॥ नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स॥
अभिधम्मपिटके
विभङ्ग-अनुटीका
१. खन्धविभङ्गो
१. सुत्तन्तभाजनीयवण्णना
चतुसच्चन्तोगधत्ता चतुन्नं अरियसच्चानं गाथायं ‘‘चतुसच्चदसो’’ति निप्पदेसतो सच्चानि गहितानीति निप्पदेसतो एव तदत्थं विभावेन्तो ‘‘चत्तारि सच्चानी’’तिआदिमाह। तत्थ समाहटानीति समानीतानि, चित्तेन एकतो गहितानीति अधिप्पायो। ‘‘समाहटानी’’ति च एतेन समाहारे अयं समासोति दस्सेति। तेनेवस्स कतेकत्तस्स चतुसच्चन्ति नपुंसकनिद्देसो ‘‘तिवट्ट’’न्तिआदीसु विय। पत्तादिपक्खेपेन हिस्स न इत्थिलिङ्गता यथा पञ्चपत्तं, चतुयुगं, तिभुवनन्ति, तं चतुसच्चं पस्सि अदक्खि, परिञ्ञापहानसच्छिकिरियाभावनाभिसमयवसेन पटिविज्झीति अत्थो। कस्मा पनेत्थ अनन्तापरिमाणेसु अनञ्ञसाधारणेसु महाकरुणासब्बञ्ञुतञ्ञाणादीसु बुद्धगुणेसु संविज्जमानेसु सावकेहि, पच्चेकबुद्धेहि च साधारणेन चतुसच्चदस्सनेन भगवन्तं थोमेतीति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘सतिपि सावकान’’न्तिआदि। तत्थ ‘‘अनञ्ञपुब्बकत्ता’’ति इमिना सावकेहि, ‘‘तत्थ चा’’तिआदिना पच्चेकबुद्धेहि च भगवतो चतुसच्चदस्सनस्स असाधारणतं, निरतिसयतञ्च दस्सेति। परसन्तानेसु पसारितभावेन सुपाकटत्ताति देसनानुभावेन वेनेय्यसन्तानेसु चतुसच्चदस्सनस्स वित्थारितभावेन याव देवमनुस्सेसु सुप्पकासितत्ता। नाथसद्दं लोके याचनुपतापिस्सरियासीसासु पठन्तीति तमत्थं दस्सेतुं ‘‘नाथतीति नाथो’’तिआदि वुत्तं। तत्थ यस्मा भगवा चतुसच्चदस्सनभावेनेव अत्तनो हितसुखासीसाय किलेसब्यसनुपतापनस्स, हितपटिपत्तियाचनस्स च मत्थकं पत्तो, तस्मा तं तेनेव पकासितन्ति अत्थुद्धारं अनामसित्वा पदुद्धारवसेन नाथसद्दस्स अत्थं दस्सेन्तो ‘‘वेनेय्यानं हितसुखं आसीसती’’तिआदिमाह। ‘‘चतुसच्चदसो’’ति वा इमिना अनञ्ञसाधारणो भगवतो ञाणानुभावो पकासितोति ‘‘नाथो’’ति इमिना अनञ्ञसाधारणं करुणानुभावं विभावेतुं ‘‘वेनेय्यान’’न्तिआदि वुत्तं। परमेन चित्तिस्सरियेन समन्नागतो भगवा नाथोति वुच्चतीति योजना। तथा परमेन चित्तिस्सरियेन समन्नागतो सब्बसत्ते गुणेहि ईसतीति योजेतब्बं। चित्तिस्सरियेनाति अरियिद्धिआदिना चित्ते वसीभावेन। गुणेहि ईसतीति परमुक्कंसगतेहि अत्तनो सीलादिगुणेहि धम्मेन इस्सरियं वत्तेतीति अत्थो। एवंभूतो यस्मा सब्बाभिभू नाम होति, तेन वुत्तं ‘‘अभिभवती’’ति। तथा चाह ‘‘सदेवके, भिक्खवे, लोके…पे॰… अभिभू अनभिभूतो, तस्मा ‘तथागतो’ति वुच्चती’’ति (अ॰ नि॰ ४.२३; दी॰ नि॰ १.१८८)। दुविधेनापि इस्सरियत्थं नाथसद्दं दस्सेति।
