३. आनापानस्सतिकथा
१. गणनवारवण्णना
१५२.इदानि दिट्ठिकथानन्तरं कथिताय आनापानस्सतिकथाय अपुब्बत्थानुवण्णना अनुप्पत्ता। अयञ्हि आनापानस्सतिकथा दिट्ठिकथाय सुविदितदिट्ठादीनवस्स मिच्छादिट्ठिमलविसोधनेन सुविसुद्धचित्तस्स यथाभूतावबोधाय समाधिभावना सुकरा होति, सब्बसमाधिभावनासु च सब्बसब्बञ्ञुबोधिसत्तानं बोधिमूले इमिनाव समाधिना समाहितचित्तानं यथाभूतावबोधतो अयमेव समाधिभावना पधानाति च दिट्ठिकथानन्तरं कथिता। तत्थ सोळसवत्थुकं आनापानस्सतिसमाधिं भावयतो समधिकानि द्वे ञाणसतानि उप्पज्जन्तीति ञाणगणनुद्देसो, अट्ठ परिपन्थे ञाणानीतिआदि ञाणगणननिद्देसो, कतमानि अट्ठ परिपन्थे ञाणानीतिआदि। इमानि एकवीसति विमुत्तिसुखे ञाणानीतिपरियन्तं सब्बञाणानं वित्थारनिद्देसो, अन्ते सोळसवत्थुकं आनापानस्सतिसमाधिं भावयतोतिआदि निगमनन्ति एवं ताव पाळिववत्थानं वेदितब्बं।
तत्थ गणनुद्देसे गणनवारे ताव सोळसवत्थुकन्ति दीघं रस्सं सब्बकायपटिसंवेदी पस्सम्भयं कायसङ्खारन्ति कायानुपस्सनाचतुक्कं, पीतिपटिसंवेदी सुखपटिसंवेदी चित्तसङ्खारपटिसंवेदी पस्सम्भयं चित्तसङ्खारन्ति वेदनानुपस्सनाचतुक्कं, चित्तपटिसंवेदी अभिप्पमोदयं चित्तं समादहं चित्तं विमोचयं चित्तन्ति चित्तानुपस्सनाचतुक्कं, अनिच्चानुपस्सी विरागानुपस्सी निरोधानुपस्सी पटिनिस्सग्गानुपस्सीति धम्मानुपस्सनाचतुक्कन्ति इमेसं चतुन्नं चतुक्कानं वसेन सोळस वत्थूनि पतिट्ठा आरम्मणानि अस्साति सोळसवत्थुको। तं सोळसवत्थुकं। समासवसेन पनेत्थ विभत्तिलोपो कतो। आनन्ति अब्भन्तरं पविसनवातो। अपानन्ति बहिनिक्खमनवातो। केचि पन विपरियायेन वदन्ति। अपानञ्हि अपेतं आनतोति अपानन्ति वुच्चति, निद्देसे (पटि॰ म॰ १.१६०) पन ना-कारस्स दीघत्तमज्झुपेक्खित्वा आपानन्ति। तस्मिं आनापाने सति आनापानस्सति, अस्सासपस्सासपरिग्गाहिकाय सतिया एतं अधिवचनं। आनापानस्सतिया युत्तो समाधि, आनापानस्सतियं वा समाधि आनापानस्सतिसमाधि। भावयतोति निब्बेधभागियं भावेन्तस्स। समधिकानीति सह अधिकेन वत्तन्तीति समधिकानि, सातिरेकानीति अत्थो। म-कारो पनेत्थ पदसन्धिकरो। केचि पन ‘‘संअधिकानी’’ति वदन्ति। एवं सति द्वे ञाणसतानियेव अधिकानीति आपज्जति, तं न युज्जति। इमानि हि वीसतिअधिकानि द्वे ञाणसतानि होन्तीति।
परिपन्थे ञाणानीति परिपन्थं आरम्मणं कत्वा पवत्तञाणानि। तथा उपकारे उपक्किलेसे ञाणानि। वोदाने ञाणानीति वोदायति, तेन चित्तं परिसुद्धं होतीति वोदानं। किं तं? ञाणं। ‘‘वोदानञाणानी’’ति वत्तब्बे ‘‘सुतमये ञाण’’न्तिआदीसु (पटि॰ म॰ मातिका १.१; पटि॰ म॰ १.१) विय ‘‘वोदाने ञाणानी’’ति वुत्तं। सतो सम्पजानो हुत्वा करोतीति सतोकारी, तस्स सतोकारिस्स ञाणानि। निब्बिदाञाणानीति निब्बिदाभूतानि ञाणानि। निब्बिदानुलोमञाणानीति निब्बिदाय अनुकूलानि ञाणानि। निब्बिदानुलोमिञाणानीतिपि पाठो, निब्बिदानुलोमो एतेसं अत्थीति निब्बिदानुलोमीति अत्थो। निब्बिदापटिप्पस्सद्धिञाणानीति निब्बिदाय पटिप्पस्सद्धियं ञाणानि। विमुत्तिसुखे ञाणानीति विमुत्तिसुखेन सम्पयुत्तानि ञाणानि।
कतमानि अट्ठातिआदीहि परिपन्थउपकारानं पटिपक्खविपक्खयुगलत्ता तेसु ञाणानि सहेव निद्दिट्ठानि। कामच्छन्दनेक्खम्मादीनि हेट्ठा वुत्तत्थानि। उपकारन्ति च लिङ्गविपल्लासवसेन नपुंसकवचनं कतं। सब्बेपि अकुसला धम्माति वुत्तावसेसा ये केचि अकुसला धम्मा। तथा सब्बेपि निब्बेधभागिया कुसला धम्मा। ‘‘परिपन्थो उपकार’’न्ति च तं तदेव अपेक्खित्वा एकवचनं कतं। एत्थ च परिपन्थे ञाणानि च उपकारे ञाणानि च पुच्छित्वा तेसं आरम्मणानेव विस्सज्जित्वा तेहेव तानि विस्सज्जितानि होन्तीति तदारम्मणानि ञाणानि निगमेत्वा दस्सेसि। उपक्किलेसे ञाणादीसुपि एसेव नयो।
गणनवारवण्णना निट्ठिता।
२. सोळसञाणनिद्देसवण्णना
१५३.सोळसहिआकारेहीति उभयपक्खवसेन वुत्तेहि सोळसहि ञाणकोट्ठासेहि। उदुचितं चित्तं समुदुचितन्ति उपचारभूमियं चित्तं उद्धं उचितं, सम्मा उद्धं उचितं, उपरूपरि कतपरिचयं सम्मा उपरूपरि कतपरिचयन्ति अत्थो। उदुजितं चित्तं समुदुजितन्तिपि पाठो। उपरिभावाय जितं, उपरिभावकरेहि वा ञाणेहि जितं उदुजितं। समुदुजितन्ति समा उपरिभावाय, उपरिभावकरेहि वा ञाणेहि जितं। समाति चेत्थ विसमभावपटिक्खेपो। इमस्मिं पाठे उ, दु-इति द्वे द्वे उपसग्गा होन्ति। उरूजितं चित्तं सम्मारूजितन्तिपि पाठो। एत्थापि जितत्थोयेव। उरू अरूति इदं पन निपातमत्तमेवाति वदन्ति। वीणोपमट्ठकथाय तज्जितं सुतज्जितन्ति च अत्थो वुत्तो, सो इध न युज्जति। एकत्ते सन्तिट्ठतीति उपचारभूमियं ताव नानारम्मणविक्खेपाभावेन एकत्ते पतिट्ठाति। निय्यानावरणट्ठेन नीवरणाति एत्थ अरतिपि सब्बेपि अकुसला आवरणट्ठेन नीवरणाति वुत्ता। निय्यानावरणट्ठेनाति निय्यानानं आगमनमग्गपिदहनट्ठेन। निय्यानवारणट्ठेनातिपि पाठो, निय्यानानं पटिक्खेपनट्ठेनाति अत्थो। नेक्खम्मं अरियानं निय्यानन्ति मग्गट्ठानं अरियानं निय्यानसङ्खातस्स अरियमग्गस्स हेतुत्ता फलूपचारेन अरियानं निय्यानं। तेन च हेतुभूतेन मग्गक्खणे अरिया निय्यन्ति निगच्छन्ति। केचि पन ‘‘निय्यानन्ति मग्गो’’ति वदन्ति। इध उपचारस्स अधिप्पेतत्ता मग्गक्खणे च आलोकसञ्ञाय सब्बकुसलधम्मानञ्च अभावा तं न युज्जति। निवुतत्ताति पटिच्छन्नत्ता। नप्पजानातीति पुग्गलवसेन वुत्तं।
विसुद्धचित्तस्साति उपचारभूमियंयेव। खणिकसमोधानाति चित्तक्खणे चित्तक्खणे उप्पज्जनतो खणो एतेसं अत्थीति खणिका, उपक्किलेसा, खणिकानं समोधानो समागमो पबन्धो खणिकसमोधानो। तस्मा खणिकसमोधाना, उप्पज्जमाना उपक्किलेसा खणिकप्पबन्धवसेन खणिकपरम्परावसेन उप्पज्जन्ति, न एकचित्तक्खणवसेनाति वुत्तं होति।
सोळसञाणनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
३. उपक्किलेसञाणनिद्देसवण्णना
पठमच्छक्कं
१५४.पठमच्छक्के अस्सासादिमज्झपरियोसानन्ति अब्भन्तरपविसनवातस्स नासिकग्गं वा मुखनिमित्तं वा आदि, हदयं मज्झं, नाभि परियोसानं। तं तस्स आदिमज्झपरियोसानं सतिया अनुगच्छतो योगिस्स ठाननानत्तानुगमनेन चित्तं अज्झत्तं विक्खेपं गच्छति, तं अज्झत्तविक्खेपगतं चित्तं एकत्ते असण्ठहनतो समाधिस्स परिपन्थो। पस्सासादिमज्झपरियोसानन्ति बहिनिक्खमनवातस्स नाभि आदि, हदयं मज्झं, नासिकग्गं वा मुखनिमित्तं वा बहिआकासो वा परियोसानं। योजना पनेत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बा। अस्सासपटिकङ्खना निकन्तितण्हाचरियाति ‘‘नासिकावातायत्तमिदं कम्मट्ठान’’न्ति सल्लक्खेत्वा ओळारिकोळारिकस्स अस्सासस्स पत्थनासङ्खाता निकामना एव तण्हापवत्ति। तण्हापवत्तिया सति एकत्ते असण्ठहनतो समाधिस्स परिपन्थो। पस्सासपटिकङ्खना निकन्तीति पुन अस्सासपुब्बकस्स पस्सासस्स पत्थनासङ्खाता निकन्ति। सेसं वुत्तनयेनेव योजेतब्बं। अस्सासेनाभितुन्नस्साति अतिदीघं अतिरस्सं वा अस्सासं करोन्तस्स अस्सासमूलकस्स कायचित्तकिलमथस्स सब्भावतो तेन अस्सासेन विद्धस्स पीळितस्स। पस्सासपटिलाभे मुच्छनाति अस्सासेन पीळितत्तायेव पस्सासे अस्सादसञ्ञिनो पस्सासं पत्थयतो तस्मिं पस्सासपटिलाभे रज्जना। पस्सासमूलकेपि एसेव नयो।
वुत्तस्सेव अत्थस्स अनुवण्णनत्थं वुत्तेसु गाथाबन्धेसु अनुगच्छनाति अनुगच्छमाना। सतीति अज्झत्तबहिद्धाविक्खेपहेतुभूता सति। विक्खिपति अनेन चित्तन्ति विक्खेपो। को सो? अस्सासो। अज्झत्तं विक्खेपो अज्झत्तविक्खेपो, तस्स आकङ्खना अज्झत्तविक्खेपाकङ्खना, असम्मामनसिकारवसेन अज्झत्तविक्खेपकस्स अस्सासस्स आकङ्खनाति वुत्तं होति। एतेनेव नयेन बहिद्धाविक्खेपपत्थना वेदितब्बा। येहीति येहि उपक्किलेसेहि। विक्खिप्पमानस्साति विक्खिपियमानस्स विक्खेपं आपादियमानस्स। नो च चित्तं विमुच्चतीति चित्तं अस्सासपस्सासारम्मणे च नाधिमुच्चति, पच्चनीकधम्मेहि च न विमुच्चति। चित्तं नो च विमुच्चति परपत्तिया च होन्तीति सम्बन्धो। विमोक्खं अप्पजानन्ताति सो वा अञ्ञो वा आरम्मणाधिमुत्तिविमोक्खञ्च पच्चनीकविमुत्तिविमोक्खञ्च एवं अप्पजानन्ता। परपत्तियाति परपच्चयं परसद्दहनं अरहन्ति, न अत्तपच्चक्खं ञाणन्ति ‘‘परपच्चयिका’’ति वत्तब्बे ‘‘परपत्तिया’’ति वुत्तं। अत्थो पन सोयेव।
दुतियच्छक्कं
१५५.दुतियच्छक्के निमित्तन्ति अस्सासपस्सासानं फुसनट्ठानं। अस्सासपस्सासा हि दीघनासिकस्स नासापुटं घट्टेन्ता पवत्तन्ति, रस्सनासिकस्स उत्तरोट्ठं। यदि हि अयं योगी तं निमित्तमेव आवज्जति, तस्स निमित्तमेव आवज्जमानस्स अस्सासे चित्तं विकम्पति, न पतिट्ठातीति अत्थो। तस्स तस्मिं चित्ते अप्पतिट्ठिते समाधिस्स अभावतो तं विकम्पनं समाधिस्स परिपन्थो। यदि अस्सासमेव आवज्जति, तस्स चित्तं अब्भन्तरपवेसनवसेन विक्खेपं आवहति, निमित्ते न पतिट्ठाति, तस्मा निमित्ते विकम्पति। इमिना नयेन सेसेसुपि योजना कातब्बा। गाथासु विक्खिप्पतेति विक्खिपीयति विक्खेपं आपादीयति।
ततियच्छक्कं
