नयसमुट्ठानवारवण्णना
७९.एवं नानासुत्तवसेन एकसुत्तवसेन च हारविचारं दस्सेत्वा इदानि नयविचारं दस्सेतुं ‘‘तत्थ कतमं नयसमुट्ठान’’न्तिआदि आरद्धं। कस्मा पनेत्थ यथा ‘‘तत्थ कतमो देसनाहारो, अस्सादादीनवताति गाथा। अयं देसनाहारो किं देसयती’’तिआदिना हारनिद्देसो आरद्धो, एवं ‘‘तत्थ कतमो नन्दियावट्टो, तण्हञ्च अविज्जम्पि चाति गाथा, अयं नन्दियावट्टो किं नयती’’तिआदिना अनारभित्वा समुट्ठानमुखेन आरद्धन्ति? वुच्चते – हारनयानं विसयभेदतो। यथा हि हारा ब्यञ्जनमुखेन सुत्तस्स अत्थसंवण्णना, न एवं नया। नया पन नानासुत्ततो निद्धारितेहि तण्हाविज्जादीहि मूलपदेहि चतुसच्चयोजनाय नयतो अनुबुज्झियमानो दुक्खादिअत्थो। सो हि मग्गञाणं नयति सम्पापेतीति नयो। पटिविज्झन्तानं पन उग्घटितञ्ञुआदीनं तिण्णं वेनेय्यानं वसेन मूलपदविभागतो तिधा विभत्ता। एकमेको चेत्थ यतो नेति, यञ्च नेति, तेसं संकिलेसवोदानानं विभागतो द्विसङ्गहो चतुछअट्ठदिसो चाति भिन्नो हारनयानं विसयो। तथा हि वुत्तं – ‘‘हारा ब्यञ्जनविचयो, सुत्तस्स नया तयो च सुत्तत्थो’’ति (नेत्ति॰ सङ्गहवार)। एवं विसिट्ठविसयत्ता हारनयानं हारेहि अञ्ञथा नये निद्दिसन्तो ‘‘तत्थ कतमं नयसमुट्ठान’’न्तिआदिमाह।
तत्थायं वचनत्थो – समुट्ठहन्ति एतेनाति समुट्ठानं। के समुट्ठहन्ति? नया। नयानं समुट्ठानं नयसमुट्ठानं। किं पन तं? तंतंमूलपदेहि चतुसच्चयोजना। सा हि नन्दियावट्टादीनं नयानं उप्पत्तिट्ठानताय समुट्ठानं भूमीति च वुच्चति। तथा च वक्खति – ‘‘अयं वुच्चति नन्दियावट्टस्स नयस्स भूमी’’ति (नेत्ति॰ ८१)। पुब्बा कोटि न पञ्ञायति अविज्जाय च भवतण्हाय चातिआदि नन्दियावट्टस्स नयस्स भूमिदस्सनं। तत्थ पुब्बा कोटि न पञ्ञायतीति असुकस्स नाम बुद्धस्स भगवतो, असुकस्स वा चक्कवत्तिनो काले अविज्जा भवतण्हा च उप्पन्ना। ततो पुब्बे नाहोसीति एवं अविज्जाभवतण्हानं न काचि पुरिमा मरियादा उपलब्भति। कस्मा? अनमतग्गत्ता संसारस्स। वुत्तञ्हेतं – ‘‘अनमतग्गोयं, भिक्खवे, संसारो, पुब्बा कोटि न पञ्ञायती’’ति (सं॰ नि॰ २.१२४; कथा॰ ७५) वित्थारो। तत्थाति अविज्जाभवतण्हासु। यदिपि अविज्जाय संयोजनभावो, तण्हाय च नीवरणभावो पाळियं वुत्तो, तथापि अविज्जाय पटिच्छादितादीनवेहि भवेहि तण्हा संयोजेतीति इमस्स अत्थस्स दस्सनत्थं ‘‘अविज्जानीवरणं तण्हासंयोजन’’न्ति वुत्तं।
अविज्जासंयुत्ताति अविज्जाय मिस्सिता, अविज्जाय वा अभिनिवेसवत्थूसु बद्धा। अविज्जापक्खेन विचरन्तीति अविज्जापक्खेन अविज्जासहायेन द्वादसविधेन विपल्लासेन अभिनिवेसवत्थुभूते आरम्मणे पवत्तन्ति। ते वुच्चन्ति दिट्ठिचरिताति ते अविज्जाभिभूता रूपादीनि निच्चादितो अभिनिविसन्ता दिट्ठिचरिताति वुच्चन्ति, दिट्ठिचरिता नामाति अत्थो। तण्हापक्खेनाति अट्ठसततण्हाविचरितेन। दिट्ठिविचरिते तण्हाविचरिते च पटिपत्तिया विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘दिट्ठिचरिता’’तिआदि वुत्तं। तत्थ अत्तकिलमथानुयोगन्ति अत्तनो कायस्स किलिस्सनपयोगं अत्तपरितापनपटिपत्तिं। कामसुखल्लिकानुयोगन्ति कामसुखस्स अल्लीयनपयोगं कामेसु पातब्यतं।
