पलितभावकरणकिच्चतो। वलित्तचताति इमिना मंसं मिलापेत्वा तचे वलिभावकरणकिच्चतो। तेनस्सा इमे खण्डिच्चन्तिआदयो तयो कालातिक्कमे किच्चनिद्देसा। तेहि इमेसं विकारानं दस्सनवसेन पाकटीभूता पाकटजरा दस्सिता। यथेव हि उदकस्स वा वातस्स वा अग्गिनो वा तिणरुक्खादीनं संभग्गपलिभग्गताय वा झामताय वा गतमग्गो पाकटो होति, न च सो गतमग्गो तानेव उदकादीनि, एवमेव जराय दन्तादीनं खण्डिच्चादिवसेन गतमग्गो पाकटो, चक्खुं उम्मीलेत्वापि गय्हति, न च खण्डिच्चादीनेव जरा। न हि जरा चक्खुविञ्ञेय्या होति।
४. मेत्तगूमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
१८.चतुत्थे मेत्तगूसुत्ते – मञ्ञामि तं वेदगू भावितत्तन्ति ‘‘अयं वेदगू’’ति च ‘‘भावितत्तो’’ति च एवं तं मञ्ञामि।
अपरित्तोति न अप्पो। महन्तोति न खुद्दको। गम्भीरोति न उत्तानो। अप्पमेय्योति मिनितुं न सक्कुणेय्यो। दुप्परियोगाळ्होति अवगाहितुं ओतरितुं दुक्खो। बहुरतनो सागरूपमोति बहूनं धम्मरतनानं आकरत्ता अनेकविधरतनसम्पन्नो महासमुद्दो विय बहुरतनो सागरसदिसो।
न मङ्कु होतीति न विकुणितमुखो होति। अप्पतिट्ठितचित्तोति दोसवसेन न घनीभूतचित्तो। अलीनमनसोति न सङ्कुचितचित्तो। अब्यापन्नचेतसोति न पूतिचित्तो।
दिट्ठे दिट्ठमत्तोति चक्खुविसये रूपारम्मणे दिट्ठमत्तोयेव तं आरम्मणं भविस्सति, कत्ता वा कारेता वा नत्थि। यं चक्खुना दिट्ठं वण्णायतनमेव। सुतादीसुपि एसेव नयो। अपि च दिट्ठेति दस्सनयोगेन वण्णायतनं, सवनयोगेन सद्दायतनं, मुतयोगेन घानजिव्हाकायायतनानि दस्सेति। घानस्स गन्धायतनं, जिव्हाय रसायतनं, कायस्स पथवी तेजो वायूति फोट्ठब्बायतनं, विञ्ञातयोगेन धम्मायतनं दस्सेति। दिट्ठे अनूपयोति चक्खुविञ्ञाणेन दिट्ठे रागूपयविरहितो। अनपायोति कोधविरहितो अप्पटिघो । अनिस्सितोति तण्हाय अनल्लीनो। अप्पटिबद्धोति मानेन न बद्धो। विप्पमुत्तोति सब्बारम्मणतो मुत्तो। विसञ्ञुत्तोति किलेसेहि वियुत्तो हुत्वा ठितो।
संविज्जति भगवतो चक्खूति बुद्धस्स भगवतो पकतिमंसचक्खु उपलब्भति। पस्सतीति दक्खति ओलोकेति। चक्खुना रूपन्ति चक्खुविञ्ञाणेन रूपारम्मणं। छन्दरागोति तण्हाछन्दो।
दन्तं नयन्ति समितिन्ति उय्यानकीळामण्डलादीसु हि महाजनमज्झं गच्छन्ता दन्तमेव गोणं वा दन्तं अस्साजानीयं वा याने योजेत्वा नयन्ति। राजाति तथारूपानेव ठानानि गच्छन्तो राजापि दन्तमेव अभिरुहति। मनुस्सेसूति मनुस्सेसुपि चतूहि अरियमग्गेहि दन्तो निब्बिसेवनोव सेट्ठो। योतिवाक्यन्ति एवरूपं अतिक्कम्मवचनं पुनप्पुनं वुच्चमानम्पि तितिक्खति नप्पतिप्फरति न विहञ्ञति, एवरूपो दन्तो सेट्ठोति अत्थो।
अस्सतराति वळवाय गद्रभेन जाता। आजानीयाति यं अस्सदम्मसारथि कारणं कारेति, तस्स खिप्पं जाननसमत्था। सिन्धवाति सिन्धवरट्ठे जाता अस्सा। महानागाति कुञ्जरसङ्खाता महाहत्थिनो। अत्तदन्तोति एते अस्सतरा वा सिन्धवा वा कुञ्जरा वा दन्ताव, न अदन्ता। यो पन चतुमग्गसङ्खातेन अत्तनो दन्तताय अत्तदन्तो निब्बिसेवनो, अयं ततोपि वरं, सब्बेहिपि एतेहि उत्तरितरोति अत्थो।
१९.अपुच्छसीति एत्थ अ-इति पदपूरणमत्ते निपातो, पुच्छसित्वेव अत्थो। पवक्खामि यथा पजानन्ति यथा पजानन्तो आचिक्खति, एवं आचिक्खिस्सामि। उपधिनिदाना पभवन्ति दुक्खाति तण्हादिउपधिनिदाना जातिआदिदुक्खविसेसा पभवन्ति।
तण्हूपधीति तण्हा एव तण्हूपधि। सस्सतुच्छेददिट्ठि एव दिट्ठूपधि। रागादिकिलेसा एव किलेसूपधि। पुञ्ञादिकम्मानि एव कम्मूपधि। तिविधदुच्चरितानियेव दुच्चरितूपधि। कबळीकारादयो आहारा एव आहारूपधि। दोसपटिघो एव पटिघूपधि। कम्मसमुट्ठाना कम्मेनेव गहिता पथवादयो चतस्सो धातुयोव चतस्सो उपादिन्नधातुयो उपधी। चक्खादिछअज्झत्तिकानि आयतनानि एव छ अज्झत्तिकानि आयतनानि उपधी। चक्खुविञ्ञाणादिछविञ्ञाणकायाव छ विञ्ञाणकाया उपधी। सब्बम्पि दुक्खं दुक्खमनट्ठेनाति सब्बतेभूमकं दुक्खं दुस्सहनट्ठेन उपधि।
२०.एवं उपधिनिदानतो पभवन्तेसु दुक्खेसु – यो वे अविद्वाति गाथा। तत्थ पजानन्ति सङ्खारे अनिच्चादिवसेन जानन्तो। दुक्खस्स जातिप्पभवानुपस्सीति वट्टदुक्खस्स जातिकारणं ‘‘उपधी’’ति अनुपस्सन्तो। इमिस्सा गाथाय निद्देसे वत्तब्बं नत्थि।
२१.सोकपरिद्दवञ्चाति सोकञ्च परिदेवञ्च। तथा हि ते विदितो एस धम्मोति यथा यथा सत्ता जानन्ति, तथा तथा ञापनवसेन विदितो एस तया धम्मोति।
तत्थ तरन्तीति पठममग्गेन दिट्ठोघं तरन्ति। उत्तरन्तीति दुतियमग्गेन कामोघं तनुकरणवसेन उग्गन्त्वा तरन्ति। पतरन्तीति तमेव निरवसेसप्पहानवसेन ततियमग्गेन विसेसेन तरन्ति। समतिक्कमन्तीति भवोघअविज्जोघप्पहानवसेन चतुत्थमग्गेन सम्मा अतिक्कमन्ति। वीतिवत्तन्तीति फलं पापुणित्वा तिट्ठन्ति।
२२.कित्तयिस्सामि ते धम्मन्ति निब्बानधम्मं निब्बानगामिनिपटिपदाधम्मञ्च ते देसयिस्सामि। दिट्ठे धम्मेति दिट्ठेव दुक्खादिधम्मे, इमस्मिंयेव वा अत्तभावे। अनीतिहन्ति अत्तपच्चक्खं। यं विदित्वाति यं धम्मं ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’तिआदिना (ध॰ प॰ २७७; थेरगा॰ ६७६; कथा॰ ७५३) नयेन सम्मसन्तो विदित्वा।
तत्थ आदिकल्याणन्ति हित्वापि अनुत्तरं विवेकसुखं धम्मं तव कित्तयिस्सामि, तञ्च खो अप्पं वा बहुं वा कित्तयन्तो आदिकल्याणादिप्पकारमेव कित्तयिस्सामि। आदिम्हि कल्याणं भद्दकं अनवज्जमेव कत्वा कित्तयिस्सामि । मज्झेपि। परियोसानेपि भद्दकं अनवज्जमेव कत्वा कित्तयिस्सामीति वुत्तं होति। यस्मिञ्हि भगवा एकगाथम्पि देसेसि, सा समन्तभद्दकत्ता धम्मस्स पठमपादेन आदिकल्याणा, दुतियततियपादेहि मज्झेकल्याणा, पच्छिमपादेन परियोसानकल्याणा। एकानुसन्धिकं सुत्तं निदानेन आदिकल्याणं, निगमनेन परियोसानकल्याणं, सेसेन मज्झेकल्याणं। नानानुसन्धिकं सुत्तं पठमानुसन्धिना आदिकल्याणं, पच्छिमेन परियोसानकल्याणं, सेसेहि मज्झेकल्याणं।
अपि च सनिदानउप्पत्तित्ता आदिकल्याणं, वेनेय्यानं अनुरूपतो अत्थस्स अविपरीतताय च हेतुदाहरणयुत्ततो च मज्झेकल्याणं, सोतूनं सद्धापटिलाभजननेन निगमनेन च परियोसानकल्याणं।
सकलो हि सासनधम्मो अत्तनो अत्थभूतेन सीलेन आदिकल्याणो, समथविपस्सनामग्गफलेहि मज्झेकल्याणो, निब्बानेन परियोसानकल्याणो। सीलसमाधीहि वा आदिकल्याणो, विपस्सनामग्गेहि मज्झेकल्याणो, फलनिब्बानेहि परियोसानकल्याणो। बुद्धसुबोधिताय वा आदिकल्याणो, धम्मसुधम्मताय मज्झेकल्याणो, सङ्घसुप्पटिपत्तिया परियोसानकल्याणो । तं सुत्वा तथत्ताय पटिपन्नेन अधिगन्तब्बाय अभिसम्बोधिया वा आदिकल्याणो, पच्चेकबोधिया मज्झेकल्याणो, सावकबोधिया परियोसानकल्याणो।
सुय्यमानो चेस नीवरणविक्खम्भनतो भवनेनपि कल्याणमेव आवहतीति आदिकल्याणो, पटिपज्जियमानो समथविपस्सनासुखावहनतो पटिपत्तियापि कल्याणमेव आवहतीति मज्झेकल्याणो, तथापटिपन्नो (पारा॰ अट्ठ॰ १.१) च पटिपत्तिफले निट्ठिते तादिभावावहनतो पटिपत्तिफलेनपि कल्याणमेव आवहतीति परियोसानकल्याणोति।
यं पनेस भगवा धम्मं देसेन्तो सासनब्रह्मचरियं मग्गब्रह्मचरियञ्च पकासेति, नानानयेहि दीपेति। तं यथानुरूपं अत्थसम्पत्तिया सात्थं। ब्यञ्जनसम्पत्तिया सब्यञ्जनं। सङ्कासनपकासनविवरणविभजनउत्तानीकरणपञ्ञत्तिअत्थपदसमायोगतो सात्थं। अक्खरपदब्यञ्जनाकारनिरुत्तिनिद्देससम्पत्तिया सब्यञ्जनं। अत्थगम्भीरतापटिवेधगम्भीरताहि सात्थं। धम्मगम्भीरतादेसनागम्भीरताहि सब्यञ्जनं। अत्थपटिभानपटिसम्भिदाविसयतो सात्थं। धम्मनिरुत्तिपटिसम्भिदाविसयतो सब्यञ्जनं। पण्डितवेदनीयतो सरिक्खकजनप्पसादकन्ति सात्थं। सद्धेय्यतो लोकियजनप्पसादकन्ति सब्यञ्जनं। गम्भीराधिप्पायतो सात्थं। उत्तानपदतो सब्यञ्जनं। उपनेतब्बस्स अभावतो सकलपरिपुण्णभावेन केवलपरिपुण्णं। अपनेतब्बस्स अभावतो निद्दोसभावेन परिसुद्धं।
२३.तञ्चाहंअभिनन्दामीति तं वुत्तप्पकारधम्मजोतकं तव वचनं अहं पत्थयामि। धम्ममुत्तमन्ति तञ्च धम्ममुत्तमं अभिनन्दामि।
तत्थ महतो तमोकायस्स पदालनन्ति महतो अविज्जारासिस्स छेदनं। अनिच्चलक्खणवसेन एसी। दुक्खलक्खणवसेन गवेसी। अनत्तलक्खणवसेन समन्ततो परियेसी। महतो विपल्लासस्स पभेदनन्ति महन्तस्स असुभे सुभन्तिआदिद्वादसविधस्स विपल्लासस्स भेदनं। महतो तण्हासल्लस्स अब्बहनन्ति महन्तस्स अन्तोतुदनट्ठेन तण्हाकण्टकस्स लुञ्चनं। दिट्ठिसङ्घाटस्स विनिवेठनन्ति दिट्ठियेव अब्बोच्छिन्नप्पवत्तितो सङ्घटितट्ठेन सङ्घाटो, तस्स दिट्ठिसङ्घाटस्स निवत्तनं। मानधजस्स पातनन्ति उस्सितट्ठेन उन्नतिलक्खणस्स मानद्धजस्स पातनं। अभिसङ्खारस्स वूपसमन्ति पुञ्ञादिअभिसङ्खारस्स उपसमनं। ओघस्स नित्थरणन्ति वट्टे ओसीदापनस्स कामोघादिओघस्स नित्थरणं निक्खमनं। भारस्स निक्खेपनन्ति रूपादिपञ्चक्खन्धभारस्स खिपनं छड्डनं। संसारवट्टस्स उपच्छेदन्ति खन्धादिपटिपाटिसंसारवट्टस्स हेतुनस्सनेन उच्छिज्जनं। सन्तापस्स निब्बापनन्ति किलेससन्तापस्स निब्बुतिं। परिळाहस्स पटिपस्सद्धन्ति किलेसपरिळाहस्स वूपसमं पटिपस्सम्भनं। धम्मधजस्स उस्सापनन्ति नवविधलोकुत्तरधम्मस्स उस्सापेत्वा ठपनं। परमत्थं अमतं निब्बानन्ति उत्तमट्ठेन परमत्थं। नत्थि एतस्स मरणसङ्खातं मतन्ति अमतं। किलेसविसपटिपक्खत्ता अगदन्तिपि अमतं। संसारदुक्खपटिपक्खभूतत्ता निब्बुतन्ति निब्बानं। नत्थेत्थ तण्हासङ्खातं वानन्तिपि निब्बानं।
महेसक्खेहि सत्तेहीति महानुभावेहि सक्कादीहि सत्तेहि। परियेसितोति परियिट्ठो। कहं देवदेवोति देवानं अतिदेवो कुहिं। कहं नरासभोति उत्तमपुरिसो।