१५६.ततियच्छक्के अतीतानुधावनं चित्तन्ति फुसनट्ठानं अतिक्कमित्वा गतं अस्सासं वा पस्सासं वा अनुगच्छमानं चित्तं। विक्खेपानुपतितन्ति विक्खेपेन अनुगतं, विक्खेपं वा सयं अनुपतितं अनुगतं। अनागतपटिकङ्खनं चित्तन्ति फुसनट्ठानं अप्पत्तं अस्सासं वा पस्सासं वा पटिकङ्खमानं पच्चासीसमानं चित्तं। विकम्पितन्ति तस्मिं अप्पतिट्ठानेनेव विक्खेपेन विकम्पितं। लीनन्ति अतिसिथिलवीरियतादीहि सङ्कुचितं। कोसज्जानुपतितन्ति कुसीतभावानुगतं। अतिपग्गहितन्ति अच्चारद्धवीरियतादीहि अतिउस्साहितं। उद्धच्चानुपतितन्ति विक्खेपानुगतं। अभिनतन्ति अस्सादवत्थूसु भुसं नतं अल्लीनं। अपनतन्ति निरस्सादवत्थूसु पतिहतं, ततो अपगतं वा, अपगतनतं वा, न ततो अपगतन्ति अत्थो। रागानुपतितन्ति एत्थ अस्सासपस्सासनिमित्तं मनसिकरोतो उप्पन्नपीतिसुखे वा पुब्बे हसितलपितकीळितवत्थूसु वा रागो अनुपतति। ब्यापादानुपतितन्ति एत्थ मनसिकारे निरस्सादगतचित्तस्स उप्पन्नदोमनस्सवसेन वा पुब्बे समुदाचिण्णेसु आघातवत्थूसु वा ब्यापादो अनुपतति। गाथासु न समाधियतीति न समाहितं होति। अधिचित्तन्ति चित्तसीसेन निद्दिट्ठो अधिको समाधि।
१५७.एत्तावता तीहि छक्केहि अट्ठारस उपक्किलेसे निद्दिसित्वा इदानि तेसं उपक्किलेसानं समाधिस्स परिपन्थभावसाधनेन आदीनवं दस्सेन्तो पुन अस्सासादिमज्झपरियोसानन्तिआदिमाह। तत्थ कायोपि चित्तम्पि सारद्धा च होन्तीति विक्खेपसमुट्ठानरूपानं वसेन रूपकायोपि, विक्खेपसन्ततिवसेन चित्तम्पि महता खोभेन खुभिता सदरथा च होन्ति। ततो मन्दतरेन इञ्जिता कम्पिता, ततो मन्दतरेन फन्दिता चलिता होन्ति। बलवापि मज्झिमोपि मन्दोपि खोभो होतियेव, न सक्का खोभेन न भवितुन्ति वुत्तं होति। चित्तं विकम्पितत्ताति चित्तस्स विकम्पितत्ता। गाथासु परिपुण्णा अभाविताति यथा परिपुण्णा होति, तथा अभाविता। इञ्जितोति कम्पितो। फन्दितोति मन्दकम्पितो। हेट्ठा नीवरणानं अनन्तरत्ता ‘‘इमेहि च पन नीवरणेही’’ति (पटि॰ म॰ १.१५३) अच्चन्तसमीपनिदस्सनवचनं कतं। इध पन निगमने नीवरणानं सन्तरत्ता तेहि च पन नीवरणेहीति परम्मुखनिदस्सनवचनं कतं।
उपक्किलेसञाणनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
४. वोदानञाणनिद्देसवण्णना
१५८.वोदाने ञाणानीति विसुद्धञाणानि। तं विवज्जयित्वाति यं पुब्बे वुत्तं अतीतानुधावनं चित्तं विक्खेपानुपतितं, तं विवज्जयित्वाति सम्बन्धितब्बं। एकट्ठाने समादहतीति अस्सासपस्सासानं फुसनट्ठाने समं आदहति पतिट्ठापेति। तत्थेव अधिमोचेतीति एकट्ठानेति वुत्ते अस्सासपस्सासानं फुसनट्ठानेयेव सन्निट्ठपेति सन्निट्ठानं करोति। पग्गण्हित्वाति धम्मविचयपीतिसम्बोज्झङ्गभावनाय पग्गहेत्वा। विनिग्गण्हित्वाति पस्सद्धिसमाधिउपेक्खासम्बोज्झङ्गभावनाय विनिग्गण्हित्वा। ‘‘सतिन्द्रियवीरियिन्द्रियेहि पग्गहेत्वा, सतिन्द्रियसमाधिन्द्रियेहि विनिग्गहेत्वा’’तिपि वदन्ति। सम्पजानो हुत्वाति असुभभावनादीहि। पुन सम्पजानो हुत्वाति मेत्ताभावनादीहि। येन रागेन अनुपतितं, येन ब्यापादेन अनुपतितं, तं पजहतीति सम्बन्धो। तं चित्तं ईदिसन्ति सम्पजानन्तो तप्पटिपक्खेन रागं पजहति, ब्यापादं पजहतीति वा अत्थो। परिसुद्धन्ति निरुपक्किलेसं। परियोदातन्ति पभस्सरं। एकत्तगतं होतीति तं तं विसेसं पत्तस्स तं तं एकत्तं गतं होति।
कतमे ते एकत्ताति इध युज्जमानायुज्जमानेपि एकत्ते एकतो कत्वा पुच्छति। दानूपसग्गुपट्ठानेकत्तन्ति दानवत्थुसङ्खातस्स दानस्स उपसग्गो वोसज्जनं दानूपसग्गो, दानवत्थुपरिच्चागचेतना। तस्स उपट्ठानं आरम्मणकरणवसेन उपगन्त्वा ठानं दानूपसग्गुपट्ठानं, तदेव एकत्तं, तेन वा एकत्तं एकग्गभावो दानूपसग्गुपट्ठानेकत्तं। दानवोसग्गुपट्ठानेकत्तन्ति पाठो सुन्दरतरो, सो एवत्थो। एतेन पदुद्धारवसेन चागानुस्सतिसमाधि वुत्तो। पदुद्धारवसेन वुत्तोपि चेस इतरेसं तिण्णम्पि एकत्तानं उपनिस्सयपच्चयो होति, तस्मा इध निद्दिट्ठन्ति वदन्ति। विसाखापि हि महाउपासिका आह – ‘‘इध, भन्ते, दिसासु वस्संवुट्ठा भिक्खू सावत्थिं आगच्छिस्सन्ति भगवन्तं दस्सनाय, ते भगवन्तं उपसङ्कमित्वा पुच्छिस्सन्ति ‘इत्थन्नामो, भन्ते, भिक्खु कालङ्कतो, तस्स का गति, को अभिसम्परायो’ति? तं भगवा ब्याकरिस्सति सोतापत्तिफले वा सकदागामिफले वा अनागामिफले वा अरहत्ते वा। त्याहं उपसङ्कमित्वा पुच्छिस्सामि ‘आगतपुब्बा नु खो, भन्ते, तेन अय्येन सावत्थी’ति? सचे मे वक्खन्ति ‘आगतपुब्बा तेन भिक्खुना सावत्थी’ति। निट्ठमेत्थ गच्छिस्सामि निस्संसयं परिभुत्तं तेन अय्येन वस्सिकसाटिका वा आगन्तुकभत्तं वा गमिकभत्तं वा गिलानभत्तं वा गिलानुपट्ठाकभत्तं वा गिलानभेसज्जं वा धुवयागु वाति। तस्सा मे तदनुस्सरन्तिया पामोज्जं जायिस्सति, पमुदिताय पीति जायिस्सति, पीतिमनाय कायो पस्सम्भिस्सति, पस्सद्धकाया सुखं वेदयिस्सामि, सुखिनिया चित्तं समाधियिस्सति, सा मे भविस्सति इन्द्रियभावना बलभावना बोज्झङ्गभावना’’ति (महाव॰ ३५१)। अथ वा एकत्तेसु पठमं उपचारसमाधिवसेन वुत्तं, दुतियं अप्पनासमाधिवसेन, ततियं विपस्सनावसेन, चतुत्थं मग्गफलवसेनाति वेदितब्बं। समथस्स निमित्तं समथनिमित्तं। वयो भङ्गो एव लक्खणं वयलक्खणं। निरोधो निब्बानं। सेसमेतेसु तीसु वुत्तनयेनेव योजेतब्बं।
चागाधिमुत्तानन्ति दाने अधिमुत्तानं। अधिचित्तन्ति विपस्सनापादकसमाधि। विपस्सकानन्ति भङ्गानुपस्सनतो पट्ठाय तीहि अनुपस्सनाहि सङ्खारे विपस्सन्तानं। अरियपुग्गलानन्ति अट्ठन्नं। दुतियादीनि तीणि एकत्तानि आनापानस्सतिवसेन सेसकम्मट्ठानवसेन च युज्जन्ति। चतूहि ठानेहीति चतूहि कारणेहि। समाधिविपस्सनामग्गफलानं वसेन ‘‘एकत्तगतं चित्तं पटिपदाविसुद्धिपक्खन्दञ्चेव होति उपेक्खानुब्रूहितञ्च ञाणेन च सम्पहंसित’’न्ति उद्देसपदानि। ‘‘पठमस्स झानस्स को आदी’’तिआदीनि तेसं उद्देसपदानं वित्थारेतुकम्यतापुच्छापुब्बङ्गमानि निद्देसपदानि। तत्थ पटिपदाविसुद्धिपक्खन्दन्ति पटिपदा एव नीवरणमलविसोधनतो विसुद्धि, तं पटिपदाविसुद्धिं पक्खन्दं पविट्ठं। उपेक्खानुब्रूहितन्ति तत्रमज्झत्तुपेक्खाय ब्रूहितं वड्ढितं। ञाणेन च सम्पहंसितन्ति परियोदापकेन ञाणेन सम्पहंसितं परियोदापितं विसोधितं। पटिपदाविसुद्धि नाम ससम्भारिको उपचारो, उपेक्खानुब्रूहना नाम अप्पना, सम्पहंसना नाम पच्चवेक्खणाति एवमेके वण्णयन्ति। यस्मा पन ‘‘एकत्तगतं चित्तं पटिपदाविसुद्धिपक्खन्दञ्चेव होती’’तिआदि वुत्तं, तस्मा अन्तोअप्पनायमेव आगमनवसेन पटिपदाविसुद्धि, तत्रमज्झत्तुपेक्खाय किच्चवसेन उपेक्खानुब्रूहना, धम्मानं अनतिवत्तनादिभावसाधनेन परियोदापकस्स ञाणस्स किच्चनिप्फत्तिवसेन सम्पहंसना वेदितब्बा। कथं? यस्मिञ्हि वारे अप्पना उप्पज्जति, तस्मिं यो नीवरणसङ्खातो किलेसगणो तस्स झानस्स परिपन्थो, ततो चित्तं विसुज्झति, विसुद्धत्ता आवरणविरहितं हुत्वा मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति। मज्झिमं समथनिमित्तं नाम समप्पवत्तो अप्पनासमाधियेव। तदनन्तरं पन पुरिमचित्तं एकसन्ततिपरिणामनयेन तथत्तं उपगच्छमानं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति नाम। एवं पटिपन्नत्ता तथत्तुपगमनेन तत्थ पक्खन्दति नाम। एवं ताव पुरिमचित्ते विज्जमानाकारनिप्फादिका पठमस्स झानस्स उप्पादक्खणेयेव आगमनवसेन पटिपदाविसुद्धि वेदितब्बा। एवं विसुद्धस्स पन तस्स पुन विसोधेतब्बाभावतो विसोधने ब्यापारं अकरोन्तो विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खति नाम। समथभावूपगमनेन समथपटिपन्नस्स पुन समादाने ब्यापारं अकरोन्तो समथपटिपन्नं अज्झुपेक्खति नाम। समथपटिपन्नभावतो एव चस्स किलेससंसग्गं पहाय एकत्तेन उपट्ठितस्स पुन एकत्तुपट्ठाने ब्यापारं अकरोन्तो एकत्तुपट्ठानं अज्झुपेक्खति नाम। एवं तत्रमज्झत्तुपेक्खाय किच्चवसेन उपेक्खानुब्रूहना वेदितब्बा।
१५९.एवं सन्तेपि आनापानस्सतिसमाधिभावनावसेन तेसं निप्फत्तिं दस्सेतुकामो तानि ञाणानि अनिगमेत्वाव निमित्तं अस्सासपस्सासातिआदिना नयेन चोदनापुब्बङ्गमं आनापानस्सतिसमाधिभावनाविधिं दस्सेत्वा अन्ते तानि ञाणानि निगमेत्वा दस्सेसि। तत्थ निमित्तं वुत्तमेव। अनारम्मणामेकचित्तस्साति अनारम्मणा एकचित्तस्स। म-कारो पनेत्थ पदसन्धिकरो। अनारम्मणमेकचित्तस्सातिपि पाठो, एकस्स चित्तस्स आरम्मणं न भवन्तीति अत्थो। तयो धम्मेति निमित्तादयो तयो धम्मे। भावनाति आनापानस्सतिसमाधिभावना। कथन्ति पठमं वुत्ताय चोदनागाथाय अनन्तरं वुत्ताय परिहारगाथाय अत्थं कथेतुकम्यतापुच्छा। न चिमेति न च इमे। न चमेतिपि पाठो, सोयेव पदच्छेदो। कथं न च अविदिता होन्ति, कथं न च चित्तं विक्खेपं गच्छतीति एवं कथं सद्दो सेसेहि पञ्चहि योजेतब्बो। पधानञ्च पञ्ञायतीति आनापानस्सतिसमाधिभावनारम्भकं वीरियं सन्दिस्सति। वीरियञ्हि पदहन्ति तेनाति पधानन्ति वुच्चति। पयोगञ्च साधेतीति नीवरणविक्खम्भकं झानञ्च योगी निप्फादेति। झानञ्हि नीवरणविक्खम्भनाय पयुञ्जीयतीति पयोगोति वुत्तं। विसेसमधिगच्छतीति संयोजनप्पहानकरं मग्गञ्च पटिलभति। मग्गो हि समथविपस्सनानं आनिसंसत्ता विसेसोति वुत्तो। विसेसस्स च पमुखभूतत्ता च-कारेन समुच्चयो न कतो।