यदिपि बाहिरका ‘‘दुक्खं तण्हा’’ति च जानन्ति ‘‘इदं दुक्खं, एत्तकं दुक्ख’’न्ति, ‘‘अयं तण्हा, अयं तस्सा विरागो’’ति परिञ्ञेय्यपहातब्बभावेन पन न जानन्ति, इति पवत्तिपवत्तिहेतुमत्तम्पि न जानन्ति। का पन कथा निवत्तिनिवत्तिहेतूसूति आह – ‘‘इतो बहिद्धा नत्थि सच्चववत्थान’’न्तिआदि। तत्थ सच्चप्पकासनाति सच्चदेसना। समथविपस्सनाकोसल्लन्ति समथविपस्सनासु भावनाकोसल्लं, तासु उग्गहपरिपुच्छासवनमनसिकारकोसल्लं वा। विपस्सनाधिट्ठानञ्चेत्थ समथं अधिप्पेतं। उपसमसुखप्पत्तीति किलेसानं वूपसमसुखाधिगमो। विपरीतचेताति मिच्छाभिनिविट्ठचेता। नत्थि सुखेन सुखन्ति यं अनवज्जपच्चयपरिभोगसुखेन कायं चित्तञ्च पटिप्पस्सद्धदरथं कत्वा अरियेहि पत्तब्बं उपसमसुखं, तं पटिक्खिपति। दुक्खेनाति कायखेदनदुक्खेन।
सो लोकं वड्ढयतीति सो कामे पटिसेवेन्तो अत्तभावसङ्खातं लोकं वड्ढेति पीनेति। पुत्तनत्तुपरम्पराय वा संसारस्स अनुपच्छेदनतो सत्तलोकं वड्ढेति। बहुं पुञ्ञं पसवतीति अत्तनो पञ्चहि कामगुणेहि सन्तप्पनेन पुत्तमुखदस्सनेन च बहुं पुञ्ञं उप्पादेति। अभिनिवेसस्स नातिदळ्हताय एवंसञ्ञी। दळ्हताय एवंदिट्ठी दुक्खेन सुखं पत्थयमाना अत्तकिलमथानुयोगमनुयुत्ता कामेसु पुञ्ञसञ्ञी कामसुखल्लिकानुयोगमनुयुत्ता च विहरन्तीति योजेतब्बं।
तदभिञ्ञा सन्ताति तथासञ्ञिनो समाना। रोगमेव वड्ढयन्तीति अत्तभावरोगमेव किलेसरोगमेव वा अपरापरं वड्ढेन्ति। गण्डसल्लेसुपि एसेव नयो। रोगाभितुन्नाति यथावुत्तरोगब्याधिता। गण्डपटिपीळिताति यथावुत्तगण्डबाधिता। सल्लानुविद्धाति यथावुत्तसल्लेन अनुपविट्ठा। उम्मुज्जनिमुज्जानीति उपपज्जनचवनानि। उग्घातनिग्घातन्ति उच्चावचभावं। रोगगण्डसल्लभेसज्जन्ति यथावुत्तरोगादितिकिच्छनं, समथविपस्सनं सन्धाय वदति। तेनेवाह – ‘‘समथविपस्सना रोगनिग्घातकभेसज्ज’’न्ति। तत्थ रोगनिग्घातकन्ति रोगवूपसमनं। ‘‘संकिलेसो दुक्ख’’न्तिआदिना सच्चानि तेसं परिञ्ञेय्यादिभावेन कथेति।
तत्थ संकिलेसो दुक्खन्ति अत्तकिलमथानुयोगकामसुखल्लिकानुयोगसंकिलेसवन्तो, तेहि वा संकिलिस्समानो रूपारूपकायो दुक्खं अरियसच्चं। तदभिसङ्गो तण्हाति तत्थ अभिसङ्गो आसङ्गोति लद्धनामा तण्हा।
८०.इदानि दिट्ठिचरिततण्हाचरितानं सक्कायदिट्ठिदस्सने पवत्तिभेदं दस्सेतुं ‘‘दिट्ठिचरिता’’तिआदि वुत्तं। तत्थ दिट्ठिचरिता रूपं अत्ततो उपगच्छन्तीति दिट्ठिचरिता दिट्ठाभिनिवेसस्स बलवभावतो रूपं ‘‘अत्ता’’ति गण्हन्ति। तेसञ्हि अत्ताभिनिवेसो बलवा, न तथा अत्तनियाभिनिवेसो। एस नयो वेदनन्तिआदीसुपि। तण्हाचरिता रूपवन्तं अत्तानन्ति तण्हाचरिता तण्हाभिनिवेसस्स बलवभावतो रूपं अत्तनो किञ्चनपलिबोधभावे ठपेत्वा अवसेसं वेदनादिं ‘‘अत्ता’’ति गण्हन्ति। अत्तनि वा रूपन्ति अत्ताधारं वा रूपं। रूपस्मिं वाअत्तानन्ति रूपाधारं वा अत्तानं। वेदनावन्तन्तिआदीसुपि एसेव नयो। एतेसञ्हि अत्तनियाभिनिवेसो बलवा, न तथा अत्ताभिनिवेसो। तस्मा यथालद्धं अत्तनियन्ति कप्पेत्वा तदञ्ञं ‘‘अत्ता’’ति गण्हन्ति। अयं वुच्चति वीसतिवत्थुका सक्कायदिट्ठीति अयं पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु एकेकस्मिं चतुन्नं चतुन्नं गाहानं वसेन वीसतिवत्थुका सति विज्जमाने खन्धपञ्चकसङ्खाते काये, सती वा विज्जमाना तत्थ दिट्ठीति सक्कायदिट्ठि।
लोकुत्तरा सम्मादिट्ठीति पठममग्गसम्मादिट्ठि। अन्वायिकाति सम्मादिट्ठिया अनुगामिनो। यदा सम्मादिट्ठि सक्कायदिट्ठिया पजहनवसेन पवत्ता, तदा तस्सा अनुगुणभावेन पवत्तमानकाति अत्थो। के पन तेति? आह ‘‘सम्मासङ्कप्पो’’तिआदि। ‘‘ते तयो खन्धा’’तिआदिना अरियमग्गतो खन्धमुखेन समथविपस्सना निद्धारेति। ‘‘तत्थ सक्कायो’’तिआदि चतुसच्चनिद्धारणं। तं सब्बं सुविञ्ञेय्यमेव।