२४.उद्धं अधो तिरियञ्चापि मज्झेति एत्थ उद्धन्ति अनागतद्धा वुच्चति। अधोति अतीतद्धा। तिरियञ्चापि मज्झेति पच्चुप्पन्नद्धा। एतेसु नन्दिञ्च निवेसनञ्च, पनुज्ज विञ्ञाणन्ति एतेसु उद्धादीसु तण्हञ्च दिट्ठिनिवेसनञ्च अभिसङ्खारविञ्ञाणञ्च पनुदेहि। पनुदित्वा च भवे न तिट्ठेति एवं सन्ते दुविधेपि भवे न तिट्ठेय्य। एवं ताव पनुज्जसद्दस्स पनुदेहीति इमस्मिं अत्थविकप्पे सम्बन्धो। पनुदित्वाति एतस्मिं पन अत्थविकप्पे भवे न तिट्ठेति अयमेव सम्बन्धो। एतानि नन्दीनिवेसनविञ्ञाणानि पनुदित्वा दुविधेपि भवे न तिट्ठेय्याति।
सहोकासवसेन देवलोको उद्धं। अपायलोको अधो। मनुस्सलोको मज्झे। तत्थ कुसला धम्माति अपायं मुञ्चित्वा उपरि पटिसन्धिदानतो कुसला धम्मा उद्धन्ति वुच्चन्ति। अकुसलाधम्मा अपायेसु पटिसन्धिदानतो अधोति। तदुभयविमुत्तत्ता अब्याकता धम्मा तिरियञ्चापि मज्झेति वुच्चन्ति। सब्बोपरिवसेन अरूपधातु उद्धं। सब्बअधोवसेन कामधातु अधो। तदुभयन्तरवसेन रूपधातु मज्झे। कायचित्ताबाधखननवसेन सुखा वेदना उद्धं । दुक्खमनवसेन दुक्खा वेदना अधो। अदुक्खमसुखा वेदना मज्झे। अत्तभाववसेन परिच्छेदं दस्सेन्तो ‘‘उद्धन्ति उद्धं पादतला’’तिआदिमाह। तत्थ उद्धं पादतलाति पादतलतो उपरि। अधो केसमत्थकाति केसमत्थकतो अधो। मज्झेति द्विन्नं अन्तरं।
पुञ्ञाभिसङ्खारसहगतंविञ्ञाणन्ति तेरसविधपुञ्ञाभिसङ्खारसम्पयुत्तं कम्मविञ्ञाणं। अपुञ्ञाभिसङ्खारसहगतं विञ्ञाणन्ति द्वादसविधअपुञ्ञाभिसङ्खारसम्पयुत्तं कम्मविञ्ञाणं। आनेञ्जाभिसङ्खारसहगतं विञ्ञाणन्ति चतुब्बिधं आनेञ्जाभिसङ्खारसहगतं कम्मविञ्ञाणं। नुज्जाति खिप। पनुज्जाति अतीव खिप। नुदाति लुञ्च। पनुदाति अतीव लुञ्च। पजहाति छड्डेहि। विनोदेहीति दूरं करोहि।
कम्मभवञ्चाति पुञ्ञाभिसङ्खारचेतनाव। पटिसन्धिकञ्च पुनब्भवन्ति पटिसन्धिया रूपादिपुनब्भवञ्च। पजहन्तो पठममग्गेन, विनोदेन्तो दुतियमग्गेन, ब्यन्ती करोन्तो ततियमग्गेन, अनभावं गमेन्तो चतुत्थमग्गेन। कम्मभवे न तिट्ठेय्याति पुञ्ञादिअभिसङ्खारे न तिट्ठेय्य।
२५.एतानि विनोदेत्वा भवे अतिट्ठन्तो एसो – एवं विहारीति गाथा। तत्थ इधेवाति इमस्मिंयेव सासने, इमस्मिंयेव वा अत्तभावे। इमिस्सा गाथाय निद्देसो उत्तानत्थोव।
२६.सुकित्तितं गोतमनूपधीकन्ति एत्थ अनूपधीकन्ति निब्बानं, तं सन्धाय भगवन्तं आलपन्तो आह – ‘‘सुकित्तितं गोतमनूपधीक’’न्ति।
निद्देसे किलेसा चाति उपतापनट्ठेन रागादयो किलेसा च रासट्ठेन विपाकभूता पञ्चक्खन्धा च कुसलादिअभिसङ्खारा चेतना च ‘‘उपधी’’ति वुच्चन्ति कथीयन्ति। उपधिप्पहानं तदङ्गप्पहानेन, उपधिवूपसमं विक्खम्भनप्पहानेन, उपधिपटिनिस्सग्गं समुच्छेदप्पहानेन उपधिपटिपस्सद्धं फलेनाति।
२७.न केवलं दुक्खमेव पहासि – ते चापीति गाथा। तत्थ अट्ठितन्ति सक्कच्चं, सदा वा। तं तं नमस्सामीति तस्मा तं नमस्सामि। समेच्चाति उपगन्त्वा। नागाति भगवन्तं आलपन्तो आह।
निद्देसे समेच्चाति जानित्वा, एकतो हुत्वा वा। अभिसमेच्चाति पटिविज्झित्वा। समागन्त्वाति सम्मुखा हुत्वा। अभिसमागन्त्वाति समीपं गन्त्वा। सम्मुखाति सम्मुखे। आगुं न करोतीति पापं न करोति।
२८.इदानि नं भगवा ‘‘अद्धा हि भगवा पहासि दुक्ख’’न्ति एवं तेन ब्राह्मणेन विदितोपि अत्तानं अनुपनेत्वाव पहीनदुक्खेन पुग्गलेन ओवदन्तो ‘‘यं ब्राह्मण’’न्ति गाथमाह। तस्सत्थो – यं तं अभिजानन्तो ‘‘अयं बाहितपापत्ता ब्राह्मणो, वेदेहि गतत्ता वेदगू, किञ्चनाभावा अकिञ्चनो, कामेसु च भवेसु च असत्तत्ता कामभवे असत्तो’’ति जञ्ञा जानेय्यासि। अद्धा हि सो ओघमिमं अतारि, तिण्णो च पारं अखिलो अकङ्खो।
निद्देसे रागकिञ्चनन्ति रागपलिबोधं। दोसकिञ्चनन्तिआदिपि एसेव नयो। कामोघं तिण्णो अनागामिमग्गेन। भवोघं तिण्णो अरहत्तमग्गेन। दिट्ठोघं तिण्णो सोतापत्तिमग्गेन। अविज्जोघं तिण्णो अरहत्तमग्गेन। संसारपथं तिण्णो कुसलाकुसलकम्मप्पभेदेनाति। उत्तिण्णो पठममग्गेन। नित्तिण्णो दुतियमग्गेन। अतिक्कन्तो ततियमग्गेन। समतिक्कन्तो चतुत्थमग्गेन।वीतिवत्तो फलेन।
२९.किञ्च भिय्यो – विद्वा च योति गाथा। तत्थ इधाति इमस्मिं सासने, अत्तभावे वा। विसज्जाति वोसज्जित्वा।
निद्देसे सज्जन्ति मुञ्चनं। विसज्जन्ति वोसज्जनं। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव। एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि। देसनापरियोसाने च वुत्तसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति।
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
मेत्तगूमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
५. धोतकमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
३०.पञ्चमे धोतकसुत्ते – वाचाभिकङ्खामीति वाचं अभिकङ्खामि। सिक्खे निब्बानमत्तनोति अत्तनो रागादीनं निब्बानत्थाय अधिसीलादीनि सिक्खेय्य। निद्देसे अपुब्बं नत्थि।
इतोति मम मुखतो।
निद्देसे आतप्पन्ति किलेसतापनं। उस्साहन्ति असङ्कोचं। उस्सोळ्हीन्ति बलववीरियं। थामन्ति असिथिलं। धितिन्ति धारणं। वीरियं करोहीति परक्कमं करोहि। छन्दं जनेहीति रुचिं उप्पादेहि।
३२.एवं वुत्ते अत्तमनो धोतको भगवन्तं अभित्थवमानो कथंकथापमोक्खं याचन्तो ‘‘पस्सामह’’न्ति गाथमाह। तत्थ पस्सामहं देवमनुस्सलोकेति पस्सामि अहं देवमनुस्सलोके। तं तं नमस्सामीति तं एवरूपं तं नमस्सामि। पमुञ्चाति पमोचेहि।
निद्देसे पच्चेकबुद्धाति तं तं आरम्मणं पाटियेक्कं चतुसच्चं सयमेव बुद्धा पटिवेधप्पत्ताति पच्चेकबुद्धा। सीहसीहोति अछम्भितट्ठेन सीहानं अतिसीहो। नागनागोति निक्किलेसट्ठेन, महन्तट्ठेन वा नागानं अतिनागो। गणिगणीति गणवन्तानं अतीव गणवा। मुनिमुनीति ञाणवन्तानं अतीव ञाणवा। राजराजाति उत्तमराजा। मुञ्च मन्ति मोचेहि मं। पमुञ्च मन्ति नानाविधेन मुञ्चेहि मं। मोचेहि मन्ति सिथिलं करोहि मं। पमोचेहि मन्ति अतीव सिथिलं करोहि मं। उद्धर मन्ति मं संसारपङ्का उद्धरित्वा थले पतिट्ठापेहि। समुद्धर मन्ति सम्मा उद्धरित्वा थले पतिट्ठापेहि मं। वुट्ठापेहीति विचिकिच्छासल्लतो अपनेत्वा विसुं करणवसेन उट्ठापेहि।
३३.अथस्स भगवा अत्ताधीनमेव कथंकथापमोक्खं ओघतरणमुखेन दस्सेन्तो ‘‘नाह’’न्ति गाथमाह। तत्थ नाहं सहिस्सामीति अहं न सहिस्सामि न सक्कोमि। न वायमिस्सामीति वुत्तं होति। पमोचनायाति पमोचेतुं। कथंकथिन्ति सकङ्खं। तरेसीति तरेय्यासि।
निद्देसे न ईहामीति पयोगं न करोमि। न समीहामीति अतीव पयोगं न करोमि। अस्सद्धे पुग्गलेति रतनत्तये सद्धाविरहिते पुग्गले। अच्छन्दिकेति मग्गफलत्थं रुचिविरहिते। कुसीतेति समाधिविरहिते। हीनवीरियेति निब्बीरिये। अप्पटिपज्जमानेति पटिपत्तिया न पटिपज्जमाने।
३४.एवं वुत्ते अत्तमनतरो धोतको भगवन्तं अभित्थवमानो अनुसासनिं याचन्तो ‘‘अनुसास ब्रह्मे’’ति गाथमाह। तत्थ ब्रह्मेति सेट्ठवचनमेतं। तेन भगवन्तं आमन्तयमानो आह ‘‘अनुसास ब्रह्मे’’ति। विवेकधम्मन्ति सब्बसङ्खारविवेकं निब्बानधम्मं। अब्यापज्जमानोति नानप्पकारकं अनापज्जमानो। इधेव सन्तोति इधेव समानो। असितोति अनिस्सितो।
३५-७.इतो परा द्वे गाथा मेत्तगूसुत्ते वुत्तनया एव। केवलञ्हि तत्थ धम्मं, इध सन्तिन्ति अयं विसेसो। ततियगाथायपि पुब्बड्ढं तत्थ वुत्तनयमेव। अपरड्ढे सङ्गोति सज्जनट्ठानं, लग्गनन्ति वुत्तं होति। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।
एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च वुत्तसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति।
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
धोतकमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
६. उपसीवमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
३८.छट्ठे उपसीवसुत्ते – महन्तमोघन्ति महन्तं ओघं। अनिस्सितोति पुग्गलं वा धम्मं वा अनल्लीनो। नो विसहामीति न सक्कोमि। आरम्मणन्ति निस्सयं। यं निस्सितोति यं धम्मं वा पुग्गलं वा निस्सितो।
निद्देसे कामोघन्ति अनागामिमग्गेन कामोघं। अरहत्तमग्गेन भवोघं। सोतापत्तिमग्गेन दिट्ठोघं। अरहत्तमग्गेन अविज्जोघं तरेय्यं। सक्यकुला पब्बजितोति भगवतो उच्चाकुलपरिदीपनवसेन वुत्तं। आलम्बणन्ति अवत्थरित्वा ठानं। निस्सयन्ति अल्लीयनं। उपनिस्सयन्ति अपस्सयनं।
३९.इदानि यस्मा ब्राह्मणो आकिञ्चञ्ञायतनलाभी तञ्च सन्तम्पि निस्सयं न जानाति। तेनस्स भगवा तञ्च निस्सयं उत्तरिञ्च निय्यानपथं दस्सेन्तो ‘‘आकिञ्चञ्ञ’’न्ति गाथमाह। तत्थ पेक्खमानोति तं आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तिं सतो समापज्जित्वा वुट्ठहित्वा च अनिच्चादिवसेन पस्समानो। नत्थीति निस्सायाति तं ‘‘नत्थि किञ्ची’’ति पवत्तं समापत्तिं आरम्मणं कत्वा। तरस्सु ओघन्ति ततो पभुति पवत्ताय विपस्सनाय यथानुरूपं चतुब्बिधम्पि ओघं तरस्सु। कथाहीति कथंकथाहि। तण्हक्खयं नत्तमहाभिपस्साति रत्तिन्दिवं निब्बानं विभूतं कत्वा पस्स। एतेनस्स दिट्ठधम्मसुखविहारं कथेसि।
निद्देसे तञ्ञेव विञ्ञाणं अभावेतीति आकासालम्बणं कत्वा पवत्तमहग्गतविञ्ञाणं अभावेति अभावं गमेति। विभावेतीति विविधा अभावं गमेति। अन्तरधापेतीति अदस्सनं गमेति। नत्थि किञ्चीति पस्सतीति अन्तमसो भङ्गमत्तम्पिस्स नत्थीति पस्सति।
४०.इदानि ‘‘कामे पहाया’’ति सुत्वा विक्खम्भनवसेन अत्तना पहीने कामे सम्पस्समानो ‘‘सब्बेसू’’ति गाथमाह। तत्थ हित्वामञ्ञन्ति अञ्ञं ततो हेट्ठा छब्बिधम्पि समापत्तिं हित्वा। सञ्ञाविमोक्खे परमेति सत्तसु सञ्ञाविमोक्खेसु उत्तमे आकिञ्चञ्ञायतने। तिट्ठे नु सो तत्थ अनानुयायीति सो पुग्गलो तत्थ आकिञ्चञ्ञायतनब्रह्मलोके अविगच्छमानो तिट्ठेय्य नूति पुच्छति।