अट्ठारसप्पभेदाय देसनाय थोमनमेवाति योजना। समानगणनगुणेहीति समानगणनेहि गुणेहि करणभूतेहि। यथावुत्तेन निरतिसयेन चतुसच्चदस्सनेनाति सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स, दसबलेसु वसीभावस्स च पदट्ठानभूतेन। सच्चाभिसम्बोधेन हि अभिनीहारानुरूपं रूपारूपधम्मेसु छत्तिंसकोटिसतसहस्समुखप्पवत्तेन सातिसयं सन्ततिसमूहकिच्चारम्मणघनप्पभेदेन महावजिरञाणसङ्खातेन बुद्धावेणिकेन सम्मसनेन सम्भूतेन भगवा सम्मासम्बोधियं पतिट्ठितोव कुसलादिभेदेन, फस्सादिभेदेन च धम्मे विभजन्तो चित्तुप्पादकण्डादिवसेन धम्मसङ्गहं चतुधा देसेतुं समत्थो अहोसि। तथा अतीतंसे अप्पटिहतञाणतादिबुद्धधम्मसमन्नागतो भगवा अतीतादिभेदतो खन्धादिके विभजित्वा देसेतुं समत्थो अहोसि। तेन वुत्तं ‘‘यथावुत्तेन…पे॰… विभङ्ग’’न्ति। ‘‘सब्बञ्ञुभासितत्ता’’ति वत्वा पुन ‘‘असब्बञ्ञुना देसेतुं असक्कुणेय्यतं दस्सेन्तो’’ति एतेन धम्मसङ्गणीविभङ्गानं अन्वयतो ब्यतिरेकतो च सम्मासम्बुद्धप्पवेदिततञ्ञेव विभावेति। सम्मासम्बुद्धतादिगुणेति बुद्धरतनस्स सम्मासम्बुद्धता, धम्मसङ्घरतनानं स्वाक्खातता, सुप्पटिपन्नताति एवमादिगुणे पकासेति।
ननु च ‘‘चतुसच्चदसो’’तिआदिना भगवतोव गुणा विभाविताति? सच्चं, तेनेव धम्मसङ्घानम्पि गुणा विभाविता होन्ति तप्पभवस्स अनञ्ञथाभावतो, तदपदेसेन वा धम्मो, तदाधारो च सङ्घो वुत्तोव होतीति वुत्तं ‘‘बुद्धादीनं…पे॰… विभावेती’’ति।
अतीतंसेति अतीतकोट्ठासे, पुब्बन्तेति अत्थो। अप्पटिहतन्ति नप्पटिहतं, ञाणस्स पटिघातो नाम अञ्ञाणं, सब्बम्पि वा किलेसजातं। तं यस्मा भगवतो सह वासनाय पहीनं, तस्मास्स अतीतंसे सब्बत्थकमेव ञेय्यावरणप्पहानेन ञाणं अप्पटिहतन्ति वुच्चति। एस नयो सेसेसुपि। किं पनेतानि पाटियेक्कं विसुं ञाणानि, उदाहु अतीतादीसु पवत्तनकञाणानि एव? तीसु कालेसु अप्पटिहतञाणानि नाम पाटियेक्कं भगवतो तीणि ञाणानेवाति वदन्ति। एकंयेव हुत्वा तीसु कालेसु अप्पटिहतञाणं नाम सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव। सब्बं कायकम्मन्ति यं किञ्चि भगवता कत्तब्बं कायकम्मं। ञाणपुब्बङ्गमन्ति ञाणपुरेचारिकं। ञाणानुपरिवत्तन्ति ञाणस्स अनुपरिवत्तनकं, सब्बं कायपयोगं पवत्तेन्तो भगवा ञाणेन परिच्छिन्दित्वा ञाणसहितमेव पवत्तेतीति अत्थो। सेसपदद्वयेपि एसेव नयो। छन्दस्साति कत्तुकम्यताय, महाकरुणासमायोगतो सत्तानं एकन्तहितेसिताय हितकिरियाछन्दस्साति अत्थो। धम्मदेसनायाति धम्मकथाय। अपरिक्खयापरिमेय्यपटिभानताय हि भगवतो करणसम्पत्तिया च धम्मदेसना निरन्तरं पवत्तियमानापि न कदाचिपि परिक्खयं गच्छति, अञ्ञदत्थु उपरूपरि वड्ढतेव। वीरियस्साति परहितपटिपत्तियं उस्साहस्स। विमुत्तियाति फलविमुत्तिया। एत्थ च समाधिआदीनं अहानि तंतंपटिपक्खस्स सवासनपहीनत्ता अनञ्ञसाधारणताय वेदितब्बा। छन्दादीनं पन महाकरुणासमायोगतोपि। सेसं सुविञ्ञेय्यमेव।