पुन ‘‘तत्थ ये रूपं अत्ततो उपगच्छन्ती’’तिआदिना सक्कायदस्सनमुखेन उच्छेदादिअन्तद्वयं, मज्झिमञ्च पटिपदं निद्धारेति। तत्थ इमे वुच्चन्ति उच्छेदवादिनोति इमे रूपादिके पञ्चक्खन्धे अत्ततो उपगच्छन्ता रूपादीनं अनिच्चभावतो उच्छिज्जति अत्ता विनस्सति न होति परं मरणाति एवं अभिनिविसनतो ‘‘उच्छेदवादिनो’’ति वुच्चन्ति। इमे वुच्चन्ति सस्सतवादिनोति इमे ‘‘रूपवन्तं वा अत्तान’’न्तिआदिना रूपादिविनिमुत्तो अञ्ञो कोचि अत्ताति उपगच्छन्ता ‘‘सो निच्चो धुवो सस्सतो’’ति अभिनिविसनतो ‘‘सस्सतवादिनो’’ति वुच्चन्ति। ‘‘उच्छेदसस्सतवादा उभो अन्ता, अयं संसारपवत्ती’’तिआदि सच्चनिद्धारणं, तं सुविञ्ञेय्यं।
उच्छेदसस्सतं समासतो वीसतिवत्थुका सक्कायदिट्ठीति अत्ता उच्छिज्जति अत्ता निच्चोति च आदिप्पवत्तनतो उच्छेदसस्सतदस्सनं सङ्खेपतो वीसतिवत्थुका सक्कायदिट्ठि एव होति। सब्बोपि हि अत्तवादो सक्कायदिट्ठिअन्तोगधो एवाति। वित्थारतो द्वासट्ठि दिट्ठिगतानीति उच्छेदसस्सतदस्सनं वित्थारेन ब्रह्मजाले (दी॰ नि॰ १.२८ आदयो) आगतानि द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि। तेसन्ति एवं सङ्खेपवित्थारवन्तानं उच्छेदसस्सतदस्सनानं। पटिपक्खोति पहायकपटिपक्खो। तेचत्तालीसं बोधिपक्खिया धम्माति अनिच्चसञ्ञा दुक्खसञ्ञा अनत्तसञ्ञा पहानसञ्ञा विरागसञ्ञा निरोधसञ्ञा चत्तारो सतिपट्ठाना…पे॰… अरियो अट्ठङ्गिको मग्गोति एते तेचत्तालीसं बोधिपक्खिया धम्मा।
८१.‘‘तत्थदिट्ठिचरितो’’तिआदिना वोदानपक्खं दस्सेति। तत्थ सल्लेखानुसन्ततवुत्तीति अनुपद्दुतसल्लेखवुत्ति। कस्मा? यस्मा सल्लेखे तिब्बगारवो। दिट्ठिचरितो हि तपोजिगुच्छादिना अनुपायेनपि येभुय्येन किलेसानं सल्लेखनाधिप्पायेन चरति, तस्मा सो सासने पब्बजितो धुतधम्मवसेन सल्लेखपटिपदं पूरेति। सिक्खानुसन्ततवुत्तीति अच्छिद्दचतुपारिसुद्धिसीलवुत्ति। दिट्ठिया सविसये पञ्ञासदिसी पवत्तीति सो विसुज्झमानो पञ्ञाधिको होतीति आह – ‘‘दिट्ठिचरितो सम्मत्तनियामं ओक्कमन्तो धम्मानुसारी भवती’’ति। तण्हावसेन मिच्छाविमोक्खो होतीति तण्हाचरितो विसुज्झमानो सद्धाधिकोव होति, तस्मा वुत्तं – ‘‘तण्हाचरितो सम्मत्तनियामं ओक्कमन्तो सद्धानुसारी भवती’’ति। दिट्ठिचरितो सुखाय पटिपदायातिआदि पटिपदानिद्देसो हेट्ठा देसनाहारविभङ्गे (नेत्ति॰ ५ आदयो) आगतो एव, अत्थोपि तत्थ सब्बप्पकारतो वुत्तो एव।
अपुब्बपदेसु पन विवेचियमानोति विमोचियमानो। पटिनिस्सरतीति निय्याति विमुच्चतीति अत्थो। दन्धञ्च धम्मं आजानातीति तण्हाचरितस्स मन्दपञ्ञस्स वसेन वुत्तं। तिक्खपञ्ञो पन खिप्पं धम्मं आजानातीति। ‘‘सत्तापि दुविधा’’तिआदिना इन्द्रियविभागेन पुन पटिपदाविभागं दस्सेति, तं सुविञ्ञेय्यं।
‘‘ये हि केची’’तिआदिना तासं पटिपदानं निय्याने तीसुपि कालेसु एकन्तिकभावं दस्सेति। तत्थ इमाहि एव चतूहि पटिपदाहीति इमाहि एव चतूहि पटिपदाहि, तब्बिनिमुत्ताय अञ्ञाय पटिपदाय अभावतो। चतुक्कमग्गन्ति पटिपदाचतुक्कं, पटिपदा हि मग्गोति। अथ वा चतुक्कमग्गन्ति नन्दियावट्टस्स चतुद्दिसासङ्खातं मग्गं। ता पन चतस्सो दिसा दिसालोचननये आगमिस्सन्ति। किमत्थं पन चतुक्कमग्गं पञ्ञपेन्तीति आह ‘‘अबुधजनसेविताया’’तिआदि। तत्थ अबुधजनसेवितायाति अपण्डितजनसेविताय। बालकन्तायाति बालजनकामिताय। रत्तवासिनियाति रत्तेसु रागाभिभूतेसु वसतीति रत्तवासिनी, तस्सा। नन्दियाति तत्र तत्राभिनन्दनट्ठेन नन्दीसङ्खाताय। अवट्टनत्थन्ति समुच्छिन्दनत्थं। अयं वुच्चति नन्दियावट्टस्स नयस्स भूमीति अयं तण्हाविज्जानं वसेन संकिलेसपक्खे द्वे दिसा समथविपस्सनानं वसेन वोदानपक्खेपि द्वे दिसा चतुसच्चयोजना नन्दियावट्टस्स नयस्स समुट्ठानताय भूमीति।
