११८.पुब्बा कोटि न पञ्ञायति अविज्जाय च भवतण्हाय च। तत्थ अविज्जानीवरणानं तण्हासंयोजनानं सत्तानं पुब्बकोटि न पञ्ञायति। तत्थ ये सत्ता तण्हासंयोजना, ते अज्झोसानबहुला मन्दविपस्सका। ये पन उस्सन्नदिट्ठिका सत्ता, ते विपस्सनाबहुला मन्दज्झोसाना।
तत्थ तण्हाचरिता सत्ता सत्तसञ्ञाभिनिविट्ठा अनुप्पादवयदस्सिनो। ते पञ्चसु खन्धेसु अत्तानं समनुपस्सन्ति ‘‘रूपवन्तं वा अत्तानं, अत्तनि वा रूपं, रूपस्मिं वा अत्तान’’न्ति। एवं पञ्चक्खन्धा। अञ्ञेहि खन्धेहि अत्तानं समनुपस्सन्ति तस्स उस्सन्नदिट्ठिका सत्ता विपस्समाना खन्धे उजुं अत्ततो समनुपस्सन्ति। ते रूपं अत्तको समनुपस्सन्ति। यं रूपं, सो अत्ता। यो अहं, तं रूपं। सो रूपविनासं पस्सति, अयं उच्छेदवादी । इति पञ्चन्नं खन्धानं पठमाभिनिपाता सक्कायदिट्ठियो पञ्च उच्छेदं भजन्ति ‘‘तं जीवं तं सरीर’’न्ति। एकमेकम्हि खन्धे तीहि पदेहि पच्छिमकेहि सस्सतं भजति ‘‘अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीर’’न्ति। इतो बहिद्धाते पब्बजिता तण्हाचरिता कामसुखल्लिकानुयोगमनुयुत्ता विहरन्ति। तेन ये च निस्सन्देन दिट्ठिचरिता अत्तकिलमथानुयोगमनुयुत्ता विहरन्ति। तेन येव दिट्ठिसुखेन एत्तावता बाहिरको पयोगो।
तत्थ दिट्ठिचरिता सत्ता ये अरियधम्मविनयं ओतरन्ति, ते धम्मानुसारिनो होन्ति। ये तण्हाचरिता सत्ता अरियं धम्मविनयं ओतरन्ति, ते सद्धानुसारिनो होन्ति।
तत्थ ये दिट्ठिचरिता सत्ता, ते कामेसु दोसदिट्ठी, न च ये कामेसु अनुसया समूहता, ते अत्तकिलमथानुयोगमनुयुत्ता विहरन्ति। तेसं सत्था धम्मं देसेति। अञ्ञो वा सावको कामेहि नत्थि अत्थोति ते च पुब्बेयेव कामेहि अनत्थिका इति कामे अप्पकसिरेन पटिनिस्सज्जन्ति। ते चेतसिकेन दुक्खेन अनज्झोसिता। तेन वुच्चति ‘‘सुखा पटिपदा’’ति । ये पन तण्हाचरिता सत्ता, ते कामेसु अज्झोसिता, तेसं सत्था वा धम्मं देसेति। अञ्ञतरो वा भिक्खु कामेहि नत्थि अत्थोति, ते पियरूपं दुक्खेन पटिनिस्सज्जन्ति। तेन वुच्चति ‘‘दुक्खा पटिपदा’’ति। इति इमे सब्बसत्ता द्वीसु पटिपदासु समोसरणं गच्छन्ति दुक्खायञ्च सुखायञ्च।
तत्थ ये दिट्ठिचरिता सत्ता, ते द्विधा मुदिन्द्रिया च तिक्खिन्द्रिया च। तत्थ ये दिट्ठिचरिता सत्ता तिक्खिन्द्रिया सुखेन पटिनिस्सज्जन्ति, खिप्पञ्च अभिसमेन्ति, तेन वुच्चति ‘‘खिप्पाभिञ्ञा सुखा पटिपदा’’ति। तत्थ ये दिट्ठिचरिता सत्ता मुदिन्द्रिया पठमं तिक्खिन्द्रियं उपादाय दन्धतरं अभिसमेन्ति, ते सुखेन पटिनिस्सज्जन्ति, दन्धञ्च अभिसमेन्ति। तेन वुच्चति ‘‘सुखा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा’’ति। तत्थ तण्हाचरिता