निद्देसे अविच्चमानोति अवियुज्जमानो। अविगच्छमानोति वियोगं अनापज्जमानो। अनन्तरधायमानोति अन्तरधानं अनापज्जमानो। अपरिहायमानोति अनन्तरा परिहानं अनापज्जमानो।
४१-२.अथस्स भगवा सट्ठिकप्पसहस्समत्तकंयेव ठानं अनुजानन्तो चतुत्थं गाथमाह। एवं तस्स तत्थ ठानं सुत्वा इदानिस्स सस्सतुच्छेदभावं पुच्छन्तो ‘‘तिट्ठे चे’’ति गाथमाह। तत्थ पूगम्पि वस्सानन्ति अनेकसङ्ख्यम्पि वस्सानं, गणनरासिन्ति अत्थो। ‘‘पूगम्पि वस्सानी’’तिपि पाठो। तत्थ विभत्तिब्यत्तयेन सामिवचनस्स पच्चत्तवचनं कातब्बं, पूगन्ति वा एतस्स बहूनीति अत्थो वत्तब्बो। ‘‘पूगानी’’ति वापि पठन्ति, पुरिमपाठोयेव सब्बसुन्दरो। तत्थेव सो सीति सिया विमुत्तोति सो पुग्गलो तत्थेवाकिञ्चञ्ञायतने नानादुक्खेहि विमुत्तो सीतिभावप्पत्तो भवेय्य, निब्बानप्पत्तो सस्सतो हुत्वा तिट्ठेय्याति अधिप्पायो। चवेथ विञ्ञाणं तथाविधस्साति ‘‘उदाहु तथाविधस्स विञ्ञाणं अनुपादाय परिनिब्बायेय्या’’ति उच्छेदं पुच्छति, ‘‘पटिसन्धिग्गहणत्थं वापि भवेय्या’’ति पटिसन्धिम्पि तस्स पुच्छति।
तस्स विञ्ञाणं चवेय्याति तस्स आकिञ्चञ्ञायतने उप्पन्नस्स विञ्ञाणं चुतिं पापुणेय्य। उच्छिज्जेय्याति उच्छेदं भवेय्य। विनस्सेय्याति विनासं पापुणेय्य। न भवेय्याति अभावं गमेय्य। उपपन्नस्साति पटिसन्धिवसेन उपपन्नस्स।
४३.अथस्स भगवा उच्छेदसस्सतं अनुपगम्म तत्थुपपन्नस्स अरियसावकस्स अनुपादाय परिनिब्बानं दस्सेन्तो ‘‘अच्ची यथा’’ति गाथमाह। तत्थ अत्थं पलेतीति अत्थं गच्छति। न उपेति सङ्खन्ति ‘‘असुकं नाम दिसं गतो’’ति वोहारं न गच्छति। एवं मुनी नामकाया विमुत्तोति एवं तत्थ उप्पन्नो सेक्खमुनि पकतिया पुब्बेव रूपकाया विमुत्तो, तत्थ चतुत्थमग्गं निब्बत्तेत्वा धम्मकायस्स परिञ्ञातत्ता पुन नामकायापि विमुत्तो उभतोभागविमुत्तो खीणासवो हुत्वा अनुपादानिब्बानसङ्खातं अत्थं पलेति न उपेति सङ्खं ‘‘खत्तियो वा ब्राह्मणो वा’’ति एवमादिकं।
निद्देसे खित्ताति चलिता। उक्खित्ताति अतिचलिता। नुन्नाति पप्फोटिया। पणुन्नाति दूरीकता। खम्भिताति पटिक्कमापिता। विक्खम्भिताति न सन्तिके कता।
४४.इदानि ‘‘अत्थं पलेती’’ति सुत्वा तस्स योनिसो अत्थमसल्लक्खेन्तो ‘‘अत्थङ्गतो सो’’ति गाथमाह। तस्सत्थो – सो अत्थङ्गतो उदाहु नत्थि, उदाहु वे सस्सतिया सस्सतभावेन अरोगो अविपरिणामधम्मो सोति एवं तं मे मुनी साधु ब्याकरोहि। किंकारणा? तथा हि ते विदितो एस धम्मोति।
निद्देसे निरुद्धोति निरोधं पत्तो। उच्छिन्नोति उच्छिन्नसन्तानो। विनट्ठोति विनासं पत्तो।
४५.अथस्स भगवा तथा अवत्तब्बतं दस्सेन्तो ‘‘अत्थङ्गतस्सा’’ति गाथमाह। तत्थ अत्थङ्गतस्साति अनुपादापरिनिब्बुतस्स। न पमाणमत्थीति रूपादिपमाणं नत्थि। येन नं वज्जुन्ति येन रागादिना नं वदेय्युं। सब्बेसु धम्मेसूति सब्बेसु खन्धादिधम्मेसु।
निद्देसे अधिवचनानि चाति सिरिवड्ढको धनवड्ढकोतिआदयो हि वचनमत्तंयेव अधिकारं कत्वा पवत्ता अधिवचना नाम। अधिवचनानं पथा अधिवचनपथा नाम। ‘‘अभिसङ्खरोन्तीति खो, भिक्खवे, तस्मा सङ्खारा’’ति (सं॰ नि॰ ३.७९) एवं निद्धारित्वा सहेतुकं कत्वा वुच्चमाना अभिलापा निरुत्ति नाम। निरुत्तीनं पथा निरुत्तिपथा नाम। ‘‘तक्को वितक्को सङ्कप्पो’’ति (ध॰ स॰ ७) एवं तेन तेन पकारेन पञ्ञापनतो पञ्ञत्ति नाम। पञ्ञत्तीनं पथा पञ्ञत्तिपथा (ध॰ स॰ अट्ठ॰ १०१-१०८) नाम। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।
एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च वुत्तसदिसोव धम्माभिसमयो अहोसीति।
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
उपसीवमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
७. नन्दमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
४६.सत्तमे नन्दसुत्ते – पठमगाथायत्थो – लोके खत्तियादयोजना आजीवकनिगण्ठादिके सन्धाय ‘‘सन्ति लोके मुनयो’’ति वदन्ति। तयिदं कथंसूति किं नु खो ते समापत्तिञाणादिना ञाणेन उपपन्नत्ता ञाणूपपन्नं मुनि नो वदन्ति, एवंविधं नु वदन्ति, उदाहु वे नानप्पकारकेन लूखजीवितसङ्खातेन जीवितेनूपपन्नन्ति।
निद्देसे अट्ठसमापत्तिञाणेन वाति पठमज्झानादिअट्ठसमापत्तिसम्पयुत्तञाणेन वा। पञ्चाभिञ्ञाञाणेन वाति पुब्बेनिवासादिजाननञाणेन वा।
४७.अथस्स भगवा तदुभयम्पि पटिक्खिपित्वा मुनिं दस्सेन्तो ‘‘न दिट्ठिया’’ति गाथमाह।
४८.इदानि ‘‘दिट्ठादीहि सुद्धी’’ति वदन्तानं वादे कङ्खापहानत्थं ‘‘ये केचिमे’’ति पुच्छति। तत्थ अनेकरूपेनाति कोतूहलमङ्गलादिनापि। तत्थ यता चरन्ताति तत्थ सक्कायदिट्ठिया गुत्ता विहरन्ता।
४९.अथस्स तथा सुद्धिअभावं दीपेन्तो भगवा चतुत्थं गाथमाह।
५०.एवं ‘‘नातरिंसू’’ति सुत्वा इदानि यो अतरि, तं सोतुकामो ‘‘ये केचिमे’’ति पुच्छति। अथस्स भगवा ओघतिण्णमुखेन जातिजरातिण्णे दस्सेन्तो छट्ठं गाथमाह।
५१.तत्थ निवुताति ओवुटा परियोनद्धा। ये सीधाति ये सु इध, एत्थ च सु-इति निपातमत्तं। तण्हं परिञ्ञायाति तीहि परिञ्ञाहि तण्हं परिजानित्वा। सेसं सब्बत्थ पुब्बे वुत्तनयत्ता पाकटमेव।
५२.एवं भगवा अरहत्तनिकूटेनेव देसनं निट्ठापेसि, देसनापरियोसाने पन नन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दमानो एताभिनन्दामीति गाथमाह। इधापि च पुब्बे वुत्तसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति।
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
नन्दमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
८. हेमकमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
५३.अट्ठमे हेमकसुत्ते – ये मे पुब्बे वियाकंसूति ये बावरिआदयो पुब्बे मय्हं सकं लद्धिं वियाकंसु। हुरं गोतमसासनाति गोतमसासनतो पुब्बतरं। सब्बं तं तक्कवड्ढनन्ति सब्बं तं कामवितक्कादिवड्ढनं।
ये चञ्ञे तस्स आचरियाति ये च अञ्ञे तस्स बावरियस्स आचारे सिक्खापका आचरिया। ते सकं दिट्ठिन्ति ते आचरिया अत्तनो दिट्ठिं। सकं खन्तिन्ति अत्तनो खमनं। सकं रुचिन्ति अत्तनो रोचनं। वितक्कवड्ढनन्ति कामवितक्कादिवितक्कानं उप्पादनं पुनप्पुनं पवत्तनं। सङ्कप्पवड्ढनन्ति कामसङ्कप्पादीनं वड्ढनं। इमानि द्वे पदानि सब्बसङ्गाहिकवसेन वुत्तानि। इदानि कामवितक्कादिके सरूपतो दस्सेतुं ‘‘कामवितक्कवड्ढन’’न्तिआदिना नयेन नववितक्के दस्सेसि।
५४.तण्हानिग्घातनन्ति तण्हाविनासनं।
५५-६.अथस्स भगवा तं धम्मं आचिक्खन्तो ‘‘इधा’’ति गाथाद्वयमाह। तत्थ एतदञ्ञाय ये सताति एतं निब्बानं पदमच्चुतं ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’तिआदिना (ध॰ प॰ २७७; थेरगा॰ ६७६; कथा॰ ७५३) नयेन विपस्सन्ता अनुपुब्बेन जानित्वा ये कायानुपस्सनासतिआदीहि सता। दिट्ठधम्माभिनिब्बुताति विदितधम्मत्ता दिट्ठधम्मा च रागादिनिब्बानेन च अभिनिब्बुता। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।
एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पुब्बसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति।
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
हेमकमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
९. तोदेय्यमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
५७.नवमे तोदेय्यसुत्ते – विमोक्खो तस्स कीदिसोति तस्स कीदिसो विमोक्खो इच्छितब्बोति पुच्छति।
५८.इदानिस्स अञ्ञविमोक्खाभावं दस्सेन्तो भगवा दुतियं गाथमाह। तत्थ विमोक्खो तस्स नापरोति तस्स अञ्ञो विमोक्खो नत्थि।
५९.एवं ‘‘तण्हक्खयो एव विमोक्खो’’ति वुत्तेपि तमत्थं असल्लक्खेन्तो ‘‘निराससो सो उद आससानो’’ति पुन पुच्छति। तत्थ उद पञ्ञकप्पीति उदाहु समापत्तिञाणादिना ञाणेन तण्हाकप्पं वा दिट्ठिकप्पं वा कप्पयति।
६०.अथस्स भगवा तं आचिक्खन्तो चतुत्थं गाथमाह। तत्थ कामभवेति कामे च भवे च।
रूपे नासीसतीति चतुसमुट्ठानिके रूपारम्मणे छन्दरागवसेन न पत्थेति। सद्धादीसुपि एसेव नयो। पलिबोधट्ठेन रागो एव किञ्चनं रागकिञ्चनं मदनट्ठेन वा। दोसकिञ्चनादीसुपि एसेव नयो। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।
एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पुब्बसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति।
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
तोदेय्यमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
१०. कप्पमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
६१.दसमे कप्पसुत्तनिद्देसे – मज्झे सरस्मिन्ति पुरिमपच्छिमकोटिपञ्ञाणाभावतो मज्झभूते संसारेति वुत्तं होति। तिट्ठतन्ति तिट्ठमानानं। यथायिदं नापरं सियाति यथा इदं दुक्खं पुन न भवेय्य।
आगमनन्ति पुब्बन्ततो इधागमनं। गमनन्ति इतो परलोकगमनं। गमनागमनन्ति तदुभयवसेन वुत्तं। कालन्ति मरणकालं। गतीति निब्बत्ति। भवाभवोति भवतो भवो। चुति चाति भवतो चवनञ्च। उपपत्ति चाति चुतस्स उपपत्ति च। निब्बत्ति चाति पातुभावो च। भेदो चाति खन्धभेदो च। जाति चाति जननञ्च। जरा चाति हानि च। मरणञ्चाति जीवितिन्द्रियस्स चागो च। पुरिमापि कोटि न पञ्ञायतीति पुब्बापि कोटि नत्थि न संविज्जति। तथा पच्छिमापि कोटि।
एत्तका जातियोति एतपरमा जातियो। वट्टं वत्तीति संसारपवत्ति। ततो परं न वत्ततीति ततो उद्धं नप्पवत्तति। हेवं नत्थीति एवं नत्थि न संविज्जति। हि-इति निपातो। अनमतग्गोयन्ति अयं संसारो अविदितग्गो।