८२.एवं नन्दियावट्टस्स नयस्स भूमिं निद्दिसित्वा इदानि तस्स दिसाभूतधम्मे निद्दिसन्तेन यस्मा चस्स दिसाभूतधम्मेसु वुत्तेसु दिसालोचननयो वुत्तोयेव होति, तस्मा ‘‘वेय्याकरणेसु हि ये कुसलाकुसला’’ति दिसालोचनलक्खणं एकदेसेन पच्चामसित्वा ‘‘ते दुविधा उपपरिक्खितब्बा’’तिआदि आरद्धं। तत्थ तेति दिसाभूतधम्मा। दुविधाति ‘‘इमे संकिलेसधम्मा, इमे वोदानधम्मा’’ति एवं दुविधेन। उपपरिक्खितब्बाति उपपत्तितो परितो इक्खितब्बा, धम्मयुत्तितो तंतंदिसाभावेन पेक्खितब्बा आलोचितब्बाति अत्थो।
यं पकारं सन्धाय ‘‘दुविधा उपपरिक्खितब्बा’’ति वुत्तं, तं दस्सेति ‘‘लोकवट्टानुसारी च लोकविवट्टानुसारी चा’’ति। तस्सत्थो – लोको एव वट्टं लोकवट्टं। लोकवट्टभावेन अनुसरति पवत्ततीति लोकवट्टानुसारी, संकिलेसधम्मोति अत्थो। लोकस्स, लोकतो वा विवट्टं लोकविवट्टं, निब्बानं। तं अनुसरति अनुलोमनवसेन गच्छतीति लोकविवट्टानुसारी, वोदानधम्मोति अत्थो। तेनेवाह – ‘‘वट्टं नाम संसारो, विवट्टं निब्बान’’न्ति।
तंकथं दट्ठब्बन्ति तं कथं केन पकारेन दट्ठब्बन्ति चे? उपचयेन। यथा कतं कम्मं फलदानसमत्थं होति, तथा कतं उपचितन्ति वुच्चति। एवं उपचितभावे कम्मं नाम होति, विपाकवट्टस्स कारणं होतीति अत्थो। सब्बेपि किलेसा चतूहि विपल्लासेहि निद्दिसितब्बा, दसन्नम्पि किलेसानं विपल्लासहेतुभावतो। ते कत्थ दट्ठब्बाति ते पन विपल्लासा कत्थ पस्सितब्बाति आह – ‘‘दस वत्थुके किलेसपुञ्जे’’ति। दसविधकारणे किलेससमूहेति अत्थो। तत्थ किलेसापि किलेसवत्थु, किलेसानं पच्चयधम्मापि किलेसवत्थु। तेसु कारणभावेन पुरिमसिद्धा किलेसा परतो परेसं किलेसानं पच्चयभावतो किलेसापि किलेसवत्थु। अयोनिसोमनसिकारो, अयोनिसोमनसिकारपरिक्खता च धम्मा किलेसुप्पत्तिहेतुभावतो किलेसप्पच्चयापि किलेसवत्थूति दट्ठब्बं।
चत्तारोआहाराति एत्थ आहारसीसेन तब्बिसया किलेसापि अधिप्पेता। चतस्सो विञ्ञाणट्ठितियोति एत्थापि एसेव नयो। ‘‘पठमे आहारे’’तिआदिना दसवत्थुके किलेसपुञ्जे पुरिमं पुरिमं पच्छिमस्स पच्छिमस्स कारणन्ति दस्सेति। तत्थ पठमे आहारेति विसयभूते पठमे आहारे पठमो विपल्लासो पवत्ततीति अत्थो। सेसाहारेसुपि एसेव नयो। पठमे विपल्लासेति पठमे विपल्लासे अप्पहीने सति पठमं उपादानं पवत्ततीति अत्थो। सेसपदेसुपि एसेव नयो। यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं निद्देसेयेव कथयिस्साम।
८३.इदानि दसवत्थुकं किलेसपुञ्जं तण्हाविज्जावसेन द्वे कोट्ठासे करोन्तो ‘‘यो च कबळीकारो आहारो’’तिआदिमाह। तत्थ कबळीकाराहारं फस्साहारञ्च अपरिजानन्तस्स तण्हाचरितस्स यथाक्कमं कायवेदनासु तिब्बो छन्दरागो होति, इति उपक्किलेसस्स छन्दरागस्स हेतुभावतो यो च कबळीकारो आहारो, यो च फस्सो आहारो, इमे तण्हाचरितस्स पुग्गलस्स उपक्किलेसाति वुत्ता। तथा मनोसञ्चेतनाहारं विञ्ञाणाहारञ्च अपरिजानन्तो दिट्ठिचरितो तेसु अत्तसञ्ञी निच्चसञ्ञी च होतीति वुत्तनयेनेव ते दिट्ठिचरितस्स पुग्गलस्स उपक्किलेसाति वुत्ता। तथा पुरिमका द्वे विपल्लासा पुरिमकानि एव च द्वे द्वेउपादानयोगगन्थासवओघसल्लविञ्ञाणट्ठितिअगतिगमनानि तण्हापधानत्ता तण्हासभावत्ता तण्हाविसयत्ता च तण्हाचरितस्स उपक्किलेसाति वुत्ता। पच्छिमकानि पन तानि दिट्ठिपधानत्ता दिट्ठिसभावत्ता दिट्ठिविसयत्ता च दिट्ठिचरितस्स उपक्किलेसाति वुत्ताति दट्ठब्बा।