सत्ता द्विधा तिक्खिन्द्रिया च मुदिन्द्रिया च। तत्थ ये तण्हाचरिता सत्ता तिक्खिन्द्रिया दुक्खेन पटिनिस्सज्जन्ति, खिप्पञ्च अभिसमेन्ति। तेन वुच्चति ‘‘दुक्खा पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा’’ति। तत्थ ये तण्हाचरिता सत्ता मुदिन्द्रिया पठमं तिक्खिन्द्रियं उपादाय दन्धतरं अभिसमेन्ति, ते दुक्खेन पटिनिस्सज्जन्ति, दन्धञ्च अभिसमेन्ति। तेन वुच्चति ‘‘दुक्खा पटिपदा दन्धाभिञ्ञा’’ति। इमा चतस्सो पटिपदायो अपञ्चमा अछट्ठा। ये हि केचि निब्बुता निब्बायिस्सन्ति वा इमाहि चतूहि पटिपदाहि अनञ्ञाहि अयं पटिपदाचतुक्केन किलेसे निद्दिसति। या चतुक्कमग्गेन अरियधम्मेसु निद्दिसितब्बा, अयं वुच्चति सीहविक्कीळितो नाम नयो।
चत्तारो आहारा। तत्थ यो च कबळीकारो आहारो यो च फस्सो आहारो, इमे तण्हाचरितेन पहातब्बा। तत्थ यो च मनोसञ्चेतनाहारो यो च विञ्ञाणाहारो, इमे दिट्ठिचरितेन पहातब्बा।
तत्थ पठमा च पटिपदा पठमञ्च झानं पठमञ्च सतिपट्ठानं पठमो च विहारो पठमञ्च सम्मप्पधानं पठमो च अच्छरियो अब्भुतो धम्मो सच्चाधिट्ठानञ्च छन्दसमाधि च इन्द्रियसंवरो च मेत्ता च अप्पमाणं। अयं पठमा दिसा।
दुक्खा च [दुतिया च (क॰)] पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा दुतियं झानं दुतियञ्च सतिपट्ठानं दुतियो च विहारो दुतियञ्च सम्मप्पधानं दुतियो च अच्छरियो अब्भुतो धम्मो चागाधिट्ठानं चित्तसमाधि चत्तारो इद्धिपादा करुणा च अप्पमाणं, अयं दुतिया दिसा।
सुखा च [ततिया च (क॰)] पटिपदा दन्धाभिञ्ञा ततियञ्च झानं ततियञ्च सतिपट्ठानं ततियो च विहारो ततियञ्च सम्मप्पधानं ततियो च अच्छरियो अब्भुतो धम्मो पञ्ञाधिट्ठानञ्च वीरियसमाधि च बोज्झङ्गा च मुदिता च अप्पमाणं। अयं ततिया दिसा।
सुखा च [चतुत्थी च (क॰)] पटिपदा खिप्पाभिञ्ञा चतुत्थं झानं चतुत्थञ्च सतिपट्ठानं चतुत्थो च विहारो चतुत्थञ्च सम्मप्पधानं चतुत्थो च अच्छरियो अब्भुतो धम्मो उपसमाधिट्ठानञ्च वीमंसासमाधि च सब्बनिस्सग्गो च उपेक्खा अप्पमाणञ्च। अयं चतुत्थी दिसा। इमासं चतस्सन्नं दिसानं आलोकना। अयं वुच्चति दिसालोकनो नाम नयो।
तत्थायं योजना। चत्तारो च आहारा चतस्सो च पटिपदा, चत्तारो च विपल्लासा चत्तारो च सतिपट्ठाना, चत्तारि च उपादानानि चत्तारि च झानानि चत्तारो च योगा विहारा च, गन्था च सम्मप्पधाना च, आसवा च अच्छरिया अब्भुतधम्मा च, ओघा च अधिट्ठानानि च, सल्ला च समाधयो, विञ्ञाणट्ठितियो चत्तारो च सुखभागिया धम्मा, चत्तारि च अगतिगमनानि चत्तारि च अप्पमाणानि इति कुसलाकुसलानं पटिपक्खवसेन योजना, अयं वुच्चति दिसालोकनो नयो।