१.तेएव धम्मेति ते एव कुसलादिके तिकदुकेहि सङ्गहिते धम्मे। सुत्तन्ते खन्धादिवसेन वुत्ते खन्धादिवसेन विभजितुन्ति योजना। ननु सुत्तन्ते पटिसम्भिदावसेन ते न वुत्ताति? यदिपि सरूपतो न वुत्ता, ‘‘जरामरणे ञाणं, जरामरणसमुदये ञाण’’न्तिआदिना (सं॰ नि॰ २.३३) पन हेतुहेतुफलादीसु ञाणविभागस्स वुत्तत्ता अत्थतो वुत्ता एव होन्ति, पटिसम्भिदामग्गे (पटि॰ म॰ २.३०) वा पटिसम्भिदानं आगतत्ता सुत्तन्ते पटिसम्भिदावसेनपि ते धम्मा वुत्ता एव। तत्थाति तस्मिं सुत्तन्ते। सङ्खेपेनाति समासेन। उद्देसनिद्देसमत्तेनेव हि सुत्तन्ते खन्धादयो देसिता, न पटिनिद्देसादिनाति सङ्खेपेन ते तत्थ वुत्ताति वुत्ता। तत्थाति वा धम्मसङ्गहे। तत्थापि हि ‘‘तस्मिं खो पन समये चत्तारो खन्धा होन्ती’’तिआदिना (ध॰ स॰ ५८) खन्धादयो सङ्खेपेन वुत्ताति। विभजीयन्ति एत्थ, एतेन वा खन्धादयोति विभङ्गो, ते एव पकिरीयन्ति पट्ठपीयन्ति एत्थ, एतेन वाति पकरणं, विभङ्गो च सो पकरणञ्चाति विभङ्गप्पकरणं। आदिसद्दत्थजोतकेनाति ‘‘इति वा, इति एवरूपा नच्चगीतवादितविसूकदस्सना पटिविरतो’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.१३) विय आदिसद्दस्स अत्थदीपकेन। पकारत्थजोतकेनाति ‘‘इति खो, भिक्खवे, सप्पटिभयो बालो, अप्पटिभयो पण्डितो’’तिआदीसु (अ॰ नि॰ ३.१) विय पकारत्थविभावकेन। ‘‘एकदेसेन समुदायं निदस्सेती’’ति एतेन ‘‘रूपक्खन्धो…पे॰… विञ्ञाणक्खन्धो’’ति एत्थ इतिसद्दस्स निदस्सनत्थतं दस्सेति। निदस्सनत्थोपि हि इति-सद्दो दिट्ठो यथा ‘‘अत्थीति खो, कच्चान, अयमेको अन्तो’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ २.१५; ३.९०)। परिसमापनत्थो वा ‘‘तस्मातिह मे, भिक्खवे, धम्मदायादा भवथ, नो आमिसदायादा। अत्थि मे तुम्हेसु अनुकम्पा ‘किन्ति मे सावका धम्मदायादा भवेय्युं, नो आमिसदायादा’ति’’ (म॰ नि॰ १.