८४.कबळीकारे आहारे ‘‘असुभे सुभ’’न्ति विपल्लासोति चतूसु आहारेसु कबळीकारे आहारे चतूसु च विपल्लासेसु ‘‘असुभे सुभ’’न्ति विपल्लासो दट्ठब्बो कबळीकाराहारस्स असुभसभावत्ता असुभसमुट्ठानत्ता च। तथा फस्साहारस्स दुक्खसभावत्ता दुक्खपच्चयत्ता च विसेसतो तत्थ ‘‘दुक्खे सुख’’न्ति विपल्लासो। तथा येभुय्येन सत्ता विञ्ञाणे निच्चसञ्ञिनो, सङ्खारेसु च अत्तसञ्ञिनो, चेतनापधाना च सङ्खाराति वुत्तं – ‘‘विञ्ञाणे आहारे…पे॰… अत्ताति विपल्लासो’’ति। पठमे विपल्लासे ठितो कामे उपादियतीति ‘‘असुभे सुभ’’न्ति विपरियेसग्गाही किलेसकामेन वत्थुकामे दळ्हं गण्हाति । इदं वुच्चति कामुपादानन्ति यं तथा कामानं गहणं, इदं वुच्चति कामुपादानं। ‘‘दुक्खे सुख’’न्ति विपरियेसग्गाही ‘‘सीलब्बतेहि अनागते भवविसुद्धीति तं निब्बुतिसुख’’न्ति दळ्हं गण्हाति। ‘‘अनिच्चे निच्च’’न्ति विपरियेसग्गाही ‘‘सब्बे भवा निच्चा धुवा सस्सता अविपरिणामधम्मा’’ति संसाराभिनन्दिनिं भवदिट्ठिं दळ्हं गण्हाति। ‘‘अनत्तनि अत्ता’’ति विपरियेसग्गाही ‘‘असति अत्तनि कस्सिदं कम्मफलं, तस्मा सो करोति, सो पटिसंवेदेती’’ति अत्तदिट्ठिं दळ्हं गण्हातीति इममत्थं दस्सेति ‘‘दुतिये विपल्लासे ठितो’’तिआदिना।
अयं वुच्चति कामयोगोति येन कामरागसङ्खातेन कामुपादानेन वत्थुकामेहि सह सत्तो संयोजीयति, अयं कामरागो ‘‘कामयोगो’’ति वुच्चति। अयं वुच्चति भवयोगोति यतो सीलब्बतुपादानसङ्खातेन भवुपादानेन भवेन सह सत्तो संयोजीयति, अयं भवरागो ‘‘भवयोगो’’ति वुच्चति। अयं वुच्चति दिट्ठियोगोति याय अहेतुकदिट्ठिआदिसङ्खाताय पापिकाय दिट्ठिया, सक्कायदिट्ठिआदिअवसिट्ठदिट्ठिया च सत्तो दुक्खेन सह संयोजीयति, अयं पापिका दिट्ठि ‘‘दिट्ठियोगो’’ति वुच्चति। अयं वुच्चति अविज्जायोगोति याय अत्तवादुपादानेन सकलवट्टदुक्खेन च सह सत्तो संयोजीयति, अयं अविज्जा ‘‘अविज्जायोगो’’ति वुच्चति।
यस्मा पन कामयोगादयो अभिज्झाकायगन्थादीनं पच्चया होन्ति, तस्मा ‘‘पठमे योगे ठितो अभिज्झाय कायं गन्थती’’तिआदि वुत्तं। तत्थ अभिज्झाय कायं गन्थतीति पराभिज्झायनलक्खणाय अभिज्झाय नामकायं गन्थति घट्टेतीति अत्थो। तथा भवपत्थनाय अप्पहीनत्ता भवदिट्ठिभवरागवसेन आघातवत्थूसु सत्ता चित्तानि पदूसेन्तीति आह – ‘‘दुतिये योगे ठितो ब्यापादेन कायं गन्थती’’ति। तथा दिट्ठिवसेन अविज्जावसेन च सीलब्बतेहि सुज्झति, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञन्ति च अभिनिविसतीति आह – ‘‘ततिये…पे॰… इदंसच्चाभिनिवेसेन कायं गन्थती’’ति।
तस्साति तस्स अभिज्झादीहि समन्नागतस्स पुग्गलस्स। एवं गन्थिताति एवं अभिज्झायनादिवसेन नामकायं गन्थित्वा ठिता। आसवन्तीति आसवभावेन पवत्तन्ति। कुतो च वुच्चति आसवन्तीति कुतो पन हेतुतो ते किलेसा आसवन्तीति आसवहेतुं पुच्छति। यस्मा पन किलेसा कुसलप्पवत्तिं निवारेत्वा चित्तं परियादाय तिट्ठन्ता, मग्गेन असमुच्छिन्ना एव वा आसवानं उप्पत्तिहेतु होन्ति, तस्मा ‘‘अनुसयतो वा परियुट्ठानतो वा’’ति वुत्तं। अभिज्झाकायगन्थेन कामासवोति अभिज्झाकायगन्थेन सिद्धेन कामरागसभावत्ता कामासवो सिद्धो होति। कत्थचिदेव विसये दोमनस्सितो तप्पटिपक्खे विसये तब्बिसयबहुले च भवे पत्थेतीति आह – ‘‘ब्यापादकायगन्थेन भवासवो’’ति। परामासकायगन्थेन दिट्ठासवोति सीलब्बतपरामासकायगन्थेन सिद्धेन तंसभावत्ता अपरापरं वा दिट्ठियो गन्थेन्तस्स दिट्ठासवो सिद्धो होति। इदंसच्चाभिनिवेसकायगन्थेन अविज्जासवोति ‘‘इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति अभिनिविसन्तस्स अयोनिसोमनसिकारतो अनेकेहि अकुसलेहि धम्मेहि सद्धिं अविज्जासवो उप्पज्जति, सब्बेसं वा अकुसलधम्मानं अविज्जापुब्बङ्गमत्ता इदंसच्चाभिनिवेसकायगन्थेन सिद्धेन तस्स हेतुभूतो अविज्जासवो सिद्धो होति।
