३०. गरुभण्डविनिच्छयकथा
२२७.गरुभण्डानीति एत्थ ‘‘पञ्चिमानि, भिक्खवे, अविस्सज्जियानि न विस्सज्जेतब्बानि सङ्घेन वा गणेन वा पुग्गलेन वा, विस्सज्जितानिपि अविस्सज्जितानि होन्ति, यो विस्सज्जेय्य, आपत्ति थुल्लच्चयस्सा’’तिआदिना (चूळव॰ ३२१) नयेन दस्सितानि आरामो आरामवत्थु, विहारो विहारवत्थु, मञ्चो पीठं भिसि बिम्बोहनं, लोहकुम्भी लोहभाणकं लोहवारको लोहकटाहं वासि फरसु कुठारी कुदालो निखादनं, वल्लि वेळु मुञ्जं पब्बजं तिणं मत्तिका दारुभण्डं मत्तिकाभण्डन्ति इमानि पञ्च गरुभण्डानि नाम।
तत्थ (चूळव॰ अट्ठ॰ ३२१) आरामो नाम पुप्फारामो वा फलारामो वा। आरामवत्थु नाम तेसंयेव आरामानं अत्थाय परिच्छिन्दित्वा ठपितोकासो, तेसु वा आरामेसु विनट्ठेसु तेसं पोराणकभूमिभागो। विहारो नाम यं किञ्चि पासादादि सेनासनं। विहारवत्थु नाम तस्स पतिट्ठानोकासो। मञ्चो नाम मसारको बुन्दिकाबद्धो कुळीरपादको आहच्चपादकोति इमेसं चतुन्नं मञ्चानं अञ्ञतरो। पीठं नाम मसारकादीनंयेव चतुन्नं पीठानं अञ्ञतरं। भिसि नाम उण्णभिसिआदीनं पञ्चन्नं अञ्ञतरा। बिम्बोहनं नाम रुक्खतूललतातूलपोटकीतूलानं अञ्ञतरं। लोहकुम्भी नाम काळलोहेन वा तम्बलोहेन वा येन केनचि लोहेन कतकुम्भी। लोहभाणकादीसुपि एसेव नयो। एत्थ पन भाणकन्ति अरञ्जरो वुच्चति। वारकोति घटो। कटाहं कटाहमेव। वासिआदीसु वल्लिआदीसु च दुविञ्ञेय्यं नाम नत्थि। पञ्चाति च रासिवसेन वुत्तं, सरूपवसेन पनेतानि पञ्चवीसतिविधानि होन्ति। वुत्तञ्हेतं –
‘‘द्विसङ्गहानि द्वे होन्ति, ततियं चतुसङ्गहं।
चतुत्थं नवकोट्ठासं, पञ्चमं अट्ठभेदनं॥
‘‘इति पञ्चहि रासीहि, पञ्चनिम्मललोचनो।
पञ्चवीसविधं नाथो, गरुभण्डं पकासयी’’ति॥
तत्रायं विनिच्छयकथा – इदञ्हि सब्बम्पि गरुभण्डं सेनासनक्खन्धके ‘‘अविस्सज्जिय’’न्ति वुत्तं, कीटागिरिवत्थुस्मिं ‘‘अवेभङ्गिय’’न्ति दस्सितं, परिवारे पन –
‘‘अविस्सज्जियं अवेभङ्गियं,
पञ्च वुत्ता महेसिना।
विस्सज्जेन्तस्स परिभुञ्जन्तस्स अनापत्ति,
पञ्हामेसा कुसलेहि चिन्तिता’’ति॥ (परि॰ ४७९) –
आगतं। तस्मा मूलच्छेज्जवसेन अविस्सज्जियञ्च अवेभङ्गियञ्च, परिवत्तनवसेन पन विस्सज्जेन्तस्स परिभुञ्जन्तस्स च अनापत्तीति एवमेत्थ अधिप्पायो वेदितब्बो।