इदानि तं पुच्छितमत्थं उपमाय साधेन्तो सेय्यथापि रुक्खोतिआदिमाह। तस्सत्थो – यथा नाम ककचेन फालनत्थं वासिया तच्छित्वा रुक्खो फालनकाले निच्चलभावत्थं समे भूमिपदेसे पयोगक्खमं कत्वा ठपितो। ककचेनाति हत्थककचेन। आगतेति रुक्खं फुसित्वा अत्तनो समीपभागं आगते। गतेति रुक्खं फुसित्वा परभागं गते। वा-सद्दो समुच्चयत्थो। न अविदिता होन्तीति रुक्खे ककचदन्तेहि फुट्ठं पुरिसेन पेक्खमानं ठानं अप्पत्वा तेसं आगमनगमनाभावतो सब्बेपि ककचदन्ता विदिताव होन्ति। पधानन्ति रुक्खच्छेदनवीरियं। पयोगन्ति रुक्खच्छेदनकिरियं। ‘‘विसेसमधिगच्छती’’ति वचनं उपमाय नत्थि। उपनिबन्धना निमित्तन्ति उपनिबन्धनाय सतिया निमित्तभूतं कारणभूतं नासिकग्गं वा मुखनिमित्तं वा। उपनिबन्धति एताय आरम्मणे चित्तन्ति उपनिबन्धना नाम सति। नासिकग्गे वाति दीघनासिको नासिकग्गे। मुखनिमित्ते वाति रस्सनासिको उत्तरोट्ठे। उत्तरोट्ठो हि मुखे सतिया निमित्तन्ति मुखनिमित्तन्ति वुत्तो। आगतेति फुट्ठट्ठानतो अब्भन्तरं आगते। गतेति फुट्ठट्ठानतो बहिद्धा गते। न अविदिता होन्तीति फुसनट्ठानं अप्पत्वा अस्सासपस्सासानं आगमनगमनाभावतो सब्बेपि ते विदिता एव होन्ति। कम्मनियं होतीति येन वीरियेन कायोपि चित्तम्पि कम्मनियं भावनाकम्मक्खमं भावनाकम्मयोग्गं होति। इदं वीरियं पधानं नामाति फलेन कारणं वुत्तं होति। उपक्किलेसा पहीयन्तीति विक्खम्भनवसेन नीवरणानि पहीयन्ति। वितक्का वूपसम्मन्तीति नानारम्मणचारिनो अनवट्ठिता वितक्का उपसमं गच्छन्ति। येन झानेन उपक्किलेसा पहीयन्ति, वितक्का वूपसम्मन्ति। अयं पयोगोति पयोगमपेक्खित्वा पुल्लिङ्गनिद्देसो कतो। सञ्ञोजना पहीयन्तीति तंतंमग्गवज्झा सञ्ञोजना समुच्छेदप्पहानेन पहीयन्ति। अनुसया ब्यन्तीहोन्तीति पहीनानं पुन अनुप्पत्तिधम्मकत्ता विगतो उप्पादन्तो वा वयन्तो वा एतेसन्ति ब्यन्ता, पुब्बे अब्यन्ता ब्यन्ता होन्तीति ब्यन्तीहोन्ति, विनस्सन्तीति अत्थो। सञ्ञोजनप्पहानं अनुसयप्पहानेन होति, न अञ्ञथाति दस्सनत्थं अनुसयप्पहानमाह। येन मग्गेन सञ्ञोजना पहीयन्ति अनुसया ब्यन्तीहोन्ति, अयं विसेसोति अत्थो। चतुत्थचतुक्के अरियमग्गस्सापि निद्दिट्ठत्ता इध अरियमग्गो वुत्तो। एकचित्तस्स आरम्मणद्वयाभावस्स अवुत्तेपि सिद्धत्ता तं अविस्सज्जेत्वाव एवं इमे तयो धम्मा एकचित्तस्स आरम्मणा न होन्तीति निगमनं कतं।
१६०.इदानि तं भावनासिद्धिसाधकं योगावचरं थुनन्तो आनापानस्सति यस्साति गाथं वत्वा तस्सा निद्देसमाह। तत्थ आनापानस्सतियो यथा बुद्धेन देसिता, तथा परिपुण्णा सुभाविता अनुपुब्बं परिचिता यस्स अत्थि संविज्जन्ति। सो इमं लोकं पभासेति। किं विय? अब्भा मुत्तोव चन्दिमा यथा अब्भादीहि मुत्तो चन्दिमा इमं ओकासलोकं पभासेति, तथा सो योगावचरो इमं खन्धादिलोकं पभासेतीति गाथाय सम्बन्धो। ‘‘अब्भा मुत्तोव चन्दिमा’’ति च पदस्स निद्देसे महिकादीनम्पि वुत्तत्ता एत्थ आदिसद्दलोपो कतोति वेदितब्बो। गाथानिद्देसे नो पस्सासो नो अस्सासोति सो सोयेव अत्थो पटिसेधेन विसेसेत्वा वुत्तो। उपट्ठानं सतीति असम्मुस्सनताय तमेव अस्सासं उपगन्त्वा ठानं सति नामाति अत्थो। तथा पस्सासं। एत्तावता आनापानेसु सति आनापानस्सतीति अत्थो वुत्तो होति।
इदानि सतिवसेनेव ‘‘यस्सा’’ति वुत्तं पुग्गलं निद्दिसितुकामो यो अस्ससति, तस्सुपट्ठाति। यो पस्ससति, तस्सुपट्ठातीति वुत्तं। यो अस्ससति, तस्स सति अस्सासं उपगन्त्वा तिट्ठति। यो पस्ससति, तस्स सति पस्सासं उपगन्त्वा तिट्ठतीति अत्थो। परिपुण्णाति झानविपस्सनामग्गपरम्पराय अरहत्तमग्गप्पत्तिया परिपुण्णा। तेयेव हि झानविपस्सनामग्गधम्मे सन्धाय परिग्गहट्ठेनातिआदिमाह। ते हि धम्मा इमिना योगिना परिग्गय्हमानत्ता परिग्गहा, तेन परिग्गहट्ठेन परिपुण्णा। तत्थ सब्बेसं चित्तचेतसिकानं अञ्ञमञ्ञपरिवारत्ता परिवारट्ठेन परिपुण्णा। भावनापारिपूरिवसेन परिपूरट्ठेन परिपुण्णा। चतस्सो भावनातिआदीनि सुभाविताति वुत्तपदस्स अत्थवसेन वुत्तानि। चतस्सो भावना हेट्ठा वुत्तायेव। यानीकताति युत्तयानसदिसा कता। वत्थुकताति पतिट्ठट्ठेन वत्थुसदिसा कता। अनुट्ठिताति पच्चुपट्ठिता। परिचिताति समन्ततो चिता उपचिता। सुसमारद्धाति सुट्ठु समारद्धा सुकता। यत्थ यत्थ आकङ्खतीति येसु येसु झानेसु यासु यासु विपस्सनासु सचे इच्छति। तत्थ तत्थाति तेसु तेसु झानेसु तासु तासु विपस्सनासु। वसिप्पत्तोति वसीभावं बहुभावं पत्तो। बलप्पत्तोति समथविपस्सनाबलप्पत्तो। वेसारज्जप्पत्तोति विसारदभावं पटुभावं पत्तो। ते धम्माति समथविपस्सना धम्मा। आवज्जनपटिबद्धाति आवज्जनायत्ता, आवज्जितमत्तेयेव तस्स सन्तानेन, ञाणेन वा सम्पयोगं गच्छन्तीति अत्थो। आकङ्खपटिबद्धाति रुचिआयत्ता, रोचितमत्तेयेव वुत्तनयेन सम्पयोगं गच्छन्तीति अत्थो। मनसिकारो पनेत्थ आवज्जनाय चित्तुप्पादो। आकङ्खनाय वेवचनवसेन अत्थविवरणत्थं वुत्तो। तेन वुच्चति यानीकताति एवं कतत्तायेव ते युत्तयानसदिसा कता होन्तीति वुत्तं होति।
यस्मिं यस्मिं वत्थुस्मिन्ति सोळससु वत्थूसु एकेकस्मिं। स्वाधिट्ठितन्ति सुप्पतिट्ठितं। सूपट्ठिताति सुट्ठु उपट्ठिता। सम्पयुत्तचित्तसतीनं सहेव सकसककिच्चकरणतो अनुलोमपटिलोमवसेन योजेत्वा ते द्वे धम्मा दस्सिता। तेन वुच्चति वत्थुकताति एवं भूतत्तायेव कतपतिट्ठा होन्तीति वुत्तं होति। येन येन चित्तं अभिनीहरतीति पुब्बप्पवत्तितो अपनेत्वा यत्थ यत्थ भावनाविसेसे चित्तं उपनेति। तेन तेन सति अनुपरिवत्ततीति तस्मिं तस्मिंयेव भावनाविसेसे सति अनुकूला हुत्वा पुब्बप्पवत्तितो निवत्तित्वा पवत्तति। ‘‘येन, तेना’’ति चेत्थ ‘‘येन भगवा तेनुपसङ्कमी’’तिआदीसु (खु॰ पा॰ ५.१; सु॰ नि॰ मङ्गलसुत्त) विय भुम्मत्थो वेदितब्बो। तेन वुच्चति अनुट्ठिताति एवं करणतोयेव तं तं भावनं अनुगन्त्वा ठिता होन्तीति वुत्तं होति। आनापानस्सतिया सतिपधानत्ता वत्थुकतानुट्ठितपदेसु सतिया सह योजना कताति वेदितब्बा।
१६१.पुन तस्सेव पदस्स अञ्ञम्पि अत्थविकप्पं दस्सेन्तो सुसमन्तिआदिमाह। तत्थ तत्थ जाताति तस्मिं सिखाप्पत्तभावनाविसेसे जाता। अनवज्जाति किलेसानं आरम्मणभावानुपगमनेन किलेसदोसविरहिता। कुसलाति जातिवसेन कुसला। बोधिपक्खियाति बुज्झनट्ठेन बोधीति लद्धनामस्स अरियस्स पक्खे भवत्ता बोधिपक्खिया। पक्खे भवत्ताति हि उपकारभावे ठितत्ता। ते च ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाना, चत्तारो सम्मप्पधाना, चत्तारो इद्धिपादा, पञ्चिन्द्रियानि, पञ्च बलानि, सत्त बोज्झङ्गा, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो’’ति (म॰ नि॰ ३.३५; चूळनि॰ मेत्तगूमाणवपुच्छानिद्देस २२; मि॰ प॰ ५.४.१) सत्ततिंस धम्मा। इदं समन्ति इदं मग्गक्खणे धम्मजातं समुच्छेदवसेन किलेसे समेति विनासेतीति समं नाम। निरोधोनिब्बानन्ति दुक्खनिरोधत्ता निरोधो, वानसङ्खाताय तण्हाय अभावा निब्बानं। इदं सुसमन्ति इदं निब्बानं सब्बसङ्खतविसमापगतत्ता सुट्ठु समन्ति सुसमं नाम। ञातन्ति बोधिपक्खियसङ्खातं समं असम्मोहतो ञाणेन ञातं, निब्बानसङ्खातं सुसमं आरम्मणतो ञाणेन ञातं। तदेव द्वयं तेनेव चक्खुना विय दिट्ठं। विदितन्ति तदेव द्वयं सन्ताने उप्पादनेन आरम्मणकरणेन च पटिलद्धं। ञातं विय पञ्ञाय सच्छिकतं फस्सितञ्च। ‘‘असल्लीनं असम्मुट्ठा असारद्धो एकग्ग’’न्ति पुरिमस्स पुरिमस्स पदस्स अत्थप्पकासनं। तत्थ आरद्धन्ति पट्ठपितं। असल्लीनन्ति असङ्कुचितं। उपट्ठिताति उपगन्त्वा ठिता। असम्मुट्ठाति अविनट्ठा। पस्सद्धोति निब्बुतो। असारद्धोति निद्दरथो। समाहितन्ति समं ठपितं। एकग्गन्ति अविक्खित्तं।
‘‘चत्तारो सुसमारद्धा’’तिआदि सकलस्स सुसमारद्धवचनस्स मूलत्थो। ‘‘अत्थि सम’’न्तिआदि पन सुसमवचनस्स, ‘‘ञात’’न्तिआदि आरद्धवचनस्स विकप्पत्था। तत्थायं पदत्थसंसन्दना – ‘‘समा च सुसमा च समसुसमा’’ति वत्तब्बे एकदेससरूपेकसेसं कत्वा ‘‘सुसमा’’ इच्चेव वुत्ता यथा नामञ्च रूपञ्च नामरूपञ्च नामरूपन्ति। ‘‘इदं समं, इदं सुसम’’न्ति पन अनञ्ञापेक्खं कत्वा नपुंसकवचनं कतं। यस्मा पन ञातम्पि दिट्ठन्ति वुच्चति, दिट्ठञ्च आरद्धञ्च अत्थतो एकं। विदितसच्छिकतफस्सितानि पन ञातवेवचनानि, तस्मा ञातन्ति आरद्धत्थोयेव वुत्तो होति।
आरद्धं होति वीरियं असल्लीनन्ति अयं पन आरद्धवचनस्स उजुकत्थोयेव। उपट्ठिता सतीतिआदीनि पन सम्पयुत्तवीरियस्स उपकारकधम्मदस्सनत्थं वुत्तानि, न आरद्धवचनस्स अत्थदस्सनत्थं। पुरिमेन अत्थेन सुट्ठु समारद्धाति सुसमारद्धा च, इमिना अत्थेन सुसमा आरद्धाति सुसमारद्धा च एकसेसे कते ‘‘सुसमारद्धा’’ति वुच्चन्ति। इममत्थं परिग्गहेत्वा ‘‘तेन वुच्चति सुसमारद्धा’’ति वुत्तं।