८५.इदानि आहारादयो नयानं संकिलेसपक्खे दिसाभावेन ववत्थपेतुं ‘‘इमा चतस्सो दिसा’’तिआदि आरद्धं, तं उत्तानमेव। पुन कबळीकारो आहारोतिआदि आहारादीसुयेव यस्स पुग्गलस्स उपक्किलेसा, तं विभजित्वा दस्सेतुं आरद्धं। तत्थ दसन्नं सुत्तानन्ति एकदेसेसु समुदायवोहारेन वुत्तं। समुदायेसु हि पवत्ता समञ्ञा अवयवेसुपि दिस्सति , ‘‘यथा पटो दड्ढो, समुद्दो दिट्ठो’’ति च। एको अत्थोति एकस्स अत्थस्स निप्फादनतो वुत्तं। ब्यञ्जनमेव नानन्ति एत्थ ब्यञ्जनग्गहणेन ब्यञ्जनत्थोपि गहितोति दट्ठब्बं। दसहिपि सुत्तपदेहि सवत्थुका तण्हा वुत्ता। तण्हा च रागचरितं पुग्गलं खिप्पं दूसेतीति आह – ‘‘इमे रागचरितस्स पुग्गलस्स उपक्किलेसा’’ति। यथा च पठमदिसाभावेन वुत्तधम्मा रागचरितस्स उपक्किलेसा, एवं दुतियदिसाभावेन वुत्तधम्मा दोसचरितस्स। ततियचतुत्थदिसाभावेन वुत्तधम्मा यथाक्कमं दिट्ठिचरितस्स मन्दस्स तिक्खस्स च उपक्किलेसा वुत्ता। तेसं उपक्किलेसभावो वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बो।
आहारविपल्लासादयो यदिपि सब्बेहि तीहि विमोक्खमुखेहि पुब्बभागे यथारहं परिञ्ञेय्या पहातब्बा च। यस्स पन दुक्खानुपस्सना पुरिमे आहारद्वये दुक्खाकारेन बहुलं पवत्तति, तस्स वसेन यो च कबळीकारो आहारो, यो च फस्सो आहारो, इमे अप्पणिहितेन विमोक्खमुखेन परिञ्ञं गच्छन्तीति वुत्तं। एस नयो सेसेसु। एवञ्चेतं, न अञ्ञथा। न हि अरियमग्गानं विय पहातब्बेसु विमोक्खमुखानं परिञ्ञेय्यपहातब्बेसु कोचि नियमो सम्भवति। इति सब्बे लोकवट्टानुसारिनो धम्मा निय्यन्ति, ते लोका तीहि विमोक्खमुखेहीति निगमनं। तस्सत्थो – इति एवं वुत्तप्पकारा सब्बे आहारादयो लोकसङ्खातवट्टानुसारिनो धम्मा ते लोकभूता वट्टतो निय्यन्ति अनिच्चानुपस्सनादीहि तीहि विमोक्खमुखेहीति।
८६.एवं संकिलेसपक्खे दिसाभूतधम्मे निद्दिसित्वा इदानि वोदानपक्खे दिसाभूतधम्मे दस्सेतुं ‘‘चतस्सो पटिपदा’’तिआदि वुत्तं। तत्थ दिब्बब्रह्मअरियआनेञ्जविहारोति चत्तारो विहारा। मानप्पहानआलयसमुग्घातअविज्जापहानभवूपसमा चत्तारो अच्छरिया अब्भुता धम्मा। सच्चाधिट्ठानादीनि चत्तारि अधिट्ठानानि। छन्दसमाधिभावनादयो चतस्सो समाधिभावना। इन्द्रियसंवरो तपसङ्खातो पुञ्ञधम्मो बोज्झङ्गभावना सब्बूपधिपटिनिस्सग्गसङ्खातं निब्बानञ्चाति चत्तारो सुखभागिया धम्मा वेदितब्बाति।
पठमा पटिपदातिआदि पटिपदासतिपट्ठानादीनं अभेदसन्दस्सनं। यदि एवं कस्मा विसुं गहणं कतन्ति? दसवत्थुकस्स किलेसपुञ्जस्स पटिपक्खभावदस्सनत्थं पटिपदादिदसकनिद्देसो। तथा हि वक्खति – ‘‘चत्तारो आहारा तेसं पटिपक्खो चतस्सो पटिपदा’’तिआदि (नेत्ति॰ ८७)। किञ्चापि चतूसु सतिपट्ठानेसु ‘‘इदं नाम सतिपट्ठानं इमाय एव पटिपदाय इज्झती’’ति नियमो नत्थि, तथापि पठमाय पटिपदाय पठमं सतिपट्ठानं सम्भवतीति सम्भववसेन एवं वुत्तं – ‘‘पठमा पटिपदा, पठमं सतिपट्ठान’’न्ति। यस्मा पन आहारविपल्लासादीनं विय पटिपदासतिपट्ठानादीनं अत्थतो नानत्तं नत्थि। सतिपट्ठानानियेव हि तथा तथा पटिपज्जमानानि दुक्खापटिपदादन्धाभिञ्ञादिनामकानि होन्ति, तस्मा यथा संकिलेसपक्खे ‘‘पठमे आहारे पठमो विपल्लासो’’तिआदिना अधिकरणभेदेन वुत्तं, एवं अधिकरणभेदं अकत्वा ‘‘पठमा पटिपदा, पठमं सतिपट्ठान’’न्तिआदि वुत्तं। सेसेसुपि एसेव नयो।