तस्स चत्तारि सामञ्ञफलानि परियोसानं, यो च धम्मो कुसलाकुसलनिद्देसे पठमो दिसानिद्देसो, इमस्स सोतापत्तिफलं परियोसानं दुतियं सकदागामिफलं, ततियं अनागामिफलं, चतुत्थं अरहत्तफलं।
तत्थ कतमो तिपुक्खलो नयो? ये च दुक्खाय पटिपदाय दन्धाभिञ्ञाय खिप्पाभिञ्ञाय च निय्यन्ति द्वे पुग्गला, ये च सुखाय पटिपदाय दन्धाभिञ्ञाय खिप्पाभिञ्ञाय च निय्यन्ति द्वे पुग्गला।
तत्थ ये इमे तयो पुग्गला उग्घटितञ्ञू विपञ्चितञ्ञू नेय्योति। इमेसं तिण्णं पुग्गलानं ये च पुग्गला सुखाय पटिपदाय खिप्पाभिञ्ञाय, सुखाय पटिपदाय दन्धाभिञ्ञाय च निय्यन्ति, ते द्वे पुग्गला। ये च द्वे पुग्गला दुक्खाय पटिपदाय खिप्पाभिञ्ञाय, दुक्खाय पटिपदाय दन्धाभिञ्ञाय च निय्यन्ति , इमे चत्तारो तेन विसेसेन द्वे भवन्ति दिट्ठिचरितो च तण्हाचरितो च। इमे चत्तारो भवित्वा तयो भवन्ति, तयो भवित्वा द्वे भवन्ति। इमेसं द्विन्नं पुग्गलानं अयं संकिलेसो, अविज्जा च तण्हा च, अहिरिकञ्च अनोत्तप्पञ्च, अस्सति च असम्पजञ्ञञ्च, नीवरणानि च संयोजनानि च, अज्झोसानञ्च अभिनिवेसो च, अहंकारो च ममंकारो च, अस्सद्धियञ्च दोवचस्सञ्च, कोसज्जञ्च अयोनिसो च मनसिकारो, विचिकिच्छा च अभिज्झा च, असद्धम्मस्सवनञ्च असमापत्ति च।
तत्थ अविज्जा च अहिरिकञ्च अस्सति च नीवरणानि च अज्झोसानञ्च अहंकारो च अस्सद्धियञ्च कोसज्जञ्च विचिकिच्छा च असद्धम्मस्सवनञ्च, अयं एका दिसा।
तण्हा च अनोत्तप्पञ्च असम्पजञ्ञञ्च संयोजनानि च अभिनिवेसो च ममंकारो च दोवचस्सता च अयोनिसो मनसिकारो च अभिज्झा च असमापत्ति च, अयं दुतिया दिसा। दसन्नं दुकानं दस पदानि पठमानि कातब्बानि। संखित्तेन अत्थं ञापेन्ति पटिपक्खे कण्हपक्खस्स सब्बेसं दुकानं दस पदानि दुतियकानि, अयं दुतिया दिसा।
तत्थ कतमो कुसलपक्खो? समथो च विपस्सना च, विज्जा च चरणञ्च, सति च सम्पजञ्ञञ्च, हिरी च ओत्तप्पञ्च, अहंकारप्पहानञ्च ममंकारप्पहानञ्च, सम्मावायामो च योनिसो च मनसिकारो, सम्मासति च सम्मासमाधि च, पञ्ञा च निब्बिदा च, समापत्ति च सद्धम्मस्सवनञ्च, सोमनस्सञ्च धम्मानुधम्मप्पटिपत्ति च।
तत्थ समथो च विज्जा च सति च हिरी च अहंकारप्पहानञ्च सम्मावायामो च सम्मासति च पञ्ञा च समापत्ति च सोमनस्सञ्च, इमे धम्मा एका दिसा। विपस्सना च चरणञ्च सम्पजञ्ञञ्च ओत्तप्पञ्च ममंकारप्पहानञ्च योनिसो मनसिकारो च सम्मासमाधि च निब्बिदा च सद्धम्मस्सवनञ्च धम्मानुधम्मप्पटिपत्ति च, अयं दुतिया दिसा। इति कुसलपक्खे च अकुसलपक्खे च नन्दियावट्टस्स पन नयस्स चतस्सो दिसा।