अनुपुब्बन्ति यथानुक्कमेनाति अत्थो, पुब्बं पुब्बं अनूति वुत्तं होति। दीघं अस्सासवसेनाति दीघन्ति वुत्तअस्सासवसेन। पुरिमा पुरिमाति पुरिमा पुरिमा सति। एतेन पुब्बन्तिपदस्स अत्थो वुत्तो होति। पच्छिमा पच्छिमाति सतियेव। एतेन अनूतिपदस्स अत्थो वुत्तो होति। उभयेन पुब्बञ्च अनु च परिचिताति अत्थो वुत्तो होति। उपरि सोळस वत्थूनि वित्थारेत्वा वचनतो इध सङ्खिपित्वा ‘‘पटिनिस्सग्गानुपस्सी’’ति अन्तिममेव दस्सितं। यस्मा सिखाप्पत्तभावनस्स सब्बापि आनापानस्सतियो पुनप्पुनं यथारुचि पवत्तनतो अनुपरिचितापि होन्ति। तेन वुत्तं – ‘‘अञ्ञमञ्ञं परिचिता चेव होन्ति अनुपरिचिता चा’’ति।
१६२.इदानि ब्यञ्जनतो विभावेन्तो बुद्धोति केनट्ठेन बुद्धोतिआदिमाह। तत्थ यथा लोके अवगन्ता अवगतोति वुच्चति, एवं बुज्झिता सच्चानीति बुद्धो। यथा पण्णसोसा वाता पण्णसुसाति वुच्चन्ति, एवं बोधेता पजायाति बुद्धो। सब्बञ्ञुताय बुद्धोति सब्बधम्मबुज्झनसमत्थाय बुद्धिया बुद्धोति वुत्तं होति। सब्बदस्साविताय बुद्धोति सब्बधम्मानं ञाणचक्खुना दिट्ठत्ता बुद्धोति वुत्तं होति। अनञ्ञनेय्यतायबुद्धोति अञ्ञेन अबोधनीयतो सयमेव बुद्धत्ता बुद्धोति वुत्तं होति। विसविताय बुद्धोति नानागुणविसवनतो पदुममिव विकसनट्ठेन बुद्धोति वुत्तं होति। खीणासवसङ्खातेन बुद्धोतिआदीहि छहि परियायेहि चित्तसङ्कोचकरधम्मप्पहानेन निद्दक्खयविबुद्धो पुरिसो विय सब्बकिलेसनिद्दक्खयविबुद्धत्ता बुद्धोति वुत्तं होति। सङ्खा सङ्खातन्ति अत्थतो एकत्ता सङ्खातेनाति वचनस्स कोट्ठासेनाति अत्थो। तण्हालेपदिट्ठिलेपाभावेन निरुपलेपसङ्खातेन। सवासनानं सब्बकिलेसानं पहीनत्ता एकन्तवचनेन विसेसेत्वा एकन्तवीतरागोतिआदि वुत्तं। एकन्तनिक्किलेसोति रागदोसमोहावसेसेहि सब्बकिलेसेहि निक्किलेसो। एकायनमग्गं गतोति बुद्धोति गमनत्थानं धातूनं बुज्झनत्थत्ता बुज्झनत्थापि धातुयो गमनत्था होन्ति, तस्मा एकायनमग्गं गतत्ता बुद्धोति वुत्तं होति। एकायनमग्गोति चेत्थ –
‘‘मग्गो पन्थो पथो पज्जो, अञ्जसं वटुमायनं।
नावा उत्तरसेतु च, कुल्लो च भिसि सङ्कमो’’ति ॥ (चूळनि॰ पारायनत्थुतिगाथानिद्देस १०१) –
मग्गस्स बहूसु नामेसु अयननामेन वुत्तो। तस्मा एकमग्गभूतो मग्गो, न द्वेधापथभूतोति अत्थो। अथ वा एकेन अयितब्बो मग्गोति एकायनमग्गो। एकेनाति गणसङ्गणिकं पहाय पविवेकेन चित्तेन। अयितब्बोति पटिपज्जितब्बो। अयन्ति वा एतेनाति अयनो, संसारतो निब्बानं गच्छन्तीति अत्थो। एकेसं अयनो एकायनो। एकेति सेट्ठा, सब्बसत्तसेट्ठा च सम्मासम्बुद्धा, तस्मा एकायनमग्गोति सम्मासम्बुद्धानं अयनभूतो मग्गोति वुत्तं होति। अयतीति वा अयनो, गच्छति पवत्ततीति अत्थो। एकस्मिं अयनो मग्गोति एकायनमग्गो, एकस्मिंयेव बुद्धसासने पवत्तमानो मग्गो, न अञ्ञत्थाति वुत्तं होति। अपि च एकं अयतीति एकायनो, पुब्बभागे नानामुखभावनानयप्पवत्तोपि अपरभागे एकं निब्बानमेव गच्छतीति वुत्तं होति, तस्मा एकायनमग्गोति एकनिब्बानगमनमग्गोति अत्थो। एको अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति बुद्धोति न परेहि बुद्धत्ता बुद्धो, किं पन सयमेव अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धत्ता बुद्धोति वुत्तं होति। अबुद्धिविहतत्ता बुद्धिपटिलाभा बुद्धोति बुद्धि बुद्धं बोधोति परियायवचनमेतं। तत्थ यथा नीलरत्तगुणयोगा नीलो पटो रत्तो पटोति वुच्चति, एवं बुद्धगुणयोगा बुद्धोति ञापेतुं वुत्तं।
ततो परं बुद्धोति नेतं नामन्तिआदि ‘‘अत्थमनुगता अयं पञ्ञत्ती’’ति ञापनत्थं वुत्तं। तत्थ मित्ता सहाया। अमच्चा भच्चा। ञाती पितुपक्खिका। सालोहिता मातुपक्खिका। समणा पब्बज्जूपगता। ब्राह्मणा भोवादिनो, समितपापबाहितपापा वा। देवता सक्कादयो ब्रह्मानो च। विमोक्खन्तिकन्ति विमोक्खो अरहत्तमग्गो, विमोक्खस्स अन्तो अरहत्तफलं, तस्मिं विमोक्खन्ते भवं विमोक्खन्तिकं नाम। सब्बञ्ञुभावो हि अरहत्तमग्गेन सिज्झति, अरहत्तफलोदये सिद्धो होति, तस्मा सब्बञ्ञुभावो विमोक्खन्ते भवो होति। तं नेमित्तिकम्पि नामं विमोक्खन्ते भवं नाम होति। तेन वुत्तं – ‘‘विमोक्खन्तिकमेतं बुद्धानं भगवन्तान’’न्ति। बोधिया मूले सह सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पटिलाभाति महाबोधिरुक्खमूले यथावुत्तक्खणे सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पटिलाभेन सह। सच्छिका पञ्ञत्तीति अरहत्तफलसच्छिकिरियाय, सब्बधम्मसच्छिकिरियाय वा जाता पञ्ञत्ति। यदिदं बुद्धोति या अयं बुद्धोति पञ्ञत्ति, अयं ब्यञ्जनतो बुद्धविभावना।
५. सतोकारिञाणनिद्देसवण्णना
१६३.सतोकारिञाणनिद्देसे मातिकायं इध भिक्खूति इमस्मिं सासने भिक्खु। अयञ्हि एत्थ इध-सद्दो सब्बप्पकारआनापानस्सतिसमाधिनिब्बत्तकस्स पुग्गलस्स सन्निस्सयभूतसासनपरिदीपनो, अञ्ञसासनस्स तथाभावपटिसेधनो च। वुत्तञ्हेतं – ‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो…पे॰… सुञ्ञा परप्पवादा समणेभि अञ्ञेही’’ति (म॰ नि॰ १.१३९; अ॰ नि॰ ४.२४१)।
अरञ्ञगतो वा रुक्खमूलगतो वा सुञ्ञागारगतो वाति इदमस्स आनापानस्सतिसमाधि भावनानुरूपसेनासनपरिग्गहपरिदीपनं। इमस्स हि भिक्खुनो दीघरत्तं रूपादीसु आरम्मणेसु अनुविसटं चित्तं आनापानस्सतिसमाधिआरम्मणं अभिरुहितुं न इच्छति, कूटगोणयुत्तरथो विय उप्पथमेव धावति। तस्मा सेय्यथापि नाम गोपो कूटधेनुया सब्बं खीरं पिवित्वा वड्ढितं कूटवच्छं दमेतुकामो धेनुतो अपनेत्वा एकमन्ते महन्तं थम्भं निखणित्वा तत्थ योत्तेन बन्धेय्य, अथस्स सो वच्छो इतो चितो च विप्फन्दित्वा पलायितुं असक्कोन्तो तमेव थम्भं उपनिसीदेय्य वा उपनिपज्जेय्य वा, एवमेव इमिनापि भिक्खुना दीघरत्तं रूपारम्मणादिरसपानवड्ढितं दुट्ठचित्तं दमेतुकामेन रूपादिआरम्मणतो अपनेत्वा अरञ्ञं वा रुक्खमूलं वा सुञ्ञागारं वा पवेसेत्वा तत्थ अस्सासपस्सासथम्भे सतियोत्तेन बन्धितब्बं। एवमस्स तं चित्तं इतो चितो च विप्फन्दित्वापि पुब्बे आचिण्णारम्मणं अलभमानं सतियोत्तं छिन्दित्वा पलायितुं असक्कोन्तं तमेवारम्मणं उपचारप्पनावसेन उपनिसीदति चेव उपनिपज्जति च। तेनाहु पोराणा –
‘‘यथा थम्भे निबन्धेय्य, वच्छं दमं नरो इध।
बन्धेय्येवं सकं चित्तं, सतियारम्मणे दळ्ह’’न्ति॥ (विसुद्धि॰ १.२१७; पारा॰ अट्ठ॰ २.१६५; दी॰ नि॰ अट्ठ॰ २.३७४; म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१०७) –
एवमस्स तं सेनासनं भावनानुरूपं होति। अथ वा यस्मा इदं कम्मट्ठानप्पभेदे मुद्धभूतं सब्बबुद्धपच्चेकबुद्धबुद्धसावकानं विसेसाधिगमदिट्ठधम्मसुखविहारपदट्ठानं आनापानस्सतिकम्मट्ठानं इत्थिपुरिसहत्थिअस्सादिसद्दसमाकुलं गामन्तं अपरिच्चजित्वा न सुकरं भावेतुं सद्दकण्टकत्ता झानस्स। अगामके पन अरञ्ञे सुकरं योगावचरेन इदं कम्मट्ठानं परिग्गहेत्वा आनापानचतुक्कज्झानं निब्बत्तेत्वा तदेव पादकं कत्वा सङ्खारे सम्मसित्वा अग्गफलं अरहत्तं पापुणितुं। तस्मा तस्स अनुरूपं सेनासनं उपदिसन्तो भगवा ‘‘अरञ्ञगतो वा’’तिआदिमाह, तथेव थेरो।
वत्थुविज्जाचरियो विय हि भगवा, सो यथा वत्थुविज्जाचरियो नगरभूमिं पस्सित्वा सुट्ठु उपपरिक्खित्वा ‘‘एत्थ नगरं मापेथा’’ति उपदिसति, सोत्थिना च नगरे निट्ठिते राजकुलतो महासक्कारं लभति, एवमेवं योगावचरस्स अनुरूपं सेनासनं उपपरिक्खित्वा ‘‘एत्थ कम्मट्ठानं अनुयुञ्जितब्ब’’न्ति उपदिसति, ततो तत्थ कम्मट्ठानमनुयुत्तेन योगिना कमेन अरहत्ते पत्ते ‘‘सम्मासम्बुद्धो वत सो भगवा’’ति महन्तं सक्कारं लभति। अयं पन भिक्खु ‘‘दीपिसदिसो’’ति वुच्चति। यथा हि महादीपिराजा अरञ्ञे तिणगहनं वा वनगहनं वा पब्बतगहनं वा निस्साय निलीयित्वा वनमहिंसगोकण्णसूकरादयो मिगे गण्हाति, एवमेवं अयं अरञ्ञादीसु कम्मट्ठानमनुयुञ्जन्तो भिक्खु यथाक्कमेन सोतापत्तिसकदागामिअनागामिअरहत्तमग्गे चेव अरियफलानि च गण्हातीति वेदितब्बो। तेनाहु पोराणा –
१६४.इदानि यथानिक्खित्तं मातिकं पटिपाटिया भाजेत्वा दस्सेतुं इधाति इमिस्सा दिट्ठियातिआदि आरद्धं। तत्थ इमिस्सा दिट्ठियातिआदीहि दसहि पदेहि सिक्खत्तयसङ्खातं सब्बञ्ञुबुद्धसासनमेव कथितं। तञ्हि बुद्धेन भगवता दिट्ठत्ता दिट्ठीति वुच्चति, तस्सेव खमनवसेन खन्ति, रुच्चनवसेन रुचि, गहणवसेन आदायो, सभावट्ठेन धम्मो, सिक्खितब्बट्ठेन विनयो, तदुभयेनपि धम्मविनयो, पवुत्तवसेन पावचनं, सेट्ठचरियट्ठेन ब्रह्मचरियं, अनुसिट्ठिदानवसेन सत्थुसासनन्ति वुच्चति। तस्मा ‘‘इमिस्सा दिट्ठिया’’तिआदीसु इमिस्सा बुद्धदिट्ठिया, इमिस्सा बुद्धखन्तिया, इमिस्सा बुद्धरुचिया, इमस्मिं बुद्धआदाये, इमस्मिं बुद्धधम्मे, इमस्मिं बुद्धविनये, इमस्मिं बुद्धधम्मविनये, इमस्मिं बुद्धपावचने, इमस्मिं बुद्धब्रह्मचरिये, इमस्मिं बुद्धसत्थुसासनेति अत्थो वेदितब्बो। अपिचेतं सिक्खत्तयसङ्खातं सकलं पावचनं भगवता दिट्ठत्ता सम्मादिट्ठिपच्चयत्ता सम्मादिट्ठिपुब्बङ्गमत्ता च दिट्ठि। भगवतो खमनवसेन खन्ति। रुच्चनवसेन रुचि। गहणवसेन आदायो । अत्तनो कारकं अपाये अपतमानं धारेतीति धम्मो। सोव संकिलेसपक्खं विनेतीति विनयो। धम्मो च सो विनयो चाति धम्मविनयो, कुसलधम्मेहि वा अकुसलधम्मानं एस विनयोति धम्मविनयो। तेनेव वुत्तं – ‘‘ये च खो त्वं, गोतमि, धम्मे जानेय्यासि इमे धम्मा विरागाय संवत्तन्ति, नो सरागाय…पे॰… एकंसेन, गोतमि, धारेय्यासि एसो धम्मो एसो विनयो एतं सत्थुसासन’’न्ति (अ॰ नि॰ ८.५३; चूळव॰ ४०६)। धम्मेन वा विनयो, न दण्डादीहीति धम्मविनयो। वुत्तम्पि चेतं –