२९) एवमादीसु विय। परिसमापनञ्हेतं सुत्तन्तभाजनीयस्स एकदेसदस्सनेन यदिदं ‘‘पञ्चक्खन्धा रूपक्खन्धो…पे॰… विञ्ञाणक्खन्धो’’ति ताव तदत्थस्स सङ्गहितत्ता। तत्थाति विभङ्गप्पकरणे। ‘‘निब्बानवज्जान’’न्ति एत्थ यदि निब्बानवज्जानं…पे॰… अप्पकतरपदत्ता खन्धानं खन्धविभङ्गो आदिम्हि वुत्तो, ननु सह निब्बानेन सब्बधम्मसङ्गाहकत्ता, सब्बधम्मसङ्गाहकेहि च आयतनादीहि खन्धेहि च अप्पकतरपदत्ता सच्चविभङ्गो आदिम्हि वत्तब्बोति ? न, तत्थापि दुक्खसच्चविभङ्गे एकदेसेन खन्धानं एव विभजितब्बतो। यथाह ‘‘तत्थ कतमं दुक्खं अरियसच्चं? जातिपि दुक्खा…पे॰… संखित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा’’ति (विभ॰ १९०; दी॰ नि॰ २.३८७; म॰ नि॰ १.१२०; ३.३७३)। इध पन अनवसेसतोव खन्धा विभजीयन्तीति निब्बानवज्जानं…पे॰… अप्पकतरपदत्ता खन्धानं खन्धविभङ्गो आदिम्हि वुत्तो।
अपिच रूपसम्मूळ्हा अरूपसम्मूळ्हा उभयसम्मूळ्हाति तिविधा बोधनेय्यपुग्गला, तथा संखित्तरुचिनो वित्थाररुचिनो नातिसङ्खेपवित्थाररुचिनो, तिक्खिन्द्रिया मुदिन्द्रिया मज्झिमिन्द्रियाति च। तेसु अरूपसम्मूळ्हानं उपकाराय खन्धदेसना, रूपसम्मूळ्हानं आयतनदेसना, उभयसम्मूळ्हानं धातुदेसना। तथा संखित्तरुचीनं खन्धदेसना, नातिसङ्खेपवित्थाररुचीनं आयतनदेसना, वित्थाररुचीनं धातुदेसना। तिक्खिन्द्रियानं खन्धदेसना, मज्झिमिन्द्रियानं आयतनदेसना, मुदिन्द्रियानं धातुदेसनाति इमिना पयोजनेन अनुक्कमेन च खन्धायतनधातुविभङ्गानं देसनाक्कमोव वेदितब्बो। तं पनेतं खन्धादित्तयं पवत्तिनिवत्तितदुभयहेतुमुखेनेव ञायमानं यथाभूतावबोधाय होति, नाञ्ञथाति दस्सनत्थं सच्चविभङ्गदेसना पवत्ता। सो च यथाभूतावबोधो विसेसतो इन्द्रियसन्निस्सयेनाति इन्द्रियविभङ्गदेसना। इन्द्रियानञ्च इन्दट्ठो तंतंपच्चयधम्मभूतानं यथासकं पच्चयुप्पन्नेसु पच्चयभावविसेसेनेवाति पच्चयपच्चयुप्पन्नविभागसन्दस्सनी पच्चयाकारविभङ्गदेसना। पच्चयाकारस्स खन्धादीनञ्च अविपरीतसभावावबोधो सतिपट्ठानादीसु सम्मामनसिकारेनाति सतिपट्ठानसम्मप्पधानइद्धिपादबोज्झङ्गमग्गङ्गविभङ्गदेसना। स्वायं सतिपट्ठानादीसु सम्मामनसिकारो इमाय पटिपत्तिया होतीति झानअप्पमञ्ञाविभङ्गदेसना, सा सम्मापटिपत्ति एत्तके सीले पतिट्ठितस्स सम्भवतीति सिक्खापदविभङ्गदेसना, यथावुत्ताय च सम्मापटिपत्तिया इमे आनिसंसाति पटिसम्भिदाञाणविभङ्गदेसना, ते चिमे ञाणविसेसा इमेसु किलेसेसु पहीयन्तेसु च सम्भवन्ति, नाञ्ञथाति किलेसविभङ्गदेसना, एवं वित्थारतो देसिते खन्धादिके सङ्खेपतोपि जानन्तस्स अत्थसिद्धि होति एवाति दस्सनत्थं परियोसाने धम्महदयविभङ्गदेसना पवत्ताति एवमेतेसं अट्ठारसन्नं महाविभङ्गानं देसनाक्कमकारणं वेदितब्बं।
१. रूपक्खन्धनिद्देसवण्णना