तासु यानि अकुसलपक्खस्स पठमानि पदानि अकुसलानि कुसलेहि पहानं गच्छन्ति, तानि कुसलपक्खे दुतियेहि पदेहि पहानं गच्छन्ति। तेसं पहाना रागविरागा चेतोविमुत्ति यानि अकुसलपक्खस्स दुतियानि अकुसलपदानि पहानं गच्छन्ति, तानि कुसलपक्खस्स पठमेहि पदेहि पहानं गच्छन्ति। तेसं पहाना अविज्जाविरागा पञ्ञाविमुत्ति परियोसानं। इमेसं तिण्णं नयानं पठमो नयो सीहविक्कीळितो नाम। अट्ठ पदानि चत्तारि च कुसलानि चत्तारि च अकुसलानि इमानि अट्ठ पदानि मूलपदानि, अत्थनयेन दुतियो तिपुक्खलो। सो छहि धम्मेहि नेति कुसलमूलानि च नेति अकुसलमूलानि च, इति इमानि छ पदानि पुरिमकानि च अट्ठ मूलपदानि इमानि चुद्दस पदानि अट्ठारसन्नं मूलपदानं। तत्थ यो पच्छिमको नयो नन्दियावट्टो, सो चतूहि धम्मेहि नेति। अविज्जाय च तण्हाय च समथेन च विपस्सनाय च, इमे चत्तारो धम्मा इमानि अट्ठारस मूलपदानि तीसु नयेसु निद्दिट्ठानि।
तत्थ यानि नन्दियावट्टे नये चत्तारि पदानि, तत्थ अट्ठारस मूलपदानि समोसरन्ति। यथा कथं, समथो च अलोभो च अदोसो च असुभसञ्ञा च दुक्खसञ्ञा च इमानि कुसलपक्खे पञ्च पदानि समथं भजन्ति। विपस्सना च अमोहो च अनिच्चसञ्ञा च अनत्तसञ्ञा च इमानि चत्तारि पदानि विपस्सनं भजन्ति। इमानि नव पदानि कुसलानि द्वीसु पदेसु योजितानि, तत्थ अकुसलपक्खे नवन्नं अकुसलमूलपदानं या च तण्हा यो च लोभो यो च दोसो या च सुभसञ्ञा या च सुखसञ्ञा, इमानि पञ्च पदानि तण्हं भजन्ति । या च अविज्जा यो च मोहो या च निच्चसञ्ञा या च अत्तसञ्ञा, इमानि चत्तारि पदानि अविज्जं भजन्ति। एतानि नव पदानि अकुसलानि सुसंखित्तानि। इति तयो नया एकं नयं न पविट्ठा। एवं अट्ठारस मूलपदानि नन्दियावट्टनये निद्दिसितब्बानि।
कथं अट्ठारस मूलपदानि, तिपुक्खले नये युज्जन्ति? नवन्नं पदानं कुसलानं, विपस्सना च अमोहो च अनिच्चसञ्ञा च अनत्तसञ्ञा च, इमानि चत्तारि पदानि; अमोहो च समथो च अलोभो च असुभसञ्ञा च, इमानि चत्तारि पदानि; लोभो च दोसो च, एवं इमानि नव पदानि तीसु कुसलेसु योजेतब्बानि। तत्थ नवन्नं पदानं अकुसलानं तण्हा च लोभो च सुभसञ्ञा च सुखसञ्ञा च, इमानि चत्तारि पदानि लोभो अकुसलमूलं; अविज्जा च मोहो च निच्चसञ्ञा च अत्तसञ्ञा च अयं मोहो अयं दोसो, ये च इमानि नव पदानि तीसु अकुसलेसु योजितानि। एवं अट्ठारस मूलपदानि कुसलमूलेसु च योजेत्वा तिपुक्खलेन नयेन निद्दिसितब्बानि।
कथं अट्ठारस मूलपदानि सीहविक्कीळिते नये युज्जन्ति? तण्हा च सुभसञ्ञा च, अयं पठमो विपल्लासो। लोभो च सुखसञ्ञा च, अयं दुतियो विपल्लासो। अविज्जा च निच्चसञ्ञा च, अयं ततियो विपल्लासो। मोहो च अत्तसञ्ञा च, अयं चतुत्थो विपल्लासो। इति नव पदानि अकुसलमूलानि चतूसु पदेसु योजितानि। तत्थ नवन्नं मूलपदानं कुसलानं समथो च असुभसञ्ञा च, इदं पठमं