२२८.तत्रायं अनुपुब्बिकथा – इदं ताव पञ्चविधम्पि चीवरपिण्डपातभेसज्जत्थाय उपनेतुं न वट्टति, थावरेन च थावरं, गरुभण्डेन च गरुभण्डं परिवत्तेतुं वट्टति। थावरे पन खेत्तं वत्थु तळाकं मातिकाति एवरूपं भिक्खुसङ्घस्स विचारेतुं वा सम्पटिच्छितुं वा अधिवासेतुं वा न वट्टति, कप्पियकारकेहेव विचारिततो कप्पियभण्डं वट्टति। आरामेन पन आरामं आरामवत्थुं विहारं विहारवत्थुन्ति इमानि चत्तारिपि परिवत्तेतुं वट्टति।
तत्रायं परिवत्तननयो – सङ्घस्स नाळिकेरारामो दूरे होति, कप्पियकारका बहुतरं खादन्ति, यम्पि न खादन्ति, ततो सकटवेतनं दत्वा अप्पमेव आहरन्ति, अञ्ञेसं पन तस्स आरामस्स अविदूरे गामवासीनं मनुस्सानं विहारस्स समीपे आरामो होति, ते सङ्घं उपसङ्कमित्वा सकेन आरामेन तं आरामं याचन्ति, सङ्घेन ‘‘रुच्चति सङ्घस्सा’’ति अपलोकेत्वा सम्पटिच्छितब्बो। सचेपि भिक्खूनं रुक्खसहस्सं होति, मनुस्सानं पञ्च सतानि, ‘‘तुम्हाकं आरामो खुद्दको’’ति न वत्तब्बं। किञ्चापि हि अयं खुद्दको, अथ खो इतरतो बहुतरं आयं देति। सचेपि समकमेव देति, एवम्पि इच्छितिच्छितक्खणे परिभुञ्जितुं सक्काति गहेतब्बमेव। सचे पन मनुस्सानं बहुतरा रुक्खा होन्ति, ‘‘ननु तुम्हाकं बहुतरा रुक्खा’’ति वत्तब्बं। सचे ‘‘अतिरेकं अम्हाकं पुञ्ञं होतु, सङ्घस्स देमा’’ति वदन्ति, जानापेत्वा सम्पटिच्छितुं वट्टति। भिक्खूनं रुक्खा फलधारिनो, मनुस्सानं रुक्खा न ताव फलं गण्हन्ति, किञ्चापि न गण्हन्ति, ‘‘न चिरेन गण्हिस्सन्ती’’ति सम्पटिच्छितब्बमेव। मनुस्सानं रुक्खा फलधारिनो, भिक्खूनं रुक्खा न ताव फलं गण्हन्ति, ‘‘ननु तुम्हाकं रुक्खा फलधारिनो’’ति वत्तब्बं। सचे ‘‘गण्हथ, भन्ते, अम्हाकं पुञ्ञं भविस्सती’’ति देन्ति, जानापेत्वा सम्पटिच्छितुं वट्टति। एवं आरामेन आरामो परिवत्तेतब्बो। एतेनेव नयेन आरामवत्थुपि विहारोपि विहारवत्थुपि आरामेन परिवत्तेतब्बं, आरामवत्थुना च महन्तेन वा खुद्दकेन वा आरामआरामवत्थुविहारविहारवत्थूनि।
कथं विहारेन विहारो परिवत्तेतब्बो? सङ्घस्स अन्तोगामे गेहं होति, मनुस्सानं विहारमज्झे पासादो होति, उभोपि अग्घेन समका, सचे मनुस्सा तेन पासादेन तं गेहं याचन्ति, सम्पटिच्छितुं वट्टति। भिक्खूनं चे महग्घतरं गेहं होति, ‘‘महग्घतरं अम्हाकं गेह’’न्ति वुत्ते च ‘‘किञ्चापि महग्घतरं पब्बजितानं असारुप्पं, न सक्का तत्थ पब्बजितेहि वसितुं, इदं पन