अविज्जानीवरणानन्ति अविज्जाय आवरितानं। तण्हासंयोजनानन्ति कामरागसङ्खाततण्हाबन्धनबद्धानं। सन्धावतन्ति कामधातुया पुनप्पुनं धावन्तानं। संसरतन्ति रूपारूपधातुया संसरन्तानं। दुक्खं पच्चनुभूतन्ति कायिकचेतसिकदुक्खं अनुभूतं विन्दितं। तिब्बन्ति बहलं। ब्यसनन्ति अवड्ढि विनासो। कटसी वड्ढिताति सुसानवड्ढितं। अलमेवाति युत्तमेव । सब्बसङ्खारेसूति तेभूमकसङ्खारेसु। निब्बिन्दितुन्ति उक्कण्ठितुं। विरज्जितुन्ति विरागं उप्पादेतुं। विमुच्चितुन्ति मोचेतुं। वट्टं वत्तिस्सतीति संसारपवत्तं तेभूमकवट्टं अनागते पवत्तिस्सति। ततो परं न वत्तिस्सतीति ततो उद्धं अनागते संसारपवत्तं नप्पवत्तिस्सति। जातिभयेति जातिं पटिच्च उप्पज्जनकभये। जराभयादीसुपि एसेव नयो।
६२-३.अथस्स भगवा तमत्थं ब्याकरोन्तो उपरूपरिगाथायो अभासि। दुतियगाथा वुत्तत्थायेव। ततियगाथाय अकिञ्चनन्ति किञ्चनपटिपक्खं। अनादानन्ति आदानपटिपक्खं, किञ्चनादानवूपसमन्ति वुत्तं होति। अनापरन्ति अपरपटिभागदीपविरहितं, सेट्ठन्ति वुत्तं होति।
६४.चतुत्थगाथाय न ते मारस्स पद्धगूति ते मारस्स पद्धचरा परिचारिका सिस्सा न होन्ति।
महाजनं पासे नियोजेत्वा मारेतीति मारो। अकुसलकम्मे नियुत्तत्ता कण्हो। छसु देवलोकेसु अधिपतित्ता अधिपति। अकुसलानं धम्मानं अन्तं गतत्ता अन्तगू। पापजनं न मुञ्चतीति नमुचि। सतिविप्पवासप्पमत्तपुग्गलानं ञातकोति पमत्तबन्धु। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।
एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पुब्बसदिसोव धम्माभिसमयो अहोसीति।
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
कप्पमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
११. जतुकण्णिमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
६५.एकादसमे जतुकण्णिसुत्ते – सुत्वानहं वीर अकामकामिन्ति अहं ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिना (पारा॰ १; दी॰ नि॰ १.१५७, २५५, ३०१; अ॰ नि॰ ६.१०; सं॰ नि॰ ५.९९७) नयेन वीर कामानं अकामनतो अकामकामिं बुद्धं सुत्वा। अकाममागमन्ति निक्कामं भगवन्तं पुच्छितुं आगतोम्हि। सहजनेत्ताति सहजातसब्बञ्ञुतञ्ञाणचक्खु । यथातच्छन्ति यथातथं। ब्रूहि मेति पुन याचन्तो भणति। याचन्तो हि सहस्सक्खत्तुम्पि भणेय्य, को पन वादो द्विक्खत्तुं।
इतिपि सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धोति इमेसं पदानं अत्थो हेट्ठा वुत्तोव। विज्जाहि पन चरणेन च सम्पन्नत्ता विज्जाचरणसम्पन्नो। तत्थ विज्जाति तिस्सोपि विज्जा अट्ठपि विज्जा। तिस्सो विज्जा भयभेरवसुत्ते (म॰ नि॰ १.३४ आदयो) वुत्तनयेन वेदितब्बा, अट्ठ अम्बट्ठसुत्ते (दी॰ नि॰ १.२५४ आदयो)। तत्थ हि विपस्सनाञाणेन मनोमयिद्धिया च सह छ अभिञ्ञा परिग्गहेत्वा अट्ठ विज्जा वुत्ता। चरणन्ति सीलसंवरो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता भोजने मत्तञ्ञुता जागरियानुयोगो सत्त सद्धम्मा चत्तारि रूपावचरज्झानानीति इमे पन्नरस धम्मा वेदितब्बा। इमेयेव हि पन्नरस धम्मा यस्मा एतेहि चरति अरियसावको गच्छति अमतं दिसं, तस्मा ‘‘चरण’’न्ति वुत्ता। यथाह – ‘‘इध, महानाम, अरियसावको सीलवा होती’’ति (म॰ नि॰ २.२४) सब्बं मज्झिमपण्णासके वुत्तनयेन वेदितब्बं। भगवा इमाहि विज्जाहि इमिना च चरणेन समन्नागतो, तेन वुच्चति विज्जाचरणसम्पन्नोति। तत्थ विज्जासम्पदा भगवतो सब्बञ्ञुतं पूरेत्वा ठिता, चरणसम्पदा महाकारुणिकतं। सो सब्बञ्ञुताय सब्बसत्तानं अत्थानत्थं ञत्वा महाकारुणिकताय अनत्थं परिवज्जेत्वा अत्थे नियोजेति, यथा तं विज्जाचरणसम्पन्नो। तेनस्स सावका सुप्पटिपन्ना होन्ति, नो दुप्पटिपन्ना, विज्जाचरणविपन्नानञ्हि सावका अत्तन्तपादयो विय (पारा॰ अट्ठ॰ १.१)।
सोभनगमनत्ता सुन्दरं ठानं गतत्ता सम्मा गतत्ता सम्मा च गदत्ता सुगतो। गमनम्पि हि गतन्ति वुच्चति। तञ्च भगवतो सोभनं परिसुद्धमनवज्जं। किं पन तन्ति? अरियमग्गो। तेन हेस गमनेन खेमं दिसं असज्जमानो गतोति सोभनगमनत्ता सुगतो। सुन्दरञ्चेस ठानं गतो अमतं निब्बानन्ति सुन्दरं ठानं गतत्तापि सुगतो। सम्मा च गतो तेन तेन मग्गेन पहीने किलेसे पुन अपच्चागच्छन्तो। वुत्तञ्हेतं –
‘‘सोतापत्तिमग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छतीति सुगतो…पे॰… अरहत्तमग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छतीति सुगतो’’ति (महानि॰ ३८; चूळनि॰ मेत्तगूमाणवपुच्छानिद्देस २७)।
सम्मा वा गतो दीपङ्करपादमूलतो पभुति याव बोधिमण्डा ताव समतिंसपारमीपूरिकाय सम्मा पटिपत्तिया सब्बलोकस्स हितसुखमेव करोन्तो सस्सतं उच्छेदं कामसुखं अत्तकिलमथन्ति इमे च अन्ते अनुपगच्छन्तो गतोति सम्मा गतत्तापि सुगतो। सम्मा चेस गदति युत्तट्ठानेसु युत्तमेव वाचं भासतीति सम्मा गदत्तापि सुगतो।
६६.तेजी तेजसाति तेजेन समन्नागतो तेजसा अभिभुय्य। यमहं विजञ्ञं जातिजराय इध विप्पहानन्ति यं अहं जातिजराय पहानभूतं धम्मं इधेव जानेय्यं।
जगतीति पथवी। सब्बं आकासगतन्ति सकलं आकासे पवत्तं पत्थटं। तमगतन्ति तममेव तमगतं अन्धकारं यथा गूथगतं मुत्तगतन्ति। अभिविहच्चाति नासेत्वा। अन्धकारं विधमित्वाति चक्खुविञ्ञाणुप्पत्तिनिवारकं अन्धकारं पलापेत्वा। आलोकं दस्सयित्वाति सूरियालोकं दस्सयित्वा। आकासेति अजटाकासे। अन्तलिक्खेति अन्तरधातुसमत्थतुच्छोकासे। गगनपथेति देवतानं गमनमग्गे गच्छति। सब्बं अभिसङ्खारसमुदयन्ति सकलं कम्मं समुदयं उप्पादं, तण्हन्ति अत्थो। किलेसतमं अविज्जन्धकारं विधमित्वाति किलेसतमसङ्खातं अञ्ञाणं अविज्जन्धकारं नीहरित्वा नासेत्वा। ञाणालोकं पञ्ञालोकं दस्सयित्वा। वत्थुकामे परिजानित्वाति रूपादिवत्थुकामे ञाततीरणपरिञ्ञाय जानित्वा। किलेसकामे पहायाति उपतापनसङ्खाते किलेसकामे पहानपरिञ्ञाय पजहित्वा।
६७.अथस्स भगवा तं धम्मं आचिक्खन्तो उपरूपरिगाथायो अभासि। तत्थ नेक्खम्मं दट्ठु खेमतोति निब्बानञ्च निब्बानगामिनिञ्च पटिपदं ‘‘खेम’’न्ति दिस्वा। उग्गहितन्ति तण्हावसेन दिट्ठिवसेन गहितं। निरत्तं वाति निरस्सितब्बं वा, मुञ्चितब्बन्ति वुत्तं होति। मा ते विज्जित्थाति मा ते अहोसि। किञ्चनन्ति रागादिकिञ्चनं, तम्पि ते मा विज्जित्थ।
मुञ्चितब्बन्ति मुञ्चित्वा न पुन गहेतब्बं। विजहितब्बन्ति चजितब्बं। विनोदेतब्बन्ति खिपितब्बं। ब्यन्तीकातब्बन्ति विगतन्तं कातब्बं । अनभावं गमेतब्बन्ति अनु अनु अभावं गमेतब्बं।
६८-९.पुब्बेति अतीते सङ्खारे आरब्भ उप्पन्नकिलेसा। ब्राह्मणाति भगवा जतुकण्णिं आलपति। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।
एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पुब्बसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति।
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
जतुकण्णिमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
१२. भद्रावुधमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
७०.द्वादसमे भद्रावुधसुत्ते – ओकञ्जहन्ति आलयं जहं। तण्हच्छिदन्ति तण्हाकायच्छिदं। अनेजन्ति लोकधम्मेसु निक्कम्पं। नन्दिञ्जहन्ति अनागतरूपादिपत्थनाजहं। एका एव हि सा तण्हा, थुतिवसेन इध नानप्पकारतो वुत्ता। कप्पञ्जहन्ति दुविधं कप्पजहं। अभियाचेति अतिविय याचामि। सुत्वान नागस्स अपनमिस्सन्ति इतोति नागस्स तव भगवतो वचनं सुत्वा इतो पासाणकचेतियतो बहुजना पक्कमिस्सन्तीति अधिप्पायो।
येउपयुपादानाति तण्हादिट्ठीहि उपगन्त्वा गहिता। चेतसो अधिट्ठानाति चित्ते पतिट्ठिता। अभिनिवेसानुसयाति पतिट्ठहित्वा आगन्त्वा सयिता।
७१.जनपदेहि सङ्गताति अङ्गादीहि जनपदेहि इध समागता। वियाकरोहीति धम्मं देसेहि।
सङ्गताति एते खत्तियादयो एकीभूता। समागताति वुत्तप्पकारेहि जनपदेहि आगता। समोहिताति रासीभूता। सन्निपतिताति अधियोगा।
७२.अथस्स आसयानुलोमेन धम्मं देसेन्तो भगवा उपरूपरिगाथायो अभासि। तत्थ आदानतण्हन्ति रूपादीनं आदायिकं गहणतण्हं, तण्हुपादानन्ति वुत्तं होति। यं यञ्हि लोकस्मिमुपादियन्तीति एतेसु उद्धादिभेदेसु यं यं गण्हन्ति। तेनेव मारो अन्वेतिजन्तुन्ति तेनेव उपादानपच्चयनिब्बत्तकम्माभिसङ्खारनिब्बत्तवसेन पटिसन्धिक्खन्धमारो तं सत्तं अनुगच्छति।
७३.तस्मा पजानन्ति तस्मा एतमादीनवं अनिच्चादिवसेन वा सङ्खारे पजानन्तो। आदानसत्ते इति पेक्खमानो, पजं इमं मच्चुधेय्ये विसत्तन्ति आदातब्बट्ठेन आदानेसु रूपादीसु सत्ते सब्बलोके इमं पजं मच्चुधेय्ये लग्गं पेक्खमानो , आदानसत्ते वा आदानाभिनिविट्ठे पुग्गले आदानसङ्गहेतुञ्च इमं पजं मच्चुधेय्ये लग्गं ततो वीतिक्कमितुं असमत्थं इति पेक्खमानो किञ्चनं सब्बलोके न उपादियेथाति। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।
एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पुब्बसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति।
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
भद्रावुधसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
१३. उदयमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
७४.तेरसमे उदयसुत्ते – अञ्ञाविमोक्खन्ति पञ्ञानुभावनिज्झानं तं विमोक्खं पुच्छति।