अन्धस्स पब्बतारोहनं विय कदाचिदेव उप्पज्जनकं अच्छरियं, अच्छरायोग्गं अच्छरियन्ति पोराणा। अभूतपुब्बं भूतन्ति अब्भुतं। उभयम्पेतं विम्हयावहस्स अधिवचनं। न हि मानप्पहानादितो अञ्ञं दुरभिसम्भवतरं विम्हनीयञ्च उपलब्भतीति अधितिट्ठति एतेन, एत्थ वा अधिट्ठानमत्तमेव वा तन्ति अधिट्ठानं। सच्चञ्च तं अधिट्ठानञ्च, सच्चस्स वा अधिट्ठानं, सच्चं अधिट्ठानं एतस्साति वा सच्चाधिट्ठानं। सेसेसुपि एसेव नयो। समाधि एव भावेतब्बताय समाधिभावना। सुखं भजतीति सुखभागियो, सुखभागस्स वा सुखकोट्ठासस्स हितोति सुखभागियो। एकस्सपि सत्तस्स असुभभावनादयो विय एकदेसे अवत्तित्वा अनवसेसपरियादानतो नत्थि एतिस्सा पमाणन्ति अप्पमञ्ञा।
पठमा पटिपदा भाविता बहुलीकता पठमं सतिपट्ठानं परिपूरेतीति पठमाय पटिपदाय भावनाबहुलीकारो पठमस्स सतिपट्ठानस्स भावनापारिपूरीति अत्थो। सेसपदेसुपि एसेव नयो। यथा हि अरियमग्गे भाविते सतिपट्ठानादयो बोधिपक्खियधम्मा सब्बेपि भाविता एव होन्ति, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं।
कायानुपस्सनाय कामरागस्स उजुविपच्चनीकभावतो ‘‘पठमो सतिपट्ठानो भावितो बहुलीकतो कामपटिपक्खं पठमं झानं परिपूरेती’’ति वुत्तं। तथा पीतिपटिसंवेदनादिवसेन पवत्तमानं दुतियं सतिपट्ठानं, सप्पीतिकस्स दुतियज्झानस्स चित्तस्स अभिप्पमोदनवसेन पवत्तमानं ततियं सतिपट्ठानं उक्कंसगतसुखस्स ततियज्झानस्स अनिच्चविरागादिवसेन पवत्तिया सङ्खारेसु उपेक्खकं चतुत्थं सतिपट्ठानं उपेक्खासतिपारिसुद्धिभावतो चतुत्थज्झानस्स पारिपूरिया संवत्तति।
८७.इदानि पटिपदादयो वोदानपक्खे दिसाभावेन ववत्थपेतुं ‘‘तत्थ इमा चतस्सो दिसा’’तिआदि वुत्तं। तं सुविञ्ञेय्यमेव। पुन ‘‘पठमा पटिपदा’’तिआदि पटिपदाचतुक्कादीसु येन यस्स पुग्गलस्स वोदानं, तं विभजित्वा दस्सेतुं आरद्धं। तं हेट्ठा वुत्तनयमेव। यदिपि तीसु विमोक्खमुखेसु ‘‘इदं नाम विमोक्खमुखं इमाय एव पटिपदाय इज्झती’’ति नियमो नत्थि। येसं पन पुग्गलानं पुरिमाहि द्वीहि पटिपदाहि अप्पणिहितेन विमोक्खमुखेन अरियमग्गाधिगमो। तथा यस्स ततियाय पटिपदाय सुञ्ञतविमोक्खमुखेन, यस्स च चतुत्थाय पटिपदाय अनिमित्तविमोक्खमुखेन अरियमग्गाधिगमो, तेसं पुग्गलानं वसेन अयं पटिपदाविमोक्खमुखसंसन्दना। सतिपट्ठानादीहि विमोक्खमुखसंसन्दनायपि एसेव नयो।
तेसं विक्कीळितन्ति तेसं असन्तासनजवपरक्कमादिविसेसयोगेन सीहानं बुद्धानं पच्चेकबुद्धानं बुद्धसावकानञ्च विक्कीळितं विहरणं। यदिदं आहारादिकिलेसवत्थुसमतिक्कमनमुखेन सपरसन्ताने पटिपदादिसम्पादना। इदानि आहारादीनं पटिपदादीहि येन समतिक्कमनं, तं नेसं पटिपक्खभावं दस्सेन्तो ‘‘चत्तारो आहारा तेसं पटिपक्खो चतस्सोपटिपदा’’तिआदिमाह। तत्थ तेसं पटिपक्खभावो पहातब्बभावो पहायकभावो च आहारविञ्ञाणट्ठितीनञ्चेत्थ पहातब्बभावो तप्पटिबन्धछन्दरागवसेन दट्ठब्बो। तत्थ ‘‘विक्कीळितं भावना सच्छिकिरिया चा’’तिआदि तस्सायं सङ्खेपत्थो – तेसं विक्कीळितन्ति एत्थ यदेतं विक्कीळितं नाम भावेतब्बानं बोधिपक्खियधम्मानं भावना, सच्छिकातब्बानं फलनिब्बानानं सच्छिकिरिया च। तथा पहातब्बस्स दसवत्थुकस्स किलेसपुञ्जस्स तदङ्गादिवसेन पहानं ब्यन्तीकिरिया अनवसेसनन्ति। इदानि तं सङ्खेपेन दस्सेन्तो ‘‘इन्द्रियाधिट्ठानं विक्कीळितं विपरियासानधिट्ठान’’न्ति आह।