सारुप्पं, गण्हथा’’ति वदन्ति, एवम्पि सम्पटिच्छितुं वट्टति। सचे पन मनुस्सानं महग्घं होति, ‘‘ननु तुम्हाकं गेहं महग्घ’’न्ति वत्तब्बं। ‘‘होतु, भन्ते, अम्हाकं पुञ्ञं भविस्सति, गण्हथा’’ति वुत्ते पन सम्पटिच्छितुं वट्टति। एवम्पि विहारेन विहारो परिवत्तेतब्बो। एतेनेव नयेन विहारवत्थुपि आरामोपि आरामवत्थुपि विहारेन परिवत्तेतब्बं, विहारवत्थुना च महग्घेन वा अप्पग्घेन वा विहारविहारवत्थुआरामआरामवत्थूनि। एवं थावरेन थावरपरिवत्तनं वेदितब्बं।
गरुभण्डेन गरुभण्डपरिवत्तने पन मञ्चपीठं महन्तं वा होतु खुद्दकं वा, अन्तमसो चतुरङ्गुलपादकं गामदारकेहि पंस्वागारकेसु कीळन्तेहि कतम्पि सङ्घस्स दिन्नकालतो पट्ठाय गरुभण्डं होति। सचेपि राजराजमहामत्तादयो एकप्पहारेनेव मञ्चसतं वा मञ्चसहस्सं वा देन्ति, सब्बे कप्पियमञ्चा सम्पटिच्छितब्बा, सम्पटिच्छित्वा ‘‘वुड्ढपटिपाटिया सङ्घिकपरिभोगेन परिभुञ्जथा’’ति दातब्बा, पुग्गलिकवसेन न दातब्बा। अतिरेकमञ्चे भण्डागारादीसु पञ्ञपेत्वा पत्तचीवरं निक्खिपितुम्पि वट्टति। बहिसीमाय ‘‘सङ्घस्स देमा’’ति दिन्नमञ्चो सङ्घत्थेरस्स वसनट्ठाने दातब्बो। तत्थ चे बहू मञ्चा होन्ति, मञ्चेन कम्मं नत्थि। यस्स वसनट्ठाने कम्मं अत्थि, तत्थ ‘‘सङ्घिकपरिभोगेन परिभुञ्जथा’’ति दातब्बो। महग्घेन सतग्घनकेन वा सहस्सग्घनकेन वा मञ्चेन अञ्ञं मञ्चसतं लभति, परिवत्तेत्वा गहेतब्बं। न केवलं मञ्चेन मञ्चोयेव, आरामआरामवत्थुविहारविहारवत्थुपीठभिसिबिम्बोहनानिपि परिवत्तेतुं वट्टन्ति। एस नयो पीठभिसिबिम्बोहनेसुपि। एतेसु पन अकप्पियं न परिभुञ्जितब्बं, कप्पियं सङ्घिकपरिभोगेन परिभुञ्जितब्बं। अकप्पियं वा महग्घं कप्पियं वा परिवत्तेत्वा वुत्तवत्थूनि गहेतब्बानि। अगरुभण्डुपगं पन भिसिबिम्बोहनं नाम नत्थि।
२२९.लोहकुम्भी लोहभाणकं लोहकटाहन्ति इमानि तीणि महन्तानि वा होन्तु खुद्दकानि वा, अन्तमसो पसतमत्तउदकगण्हनकानिपि गरुभण्डानियेव। लोहवारको पन काळलोहतम्बलोहवट्टलोहकंसलोहानं येन केनचि कतो सीहळदीपे पादगण्हनको भाजेतब्बो। पादो च नाम मगधनाळिया पञ्चनाळिमत्तं गण्हाति , ततो अतिरेकगण्हनको गरुभण्डं। इमानि ताव पाळियं आगतानि लोहभाजनानि। पाळियं पन अनागतानि भिङ्गारपटिग्गहउळउङ्कदब्बिकटच्छुपातितट्टकसरकसमुग्गअङ्गारकपल्लधूमकटच्छुआदीनि खुद्दकानि