पठमेनपि झानेन झायीति वितक्कविचारपीतिसुखचित्तेकग्गतासम्पयुत्तेन पञ्चङ्गिकेन पठमज्झानेन झायतीति झायी। दुतियेनाति पीतिसुखचित्तेकग्गतासम्पयुत्तेन। ततियेनाति सुखचित्तेकग्गतासम्पयुत्तेन। चतुत्थेनाति उपेक्खाचित्तेकग्गतासम्पयुत्तेन। सवितक्कसविचारेनपि झानेन झायीति चतुक्कनयपञ्चकनयेसु पठमज्झानेन सवितक्कसविचारेनपि झानेन झायतीति झायी। अवितक्कविचारमत्तेनाति पञ्चकनये दुतियेन झानेन। अवितक्कअविचारेनाति दुतियततियादिअवसेसझानेन। सप्पीतिकेनाति पीतिसम्पयुत्तेन दुकतिकझानेन। निप्पीतिकेनाति पीतिविरहितेन तदवसेसझानेन। सातसहगतेनाति सुखसहगतेन तिकचतुक्कझानेन। उपेक्खासहगतेनाति चतुक्कपञ्चकेन। सुञ्ञतेनपीति सुञ्ञतविमोक्खसम्पयुत्तेन। अनिमित्तेनपीति अनिच्चनिमित्तं धुवनिमित्तं अनिमित्तञ्च उग्घाटेत्वा पटिलद्धेन अनिमित्तेनपि झानेन झायतीति झायी। अप्पणिहितेनपीति मग्गागमनवसेन पणिधिं सोधेत्वा परियादियित्वा फलसमापत्तिवसेन अप्पणिहितेनपि। लोकियेनपीति लोकियेन पठमदुतियततियचतुत्थेन।
लोकुत्तरेनपीति तेनेव लोकुत्तरसम्पयुत्तेन। झानरतोति झानेसु अभिरतो। एकत्तमनुयुत्तोति एकत्तं एकीभावं अनुयुत्तो पयुत्तो। सदत्थगरुकोति सकत्थगरुको, क-कारस्सायं द-कारो कतो। सदत्थोति च अरहत्तं वेदितब्बं। तञ्हि अत्तूपनिबद्धट्ठेन अत्तानं अविजहनट्ठेन अत्तनो परमत्थट्ठेन च अत्तनो अत्थत्ता सकत्थोति वुच्चति। फलसमापत्तिसमापज्जनवसेन सकत्थगरुको, ‘‘निब्बानगरुको’’ति एके। अरजोति निक्किलेसो। विरजोति विगतकिलेसो। निरजोति अपनीतकिलेसो , ‘‘वितरजो’’तिपि पाठो, सोयेवत्थो। रजापगतोति किलेसेहि दूरीभूतो। रजविप्पहीनोति किलेसप्पहीनो। रजविप्पयुत्तोति किलेसेहि मुत्तो।
पासाणके चेतियेति पासाणपिट्ठे पारायनसुत्तन्तदेसितट्ठाने। सब्बोस्सुक्कपटिप्पस्सद्धत्ताति सब्बेसं किलेसउस्सुक्कानं पटिप्पस्सद्धत्ता, नासितत्ता आसीनो।
किच्चाकिच्चन्ति ‘‘इदं कत्तब्बं, इदं न कत्तब्ब’’न्ति एवं मनसा चिन्तेतब्बं। करणीयाकरणीयन्ति कायद्वारेन अवस्सं इदं करणीयं, इदं न करणीयन्ति एवं करणीयाकरणीयं। पहीनन्ति विस्सट्ठं। वसिप्पत्तोति पगुणभावप्पत्तो।
७५.अथ भगवा यस्मा उदयो चतुत्थज्झानलाभी, तस्मास्स पटिलद्धझानवसेन नानप्पकारतो अञ्ञाविमोक्खं दस्सेन्तो उपरूपरिगाथमाह। तत्थ पहानं कामच्छन्दानन्ति यदिदं पठमं झानं निब्बत्तेन्तस्स कामच्छन्दपहानं, तम्पि अञ्ञाविमोक्खन्ति पब्रूमि। एवं सब्बपदानि योजेतब्बानि।
या चित्तस्स अकल्यताति चित्तस्स गिलानभावो। गिलानो हि अकल्लकोति वुच्चति। विनयेपि वुत्तं – ‘‘नाहं, भन्ते, अकल्लको’’ति (पारा॰ १५१)। अकम्मञ्ञताति चित्तगेलञ्ञसङ्खातोव अकम्मञ्ञताकारो। ओलीयनाति ओलीयनाकारो। इरियापथिकचित्तञ्हि इरियापथं सन्धारेतुं असक्कोन्तं रुक्खे वग्गुलि विय खीले लग्गितफाणितवारको विय च ओलीयति, तस्स तं आकारं सन्धाय ‘‘ओलीयना’’ति वुत्तं। दुतियपदं उपसग्गवसेन वड्ढितं। लीनाति अविप्फारिकताय पटिकुटितं। इतरे द्वे आकारभावनिद्देसा। थिनन्ति सप्पिपिण्डो विय अविप्फारिकताय घनभावेन ठितं। थियनाति आकारनिद्देसो। थियितभावो थियितत्तं, अविप्फारवसेनेव थद्धताति अत्थो (ध॰ स॰ अट्ठ॰ ११६२)।
७६.उपेक्खासतिसंसुद्धन्ति चतुत्थज्झानउपेक्खासतीहि संसुद्धं। धम्मतक्कपुरेजवन्ति इमिना तस्मिं चतुत्थज्झानविमोक्खे ठत्वा झानङ्गानि विपस्सित्वा अधिगतं अरहत्तविमोक्खं वदति। अरहत्तविमोक्खस्स हि मग्गसम्पयुत्तसम्मासङ्कप्पादिभेदो धम्मतक्को पुरेजवो होति। तेनाह ‘‘धम्मतक्कपुरेजव’’न्ति। अविज्जाय पभेदनन्ति एतमेव च अञ्ञाविमोक्खं अविज्जापभेदनसङ्खातं निब्बानं निस्साय जातत्ता कारणोपचारेन ‘‘अविज्जाय पभेदन’’न्ति ब्रूमीति।
या चतुत्थे झाने उपेक्खाति एत्थ उपपत्तितो इक्खतीति उपेक्खा, समं पस्सति अपक्खपतिता हुत्वा पस्सतीति अत्थो। उपेक्खनाति आकारनिद्देसो। अज्झुपेक्खनाति उपसग्गवसेन पदं वड्ढितं। चित्तसमताति चित्तस्सेकग्गभावो। चित्तप्पस्सद्धताति चित्तस्स ऊनातिरित्तवज्जितभावो। मज्झत्तताति चित्तस्स मज्झे ठितभावो।
७७.एवं अविज्जापभेदवचनेन वुत्तं निब्बानं सुत्वा ‘‘तं किस्स विप्पहानेन वुच्चती’’ति पुच्छन्तो ‘‘किंसु संयोजनो’’ति गाथमाह। तत्थ किंसु संयोजनोति किंसंयोजनो। विचारणन्ति विचारणकारणं। किस्सस्स विप्पहानेनाति किंनामकस्स अस्स धम्मस्स विप्पहानेन।
७८.अथस्स भगवा तमत्थं ब्याकरोन्तो ‘‘नन्दिसंयोजनो’’ति गाथमाह। तत्थ वितक्कस्साति कामवितक्कादिको वितक्को अस्स।
७९.इदानि तस्स निब्बानस्स मग्गं पुच्छन्तो ‘‘कथं सतस्सा’’ति गाथमाह। तत्थ विञ्ञाणन्ति अभिसङ्खारविञ्ञाणं।
अथस्स मग्गं कथेन्तो भगवा ‘‘अज्झत्तञ्चा’’ति गाथमाह। तत्थ एवं सतस्साति एवं सतस्स सम्पजानस्स। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।
एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पुब्बसदिसोव धम्माभिसमयो अहोसीति।
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
उदयमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
१४. पोसालमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
८१.चुद्दसमे पोसालसुत्ते – यो अतीतं आदिसतीति यो भगवा अत्तनो च परेसञ्च ‘‘एकम्पि जाति’’न्तिआदिभेदं अतीतं आदिसति।
एकम्पि जातिन्ति एकम्पि पटिसन्धिमूलकं चुतिपरियोसानं एकभवपरियापन्नं खन्धसन्तानं। एस नयो द्वेपि जातियोतिआदीसु। अनेकेपि संवट्टकप्पेतिआदीसु पन परिहायमानो कप्पो संवट्टकप्पो, तदा सब्बेसं ब्रह्मलोके सन्निपतनतो। वड्ढमानो कप्पो विवट्टकप्पो, तदा ब्रह्मलोकतो सत्तानं विवट्टनतो। तत्थ संवट्टेन संवट्टट्ठायी गहितो होति तंमूलकत्ता, विवट्टेन च विवट्टट्ठायी। एवञ्हि सति यानि तानि ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, कप्पस्स असङ्ख्येय्यानि। कतमानि चत्तारि? संवट्टो संवट्टट्ठायी विवट्टो विवट्टट्ठायी’’ति वुत्तानि (अ॰ नि॰ ४.१५६), तानि परिग्गहितानि होन्ति। संवट्टकप्पे विवट्टकप्पेति च कप्पस्स अद्धं गहेत्वा वुत्तं। संवट्टविवट्टकप्पेति सकलं कप्पं गहेत्वा वुत्तं। कथं अनुस्सरतीति चे? अमुत्रासिन्तिआदिना नयेन। तत्थ अमुत्रासिन्ति अमुम्हि संवट्टकप्पे अहं अमुम्हि भवे वा योनिया वा गतिया वा विञ्ञाणट्ठितिया वा सत्तावासे वा सत्तनिकाये वा आसिं। एवंनामोति तिस्सो वा फुस्सो वा। एवंगोत्तोति कच्चानो वा कस्सपो वा । इदमस्स अतीतभवे अत्तनो नामगोत्तानुस्सरणवसेन वुत्तं। सचे पन तस्मिं काले अत्तनो वण्णसम्पत्तिं वा लूखपणीतजीवितभावं वा सुखदुक्खबहुलतं वा अप्पायुकदीघायुकभावं वा अनुस्सरितुकामो, तम्पि अनुस्सरतियेव। तेनाह – ‘‘एवंवण्णो एवमायुपरियन्तो’’ति। तत्थ एवंवण्णोति ओदातो वा सामो वा। एवमाहारोति सालिमंसोदनाहारो वा पवत्तफलभोजनो वा। एवं सुखदुक्खपटिसंवेदीति अनेकप्पकारेन कायिकचेतसिकानं सामिसनिरामिसादिप्पभेदानं वा सुखदुक्खानं पटिसंवेदी। एवमायुपरियन्तोति एवं वस्ससतपरमायुपरियन्तो वा चतुरासीति कप्पसहस्सपरमायुपरियन्तो वा।
सो ततो चुतो अमुत्र उदपादिन्ति सो अहं ततो भवतो योनितो गतितो विञ्ञाणट्ठितितो सत्तावासतो सत्तनिकायतो वा चुतो पुन अमुकस्मिं नाम भवे योनिया गतिया विञ्ञाणट्ठितिया सत्तावासे सत्तनिकाये वा उदपादिं। तत्रापासिन्ति अथ तत्रापि भवे योनिया गतिया विञ्ञाणट्ठितिया सत्तावासे सत्तनिकाये वा पुन अहोसिं। एवंनामोतिआदिवुत्तनयमेव।
अपि च – यस्मा अमुत्रासिन्ति इदं अनुपुब्बेन आरोहन्तस्स यावदिच्छकं अनुस्सरणं। सो ततो चुतोति पटिनिवत्तन्तस्स पच्चवेक्खणं। तस्मा इधूपपन्नोति इमिस्सा इधूपपत्तिया अनन्तरमेवस्स उपपत्तिट्ठानं सन्धाय अमुत्र उदपादिन्ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं। तत्रापासिन्ति एवमादि पनस्स तत्रा इमिस्सा उपपत्तिया अन्तरे उपपत्तिट्ठाने नामगोत्तादीनं अनुस्सरणदस्सनत्थं वुत्तं। सो ततो चुतो इधूपपन्नोति स्वाहं ततो अनन्तरूपपत्तिट्ठानतो चुतो इध असुकस्मिं नाम खत्तियकुले वा ब्राह्मणकुले वा निब्बत्तो।
इतिति एवं। साकारं सउद्देसन्ति नामगोत्तवसेन सउद्देसं, वण्णादिवसेन साकारं। नामगोत्तेन हि सत्तो ‘‘तिस्सो कस्सपो’’ति उद्दिसियति, वण्णादीहि ‘‘ओदातो सामो’’ति नानत्ततो पञ्ञायति। तस्मा नामगोत्तं उद्देसो, इतरे आकाराति। पुब्बेनिवासन्ति पुब्बे अतीतजातीसु निवुट्ठक्खन्धा पुब्बेनिवासो। निवुट्ठाति अज्झावुट्ठा अनुभूता अत्तनो सन्ताने उप्पज्जित्वा निरुद्धा, निवुट्ठधम्मा वा। निवुट्ठाति गोचरनिवासेन निवुट्ठा, अत्तनो विञ्ञाणेन विञ्ञाता परिच्छिन्ना, परविञ्ञाणेन विञ्ञातापि वा छिन्नवटुमकानुस्सरणादीसु। ते बुद्धानंयेव लब्भन्ति। तं पुब्बेनिवासं आदिसति कथेति। परेसं अतीतन्ति अञ्ञेसं परपुग्गलानं पुब्बेनिवासं एकम्पि जातिन्तिआदिना नयेन आदिसति।
८२.विभूतरूपसञ्ञिस्साति समतिक्कन्तरूपसञ्ञिस्स। सब्बकायप्पहायिनोति तदङ्गविक्खम्भनवसेन सब्बरूपकायपहायिनो, पहीनरूपभवपटिसन्धिकस्साति अधिप्पायो। नत्थि किञ्चीति पस्सतोति विञ्ञाणाभावदस्सनेन ‘‘नत्थि किञ्ची’’ति पस्सतो, आकिञ्चञ्ञायतनलाभिनोति वुत्तं होति। ञाणं सक्कानुपुच्छामीति सक्काति भगवन्तं आलपन्तो आह। तस्स पुग्गलस्स ञाणं पुच्छामि, कीदिसं इच्छितब्बन्ति। कथं नेय्याति कथञ्च सो नेतब्बो, कथमस्स उत्तरिञाणं उप्पादेतब्बन्ति।
कतमारूपसञ्ञाति एत्थ रूपसञ्ञाति सञ्ञासीसेन वुत्तरूपावचरझानञ्चेव तदारम्मणञ्च। रूपावचरझानम्पि हि रूपन्ति वुच्चति ‘‘रूपी रूपानि पस्सती’’तिआदीसु (ध॰ स॰ २४८; पटि॰ म॰ १.२०९)। तस्स आरम्मणम्पि ‘‘बहिद्धा रूपानि पस्सति सुवण्णदुब्बण्णानी’’तिआदीसु (ध॰ स॰ २२३)। तस्मा इध रूपे सञ्ञा रूपसञ्ञाति एवं सञ्ञासीसेन रूपावचरझानस्सेतं अधिवचनं। रूपं सञ्ञा अस्साति रूपसञ्ञा, रूपमस्स नामन्ति वुत्तं होति। एवं पथवीकसिणादिभेदस्स तदारम्मणस्स चेतं अधिवचनन्ति वेदितब्बं। इध पन कुसलविपाककिरियवसेन पञ्चदसझानसङ्खाता रूपसञ्ञा एव अधिप्पेता । रूपावचरसमापत्तिंसमापन्नस्स वाति रूपावचरकुसलज्झानसमापत्तिं समापन्नस्स। उपपन्नस्स वाति विपाकज्झानवसेन तस्मिं भवे उपपन्नस्स। दिट्ठधम्मसुखविहारिस्स वाति इमस्मिंयेव अत्तभावे किरियाझानं समापज्जित्वा सुखं उप्पादेत्वा विहरन्तस्स। अरूपसमापत्तियोति आकासानञ्चायतनादीनि। पटिलद्धस्साति उप्पादेत्वा ठितस्स। रूपसञ्ञा विभूता होन्तीति रूपसञ्ञा अपगता होन्ति। विगताति विनासिता। ‘‘अभाविता’’तिपि पाठो, सुन्दरो।