‘‘दण्डेनेके दमयन्ति, अङ्कुसेहि कसाहि च।
अदण्डेन असत्थेन, नागो दन्तो महेसिना’’ति॥ (म॰ नि॰ २.३५२; चूळव॰ ३४२)।
तथा ‘‘धम्मेन नयमानानं, का उसूया विजानत’’न्ति (महाव॰ ६३)। धम्माय वा विनयो धम्मविनयो। अनवज्जधम्मत्थं हेस विनयो, न भवभोगामिसत्थं। तेनाह भगवा – ‘‘नयिदं, भिक्खवे, ब्रह्मचरियं वुस्सति जनकुहनत्थ’’न्ति (इतिवु॰ ३५; अ॰ नि॰ ४.२५) वित्थारो। पुण्णत्थेरोपि आह – ‘‘अनुपादापरिनिब्बानत्थं खो, आवुसो, भगवति ब्रह्मचरियं वुस्सती’’ति (म॰ नि॰ १.२५९)। विसुद्धं वा नयतीति विनयो, धम्मतो विनयो धम्मविनयो। संसारधम्मतो हि सोकादिधम्मतो वा एस विसुद्धं निब्बानं नयति, धम्मस्स वा विनयो, न तित्थकरानन्ति धम्मविनयो। धम्मभूतो हि भगवा, तस्सेव एस विनयो। यस्मा वा धम्मा एव अभिञ्ञेय्या परिञ्ञेय्या पहातब्बा भावेतब्बा सच्छिकातब्बा च, तस्मा एस धम्मेसु विनयो, न सत्तेसु न जीवेसु चाति धम्मविनयो। सात्थसब्यञ्जनतादीहि अञ्ञेसं वचनतो पधानं वचनन्ति पवचनं, पवचनमेव पावचनं। सब्बचरियाहि विसिट्ठचरियभावेन ब्रह्मचरियं। देवमनुस्सानं सत्थुभूतस्स भगवतो सासनन्ति सत्थुसासनं, सत्थुभूतं वा सासनन्तिपि सत्थुसासनं। ‘‘यो वो, आनन्द, मया धम्मो च विनयो च देसितो पञ्ञत्तो, सो वो ममच्चयेन सत्था’’ति (दी॰ नि॰ २.२१६) हि धम्मविनयोव सत्थाति वुत्तो। एवमेतेसं पदानं अत्थो वेदितब्बो। यस्मा पन इमस्मिंयेव सासने सब्बाकारआनापानस्सतिसमाधिनिब्बत्तको भिक्खु विज्जति, न अञ्ञत्र, तस्मा तत्थ तत्थ ‘‘इमिस्सा’’ति च ‘‘इमस्मि’’न्ति च अयं नियमो कतोति वेदितब्बो। अयं ‘‘इधा’’तिमातिकाय निद्देसस्स अत्थो।
१६५.बात्तिंसाय आकारेहीति तासु तासु अवत्थासु यथाक्कमेन लब्भमानानं अनवसेसपरियादानवसेन वुत्तं। दीघं अस्सासवसेनाति मातिकाय ‘‘दीघ’’न्तिवुत्तअस्सासवसेन। एवं सेसेसु। एकग्गतन्ति एकग्गभावं। अविक्खेपन्ति अविक्खिपनं। एकग्गता एव हि नानारम्मणेसु चित्तस्स अविक्खिपनतो अविक्खेपोति वुच्चति। पजानतोति असम्मोहवसेन पजानन्तस्स, विन्दन्तस्साति वा अत्थो। ‘‘अविक्खेपो मे पटिलद्धो’’ति आरम्मणकरणवसेन पजानन्तस्स वा। ताय सतियाति ताय उपट्ठिताय सतिया। तेन ञाणेनाति तेन अविक्खेपजाननञाणेन। सतो कारी होतीति एत्थ यस्मा ञाणसम्पयुत्ता एव सति सतीति अधिप्पेता, यथाह – ‘‘सतिमा होति परमेन सतिनेपक्केन समन्नागतो’’ति (विभ॰ ४६७)। तस्मा ‘‘सतो’’ति वचनेनेव ञाणम्पि गहितमेव होति।
१६६.अद्धानसङ्खातेति दीघसङ्खाते काले। दीघो हि मग्गो अद्धानोति वुच्चति। अयम्पि कालो दीघत्ता अद्धानो विय अद्धानोति वुत्तो। ‘‘अस्ससती’’ति च ‘‘पस्ससती’’ति च अस्सासञ्च पस्सासञ्च विसुं विसुं वत्वापि भावनाय निरन्तरप्पवत्तिदस्सनत्थं ‘‘अस्ससतिपि पस्ससतिपी’’ति पुन समासेत्वा वुत्तं। छन्दो उप्पज्जतीति भावनाभिवुद्धिया भिय्योभावाय छन्दो जायति। सुखुमतरन्ति पस्सम्भनसब्भावतो वुत्तं। पामोज्जं उप्पज्जतीति भावनापारिपूरिया पीति जायति। अस्सासपस्सासापि चित्तं विवत्ततीति अस्सासपस्सासे निस्साय पटिभागनिमित्ते उप्पज्जन्ते पकतिअस्सासपस्सासतो चित्तं निवत्तति। उपेक्खा सण्ठातीति तस्मिं पटिभागनिमित्ते उपचारप्पनासमाधिपत्तिया पुन समाधाने ब्यापाराभावतो तत्रमज्झत्तुपेक्खा सण्ठाति नाम। नवहाकारेहीति एत्थ भावनारम्भतो पभुति पुरे छन्दुप्पादा ‘‘अस्ससतिपि पस्ससतिपी’’ति वुत्ता तयो आकारा, छन्दुप्पादतो पभुति पुरे पामोज्जुप्पादा तयो, पामोज्जुप्पादतो पभुति तयोति नव आकारा। कायोति चुण्णविचुण्णापि अस्सासपस्सासा समूहट्ठेन कायो। पकतिअस्सासपकतिपस्सासे निस्साय उप्पन्ननिमित्तम्पि अस्सासपस्सासाति नामं लभति। उपट्ठानं सतीति तं आरम्मणं उपेच्च तिट्ठतीति सति उपट्ठानं नाम। अनुपस्सना ञाणन्ति समथवसेन निमित्तकायानुपस्सना, विपस्सनावसेन नामकायरूपकायानुपस्सना ञाणन्ति अत्थो। कायो उपट्ठानन्ति सो कायो उपेच्च तिट्ठति एत्थ सतीति उपट्ठानं नाम। नो सतीति सो कायो सति नाम न होतीति अत्थो। ताय सतियाति इदानि वुत्ताय सतिया। तेन ञाणेनाति इदानेव वुत्तेन ञाणेन। तं कायं अनुपस्सतीति समथविपस्सनावसेन यथावुत्तं कायं अनुगन्त्वा झानसम्पयुत्तञाणेन वा विपस्सनाञाणेन वा पस्सति।
मातिकाय कायादीनं पदानं अभावेपि इमस्स चतुक्कस्स कायानुपस्सनावसेन वुत्तत्ता इदानि वत्तब्बं ‘‘काये कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावना’’ति वचनं सन्धाय कायपदनिद्देसो कतो। काये कायानुपस्सनाति बहुविधे काये तस्स तस्स कायस्स अनुपस्सना। अथ वा काये कायानुपस्सना, न अञ्ञधम्मानुपस्सनाति वुत्तं होति। अनिच्चदुक्खानत्तासुभभूते काये न निच्चसुखत्तसुभानुपस्सना, अथ खो अनिच्चदुक्खानत्तासुभतो कायस्सेव अनुपस्सना। अथ वा काये अहन्ति वा ममन्ति वा इत्थीति वा पुरिसोति वा गहेतब्बस्स कस्सचि अननुपस्सनतो तस्सेव कायमत्तस्स अनुपस्सनाति वुत्तं होति। उपरि वेदनासु वेदनानुपस्सनातिआदीसु तीसुपि एसेव नयो। सतियेव उपट्ठानं सतिपट्ठानं, कायानुपस्सनाय सम्पयुत्तं सतिपट्ठानं कायानुपस्सनासतिपट्ठानं, तस्स भावना कायानुपस्सनासतिपट्ठानभावना।
१६७.तं कायन्ति अनिद्दिट्ठेपि नामरूपकाये कायसद्देन तस्सापि सङ्गहितत्ता निद्दिट्ठं विय कत्वा वुत्तं। अनिच्चानुपस्सनादयो हि नामरूपकाये एव लब्भन्ति, न निमित्तकाये। अनुपस्सना च भावना च वुत्तत्था एव। दीघं अस्सासपस्सासवसेनातिआदि आनापानस्सतिभावनाय आनिसंसं दस्सेतुं वुत्तं। तस्सा हि सतिवेपुल्लताञाणवेपुल्लता च आनिसंसो। तत्थ चित्तस्स एकग्गतं अविक्खेपं पजानतोति पटिलद्धज्झानस्स विपस्सनाकाले चित्तेकग्गतं सन्धाय वुत्तं। विदिता वेदनाति सामञ्ञतो उदयदस्सनेन विदिता वेदना। विदिता उपट्ठहन्तीति खयतो वयतो सुञ्ञतो विदिता उपट्ठहन्ति। विदिता अब्भत्थं गच्छन्तीति सामञ्ञतो वयदस्सनेन विदिता विनासं गच्छन्ति, भिज्जन्तीति अत्थो। सञ्ञावितक्केसुपि एसेव नयो। इमेसु पन तीसु वुत्तेसु सेसा रूपधम्मापि वुत्ता होन्ति। कस्मा पन इमे तयो एव वुत्ताति चे? दुप्परिग्गहत्ता। वेदनासु ताव सुखदुक्खा पाकटा, उपेक्खा पन सुखुमा दुप्परिग्गहा, न सुट्ठु पाकटा। सापि चस्स पाकटा होति, सञ्ञा आकारमत्तग्गाहकत्ता न यथासभावग्गाहिनी । सा च सभावसामञ्ञलक्खणग्गाहकेन विपस्सनाञाणेन सम्पयुत्ता अति विय अपाकटा। सापि चस्स पाकटा होति, वितक्को ञाणपतिरूपकत्ता ञाणतो विसुं कत्वा दुप्परिग्गहो। ञाणपतिरूपको हि वितक्को। यथाह – ‘‘या चावुसो विसाख, सम्मादिट्ठि यो च सम्मासङ्कप्पो, इमे धम्मा पञ्ञाक्खन्धे सङ्गहिता’’ति (म॰ नि॰ १.४६२)। सोपि चस्स वितक्को पाकटो होतीति एवं दुप्परिग्गहेसु वुत्तेसु सेसा वुत्ताव होन्तीति। इमेसं पन पदानं निद्देसे कथं विदिता वेदना उप्पज्जन्तीति पुच्छित्वा तं अविस्सज्जेत्वाव वेदनुप्पादस्स विदितत्तेयेव विस्सज्जिते वेदनाय विदितत्तं विस्सज्जितं होतीति कथं वेदनाय उप्पादो विदितो होतीतिआदिमाह। सेसेसुपि एसेव नयो। अविज्जासमुदया अविज्जानिरोधातिआदयो हेट्ठा वुत्तत्था एव। इमिनाव नयेन सञ्ञावितक्कापि वेदितब्बा। वितक्कवारे पन ‘‘फस्ससमुदया फस्सनिरोधा’’ति अवत्वा फस्सट्ठाने सञ्ञासमुदया सञ्ञानिरोधाति वुत्तं। तं कस्मा इति चे? सञ्ञामूलकत्ता वितक्कस्स। ‘‘सञ्ञानानत्तं पटिच्च उप्पज्जति सङ्कप्पनानत्त’’न्ति (दी॰ नि॰ ३.३५९) हि वुत्तं।
अनिच्चतो मनसिकरोतोतिआदीसु च ‘‘वेदनं अनिच्चतो मनसिकरोतो’’तिआदिना नयेन तस्मिं तस्मिं वारे सो सोयेव धम्मो योजेतब्बो। यस्मा पन विपस्सनासम्पयुत्ता वेदना विपस्सनाकिच्चकरणे असमत्थत्ता विपस्सनाय अनुपकारिका, तस्मायेव च बोधिपक्खियधम्मेसु नागता। विपस्सनासम्पयुत्ताय पन सञ्ञाय किच्चमेव अपरिब्यत्तं, तस्मा सा विपस्सनाय एकन्तमनुपकारिका एव। वितक्कं पन विना विपस्सनाकिच्चमेव नत्थि। वितक्कसहाया हि विपस्सना सककिच्चं करोति। यथाह –
‘‘पञ्ञा अत्तनो धम्मताय अनिच्चं दुक्खमनत्ताति आरम्मणं निच्छेतुं न सक्कोति, वितक्के पन आकोटेत्वा आकोटेत्वा देन्ते सक्कोति। कथं? यथा हि हेरञ्ञिको कहापणं हत्थे ठपेत्वा सब्बभागेसु ओलोकेतुकामो समानोपि न चक्खुतलेनेव परिवत्तेतुं सक्कोति, अङ्गुलिपब्बेहि पन परिवत्तेत्वा परिवत्तेत्वा इतो चितो च ओलोकेतुं सक्कोति, एवमेव न पञ्ञा अत्तनो धम्मताय अनिच्चादिवसेन आरम्मणं निच्छेतुं सक्कोति, अभिनिरोपनलक्खणेन पन आहननपरियाहननरसेन वितक्केन आकोटेन्तेन विय परिवत्तेन्तेन विय च आदायादाय दिन्नमेव निच्छेतुं सक्कोती’’ति (विसुद्धि॰ २.५६८)।