वा महन्तानि वा सब्बानि गरुभण्डानि। पत्तो अयथालकं तम्बलोहथालकन्ति इमानि पन भाजनीयानि। कंसलोहवट्टलोहभाजनविकति सङ्घिकपरिभोगेन वा गिहिविकटा वा वट्टति, पुग्गलिकपरिभोगेन न वट्टति। कंसलोहादिभाजनं सङ्घस्स दिन्नम्पि हि पारिहारियं न वट्टति, गिहिविकटनीहारेनेव परिभुञ्जितब्बन्ति महापच्चरियं वुत्तं।
ठपेत्वा पन भाजनविकतिं अञ्ञस्मिम्पि कप्पियलोहभण्डे अञ्जनी अञ्जनिसलाका कण्णमलहरणी सूचि पण्णसूचि खुद्दको पिप्फलको खुद्दकं आरकण्टकं कुञ्चिका ताळं कत्तरयट्ठि वेधको नत्थुदानं भिण्डिवालो लोहकूटो लोहकुत्ति लोहगुळो लोहपिण्डि लोहचक्कलिकं अञ्ञम्पि विप्पकतलोहभण्डं भाजनीयं। धूमनेत्तफालदीपरुक्खदीपकपल्लकओलम्बकदीपइत्थिपुरिसतिरच्छानगतरूपकानि पन अञ्ञानि वा भित्तिच्छदनकवाटादीसु उपनेतब्बानि अन्तमसो लोहखिलकं उपादाय सब्बानि लोहभण्डानि गरुभण्डानियेव होन्ति, अत्तना लद्धानिपि परिहरित्वा पुग्गलिकपरिभोगेन न परिभुञ्जितब्बानि, सङ्घिकपरिभोगेन वा गिहिविकटानि वा वट्टन्ति। तिपुभण्डेपि एसेव नयो। खीरपासाणमयानि तट्टकसरकादीनि गरुभण्डानियेव।
घटको पन तेलभाजनं वा पादगण्हनकतो अतिरेकमेव गरुभण्डं। सुवण्णरजतहारकूटजातिफलिकभाजनानि गिहिविकटानिपि न वट्टन्ति, पगेव सङ्घिकपरिभोगेन वा पुग्गलिकपरिभोगेन वा। सेनासनपरिभोगे पन आमासम्पि अनामासम्पि सब्बं वट्टति।
वासिआदीसु याय वासिया ठपेत्वा दन्तकट्ठच्छेदनं वा उच्छुतच्छनं वा अञ्ञं महाकम्मं कातुं न सक्का, अयं भाजनीया। ततो महन्ततरा येन केनचि आकारेन कता वासि गरुभण्डमेव। फरसु पन अन्तमसो वेज्जानं सिरावेधनफरसुपि गरुभण्डमेव। कुठारियं फरसुसदिसोयेव विनिच्छयो। या पन आवुधसङ्खेपेन कता, अयं अनामासा। कुदालो अन्तमसो चतुरङ्गुलमत्तोपि गरुभण्डमेव। निखादनं चतुरस्समुखं वा होतु दोणिमुखं वा वङ्कं वा उजुकं वा, अन्तमसो सम्मुञ्जनीदण्डकवेधनम्पि दण्डबद्धं चे, गरुभण्डमेव। सम्मुञ्जनीदण्डखणनकं पन अदण्डकं फलमत्तमेव। यं सक्का सिपाटिकाय पक्खिपित्वा परिहरितुं, तं भाजनीयं। सिखरम्पि निखादनेनेव सङ्गहितं। येहि मनुस्सेहि विहारे वासिआदीनि दिन्नानि होन्ति, ते चे घरे दड्ढे वा चोरेहि वा विलुत्ते ‘‘देथ नो, भन्ते, उपकरणे, पुन पाकतिके करिस्सामा’’ति वदन्ति, दातब्बा। सचे आहरन्ति, न वारेतब्बा, अनाहरन्तापि न चोदेतब्बा।