तदङ्गसमतिक्कमाति तदङ्गप्पहानवसेन अतिक्कमेन। विक्खम्भनप्पहानेन पहीनोति अरूपज्झानपटिलाभेन विक्खम्भनेन पहीनो। तस्स रूपकायोति तस्स अरूपसमापत्तिपटिलाभिनो अरूपपुग्गलस्स रूपावचरकायो।
आकिञ्चञ्ञायतनन्ति एत्थ नास्स किञ्चनन्ति अकिञ्चनं, अन्तमसो सङ्गमत्तम्पि अस्स अवसिट्ठं नत्थीति वुत्तं होति। अकिञ्चनस्स भावो आकिञ्चञ्ञं, आकासानञ्चायतनविञ्ञाणापगमस्सेतं अधिवचनं, तं आकिञ्चञ्ञं अधिट्ठानट्ठेन इमिस्सा सञ्ञाय आयतनन्ति आकिञ्चञ्ञायतनं, आकासे पवत्तितविञ्ञाणापगमारम्मणस्स झानस्सेतं अधिवचनं। विञ्ञाणञ्चायतनसमापत्तिं सतो समापज्जित्वाति तं विञ्ञाणञ्चायतनं सतोकारी हुत्वा समापज्जित्वा। ततो वुट्ठहित्वाति सतोकारी हुत्वा ताय समापत्तिया वुट्ठाय। तञ्ञेव विञ्ञाणन्ति तं आकासे पवत्तितं महग्गतविञ्ञाणं। अभावेतीति विनासेति। विभावेतीति विविधा नासेति। अन्तरधापेतीति अदस्सनं गमेति।
कथंसो नेतब्बोति सो पुग्गलो केनप्पकारेन जानितब्बो। विनेतब्बोति नानाविधेन जानितब्बो। अनुनेतब्बोति पुनप्पुनं चित्तेन कथं गमयितब्बो।
८४.आकिञ्चञ्ञासम्भवं ञत्वाति आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तितो वुट्ठहित्वा आकिञ्चञ्ञायतनजनककम्माभिसङ्खारं ञत्वा ‘‘किन्ति पलिबोधो अय’’न्ति। नन्दिसंयोजनं इतीति या चतुत्थअरूपरागसङ्खाता नन्दी तञ्च संयोजनं ञत्वा। ततो तत्थ विपस्सतीति अथ तत्थ आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तितो वुट्ठहित्वा तं समापत्तिं अनिच्चादिवसेन विपस्सति। एतं ञाणं तथं तस्साति एतं तस्स पुग्गलस्स एवं विपस्सतो अनुक्कमेन उप्पन्नं अरहत्तञाणं अविपरीतं। वुसीमतोति वुसितवन्तस्स। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।
एवं भगवा इदम्पि सुत्तं अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पुब्बसदिसो एव धम्माभिसमयो अहोसीति।
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
पोसालमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
१५. मोघराजमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
८५.पन्नरसमे मोघराजसुत्ते – द्वाहन्ति द्वे वारे अहं। सो हि पुब्बे अजितसुत्तस्स (सु॰ नि॰ १०३८ आदयो) च तिस्समेत्तेय्यसुत्तस्स (सु॰ नि॰ १०४६ आदयो) च अवसाने द्विक्खत्तुं भगवन्तं पुच्छि, भगवा पनस्स इन्द्रियपरिपाकं आगमयमानो न ब्याकासि। तेनाह – ‘‘द्वाहं सक्कं अपुच्छिस्स’’न्ति। यावततियञ्च देवीसि, ब्याकरोतीति मे सुतन्ति यावततियञ्च सहधम्मिकं पुट्ठो विसुद्धिदेवभूतो इसि भगवा सम्मासम्बुद्धो ब्याकरोतीति एवं मे सुतं। गोधावरीतीरेयेव किर सो एवमस्सोसि। तेनाह – ‘‘ब्याकरोतीति मे सुत’’न्ति। इमिस्सा गाथाय निद्देसे यं वत्तब्बं सिया, तं हेट्ठा वुत्तनयं एव।
८६.अयं लोकोति मनुस्सलोको। परो लोकोति तं ठपेत्वा अवसेसो। सदेवकोति ब्रह्मलोकं ठपेत्वा अवसेसो उपपत्तिदेवसम्मुतिदेवयुत्तो। ‘‘ब्रह्मलोको सदेवको’’ति एतं वा ‘‘सदेवको लोको’’तिआदिनयनिदस्सनमत्तं। तेन सब्बोपि तथावुत्तप्पकारलोको वेदितब्बो।
८७.एवं अभिक्कन्तदस्साविन्ति एवं अग्गदस्साविं, सदेवकस्स लोकस्स अज्झासयाधिमुत्तिगतिपरायणादीनि पस्सितुं समत्थन्ति दस्सेति।
८८.सुञ्ञतो लोकं अवेक्खस्सूति अवसियपवत्तसल्लक्खणवसेन वा तुच्छसङ्खारसमनुपस्सनावसेन वाति द्वीहाकारेहि सुञ्ञतो लोकं पस्स। अत्तानुदिट्ठिं ऊहच्चाति सक्कायदिट्ठिं उद्धरित्वा।
लुज्जतीति भिज्जति। चक्खतीति चक्खु। तदेतं ससम्भारचक्खुनो सेतमण्डलपरिक्खित्तस्स कण्हमण्डलस्स मज्झे अभिमुखे ठितानं सरीरसण्ठानुप्पत्तिदेसभूते दिट्ठमण्डले चक्खुविञ्ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानं तिट्ठति। रूपयन्तीति रूपा, वण्णविकारमापज्जन्ता हदयङ्गतभावं पकासेन्तीति अत्थो। चक्खुतो पवत्तं विञ्ञाणं , चक्खुस्स वा चक्खुसन्निस्सितं वा विञ्ञाणं चक्खुविञ्ञाणं। चक्खुतो पवत्तो सम्फस्सो चक्खुसम्फस्सो। चक्खुसम्फस्सपच्चयाति चक्खुविञ्ञाणसम्पयुत्तफस्सपच्चया। वेदयितन्ति विन्दनं, वेदनाति अत्थो। तदेव सुखयतीति सुखं, यस्स उप्पज्जति, तं सुखितं करोतीति अत्थो। सुट्ठु वा खादति, खनति च कायचित्ताबाधन्ति सुखं। दुक्खयतीति दुक्खं। यस्स उप्पज्जति, तं दुक्खितं करोतीति अत्थो। न दुक्खं न सुखन्ति अदुक्खमसुखं। म-कारो सन्धिपदवसेन वुत्तो। सो पन चक्खुसम्फस्से अत्तना सम्पयुत्ताय वेदनाय सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयविपाकआहारसम्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन अट्ठधा पच्चयो होति, सम्पटिच्छनसम्पयुत्ताय अनन्तरसमनन्तरूपनिस्सयनत्थिविगतवसेन पञ्चधा, सन्तीरणादिसम्पयुत्तानं उपनिस्सयवसेनेव पच्चयो होति।
सुणातीति सोतं, तं ससम्भारसोतबिलस्स अन्तो तनुतम्बलोमाचिते अङ्गुलिवेधकसण्ठाने पदेसे सोतविञ्ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानं तिट्ठति। सद्दीयन्तीति सद्दा, उदाहरीयन्तीति अत्थो। घायतीति घानं, तं ससम्भारघानबिलस्स अन्तो अजपदसण्ठाने पदेसे घानविञ्ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानं तिट्ठति। गन्धियन्तीति गन्धा, अत्तनो वत्थुं सूचियन्तीति अत्थो। जीवितं अव्हायतीति जिव्हा, सायनट्ठेन वा जिव्हा। सा ससम्भारजिव्हाय अतिअग्गमूलपस्सानि वज्जेत्वा उपरिमतलमज्झे भिन्नउप्पलदलग्गसण्ठाने पदेसे जिव्हाविञ्ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमाना तिट्ठति। रसन्ति ते सत्ताति रसा, अस्सादेन्तीति अत्थो।
कुच्छितानं आसवधम्मानं आयोति कायो। आयोति उप्पत्तिदेसो। सो यावता इमस्मिं काये उपादिन्नपवत्ति नाम अत्थि, तत्थ येभुय्येन कायप्पसादो कायविञ्ञाणादीनं यथारहं वत्थुद्वारभावं साधयमानो तिट्ठति। फुसियन्तीति फोट्ठब्बा। मनतीति मनो, विजानातीति अत्थो। अत्तनो लक्खणं धारेन्तीति धम्मा। मनोति सहावज्जनभवङ्गं। धम्माति निब्बानं मुञ्चित्वा अवसेसा धम्मारम्मणधम्मा। मनोविञ्ञाणन्ति जवनमनोविञ्ञाणं। मनोसम्फस्सोति तंसम्पयुत्तो फस्सो, सो सम्पयुत्ताय वेदनाय विपाकपच्चयवज्जेहि सेसेहि सत्तहि पच्चयेहि पच्चयो होति। अनन्तराय तेहेव सेसानं उपनिस्सयेनेव पच्चयो होति।
१६. पिङ्गियमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना
८९.सोळसमे पिङ्गियसुत्तनिद्देसे – जिण्णोहमस्मि अबलो वीतवण्णोति सो किर ब्राह्मणो जराभिभूतो वीसवस्ससतिको जातिया, दुब्बलो च ‘‘इध पादं करिस्सामी’’ति अञ्ञत्रेव करोति, विनट्ठपुरिमछविवण्णो च। तेनाह – ‘‘जिण्णोहमस्मि अबलो वीतवण्णो’’ति। माहंनस्सं मोमुहो अन्तरावाति माहं तुय्हं धम्मं असच्छिकत्वा अन्तरा एव अविद्वा हुत्वा अनस्सिं। जातिजराय इध विप्पहानन्ति इधेव तव पादमूले पासाणके चेतिये वा जातिजराय विप्पहानं निब्बानं धम्मरसं अहं विजञ्ञं, तं मे आचिक्ख।
अबलोति बलविरहितो। दुब्बलोति दुब्बलबलो। अप्पबलोति परित्तबलो। अप्पथामोति परित्तवीरियो। वीतवण्णोति परिवत्तितछविवण्णो। विगतवण्णोति अपगतछविवण्णो। विगच्छितवण्णोति दूरीभूतछविवण्णो। या सा पुरिमा सुभा वण्णनिभाति या सा सुभा सुन्दरा पुरिमकाले सति, सा वण्णनिभा एतरहि अन्तरहिता विगता। आदीनवो पातुभूतोति उपद्दवो पातुरहोसि। ‘‘या सा पुरिमा सुभा वण्णनिभा’’ति पाठं ठपेत्वा ‘‘या सुभा अस्सा’’ति एके वण्णयन्ति।
असुद्धाति पटलादीहि असुद्धा। अविसुद्धाति तिमिरादीहि अविसुद्धा। अपरिसुद्धाति समन्ततो फोटपटलादीहि परियोनद्धत्ता अपरिसुद्धा। अवोदाताति नप्पसन्ना पसन्नसदिसा। नो तथा चक्खुना रूपे पस्सामीति यथा पोराणचक्खुना रूपारम्मणं पस्सामि ओलोकेमि, तथा तेन पकारेन इदानि न पस्सामि। सोतं असुद्धन्तिआदीसुपि एसेव नयो। माहं नस्सन्ति अहं मा विनस्सं।
९०.इदानि यस्मा पिङ्गियो काये सापेक्खताय ‘‘जिण्णोहमस्मी’’तिआदिमाह । तेनस्स भगवा काये सिनेहप्पहानत्थं ‘‘दिस्वान रूपेसु विहञ्ञमाने’’ति गाथमाह। तत्थ रूपेसूति रूपहेतु रूपपच्चया। विहञ्ञमानेति कम्मकारणादीहि उपहञ्ञमाने। रुप्पन्ति रूपेसूति चक्खुरोगादीहि च रूपहेतुयेव जना रुप्पन्ति बाधियन्ति।
हञ्ञन्तीति घटीयन्ति। विहञ्ञन्तीति विहेसियन्ति। उपविहञ्ञन्तीति हत्थपादच्छेदादिं लभन्ति। उपघातियन्तीति मरणं लभन्ति। कुप्पन्तीति परिवत्तन्ति। पीळयन्तीति विघातं आपज्जन्ति। घट्टयन्तीति घट्टनं पापुणन्ति। ब्याधिताति भीता। दोमनस्सिताति चित्तविघातं पत्ता। वेमानेति नस्समाने।
९१.एवं भगवता याव अरहत्तं, ताव कथितं पटिपत्तिं सुत्वा पिङ्गियो जरादुब्बलताय विसेसं अनधिगन्त्वा च पुन ‘‘दिसा चतस्सो’’ति इमाय गाथाय भगवन्तं थोमेन्तो देसनं याचति।
९२.अथस्स भगवा पुनपि याव अरहत्तं, ताव पटिपदं दस्सेन्तो ‘‘तण्हाधिपन्ने’’ति गाथमाह।
तण्हाधिपन्नेति तण्हाय विमुच्चित्वा ठिते। तण्हानुगेति तण्हाय सह गच्छन्ते। तण्हानुगतेति तण्हाय अनुबन्धन्ते। तण्हानुसटेति तण्हाय सह धावन्ते। तण्हाय पन्नेति तण्हाय निमुग्गे। पटिपन्नेति तण्हाय अवत्थटे। अभिभूतेति मद्दिते। परियादिन्नचित्तेति परियादियित्वा गहितकुसलचित्ते।