सतिपट्ठानं। अलोभो च दुक्खसञ्ञा च, इदं दुतियं सतिपट्ठानं। विपस्सना च अनिच्चसञ्ञा च, इदं ततियं सतिपट्ठानं। अमोहो च अनत्तसञ्ञा च, इदं चतुत्थं सतिपट्ठानं। इमानि अट्ठारस मूलपदानि सीहविक्कीळितनयं अनुपविट्ठानि। इमेसं तिण्णं नयानं या भूमि च यो रागो च यो दोसो च एकं नयं पविसति। एकस्स नयस्स अकुसले वा धम्मे कुसले वा धम्मे विञ्ञाते पटिपक्खो अन्वेसितब्बो, पटिपक्खे अन्वेसित्वा सो नयो निद्दिसितब्बो, तम्हि नये निद्दिट्ठो। यथा एकम्हि नये सब्बे नया पविट्ठा तथा निद्दिसितब्बा। एकम्हि च नये अट्ठारस मूलपदानि पविट्ठानि, तम्हि धम्मे विञ्ञाते सब्बे धम्मा विञ्ञाता होन्ति। इमेसं तिण्णं नयानं सीहविक्कीळितनयस्स चत्तारि फलानि परियोसानं। पठमाय दिसाय पठमं फलं, दुतियाय दिसाय दुतियं फलं, ततियाय दिसाय ततियं फलं, चतुत्थाय दिसाय चतुत्थं फलं। तिपुक्खलस्स नयस्स तीणि विमोक्खमुखानि परियोसानं। पठमाय दिसाय अप्पणिहितं, दुतियाय दिसाय सुञ्ञतं, ततियाय दिसाय अनिमित्तं। नन्दियावट्टस्स नयस्स रागविरागा चेतोविमुत्ति अविज्जाविरागा च पञ्ञाविमुत्ति परियोसानं । पठमाय दिसाय रागविरागा चेतोविमुत्ति, दुतियाय दिसाय अविज्जाविरागा पञ्ञाविमुत्ति। इमे तयो नया इमेसं तिण्णं नयानं अट्ठारसन्नं मूलपदानं आलोकना, अयं वुच्चति दिसालोकनो [दिसालोचनो (क॰)] नयो। आलोकेत्वान जानाति ‘‘अयं धम्मो इमं धम्मं भजती’’ति सम्मा योजना। कुसलपक्खे अकुसलपक्खे च अयं नयो अङ्कुसो नाम। इमे पञ्च नया।
सब्बे कुसलाकुसले, अयं नयो अङ्कुसो नाम॥
नयसमुट्ठानं।
पेटकोपदेसे महाकच्चायनस्स थेरस्स सुत्तविभङ्गस्स
[वेभङ्गिस्स (पी॰ क॰)] दस्सनं समत्तं।
यानि चतुक्कानि अकुसलानि कुसलानि च सीहविक्कीळिते नये निद्दिट्ठानि, तिकानि कुसलानि च अकुसलानि च तिपुक्खले नये निद्दिट्ठानि, दुकानि कुसलानि च अकुसलानि च नन्दियावट्टे नये निद्दिट्ठानि। येसु द्वीसु धम्मेसु [विसुद्धीसु (क॰)] कुसलेसु सो अत्थो तिकेसु विभज्जमानस्स भवभूमि, अथ च सब्बो [पुब्बो (क॰)] च अत्थो तीहि ब्यञ्जनेहि निद्दिसति। तत्तकानि वुच्चति। यो अत्थो चतूहि पदेहि अट्ठवीसतिभागेहि नत्थिभूमि निद्दिसितुं, अवचरन्तोव चतूहि पदेहि निद्दिसति। इति यं यथानिद्दिट्ठस्स अविकोसना इदं पमाणं। यथा सब्बे समाधयो तीसु समाधीसु परियेसितब्बा, सवितक्कसविचारे अवितक्कविचारमत्ते अवितक्कअविचारे इदं पमाणं, नत्थि चतुत्थो समाधि। तथा तिस्सो पञ्ञा चिन्तामयी सुतमयी भावनामयी सब्बासु पञ्ञासु निद्दिसति, नत्थि चतुत्थी पञ्ञा न चिन्तामयी न सुतमयी न भावनामयी, पञ्ञा नास्स अत्थि इमेसं धम्मानं या अविक्खेपना, इदं वुच्चति पमाणन्ति।