१६८.पुन दीघं अस्सासपस्सासवसेनातिआदि आनापानस्सतिभावनाय सम्पत्तिं भावनाफलञ्च दस्सेतुं वुत्तं। तत्थ समोधानेतीति आरम्मणं ठपेति, आरम्मणं पतिट्ठापेतीति वा अत्थो। समोदहनब्यापाराभावेपि भावनापारिपूरिया एव समोदहति नाम। गोचरन्ति विपस्सनाक्खणे सङ्खारारम्मणं, मग्गक्खणे फलक्खणे च निब्बानारम्मणं। समत्थन्ति सममेव अत्थो, समस्स वा अत्थोति समत्थो। तं समत्थं। सेसेसुपि एसेव नयो। मग्गं समोधानेतीति मग्गफलक्खणेयेव गोचरं निब्बानमेव। अयं पुग्गलोति आनापानस्सतिभावनं अनुयुत्तो योगावचरोव। इमस्मिं आरम्मणेति एत्थ पन ‘‘काये’’तिपदेन सङ्गहिते नामरूपकायसङ्खाते सङ्खतारम्मणे तेनेव कमेन मग्गे निब्बानारम्मणे च। यं तस्सातिआदीहि आरम्मणगोचरसद्दानं एकत्थता वुत्ता। तस्साति तस्स पुग्गलस्स। पजानातीति पुग्गलो पजानना पञ्ञाति पुग्गलो पञ्ञाय पजानातीति वुत्तं होति। आरम्मणस्स उपट्ठानन्ति विपस्सनाक्खणे सङ्खारारम्मणस्स, मग्गफलक्खणे निब्बानारम्मणस्स उपट्ठानं सति। एत्थ च कम्मत्थे सामिवचनं यथा रञ्ञो उपट्ठानन्ति। अविक्खेपोति समाधि। अधिट्ठानन्ति यथावुत्तसङ्खारारम्मणं निब्बानारम्मणञ्च । तञ्हि अधिट्ठाति एत्थ चित्तन्ति अधिट्ठानं। वोदानन्ति ञाणं। तञ्हि वोदायति विसुज्झति तेन चित्तन्ति वोदानं। लीनपक्खिको समाधि अलीनभावप्पत्तिया समभूतत्ता समं, उद्धच्चपक्खिकं ञाणं अनुद्धतभावप्पत्तिया समभूतत्ता समं। तेन विपस्सनामग्गफलक्खणेसु समथविपस्सनानं युगनद्धता वुत्ता होति। सति पन सब्बत्थिकत्ता तदुभयसमताय उपकारिकाति समं, आरम्मणं समताधिट्ठानत्ता समं। अनवज्जट्ठोति विपस्सनाय अनवज्जसभावो। निक्लेसट्ठोति मग्गस्स निक्किलेससभावो। निक्किलेसट्ठोति वा पाठो। वोदानट्ठोति फलस्स परिसुद्धसभावो। परमट्ठोति निब्बानस्स सब्बधम्मुत्तमसभावो। पटिविज्झतीति तं तं सभावं असम्मोहतो पटिविज्झति। एत्थ च ‘‘आरम्मणस्स उपट्ठान’’न्तिआदीहि सम्मा पटिवेधो वुत्तो। एत्थेव च वोदानट्ठपटिवेधस्स वुत्तत्ता तेन एकलक्खणा अनवज्जट्ठनिक्किलेसट्ठपरमट्ठा लक्खणहारवसेन वुत्तायेव होन्ति। यथाह –
‘‘वुत्तम्हि एकधम्मे, ये धम्मा एकलक्खणा केचि।
वुत्ता भवन्ति सब्बे, सो हारो लक्खणो नामा’’ति॥ (नेत्ति॰ ४.५ निद्देसवार)।
अनवज्जट्ठो निक्किलेसट्ठो चेत्थ अविक्खेपसङ्खातस्स समस्स अत्थो पयोजनन्ति समत्थो, वोदानट्ठो विपस्सनामग्गवोदानं सन्धाय सममेव अत्थोति समत्थो, फलवोदानं सन्धाय मग्गवोदानसङ्खातस्स समस्स अत्थोति समत्थो, परमट्ठो पन सममेव अत्थोति वा निब्बानपयोजनत्ता सब्बस्स समस्स अत्थोति वा समत्थो, तं वुत्तप्पकारं समञ्च समत्थञ्च एकदेससरूपेकसेसं कत्वा समत्थञ्च पटिविज्झतीति वुत्तं। इन्द्रियबलबोज्झङ्गधम्मा विपस्सनामग्गफलक्खणेपि लब्भन्ति, मग्गो च तिस्सो च विसुद्धियो मग्गफलक्खणेयेव, विमोक्खो च विज्जा च खये ञाणञ्च मग्गक्खणेयेव, विमुत्ति च अनुप्पादे ञाणञ्च फलक्खणेयेव, सेसा विपस्सनाक्खणेपीति। धम्मवारे इमे धम्मे इमस्मिं आरम्मणे समोधानेतीति निब्बानं ठपेत्वा सेसा यथायोगं वेदितब्बा। इदं पन येभुय्यवसेन वुत्तं। अवुत्तत्था पनेत्थ हेट्ठा वुत्ता एव। एकेकचतुक्कवसेनेत्थ निय्याने दस्सितेपि चतुक्कन्तोगधस्स एकेकस्सापि भागस्स निय्यानस्स उपनिस्सयत्ता एकेकभागवसेन निय्यानं दस्सितं। न हि एकेकं विना निय्यानं होतीति।
१६९.रस्सनिद्देसे इत्तरसङ्खातेति परित्तसङ्खाते काले। सेसमेत्थ वुत्तनयेन वेदितब्बं।
१७०.सब्बकायपटिसंवेदिनिद्देसे अरूपधम्मेसु वेदनाय ओळारिकत्ता सुखग्गहणत्थं पठमं इट्ठानिट्ठारम्मणसंवेदिका वेदना वुत्ता, ततो यं वेदेति, तं सञ्जानातीति एवं वेदनाविसयस्स आकारग्गाहिका सञ्ञा, ततो सञ्ञावसेन अभिसङ्खारिका चेतना, ततो ‘‘फुट्ठो वेदेति, फुट्ठो सञ्जानाति, फुट्ठो चेतेती’’ति (सं॰ नि॰ ४.९३) वचनतो फस्सो, ततो सब्बेसं साधारणलक्खणो मनसिकारो, चेतनादीहि सङ्खारक्खन्धो वुत्तो। एवं तीसु खन्धेसु वुत्तेसु तंनिस्सयो विञ्ञाणक्खन्धो वुत्तोव होति। नामञ्चाति वुत्तप्पकारं नामञ्च। नामकायो चाति इदं पन नामेन निब्बानस्सपि सङ्गहितत्ता लोकुत्तरानञ्च अविपस्सनुपगत्ता तं अपनेतुं वुत्तं। ‘‘कायो’’ति हि वचनेन निब्बानं अपनीतं होति निब्बानस्स रासिविनिमुत्तत्ता। ये च वुच्चन्ति चित्तसङ्खाराति ‘‘सञ्ञा च वेदना च चेतसिका एते धम्मा चित्तपटिबद्धा चित्तसङ्खारा’’ति (पटि॰ म॰ १.१७४; म॰ नि॰ १.४६३) एवं वुच्चमानापि चित्तसङ्खारा इध नामकायेनेव सङ्गहिताति वुत्तं होति। महाभूताति महन्तपातुभावतो महाभूतसामञ्ञतो महापरिहारतो महाविकारतो महन्तभूतत्ता चाति महाभूता। ते पन – पथवी आपो तेजो वायोति चत्तारो। चतुन्नञ्च महाभूतानं उपादायरूपन्ति उपयोगत्थे सामिवचनं, चत्तारो महाभूते उपादाय निस्साय अमुञ्चित्वा पवत्तरूपन्ति अत्थो। तं पन – चक्खु सोतं घानं जिव्हा कायो रूपं सद्दो गन्धो रसो इत्थिन्द्रियं पुरिसिन्द्रियं जीवितिन्द्रियं हदयवत्थु ओजा कायविञ्ञत्ति वचीविञ्ञत्ति आकासधातु रूपस्स लहुता मुदुता कम्मञ्ञत्ता उपचयो सन्तति जरता अनिच्चताति चतुवीसतिविधं। अस्सासो च पस्सासो चाति पाकतिकोयेव। अस्सासपस्सासे निस्साय उप्पन्नं पटिभागनिमित्तम्पि तदेव नामं लभति पथवीकसिणादीनि विय। रूपसरिक्खकत्ता रूपन्ति च नामं लभति ‘‘बहिद्धा रूपानि पस्सती’’तिआदीसु (ध॰ स॰ २०४; दी॰ नि॰ ३.३३८) विय। निमित्तञ्च उपनिबन्धनाति सतिउपनिबन्धनाय निमित्तभूतं अस्सासपस्सासानं फुसनट्ठानं। ये च वुच्चन्ति कायसङ्खाराति ‘‘अस्सासपस्सासा कायिका एते धम्मा कायपटिबद्धा कायसङ्खारा’’ति (पटि॰ म॰ १.१७१; म॰ नि॰ १.४६३) एवं वुच्चमानापि कायसङ्खारा इध रूपकायेनेव सङ्गहिताति वुत्तं होति।
तेकाया पटिविदिता होन्तीति झानक्खणे अस्सासपस्सासनिमित्तकाया विपस्सनाक्खणे अवसेसरूपारूपकाया आरम्मणतो पटिविदिता होन्ति, मग्गक्खणे असम्मोहतो पटिविदिता होन्ति। अस्सासपस्सासवसेन पटिलद्धज्झानस्स योगिस्स उप्पन्नविपस्सनामग्गेपि सन्धाय दीघं अस्सासपस्सासवसेनातिआदि वुत्तं।
आवज्जतो पजानतोतिआदीनि सीलकथायं वुत्तत्थानि। ते वुत्तप्पकारे काये अन्तोकरित्वा ‘‘सब्बकायपटिसंवेदी’’ति वुत्तं।
सब्बकायपटिसंवेदी अस्सासपस्सासानं संवरट्ठेनातिआदीसु ‘‘सब्बकायपटिसंवेदी’’तिवुत्तअस्सासपस्सासतो उप्पन्नज्झानविपस्सनामग्गेसु संवरोयेव संवरट्ठेन सीलविसुद्धि। अविक्खेपोयेव अविक्खेपट्ठेन चित्तविसुद्धि। पञ्ञायेव दस्सनट्ठेन दिट्ठिविसुद्धि। झानविपस्सनासु विरतिअभावेपि पापाभावमत्तमेव संवरो नामाति वेदितब्बं।
१७१.पस्सम्भयन्तिआदीनं निद्देसे कायिकाति रूपकाये भवा। कायपटिबद्धाति कायं पटिबद्धा कायं निस्सिता, काये सति होन्ति, असति न होन्ति, तस्मायेव ते कायेन सङ्खरीयन्तीति कायसङ्खारा। पस्सम्भेन्तोति निब्बापेन्तो सन्निसीदापेन्तो। पस्सम्भनवचनेनेव ओळारिकानं पस्सम्भनं सिद्धं। निरोधेन्तोति ओळारिकानं अनुप्पादनेन निरोधेन्तो। वूपसमेन्तोति ओळारिकेयेव एकसन्ततिपरिणामनयेन सन्तभावं नयन्तो। सिक्खतीति अधिकारवसेन अस्ससिस्सामीति सिक्खतीति सम्बन्धो, तिस्सो सिक्खा सिक्खतीति वा अत्थो।
इदानि ओळारिकपस्सम्भनं दस्सेतुं यथारूपेहीतिआदिमाह। तत्थ यथारूपेहीति यादिसेहि। आनमनाति पच्छतो नमना। विनमनाति उभयपस्सतो नमना। सन्नमनाति सब्बतोपि नमन्तस्स सुट्ठु नमना। पणमनाति पुरतो नमना। इञ्जनाति कम्पना। फन्दनाति ईसकं चलना। पकम्पनाति भुसं कम्पना। यथारूपेहि कायसङ्खारेहि कायस्स आनमना…पे॰… पकम्पना, तथारूपं कायसङ्खारं पस्सम्भयन्ति च, या कायस्स आनमना…पे॰… पकम्पना, तञ्च पस्सम्भयन्ति च सम्बन्धो कातब्बो। कायसङ्खारेसु हि पस्सम्भितेसु कायस्स आनमनादयो च पस्सम्भितायेव होन्तीति। यथारूपेहि कायसङ्खारेहि कायस्स न आनमनादिका होति, तथारूपं सन्तं सुखुमम्पि कायसङ्खारं पस्सम्भयन्ति च, या कायस्स न आनमनादिका, तञ्च सन्तं सुखुमं पस्सम्भयन्ति च सम्बन्धतो वेदितब्बं। सन्तं सुखुमन्ति च भावनपुंसकवचनमेतं। इति किराति एत्थ इति एवमत्थे, किर यदिअत्थे। यदि एवं सुखुमकेपि अस्सासपस्सासे पस्सम्भयं अस्ससिस्सामि पस्ससिस्सामीति सिक्खतीति चोदकेन चोदना आरद्धा होति। अथ वा किराति चोदकवचनत्ता असद्दहनत्थे असहनत्थे परोक्खत्थे च युज्जतियेव, एवं सुखुमानम्पि पस्सम्भनं सिक्खतीति न सद्दहामि न सहामि अपच्चक्खं मेति वुत्तं होति।