सन्तापजातेति सञ्जातचित्तसन्तापे। ईतिजातेति रोगुप्पन्ने। उपद्दवजातेति आदीनवजाते। उपसग्गजातेति उप्पन्नदुक्खजाते।
विरजं वीतमलन्ति एत्थ विरजन्ति विगतरागादिरजं। वीतमलन्ति वीतरागादिमलं। रागादयो हि अज्झोत्थरणट्ठेन रजो नाम, दूसट्ठेन मलं नाम। धम्मचक्खुन्ति कत्थचि पठममग्गञाणं , कत्थचि आदीनि तीणि मग्गञाणानि, कत्थचि चतुत्थमग्गञाणम्पि। इध पन जटिलसहस्सस्स चतुत्थमग्गञाणं। पिङ्गियस्स ततियमग्गञाणमेव। यं किञ्चि समुदयधम्मं, सब्बं तं निरोधधम्मन्ति विपस्सनावसेन एवं पवत्तस्स धम्मचक्खुं उदपादीति अत्थो। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।
एवं इदम्पि सुत्तं भगवा अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि, देसनापरियोसाने च पिङ्गियो अनागामिफले पतिट्ठासि। सो किर अन्तरन्तरा चिन्तेसि – ‘‘एवं विचित्रपटिभानं नाम देसनं न लभति मय्हं मातुलो बावरी सवनाया’’ति। तेन सिनेहविक्खेपेन अरहत्तं पापुणितुं नासक्खि। अन्तेवासिका पनस्स सहस्सजटिला अरहत्तं पापुणिंसु। सब्बेव इद्धिमयपत्तचीवरधरा एहिभिक्खुनो अहेसुन्ति।
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
पिङ्गियमाणवसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
१७. पारायनत्थुतिगाथानिद्देसवण्णना
९३.इतो परं सङ्गीतिकारा देसनं थोमेन्ता ‘‘इदमवोच भगवा’’तिआदिमाहंसु। तत्थ इदमवोचाति इदं पारायनं अवोच। परिचारकसोळसानन्ति बावरिस्स परिचारकेन पिङ्गियेन सह सोळसानं, बुद्धस्स वा भगवतो परिचारकानं सोळसानन्ति परिचारकसोळसानं। ते एव च ब्राह्मणा तत्थ सोळससु दिसासु पुरतो च पच्छतो च वामपस्सतो च दक्खिणपस्सतो च छ छ योजना निसिन्ना उजुकेन द्वादसयोजनिका अहोसि। अज्झिट्ठोति याचितो।
९४-९७.अत्थमञ्ञायाति पाळिअत्थमञ्ञाय। धम्ममञ्ञायाति पाळिमञ्ञाय। पारायनन्ति एवं इमस्स धम्मपरियायस्स अधिवचनं आरोपेत्वा तेसं ब्राह्मणानं नामानि कित्तयन्तो ‘‘अजितो…पे॰… बुद्धसेट्ठमुपागमु’’न्ति आहंसु। तत्थ सम्पन्नचरणन्ति निब्बानपदट्ठानभूतेन पातिमोक्खसीलादिना सम्पन्नं। इसिन्ति महेसिं।
निद्देसे उपागमिंसूति समीपं गमिंसु। उपसङ्कमिंसूति अविदूरट्ठानं गमिंसु। पयिरुपासिंसूति समीपे निसीदिंसु। परिपुच्छिंसूति परिपुच्छं आहरिंसु। परिगण्हिंसूति तुलयिंसु। ‘‘चोदयिंसू’’ति केचि।
सीलाचारनिब्बत्तीति उत्तमसीलाचारनिब्बत्ति, मग्गेन निप्फन्नसीलन्ति अत्थो।
गम्भीरेति उत्तानभावपटिक्खेपवचनं। दुद्दसेति गम्भीरत्ता दुद्दसे, दुक्खेन दट्ठब्बे, न सक्का सुखेन दट्ठुं। दुद्दसत्ताव दुरनुबोधे, दुक्खेन अवबुज्झितब्बे, न सक्का सुखेन अवबुज्झितुं। सन्तेति निब्बुते। पणीतेति अतप्पके। इदं द्वयं लोकुत्तरमेव सन्धाय वुत्तं। अतक्कावचरेति तक्केन न अवचरितब्बे न ओगाहितब्बे ञाणेनेव अवचरितब्बे। निपुणेति सण्हे। पण्डितवेदनीयेति सम्मा पटिपन्नेहि पण्डितेहि वेदितब्बे।
९८.तोसेसीति तुट्ठिं आपादेसि। वितोसेसीति विविधा तेसं सोमनस्सं उप्पादेसि। पसादेसीति तेसं चित्तप्पसादं अकासि । आराधेसीति आराधयि सिद्धिं पापेसि। अत्तमने अकासीति सोमनस्सवसेन सकमने अकासि।
९९.ततो परं ब्रह्मचरियमचरिंसूति मग्गब्रह्मचरियं अचरिंसु।
१०१.तस्मा पारायनन्ति तस्स पारभूतस्स निब्बानस्स आयतनन्ति वुत्तं होति।
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
पारायनत्थुतिगाथानिद्देसवण्णना निट्ठिता।
१८. पारायनानुगीतिगाथानिद्देसवण्णना
१०२.पारायनमनुगायिस्सन्ति अस्स अयं सम्बन्धो – भगवता हि पारायने देसिते सोळससहस्सजटिला अरहत्तं पापुणिंसु, अवसेसानञ्च चुद्दसकोटिसङ्खानं देवमनुस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि। वुत्तञ्हेतं पोराणेहि –
‘‘ततो पासाणके रम्मे, पारायनसमागमे।
अमतं पापयी बुद्धो, चुद्दस पाणकोटियो’’ति॥ (सु॰ नि॰ अट्ठ॰ २.११३८)।
निट्ठिताय पन धम्मदेसनाय ततो ततो आगता मनुस्सा भगवतो आनुभावेन अत्तनो अत्तनो गामनिगमादीस्वेव पातुरहेसुं। भगवापि सावत्थिमेव अगमासि परिचारकसोळसादीहि अनेकेहि भिक्खुसहस्सेहि परिवुतो। तत्थ पिङ्गियो भगवन्तं वन्दित्वा आह – ‘‘गच्छामहं, भन्ते, बावरिस्स बुद्धुप्पादं आरोचेतुं, पटिस्सुतञ्हि तस्सेव मया’’ति। अथ भगवता अनुञ्ञातो ञाणगमनेनेव गोधावरीतीरं गन्त्वा पादगमनेन अस्समाभिमुखो अगमासि। तमेनं बावरी ब्राह्मणो मग्गं ओलोकेन्तो निसिन्नो दूरतोव तं खारिजटादिविरहितं भिक्खुवेसेनागच्छन्तं दिस्वा ‘‘बुद्धो लोके उप्पन्नो’’ति निट्ठमगमासि। सम्पत्तञ्चापि नं पुच्छि – ‘‘किं, पिङ्गिय, बुद्धो लोके उप्पन्नो’’ति? ‘‘आम, ब्राह्मण, उप्पन्नो, पासाणके चेतिये निसिन्नो अम्हाकं धम्मं देसेसि, तमहं तुय्हं देसेस्सामी’’ति। ततो बावरी महता सक्कारेन सपरिसो तं पूजेत्वा आसनं पञ्ञापेसि। तत्थ निसीदित्वा पिङ्गियो ‘‘पारायनमनुगायिस्स’’न्तिआदिमाह।
तत्थ अनुगायिस्सन्ति भगवतो गीतं अनुगायिस्सं। यथाद्दक्खीति यथा सामं सच्चाभिसम्बोधेन असाधारणञाणेन च अद्दक्खि। निक्कामोति पहीनकामो। ‘‘निक्कमो’’तिपि पाठो, वीरियवाति अत्थो। निक्खन्तो वा अकुसलपक्खा। निब्बनोति किलेसवनविरहितो, तण्हाविरहितो एव वा। किस्स हेतु मुसा भणेति येहि किलेसेहि मुसा भणेय्य, एते तस्स पहीनाति दस्सेति। एतेन ब्राह्मणस्स सवने उस्साहं जनेति (सु॰ नि॰ अट्ठ॰ २.११३८)।
अमलोति किलेसमलविरहितो। विमलोति विगतकिलेसमलो। निम्मलोति किलेसमलसुद्धो। मलापगतोति किलेसमला दूरीभूतो हुत्वा चरति। मलविप्पहीनोति किलेसमलप्पहीनो। मलविमुत्तोति किलेसेहि विमुत्तो। सब्बमलवीतिवत्तोति वासनादिसब्बकिलेसमलं अतिक्कन्तो। ते वनाति एते वुत्तप्पकारा किलेसा।
१०३.वण्णूपसंहितन्ति गुणूपसंहितं।
१०४.सच्चव्हयोति बुद्धो हि सच्चेनेव अव्हानेन नामेन युत्तो। ब्रह्मेति तं ब्राह्मणं आलपति।
तत्थ लोकोति लुज्जनट्ठेन लोको। एको लोको भवलोकोति तेभूमकविपाको। सो हि भवतीति भवो, भवो एव लोको भवलोको। भवलोको च सम्भवलोको चाति एत्थ एकेको द्वे द्वे होति। भवलोको हि सम्पत्तिभवविपत्तिभववसेन दुविधो। सम्भवलोकोपि सम्पत्तिसम्भवविपत्तिसम्भववसेन दुविधो। तत्थ सम्पत्तिभवलोकोति सुगतिलोको। सो हि इट्ठफलत्ता सुन्दरो लोकोति सम्पत्ति, भवतीति भवो, सम्पत्ति एव भवो सम्पत्तिभवो, सो एव लोको सम्पत्तिभवलोको। सम्पत्तिसम्भवलोकोति सुगतूपगं कम्मं। तञ्हि सम्भवति एतस्मा फलन्ति सम्भवो, सम्पत्तिया सम्भवो सम्पत्तिसम्भवो, सम्पत्तिसम्भवो एव लोको सम्पत्तिसम्भवलोकोति।
विपत्तिभवलोकोति अपायलोको। सो हि अनिट्ठफलत्ता विरूपो लोकोति विपत्ति, भवतीति भवो, विपत्ति एव भवो विपत्तिभवो, विपत्तिभवो एव लोको विपत्तिभवलोको। विपत्तिसम्भवलोकोति अपायूपगं कम्मं। तञ्हि सम्भवति एतस्मा फलन्ति सम्भवो, विपत्तिया सम्भवो विपत्तिसम्भवो, विपत्तिसम्भवो एव लोको विपत्तिसम्भवलोकोति। तिस्सो वेदनाति सुखा वेदना, दुक्खा वेदना, अदुक्खमसुखा वेदना लोकिया एव। आहाराति पच्चया। पच्चया हि अत्तनो फलं आहरन्तीति आहारा। कबळीकाराहारो फस्साहारो मनोसञ्चेतनाहारो विञ्ञाणाहारोति चत्तारो। वत्थुवसेन कबळीकत्तब्बत्ता कबळीकारो, अज्झोहरितब्बत्ता आहारो, ओदनकुम्मासादिवत्थुकाय ओजायेतं नामं। सा हि ओजट्ठमकरूपानि आहरतीति आहारो। चक्खुसम्फस्सादिको छब्बिधो फस्सो तिस्सो वेदना आहरतीति आहारो। मनसो सञ्चेतना न सत्तस्साति मनोसञ्चेतना यथा चित्तेकग्गता, मनसा वा सम्पयुत्ता सञ्चेतना मनोसञ्चेतना यथा आजञ्ञरथो, तेभूमककुसलाकुसलचेतना। सा हि तयो भवे आहरतीति आहारो। विञ्ञाणन्ति एकूनवीसतिभेदं पटिसन्धिविञ्ञाणं। तञ्हि पटिसन्धिनामरूपं आहरतीति आहारो।
उपादानक्खन्धाति उपादानगोचरा खन्धा उपादानक्खन्धा, मज्झे पदलोपो दट्ठब्बो। उपादानसम्भूता वा खन्धा उपादानक्खन्धा यथा तिणग्गि, थुसग्गि। उपादानविधेय्या वा खन्धा उपादानक्खन्धा यथा राजपुरिसो। उपादानप्पभवा वा खन्धा उपादानक्खन्धा यथा पुप्फरुक्खो, फलरुक्खो। उपादानानि पन कामुपादानं दिट्ठुपादानं सीलब्बतुपादानं अत्तवादुपादानन्ति चत्तारि। अत्थतो पन भुसं आदानन्ति उपादानं। रूपुपादानक्खन्धो, वेदनुपादानक्खन्धो, सञ्ञुपादानक्खन्धो, सङ्खारुपादानक्खन्धो, विञ्ञाणुपादानक्खन्धोति पञ्च। छ अज्झत्तिकानि आयतनानीति चक्खायतनं, सोतायतनं, घानायतनं, जिव्हायतनं, कायायतनं, मनायतनं। सत्त विञ्ञाणट्ठितियो वुत्तनया एव। तथा अट्ठलोकधम्मा। अपि च – लाभो, अलाभो, यसो, अयसो, निन्दा, पसंसा, सुखं, दुक्खन्ति इमे अट्ठ लोकप्पवत्तिया सति अनुपरिवत्तनधम्मकत्ता लोकस्स धम्माति लोकधम्मा। एतेहि मुत्तो सत्तो नाम नत्थि, बुद्धानम्पि होन्तियेव। यथाह –
१०५.कुब्बनकन्ति परित्तवनं। बहुप्फलं काननमावसेय्याति अनेकफलादिविकतिभरितकाननं आगम्म वसेय्य। अप्पदस्सेति बावरिप्पभुतिके परित्तपञ्ञे। महोदधिन्ति अनोतत्तादिं महन्तं उदकरासिं।
अप्पदस्साति मन्ददस्सिनो। परित्तदस्साति अतिमन्ददस्सिनो। थोकदस्साति परित्ततोपि अतिपरित्तदस्सिनो। ओमकदस्साति हेट्ठिमदस्सिनो। लामकदस्साति अप्पधानदस्सिनो। छतुक्कदस्साति न उत्तमदस्सिनो। अप्पमाणदस्सन्ति पमाणं अतिक्कमित्वा अप्पमाणं निब्बानदस्सं। अग्गदस्सन्ति ‘‘अग्गतो वे पसन्नान’’न्तिआदिना (अ॰ नि॰ ४.३४; इतिवु॰ ९०) नयेन अग्गधम्मदस्सं। सेट्ठदस्सन्ति सम्बुद्धो द्विपदसेट्ठोति सेट्ठदस्सं। विसेट्ठदस्सन्तिआदीनि चत्तारि उपसग्गेन वड्ढितानि। असमन्ति न समं असमं सब्बञ्ञुं। असमसमन्ति असमेहि अतीतबुद्धेहि समं असमसमं। अप्पटिसमन्ति अत्तनो सदिसविरहितं। अप्पटिभागन्ति अत्तनो पटिबिम्बविरहितं। अप्पटिपुग्गलन्ति पटिमल्लपुग्गलविरहितं। देवातिदेवन्ति विसुद्धिदेवानम्पि अतिदेवं। अभिमङ्गलसम्मतट्ठेन उसभं। अछम्भितट्ठेन पुरिससीहं। निद्दोसट्ठेन पुरिसनागं। उत्तमट्ठेन पुरिसाजञ्ञं। अट्ठपरिसपथविं उप्पीळेत्वा सदेवके लोके केनचि पच्चत्थिकेन पच्चामित्तेन अकम्पिये अचलट्ठाने तिट्ठनट्ठेन पुरिसनिसभं। धम्मदेसनाधुरवहनट्ठेन पुरिसधोरय्हं।