इन्द्रियाधिट्ठानन्ति इन्द्रियानं पवत्तनं भावना सच्छिकिरिया च। विपरियासानधिट्ठानन्ति विपल्लासानं अपवत्तनं पहानं अनुप्पादनं। इन्द्रियानि सद्धम्मगोचरोति इन्द्रियानि चेत्थ सद्धम्मस्स गोचरभूतानि पवत्तिहेतूति अधिप्पेतानि सद्धिन्द्रियादीनीति अत्थो। विपरियासा किलेसगोचरोति विपल्लासा संकिलेसपक्खस्स पवत्तिट्ठानं पवत्तिहेतूति। अयं वुच्चति सीहविक्कीळितस्स नयस्स भूमीति यायं ‘‘चत्तारो आहारा’’तिआदिना संकिलेसपक्खे दसन्नं चतुक्कानं, ‘‘चतस्सो पटिपदा’’तिआदिना वोदानपक्खेपि दसन्नं चतुक्कानं तण्हाचरितादीनं उपक्किलेसवोदानविभावनामुखेन निद्धारणा, अयं सीहविक्कीळितस्स नयस्स भूमि नाम।
८८.इदानि उग्घटितञ्ञुआदिपुग्गलत्तयवसेन तिपुक्खलनयस्स भूमिं विभावेतुकामो यस्मा पन नयानं अञ्ञमञ्ञानुप्पवेसस्स इच्छितत्ता सीहविक्कीळितनयतो तिपुक्खलनयो निग्गच्छति, तस्मा पटिपदाविभागतो चत्तारो पुग्गले सीहविक्कीळितनयस्स भूमिं निद्दिसित्वा ततो एव उग्घटितञ्ञुआदिपुग्गलत्तये निद्धारेतुं ‘‘तत्थ ये दुक्खाय पटिपदाया’’तिआदि आरद्धं। तत्थ इमे द्वे पुग्गलाति इमे पुरिमानं द्विन्नं पटिपदानं वसेन द्वे पुग्गला। एस नयो इतरत्थापि। पुन ‘‘तत्थ ये दुक्खाय पटिपदाया’’तिआदि यथावुत्तपुग्गलचतुक्कतो उग्घटितञ्ञुआदिपुग्गलत्तयं निद्धारेतुं वुत्तं। तत्थ यो साधारणायाति दुक्खापटिपदाय खिप्पाभिञ्ञाय, सुखापटिपदाय दन्धाभिञ्ञाय च निय्यातीति सम्बन्धो। कथं पन पटिपदाद्वयं एकस्स सम्भवतीति? नयिदमेवं दट्ठब्बं। एकस्स पुग्गलस्स एकस्मिं द्वे पटिपदा सम्भवन्तीति। यथावुत्तासु पन द्वीसु पटिपदासु यो याय कायचि निय्याति, अयं विपञ्चितञ्ञूति अयमेत्थ अधिप्पायो। यस्मा पन अट्ठसालिनियं (ध॰ स॰ अट्ठ॰ ३५०) पटिपदा चलति न चलतीति विचारणायं ‘‘चलती’’ति वुत्तं, तस्मा एकस्सपि पुग्गलस्स झानन्तरमग्गन्तरेसु पटिपदाभेदो इच्छितोवाति।
‘‘तत्थ भगवा’’तिआदिना देसनाविभागेहिपि तमेव पुग्गलविभागं विभावेति। तं हेट्ठा वुत्तनयमेव। तत्थ अधिचित्तन्ति अधिचित्तसिक्खञ्चाति च-सद्दो लुत्तनिद्दिट्ठो। तेन अधिचित्तसिक्खञ्च अधिपञ्ञासिक्खञ्च विपञ्चितञ्ञुस्स पञ्ञपेतीति अत्थो। अधिसीलन्ति एत्थापि एसेव नयो। अधिसीलसिक्खं अधिचित्तसिक्खं अधिपञ्ञासिक्खञ्चाति योजेतब्बं।
चत्तारि हुत्वा तीणि भवन्तीति लिङ्गविपल्लासेन वुत्तं, चत्तारो पुग्गला हुत्वा तयो पुग्गला होन्तीति अत्थो।
अयंसंकिलेसोति अयं अकुसलमूलादिद्वादसत्तिकसङ्गहो संकिलिस्सति एतेनाति संकिलेसोति कत्वा। इदं वोदानन्ति एत्थापि एसेव नयो।
तीणि हुत्वा द्वे भवन्तीति नन्दियावट्टनयस्स दिसाभूतधम्मदस्सनत्थं वुत्तं। तेनेवाह – ‘‘तण्हा च अविज्जा चा’’तिआदि, तं सब्बं सुविञ्ञेय्यमेव।
कस्मा पनेत्थ नयानं उद्देसानुक्कमेन निद्देसो न कतोति? नयानं नयेहि सम्भवदस्सनत्थं। पठमनयतो हि पुग्गलाधिट्ठानवसेन ततियनयस्स, ततियनयतो च दुतियनयस्स सम्भवोति इमस्स विसेसस्स दस्सनत्थं पठमनयानन्तरं ततियनयो, ततियनयानन्तरञ्च दुतियनयो निद्दिट्ठो। धम्माधिट्ठानवसेन पन ततियनयतो दुतियनयो, दुतियनयतो पठमनयोपि सम्भवतीति इमस्स विसेसस्स दस्सनत्थं अन्ते ‘‘तण्हा च अविज्जा चा’’तिआदिना पठमनयस्स भूमि दस्सिता। तेनेव हि ‘‘चत्तारि हुत्वा तीणि भवन्ति, तीणि हुत्वा द्वे भवन्ती’’ति वुत्तं। यदि एवं ‘‘द्वे हुत्वा चत्तारि भवन्ति, द्वे हुत्वा तीणि भवन्ति, तीणि हुत्वा चत्तारि भवन्ती’’ति अयम्पि नयो वत्तब्बो सियाति? सच्चमेतं, अयं पन नयो अत्थतो दस्सितो एवाति कत्वा न वुत्तो। यस्मा तिण्णं अत्थनयानं अञ्ञमञ्ञं अनुप्पवेसो इच्छितो, सति च अनुप्पवेसे ततो विनिग्गमोपि सम्भवति एवाति। अयञ्च अत्थो पेटकोपदेसेन विभावेतब्बो।