एवं सन्तेति एवं सुखुमानं पस्सम्भने सन्ते। वातूपलद्धिया च पभावना न होतीति अस्सासपस्सासवातस्स उपलद्धिया। उपलद्धीति विञ्ञाणं। अस्सासपस्सासवातं उपलब्भमानस्स तदारम्मणस्स भावनाविञ्ञाणस्स पभावना उप्पादना न होति, तस्स आरम्मणस्स भावना न होतीति अत्थो। अस्सासपस्सासानञ्च पभावना न होतीति भावनाय सुखुमकानम्पि अस्सासपस्सासानं निरोधनतो तेसञ्च उप्पादना पवत्तना न होतीति अत्थो। आनापानस्सतिया च पभावना न होतीति अस्सासपस्सासाभावतोयेव तदारम्मणाय भावनाविञ्ञाणसम्पयुत्ताय सतिया च पवत्तना न होति। तस्मायेव तंसम्पयुत्तस्स आनापानस्सतिसमाधिस्स च भावना न होति। न च नं तन्ति एत्थ च नन्ति निपातमत्तं ‘‘भिक्खु च न’’न्तिआदीसु (पारा॰ २७३) विय। तं वुत्तविधिं समापत्तिं पण्डिता न समापज्जन्तिपि ततो न वुट्ठहन्तिपीति सम्बन्धो। चोदनापक्खस्स परिहारवचने इति किराति एवमेव। एत्थ एवकारत्थे किरसद्दो दट्ठब्बो। एवं सन्तेति एवं पस्सम्भने सन्ते एव।
यथा कथं वियाति यथा तं वुत्तविधानं होति, तथा तं कथं वियाति उपमं पुच्छति। इदानि सेय्यथापीति तं उपमं दस्सेति। कंसेति कंसमयभाजने। निमित्तन्ति तेसं सद्दानं आकारं। ‘‘निमित्त’’न्ति च सामिअत्थे उपयोगवचनं, निमित्तस्साति अत्थो। सद्दनिमित्तञ्च सद्दतो अनञ्ञं। सुग्गहितत्ताति सुट्ठु उग्गहितत्ता। सुगहितत्तातिपि पाठो, सुट्ठु गहितत्ताति अत्थो। सुमनसिकतत्ताति सुट्ठु आवज्जितत्ता। सूपधारितत्ताति सुट्ठु चित्ते ठपितत्ता। सुखुमसद्दनिमित्तारम्मणतापीति तदा सुखुमानम्पि सद्दानं निरुद्धत्ता अनुग्गहितसद्दनिमित्तस्स अनारम्मणम्पि सुखुमतरं सद्दनिमित्तं आरम्मणं कत्वा सुखुमतरं सद्दनिमित्तारम्मणम्पि चित्तं पवत्तति, सुखुमतरसद्दनिमित्तारम्मणभावतोपीति वा अत्थो। इमिनाव नयेन अप्पनायम्पि अत्थो वेदितब्बो।
१७२.दुतियचतुक्कस्स पीतिपटिसंवेदिनिद्देसे उप्पज्जति पीति पामोज्जन्ति एत्थ पीतीति मूलपदं। पामोज्जन्ति तस्स अत्थपदं, पमुदितभावोति अत्थो। या पीति पामोज्जन्तिआदीसु या ‘‘पीती’’ति च ‘‘पामोज्ज’’न्ति च एवमादीनि नामानि लभति, सा पीतीति वुत्तं होति। तत्थ पीतीति सभावपदं। पमुदितस्स भावो पामोज्जं। आमोदनाकारो आमोदना। पमोदनाकारो पमोदना। यथा वा भेसज्जानं वा तेलानं वा उण्होदकसीतोदकानं वा एकतोकरणं मोदनाति वुच्चति, एवमयम्पि धम्मानं एकतोकरणेन मोदना, उपसग्गवसेन पन पदं मण्डेत्वा आमोदना पमोदनाति वुत्तं। हासेतीति हासो, पहासेतीति पहासो, हट्ठपहट्ठाकारानमेतं अधिवचनं। वित्तीति वित्तं, धनस्सेतं नामं। अयं पन सोमनस्सपच्चयत्ता वित्तिसरिक्खताय वित्ति। यथा हि धनिनो धनं पटिच्च सोमनस्सं उप्पज्जति, एवं पीतिमतोपि पीतिं पटिच्च सोमनस्सं उप्पज्जति। तस्मा ‘‘वित्ती’’ति वुत्ता। तुट्ठिसभावसण्ठिताय हि पीतिया एतं नामं। पीतिमा पन पुग्गलो कायचित्तानं उग्गतत्ता अब्भुग्गतत्ता ‘‘उदग्गो’’ति वुच्चति, उदग्गस्स भागो ओदग्यं। अत्तनो मनता अत्तमनता। अनभिरद्धस्स हि मनो दुक्खपदट्ठानत्ता न अत्तनो मनो नाम होति, अभिरद्धस्स सुखपदट्ठानत्ता अत्तनो मनो नाम होति, इति अत्तनो मनता अत्तमनता, सकमनता सकमनस्स भावोति अत्थो। सा पन यस्मा न अञ्ञस्स कस्सचि अत्तनो मनता, चित्तस्सेव पनेसो भावो चेतसिको धम्मो, तस्मा अत्तमनता चित्तस्साति वुत्ता। सेसमेत्थ च उपरि च हेट्ठा वुत्तनयेन योजेत्वा वेदितब्बं।
१७३.सुखपटिसंवेदिनिद्देसे द्वे सुखानीति समथविपस्सनाभूमिदस्सनत्थं वुत्तं। कायिकञ्हि सुखं विपस्सनाय भूमि, चेतसिकं सुखं समथस्स च विपस्सनाय च भूमि। कायिकन्ति पसादकायं विना अनुप्पत्तितो काये नियुत्तन्ति कायिकं। चेतसिकन्ति अविप्पयोगवसेन चेतसि नियुत्तन्ति चेतसिकं। तत्थ कायिकपदेन चेतसिकं सुखं पटिक्खिपति, सुखपदेन कायिकं दुक्खं। तथा चेतसिकपदेन कायिकं सुखं पटिक्खिपति, सुखपदेन चेतसिकं दुक्खं। सातन्ति मधुरं सुमधुरं। सुखन्ति सुखमेव, न दुक्खं। कायसम्फस्सजन्ति कायसम्फस्से जातं। सातं सुखंवेदयितन्ति सातं वेदयितं, न असातं वेदयितं। सुखं वेदयितं, न दुक्खं वेदयितं। परतो तीणि पदानि इत्थिलिङ्गवसेन वुत्तानि। साता वेदना, न असाता। सुखा वेदना, न दुक्खाति अयमेव पनेत्थ अत्थो।
चेतसिकसुखनिद्देसो वुत्तपटिपक्खनयेन योजेतब्बो। ते सुखाति लिङ्गविपल्लासो कतो, तानि सुखानीति वुत्तं होति। सेसमेत्थ चतुक्के हेट्ठा पठमचतुक्के वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। चत्तारि सुत्तन्तिकवत्थूनि दुतियचतुक्कवसेन वेदितब्बानीति।
दुतियचतुक्कनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
१७६.ततियचतुक्कनिद्देसे चित्तन्ति मूलपदं। विञ्ञाणन्ति अत्थपदं। यं चित्तन्तिआदि पीतियं वुत्तनयेन योजेतब्बं। तत्थ चित्तन्तिआदीसु चित्तविचित्तताय चित्तं। आरम्मणं मिनमानं जानातीति मनो। मानसन्ति मनोयेव। ‘‘अन्तलिक्खचरो पासो, य्वायं चरति मानसो’’ति (सं॰ नि॰ १.१५१; महाव॰ ३३) हि एत्थ पन सम्पयुत्तकधम्मो मानसोति वुत्तो।
‘‘कथञ्हि भगवा तुय्हं, सावको सासने रतो।
अप्पत्तमानसो सेक्खो, कालं कयिरा जने सुता’’ति॥ (सं॰ नि॰ १.१५९) –
एत्थ अरहत्तं मानसन्ति वुत्तं। इध पन मनोव मानसं। ब्यञ्जनवसेन हेतं पदं वड्ढितं।
हदयन्ति चित्तं। ‘‘चित्तं वा ते खिपिस्सामि, हदयं वा ते फालेस्सामी’’ति (सं॰ नि॰ १.२३७; सु॰ नि॰ आळवकसुत्त) एत्थ उरो हदयन्ति वुत्तं। ‘‘हदया हदयं मञ्ञे अञ्ञाय तच्छती’’ति (म॰ नि॰ १.६३) एत्थ चित्तं। ‘‘वक्कं हदय’’न्ति (दी॰ नि॰ २.३७७; म॰ नि॰ १.११०) एत्थ हदयवत्थु। इध पन चित्तमेव अब्भन्तरट्ठेन ‘‘हदय’’न्ति वुत्तं। तदेव परिसुद्धट्ठेन पण्डरं। भवङ्गं सन्धायेतं वुत्तं। यथाह – ‘‘पभस्सरमिदं, भिक्खवे, चित्तं, तञ्च खो आगन्तुकेहि उपक्किलेसेहि उपक्किलिट्ठ’’न्ति (अ॰ नि॰ १.४९)। ततो निक्खन्तत्ता पन अकुसलम्पि गङ्गाय निक्खन्ता नदी गङ्गा विय, गोधावरितो निक्खन्ता गोधावरी विय च ‘‘पण्डर’’न्त्वेव वुत्तं। यस्मा पन आरम्मणविजाननलक्खणं चित्तं उपक्किलेसेन किलेसो न होति, सभावतो परिसुद्धमेव होति, उपक्किलेसयोगे पन सति उपक्किलिट्ठं नाम होति, तस्मापि ‘‘पण्डर’’न्ति वत्तुं युज्जति।
मनो मनायतनन्ति इध पन मनोगहणं मनस्सेव आयतनभावदीपनत्थं। तेनेतं दीपेति – ‘‘नयिदं देवायतनं विय मनस्स आयतनत्ता मनायतनं, अथ खो मनो एव आयतनं मनायतन’’न्ति।
आयतनट्ठो हेट्ठा वुत्तोयेव। मनते इति मनो, विजानातीति अत्थो। अट्ठकथाचरिया पनाहु – नाळिया मिनमानो विय महातुलाय धारयमानो विय च आरम्मणं जानातीति मनो, तदेव मननलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं, मनोव इन्द्रियं मनिन्द्रियं।
विजानातीति विञ्ञाणं। विञ्ञाणमेव खन्धो विञ्ञाणक्खन्धो। रुळ्हितो खन्धो वुत्तो। रासट्ठेन हि विञ्ञाणक्खन्धस्स एकदेसो एकं विञ्ञाणं। तस्मा यथा रुक्खस्स एकदेसं छिन्दन्तो रुक्खं छिन्दतीति वुच्चति, एवमेव विञ्ञाणक्खन्धस्स एकदेसभूतं एकम्पि विञ्ञाणं रुळ्हितो ‘‘विञ्ञाणक्खन्धो’’ति वुत्तं। यस्मा पन रासट्ठोयेव खन्धट्ठो न होति, कोट्ठासट्ठोपि खन्धट्ठोयेव, तस्मा कोट्ठासट्ठेन विञ्ञाणकोट्ठासोतिपि अत्थो। तज्जा मनोविञ्ञाणधातूति तेसं फस्सादीनं सम्पयुत्तधम्मानं अनुच्छविका मनोविञ्ञाणधातु। इमस्मिञ्हि पदे एकमेव चित्तं मिननट्ठेन मनो, विजाननट्ठेन विञ्ञाणं, सभावट्ठेन, निस्सत्तट्ठेन वा धातूति तीहि नामेहि वुत्तं।
१७८.समाधिनिद्देसे अचलभावेन आरम्मणे तिट्ठतीति ठिति। परतो पदद्वयं उपसग्गवसेन वड्ढितं । अपिच सम्पयुत्तधम्मे आरम्मणम्हि सम्पिण्डेत्वा तिट्ठतीति सण्ठिति। आरम्मणं ओगाहेत्वा अनुपविसित्वा तिट्ठतीति अवट्ठिति। कुसलपक्खस्मिं हि चत्तारो धम्मा आरम्मणं ओगाहन्ति सद्धा सति समाधि पञ्ञाति। तेनेव सद्धा ‘‘ओकप्पना’’ति वुत्ता, सति ‘‘अपिलापनता’’ति, समाधि ‘‘अवट्ठिती’’ति, पञ्ञा ‘‘परियोगाहना’’ति। अकुसलपक्खे पन तयो धम्मा आरम्मणं ओगाहन्ति तण्हा दिट्ठि अविज्जाति। तेनेव ते ‘‘ओघा’’ति वुत्ता। उद्धच्चविचिकिच्छावसेन पवत्तस्स विसाहारस्स पटिपक्खतो अविसाहारो, अविसाहरणन्ति अत्थो। उद्धच्चविचिकिच्छावसेनेव गच्छन्तं चित्तं विक्खिपति नाम, अयं पन तथा न होतीति अविक्खेपो। उद्धच्चविचिकिच्छावसेनेव चित्तं विसाहटं नाम होति, इतो चितो च हरीयति, अयं पन अविसाहटस्स मानसस्स भावोति अविसाहटमानसता।
समथोति तिविधो समथो चित्तसमथो अधिकरणसमथो सब्बसङ्खारसमथोति। तत्थ अट्ठसु समापत्तीसु चित्तेकग्गता चित्तसमथो नाम। तञ्हि आगम्म चित्तचलनं चित्तविप्फन्दनं सम्मति वूपसम्मति, तस्मा सो ‘‘चित्तसमथो’’ति वुच्चति। सम्मुखाविनयादिसत्तविधो अधिकरणसमथो नाम। तञ्हि आगम्म तानि तानि अधिकरणानि सम्मन्ति वूपसम्मन्ति, तस्मा सो ‘‘अधिकरणसमथो’’ति वुच्चति। यस्मा पन सब्बे सङ्खारा निब्बानं आगम्म सम्मन्ति वूपसम्मन्ति, तस्मा तं सब्बसङ्खारसमथोति वुच्चति। इमस्मिं अत्थे चित्तसमथो अधिप्पेतो। समाधिलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति समाधिन्द्रियं। उद्धच्चे न कम्पतीति समाधिबलं। सम्मासमाधीति याथावसमाधि निय्यानिकसमाधि कुसलसमाधि।