मानसकं वा सरन्ति मनसा चिन्तेत्वा कतं पल्लं वा नाममेव वा। अनोतत्तं वा दहन्ति चन्दिमसूरिया दक्खिणेन वा उत्तरेन वा गच्छन्ता पब्बतन्तरेन तं ओभासेन्ति, उजुं गच्छन्ता न ओभासेन्ति, तेनेवस्स ‘‘अनोतत्त’’न्ति सङ्खा उदपादि। एवरूपं अनोतत्तं वा दहं। अक्खोभं अमितोदकन्ति चालेतुं असक्कुणेय्यं अपरिमितं उदकजलरासिं। एवमेवाति ओपम्मसंसन्दनं, बुद्धं भगवन्तं अक्खोभं आसभं ठानट्ठानेन चालेतुं असक्कुणेय्यं। अमिततेजन्ति अपरिमितञाणतेजं। पभिन्नञाणन्ति दसबलञाणादिवसेन पभेदगतञाणं। विवटचक्खुन्ति समन्तचक्खुं।
पञ्ञापभेदकुसलन्ति ‘‘या पञ्ञा पजानना विचयो पविचयो’’तिआदिना (ध॰ स॰ १६; विभ॰ ५२५) नयेन पञ्ञाय पभेदजानने छेकं। अधिगतपटिसम्भिदन्ति पटिलद्धचतुपटिसम्भिदं। चतुवेसारज्जप्पत्तन्ति ‘‘सम्मासम्बुद्धस्स ते पटिजानतो इमे धम्मा अनभिसम्बुद्धा’’तिआदिना (म॰ नि॰ १.१५०; अ॰ नि॰ ४.८) नयेन वुत्तेसु चतूसु ठानेसु विसारदभावप्पत्तं। सद्धाधिमुत्तन्ति परिसुद्धे फलसमापत्तिचित्ते अधिमुत्तं, तत्थ पविट्ठं। सेतपच्चत्तन्ति वासनाय विप्पहीनत्ता परिसुद्धं आवेणिकअत्तभावं। अद्वयभाणिन्ति परिच्छिन्नवचनत्ता द्विवचनविरहितं। तादिन्ति तादिसं, इट्ठानिट्ठेसु अकम्पनं वा। तथा पटिञ्ञा अस्साति तथापटिञ्ञो, तं। अपरित्तन्ति न खुद्दकं। महन्तन्ति तेधातुं अतिक्कमित्वा महन्तप्पत्तं।
गम्भीरन्ति अञ्ञेसं दुप्पवेसं। अप्पमेय्यन्ति अतुलट्ठेन अप्पमेय्यं। दुप्परियोगाहन्ति परियोगाहितुं दुक्खप्पवेसं। पहूतरतनन्ति सद्धादिरतनेहि पहूतरतनं। सागरसमन्ति रतनाकरतो समुद्दसदिसं। छळङ्गुपेक्खाय समन्नागतन्ति ‘‘चक्खुना रूपं दिस्वा नेव सुमनो होति न दुम्मनो’’ति (अ॰ नि॰ ६.१) वुत्तनयेन छळङ्गुपेक्खाय परिपुण्णं। अतुलन्ति तुलविरहितं, तुलयितुं असक्कुणेय्यं। विपुलन्ति अतिमहन्तं। अप्पमेय्यन्ति पमेतुं असक्कुणेय्यं। तं तादिसन्ति तं भगवन्तं तादिगुणसम्पन्नं। पवदतं मग्गवादिनन्ति पवदन्तानं कथेन्तानं उत्तमं कथयन्तं वदन्तं अधिगच्छिन्ति सम्बन्धो। मेरुमिव नगानन्ति पब्बतानं अन्तरे सिनेरुं विय। गरुळमिव दिजानन्ति पक्खिजातानं अन्तरे सुपण्णं विय। सीहमिव मिगानन्ति चतुप्पदानमन्तरे सीहं विय। उदधिमिव अण्णवानन्ति वित्थिण्णअण्णवानं अन्तरे समुद्दं विय अधिगच्छिं। जिनपवरन्ति बुद्धुत्तमं।
१०६.येमे पुब्बेति ये इमे पुब्बे।
१०७.तमोनुदासीनोति तमोनुदो आसीनो। भूरिपञ्ञाणोति ञाणद्धजो। भूरिमेधसोति विपुलपञ्ञो।
निद्देसे पभङ्करोति तेजंकरो। आलोककरोति अनन्धकारकरो। ओभासकरोति ओभासं जोतिं करोतीति ओभासकरो। दीपसदिसं आलोकं करोतीति दीपङ्करो। पदीपसदिसं आलोकं करोतीति पदीपकरो। उज्जोतकरोति पतापकरो। पज्जोतकरोति दिसाविदिसा पतापकरो।
भूरिपञ्ञाणोति पुथुलञाणो। ञाणपञ्ञाणोति ञाणेन पाकटो। पञ्ञाधजोति उस्सितट्ठेन पञ्ञाव धजो अस्साति पञ्ञाधजो, धजो रथस्स पञ्ञाणन्तिआदीसु (जा॰ २.२२.१८४१; चूळनि॰ पारायनानुगीतिगाथानिद्देस १०७) विय। विभूतविहारीति पाकटविहारो।
१०८.सन्दिट्ठिकमकालिकन्ति सामं पस्सितब्बं फलं, न च कालन्तरे पत्तब्बफलं। अनीतिकन्ति किलेसादिईतिविरहितं।
सन्दिट्ठिकन्ति लोकुत्तरधम्मो येन अधिगतो होति, तेन परसद्धाय गन्तब्बतं हित्वा पच्चवेक्खणञाणेन सयं दट्ठब्बोति सन्दिट्ठिको, तं सन्दिट्ठिकं। अत्तनो फलंदानं सन्धाय नास्स कालोति अकालो, अकालोयेव अकालिको। यो एत्थ अरियमग्गधम्मो, सो अत्तनो समनन्तरमेव फलं देतीति अत्थो, तं अकालिकं। एहि पस्स इमं धम्मन्ति एवं पवत्तं एहिपस्सविधिं अरहतीति एहिपस्सिको, तं एहिपस्सिकं। आदित्तं चेलं वा सीसं वा अज्झुपेक्खित्वापि अत्तनो चित्ते उपनयं अरहतीति ओपनेय्यिको, तं ओपनेय्यिकं। सब्बेहिपि उग्घटितञ्ञूआदीहि ‘‘भावितो मे मग्गो, अधिगतं फलं, सच्छिकतो निरोधो’’ति अत्तनि अत्तनि वेदितब्बन्ति पच्चत्तं वेदितब्बं विञ्ञूहि।
१०९.अथ नं बावरी आह ‘‘किं नु तम्हा’’ति द्वे गाथा।
मुहुत्तम्पीति थोकम्पि। खणम्पीति न बहुकम्पि। लयम्पीति मनम्पि। वयम्पीति कोट्ठासम्पि। अद्धम्पीति दिवसम्पि।
१११-११३.ततो पिङ्गियो भगवतो सन्तिका अविप्पवासमेव दीपेन्तो ‘‘नाहं तम्हा’’तिआदिमाह। नाहं यो मे…पे॰… पस्सामि नं मनसा चक्खुनावाति तं बुद्धं मंसचक्खुना विय मनसा पस्सामि। नमस्समानो विवसेमि रत्तिन्ति नमस्समानोव रत्तिं अतिनामेमि।
११४.तेन तेनेव नतोति येन येन दिसाभागेन बुद्धो, तेन तेनेवाहम्पि नतो, तन्निन्नो तप्पोणोति दस्सेति।
११५.दुब्बलथामकस्साति अप्पथामकस्स। अथ वा दुब्बलस्स दुत्थामकस्स च, बलवीरियहीनस्सापीति वुत्तं होति। तेनेव कायो न पलेतीति तेनेव दुब्बलत्थामकत्तेन कायो न गच्छति, येन बुद्धो, न तेन गच्छति। ‘‘न परेती’’तिपि पाठो, सो एवत्थो। तत्थाति बुद्धस्स सन्तिके। सङ्कप्पयन्तायाति सङ्कप्पगमनेन। तेन युत्तोति येन बुद्धो, तेन युत्तो पयुत्तो अनुयुत्तोति दस्सेति।
येन बुद्धोति येन दिसाभागेन बुद्धो उपसङ्कमितब्बो, तेन दिसाभागेन न पलेति। अथ वा भुम्मत्थे करणवचनं। यत्थ बुद्धो तत्थ न पलेति न गच्छति। न वजतीति पुरतो न याति। न गच्छतीति निवत्तति। नातिक्कमतीति न उपसङ्कमति।
११६.पङ्के सयानोति कामकद्दमे सयमानो। दीपा दीपं उपल्लविन्ति सत्थारादितो सत्थारादिं अधिगच्छिं। अथद्दसासिं सम्बुद्धन्ति सोहं एवं दुदिट्ठिं गहेत्वा अन्वाहिण्डन्तो अथ पासाणकचेतिये बुद्धमद्दक्खिं।
तत्थ सेमानोति निसज्जमानो। सयमानोति सेय्यं कप्पयमानो। आवसमानोति वसमानो। परिवसमानोति निच्चं वसमानो।
पल्लविन्ति उग्गमिं। उपल्लविन्ति उत्तरिं , सम्पल्लविन्ति उपसग्गेन पदं वड्ढितं। अद्दसन्ति निद्देसस्स उद्देसपदं। अद्दसन्ति पस्सिं। अद्दक्खिन्ति ओलोकेसिं। अपस्सिन्ति एसिं। पटिविज्झिन्ति विनिविज्झिं।
११७.इमिस्सा गाथाय अवसाने पिङ्गियस्स च बावरिस्स च इन्द्रियपरिपाकं विदित्वा भगवा सावत्थियं ठितोयेव सुवण्णोभासं मुञ्चि। पिङ्गियो बावरिस्स बुद्धगुणे वण्णयन्तो निसिन्नो एव तं ओभासं दिस्वा ‘‘किं इद’’न्ति ओलोकेन्तो भगवन्तं अत्तनो पुरतो ठितं विय दिस्वा बावरिब्राह्मणस्स ‘‘बुद्धो आगतो’’ति आरोचेसि। ब्राह्मणो उट्ठायासना अञ्जलिं पग्गहेत्वा अट्ठासि। भगवापि ओभासं फरित्वा ब्राह्मणस्स अत्तानं दस्सेन्तो उभिन्नम्पि सप्पायं विदित्वा पिङ्गियमेव आलपमानो ‘‘यथा अहू, वक्कली’’ति इमं गाथमभासि।
तस्सत्थो – यथा वक्कलित्थेरो सद्धाधिमुत्तो अहोसि, सद्धाधुरेनेव अरहत्तं पापुणि, यथा च सोळसन्नं एको भद्रावुधो नाम, यथा च आळविगोतमो च। एवमेव त्वम्पि पमुञ्चस्सु सद्धं, ततो सद्धाय अधिमुच्चन्तो ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’तिआदिना (ध॰ प॰ २७७; थेरगा॰ ६७६; पटि॰ म॰ १.३१; कथा॰ ७५३) नयेन विपस्सनं आरभित्वा मच्चुधेय्यस्स पारं निब्बानं गमिस्ससीति अरहत्तनिकूटेन देसनं निट्ठापेसि, देसनापरियोसाने पिङ्गियो अरहत्ते, बावरी अनागामिफले पतिट्ठहि, बावरिब्राह्मणस्स सिस्सा पन पञ्चसता सोतापन्ना अहेसुं।
तत्थ मुञ्चस्सूति मोचस्सु। पमुञ्चस्सूति मोचेहि। अधिमुञ्चस्सूति तत्थ अधिमोक्खं करस्सु। ओकप्पेहीति बहुमानं उप्पादेहीति। सब्बे सङ्खारा अनिच्चाति हुत्वा अभावट्ठेन। सब्बे सङ्खारा दुक्खाति दुक्खमट्ठेन। सब्बे धम्मा अनत्ताति अवसवत्तनट्ठेन।
११८.इदानि पिङ्गियो अत्तनो पसादं निवेदेन्तो ‘‘एस भिय्योतिआदिमाह। तत्थ पटिभानवाति पटिभानप्पटिसम्भिदाय उपेतो।
भिय्यो भिय्योति उपरूपरि।
११९.अधिदेवे अभिञ्ञायाति अधिदेवकरे धम्मे ञत्वा। परोपरन्ति हीनपणीतं, अत्तनो च परस्स च अधिदेवत्तकरं सब्बधम्मजातं अवेदीति वुत्तं होति। कङ्खीनं पटिजानतन्ति कङ्खीनंयेव सतं ‘‘निक्कङ्खम्हा’’ति पटिजानन्तानं।
निद्देसे पारायनिकपञ्हानन्ति पारायनिकब्राह्मणानं पुच्छानं। अवसानं करोतीति अन्तकरो। कोटिं करोतीति परियन्तकरो। सीमं मरियादं करोतीति परिच्छेदकरो। निगमं करोतीति परिवटुमकरो। सभियपञ्हानन्ति न केवलं पारायनिकब्राह्मणानं पञ्हानं एव, अथ खो सभियपरिब्बाजकादीनम्पि पञ्हानं अन्तं करोतीति दस्सेतुं ‘‘सभियपञ्हान’’न्तिआदिमाह।
१२०.असंहीरन्ति रागादीहि असंहारियं। असङ्कुप्पन्ति असङ्कुप्पं अविपरिणामधम्मं। द्वीहिपि पदेहि निब्बानं भणति। अद्धा गमिस्सामीति एकंसेनेव तं अनुपादिसेसनिब्बानधातुं गमिस्सामि। न मेत्थ कङ्खाति नत्थि मे एत्थ निब्बाने कङ्खा। एवं मं धारेहि अधिमुत्तचित्तन्ति पिङ्गियो ‘‘एवमेव त्वम्पि पमुञ्चस्सु सद्ध’’न्ति इमिना भगवतो ओवादेन अत्तनि सद्धं उप्पादेत्वा सद्धाधुरेनेव च विमुञ्चित्वा तं सद्धाधिमुत्तिं पकासेन्तो भगवन्तं आह – ‘‘एवं मं धारेहि अधिमुत्तचित्त’’न्ति। अयञ्हेत्थ अधिप्पायो ‘‘यथा मं त्वं अवच, एवमेव मं अधिमुत्तचित्तं धारेही’’ति।
न संहरियतीति गहेत्वा संहरितुं न सक्का। नियोगवचनन्ति युत्तवचनं। अवत्थापनवचनन्ति सन्निट्ठानवचनं। इमस्मिं पारायनवग्गे यं अन्तरन्तरा न वुत्तं, तं हेट्ठा वुत्तनयेन गहेतब्बं। सेसं सब्बत्थ पाकटमेव।
सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय
पारायनानुगीतिगाथानिद्देसवण्णना निट्ठिता।
पारायनवग्गवण्णना निट्ठिता।