१७९.रागतो विमोचयं चित्तन्तिआदीहि दसहि किलेसवत्थूहि विमोचनं वुत्तं। थिनग्गहणेनेव चेत्थ मिद्धग्गहणं, उद्धच्चग्गहणेनेव च कुक्कुच्चग्गहणं कतं होतीति अञ्ञेसु पाठेसु सहचारित्ता किलेसवत्थुतो विमोचनवचनेनेव पठमज्झानादीहि नीवरणादितो विमोचनं, अनिच्चानुपस्सनादीहि निच्चसञ्ञादितो च विमोचनं वुत्तमेव होतीति। कथं तं चित्तं अनुपस्सतीति एत्थ पेय्याले च अनिच्चानुपस्सनादीहि निच्चसञ्ञादीनं पहानं वुत्तमेव। चत्तारि सुत्तन्तिकवत्थूनि ततियचतुक्कवसेन वेदितब्बानीति।
ततियचतुक्कनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
१८०.चतुत्थचतुक्कनिद्देसे ‘‘अनिद्दिट्ठे नपुंसक’’न्ति वचनतो असुकन्ति अनिद्दिट्ठत्ता ‘‘अनिच्चन्ति किं अनिच्च’’न्ति नपुंसकवचनेन पुच्छा कता। उप्पादवयट्ठेनाति उप्पादवयसङ्खातेन अत्थेन, उप्पादवयसभावेनाति अत्थो। एत्थ च पञ्चक्खन्धा सभावलक्खणं, पञ्चन्नं खन्धानं उप्पादवया विकारलक्खणं। एतेन हुत्वा अभावेन अनिच्चाति वुत्तं होति। तेनेव च अट्ठकथायं ‘‘सङ्खतलक्खणवसेन अनिच्चताति तेसंयेव उप्पादवयञ्ञथत्त’’न्ति च वत्वापि ‘‘हुत्वा अभावो वा’’ति वुत्तं। एतेन हुत्वा अभावाकारो अनिच्चलक्खणन्ति वुत्तं होति। ‘‘पञ्चन्नं खन्धानं उदयब्बयं पस्सन्तो इमानि पञ्ञाय लक्खणानी’’ति पेय्यालं कत्वा वुत्तं। धम्माति रूपक्खन्धादयो यथावुत्तधम्मा।
विरागानुपस्सीनिद्देसे रूपे आदीनवं दिस्वाति भङ्गानुपस्सनतो पट्ठाय परतो वुत्तेहि अनिच्चट्ठादीहि रूपक्खन्धे आदीनवं दिस्वा। रूपविरागेति निब्बाने। निब्बानञ्हि आगम्म रूपं विरज्जति अपुनरुप्पत्तिधम्मतं आपज्जनेन निरुज्झति, तस्मा निब्बानं ‘‘रूपविरागो’’ति वुच्चति। छन्दजातो होतीति अनुस्सववसेन उप्पन्नधम्मच्छन्दो होति। सद्धाधिमुत्तोति तस्मिंयेव निब्बाने सद्धाय च अधिमुत्तो निच्छितो। चित्तञ्चस्स स्वाधिट्ठितन्ति अस्स योगिस्स चित्तं खयविरागसङ्खाते रूपभङ्गे आरम्मणवसेन , अच्चन्त विरागसङ्खाते रूपविरागे निब्बाने अनुस्सववसेन सुट्ठु अधिट्ठितं सुट्ठु पतिट्ठितं होतीति सम्बन्धतो वेदितब्बं। रूपे विरागानुपस्सीति रूपस्स खयविरागो रूपे विरागोति पकतिभुम्मवचनेन वुत्तो। रूपस्स अच्चन्तविरागो रूपे विरागोति निमित्तत्थे भुम्मवचनेन वुत्तो। तं दुविधम्पि विरागं आरम्मणतो अज्झासयतो च अनुपस्सनसीलो ‘‘रूपे विरागानुपस्सी’’ति वुत्तो। एस नयो वेदनादीसु। निरोधानुपस्सीपदनिद्देसेपि एसेव नयो।
१८१.कतिहाकारेहीतिआदि पनेत्थ विसेसो – तत्थ अविज्जादीनं पटिच्चसमुप्पादङ्गानं आदीनवनिरोधदस्सनेनेव रूपादीनम्पि आदीनवनिरोधा दस्सिता होन्ति तेसम्पि पटिच्चसमुप्पादङ्गानतिवत्तनतो। इमिना एव च विसेसवचनेन विरागानुपस्सनतो निरोधानुपस्सनाय विसिट्ठभावो वुत्तो होति। तत्थ अनिच्चट्ठेनाति खयट्ठेन, हुत्वा अभावट्ठेन वा। दुक्खट्ठेनाति भयट्ठेन, पटिपीळनट्ठेन वा। अनत्तट्ठेनाति असारकट्ठेन, अवसवत्तनट्ठेन वा। सन्तापट्ठेनाति किलेससन्तापनट्ठेन। विपरिणामट्ठेनाति जराभङ्गवसेन द्विधा परिणामनट्ठेन। निदाननिरोधेनाति मूलपच्चयाभावेन। निरुज्झतीति न भवति। समुदयनिरोधेनाति आसन्नपच्चयाभावेन। मूलपच्चयो हि ब्याधिस्स असप्पायभोजनं विय निदानन्ति वुत्तो, आसन्नपच्चयो ब्याधिस्स वातपित्तसेम्हा विय समुदयोति वुत्तो। निदानञ्हि निच्छयेन ददाति फलमिति निदानं, समुदयो पन सुट्ठु उदेति एतस्मा फलमिति समुदयो। जातिनिरोधेनाति मूलपच्चयस्स उप्पत्तिअभावेन। पभवनिरोधेनाति आसन्नपच्चयस्स उप्पत्तिअभावेन। जातियेव हि पभवति एतस्मा दुक्खन्ति पभवोति वत्तुं युज्जति। हेतुनिरोधेनाति जनकपच्चयाभावेन। पच्चयनिरोधेनाति उपत्थम्भकपच्चयाभावेन। मूलपच्चयोपि हि आसन्नपच्चयो च जनकपच्चयो उपत्थम्भकपच्चयो च होतियेव। एतेहि तिक्खविपस्सनाक्खणे तदङ्गनिरोधो, मग्गक्खणे समुच्छेदनिरोधो वुत्तो होति। ञाणुप्पादेनाति तिक्खविपस्सनाञाणस्स वा मग्गञाणस्स वा उप्पादेन। निरोधुपट्ठानेनाति विपस्सनाक्खणे पच्चक्खतो खयनिरोधस्स अनुस्सववसेन निरोधसङ्खातस्स निब्बानस्स उपट्ठानेन, मग्गक्खणे पच्चक्खतो च निब्बानस्स उपट्ठानेन। एतेहि विसयविसयिनियमोव कतो होति, तदङ्गसमुच्छेदनिरोधो च वुत्तो होति।
१८२.पटिनिस्सग्गानुपस्सीपदनिद्देसे रूपं परिच्चजतीति आदीनवदस्सनेन निरपेक्खताय रूपक्खन्धं परिच्चजति। परिच्चागपटिनिस्सग्गोति परिच्चागट्ठेन पटिनिस्सग्गोति वुत्तं होति। एतेन पटिनिस्सग्गपदस्स परिच्चागट्ठो वुत्तो, तस्मा किलेसानं पजहनन्ति अत्थो। एत्थ च वुट्ठानगामिनी विपस्सना किलेसे तदङ्गवसेन परिच्चजति, मग्गो समुच्छेदवसेन। रूपनिरोधे निब्बाने चित्तं पक्खन्दतीति वुट्ठानगामिनी तंनिन्नताय पक्खन्दति, मग्गो आरम्मणकरणेन। पक्खन्दनपटिनिस्सग्गोति पक्खन्दनट्ठेन पटिनिस्सग्गोति वुत्तं होति। एतेन पटिनिस्सग्गपदस्स पक्खन्दनट्ठो वुत्तो, तस्मा चित्तस्स निब्बाने विस्सज्जनन्ति अत्थो। चत्तारि सुत्तन्तिकवत्थूनि चतुत्थचतुक्कवसेन वेदितब्बानि। इमस्मिं चतुक्के जरामरणे वत्तब्बंहेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। सतिपट्ठानेसु च ‘‘काये कायानुपस्सना, चित्ते चित्तानुपस्सना’’ति कायचित्तानं एकत्तवोहारवसेन एकवचननिद्देसो कतो। ‘‘वेदनासु वेदनानुपस्सना, धम्मेसु धम्मानुपस्सना’’ति वेदनाधम्मानं नानत्तवोहारवसेन बहुवचननिद्देसो कतोति वेदितब्बोति।
चतुत्थचतुक्कनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
निट्ठिता च सतोकारिञाणनिद्देसवण्णना।
६. ञाणरासिछक्कनिद्देसवण्णना
१८३.इदानि छहि रासीहि उद्दिट्ठञाणेसु चतुवीसतिसमाधिञाणनिद्देसे ताव कायानुपस्सनादीनं तिण्णं चतुक्कानं वसेन द्वादसन्नं वत्थूनं एकेकस्मिं अस्सासवसेन एको , पस्सासवसेन एकोति द्वे द्वे समाधीति द्वादससु वत्थूसु चतुवीसति समाधयो होन्ति। झानक्खणे तेहि सम्पयुत्तानि चतुवीसतिसमाधिवसेन ञाणानि।
द्वासत्ततिविपस्सनाञाणनिद्देसे दीघं अस्सासाति ‘‘दीघ’’न्तिवुत्तअस्सासतो। किं वुत्तं होति? दीघं अस्सासहेतु झानं पटिलभित्वा समाहितेन चित्तेन विपस्सनाक्खणे अनिच्चतो अनुपस्सनट्ठेन विपस्सनाति वुत्तं होति। एस नयो उत्तरत्रापि। तेसंयेव द्वादसन्नं वत्थूनं एकेकस्मिं अस्सासवसेन तिस्सो, पस्सासवसेन तिस्सोति छ छ अनुपस्सनाति द्वादससु वत्थूसु द्वासत्तति अनुपस्सना होन्ति। ता एव द्वासत्तति अनुपस्सना द्वासत्ततिविपस्सनावसेन ञाणानि।
निब्बिदाञाणनिद्देसे अनिच्चानुपस्सी अस्ससन्ति अनिच्चानुपस्सी हुत्वा अस्ससन्तो, अनिच्चानुपस्सी हुत्वा वत्तेन्तोति अत्थो। ‘‘अस्सस’’न्ति च इदं वचनं हेतुअत्थे दट्ठब्बं। यथाभूतं जानाति पस्सतीति निब्बिदाञाणन्ति कलापसम्मसनतो पट्ठाय याव भङ्गानुपस्सना पवत्तविपस्सनाञाणेन सङ्खारानं यथासभावं जानाति, चक्खुना दिट्ठमिव च तेनेव ञाणचक्खुना पस्सति। तस्मा निब्बिदाञाणं नामाति अत्थो, सङ्खारेसु निब्बिन्दञाणं नामाति वुत्तं होति। उपरि भयतूपट्ठानादीनं मुञ्चितुकम्यतादीनञ्च ञाणानं विसुं आगतत्ता इध यथावुत्तानेव विपस्सनाञाणानि निब्बिदाञाणानीति वेदितब्बानि।
निब्बिदानुलोमञाणनिद्देसे अनिच्चानुपस्सी अस्ससन्ति अनिच्चानुपस्सिनो अस्ससन्तस्स। सामिअत्थे पच्चत्तवचनं। भयतुपट्ठाने पञ्ञातिवचनेनेव भयतुपट्ठानआदीनवानुपस्सनानिब्बिदानुपस्सनाञाणानि वुत्तानि होन्ति तिण्णं एकलक्खणत्ता। इमानि तीणि ञाणानि अनन्तरा वुत्तानं निब्बिदाञाणानं अनुकूलभावेन अनुलोमतो निब्बिदानुलोमञाणानीति वुत्तानि।
निब्बिदापटिप्पस्सद्धिञाणनिद्देसे अनिच्चानुपस्सी अस्ससन्ति अनन्तरसदिसमेव। पटिसङ्खा सन्तिट्ठना पञ्ञातिवचनेनेव मुञ्चितुकम्यतापटिसङ्खानुपस्सनासङ्खारुपेक्खाञाणानि वुत्तानि होन्ति तिण्णं एकलक्खणत्ता। ‘‘पटिसङ्खा सन्तिट्ठना’’तिवचनेनेव अनुलोमञाणमग्गञाणानिपि गहितानि होन्ति । सङ्खारुपेक्खाञाणअनुलोमञाणानिपि हि निब्बिदाय सिखाप्पत्तत्ता निब्बिदाजननब्यापारप्पहानेन निब्बिदापटिप्पस्सद्धिञाणानि नाम होन्ति। मग्गञाणं पन निब्बिदापटिप्पस्सद्धन्ते उप्पज्जनतो निब्बिदापटिप्पस्सद्धिञाणं नाम होतीति अतिविय युज्जतीति। निब्बिदानुलोमञाणेसु विय आदिभूतं मुञ्चितुकम्यताञाणं अग्गहेत्वा ‘‘पटिसङ्खा सन्तिट्ठना’’ति अन्ते ञाणद्वयग्गहणं मग्गञाणसङ्गहणत्थं। मुञ्चितुकम्यताति हि वुत्ते अनुलोमञाणं सङ्गय्हति, न मग्गञाणं। मग्गञाणञ्हि मुञ्चितुकम्यता नाम न होति, किच्चसिद्धियं सन्तिट्ठनतो पन सन्तिट्ठना नाम होति। अट्ठकथायम्पि च ‘‘फुसनाति अप्पना’’ति वुत्तं। इदञ्च मग्गञाणं निब्बाने अप्पनाति कत्वा सन्तिट्ठना नाम होतीति ‘‘सन्तिट्ठना’’तिवचनेन मग्गञाणम्पि सङ्गय्हति। निब्बिदानुलोमञाणानिपि अत्थतो निब्बिदाञाणानेव होन्तीति तानिपि निब्बिदाञाणेहि सङ्गहेत्वा निब्बिदापटिप्पस्सद्धिञाणानीति निब्बिदागहणमेव कतं, न निब्बिदानुलोमग्गहणं। तीसुपि चेतेसु ञाणट्ठकनिद्देसेसु चतुत्थस्स धम्मानुपस्सनाचतुक्कस्स वसेन वुत्तानं चतुन्नं वत्थूनं एकेकस्मिं अस्सासवसेन एकं, पस्सासवसेन एकन्ति द्वे द्वे ञाणानीति चतूसु वत्थूसु अट्ठ ञाणानि होन्ति।