२.‘‘किञ्ची’’ति पदं ‘‘एकच्च’’न्ति इमिना समानत्थन्ति आह ‘‘किञ्चीति पकारन्तरभेदं आमसित्वा अनियमनिदस्सन’’न्ति। उभयेनाति पकारभेदं अनामसित्वा आमसित्वा च अनियमदस्सनवसेन पवत्तेन ‘‘यं किञ्ची’’ति पदद्वयेन। अधिप्पेतत्थन्ति रूपं। अतिच्चाति अतिक्कमित्वा। पवत्तितोति पवत्तनतो। नियमनत्थन्ति निवत्तनत्थं।
‘‘किञ्चा’’ति एत्थ किं-सद्दो पुच्छायं हेतुअत्थदीपको, करणे चेतं पच्चत्तवचनं, च-सद्दो वचनालङ्कारोति आह ‘‘केन कारणेन वदेथा’’ति। दुतियविकप्पे पन वुत्तनयेनेव कारणत्थे पवत्तं किं-सद्दं ‘‘वदेथा’’ति किरियापदसम्बन्धनेन उपयोगवसेन परिणामेत्वा वदति ‘‘तं कारणं वदेथा’’ति।
पुरिमसन्तानस्स भेदन्ति पुरिमसन्तानस्स विनासं, विनासापदेसेन चेत्थ सन्ताने विसदिसुप्पादमेव दस्सेति। तेनेवाह ‘‘विसदिससन्तानुप्पत्तिदस्सनतो’’ति। ननु च अरूपधम्मानम्पि विरोधिपच्चयसमवाये विसदिसुप्पत्ति अत्थीति? सच्चं अत्थि, सा पन न पाकटतरा, पाकटतरा च इधाधिप्पेता। तेनेवाह ‘‘सीतादिसन्निपाते’’ति। तथा चाह भगवा ‘‘सीतेनपि रुप्पति, उण्हेनपि रुप्पती’’तिआदि (सं॰ नि॰ ३.७९)। इदानि भेद-सद्दो उजुकमेव विकारापत्तिं वदतीति दस्सेन्तो ‘‘भेदो चा’’तिआदिमाह । विसदिसरूपुप्पत्तियेव, न उप्पन्नस्स अञ्ञथाभावोति अधिप्पायो। तेन कापिलियं परिणामवादं पटिक्खिपति। यदि पुरिमसन्तानतो भेदो विसदिसुप्पत्ति रुप्पनं, एवं सन्ते लक्खणस्स अतिप्पसङ्गो सियाति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘अरूपक्खन्धान’’न्तिआदि। एत्थ सीतादीहीति आदि-सद्देन यथा उण्हजिघच्छादयो सङ्गय्हन्ति, एवं आहारादीनम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो। येनाति येन सीतादीहि समागमेन। तत्थाति तेसु रूपधम्मेसु। आहारादिकस्स वा ठितिप्पत्तस्साति सम्बन्धो। यथा रूपधम्मानं ठितिक्खणे सीतादीहि समागमो होति, एवं अरूपक्खन्धानं अञ्ञेहि समागमो नत्थि अतिलहुपरिवत्तितो, तस्मा अरूपधम्मा रूपधम्मानं विय पाकटस्स विकारस्स अभावतो ‘‘रुप्पन्ती’’ति, ‘‘रुप्पनलक्खणा’’ति च न वुच्चन्तीति सम्बन्धो। ‘‘रुप्पती’’ति पदस्स कत्तुकम्मसाधनानं वसेन अत्थं दस्सेतुं अट्ठकथायं ‘‘कुप्पति घट्टीयति पीळीयति भिज्जती’’ति वुत्तन्ति तदत्थं विवरन्तो ‘‘कुप्पतीति एतेना’’तिआदिमाह। कोपादिकिरियाति कोपसङ्घट्टनपीळनकिरिया। कोप-सद्दो चेत्थ खोभपरियायो वेदितब्बो। कत्तुभूतो कम्मभूतो च अत्थोति कत्तुकम्मसाधनानं वसेन वुच्चमानो भूतुपादायरूपसङ्खातो अत्थो। कम्मकत्तुत्थेन भिज्जति-सद्देनाति यदा कम्मकत्तुत्थो रुप्पति-सद्दो, तदा भिज्जति-सद्दोपि तदत्थो एव वेदितब्बोति अत्थो। तत्थ यदा कम्मत्थे ‘‘रुप्पती’’ति पदं, तदा ‘‘सीतेना’’तिआदीसु कत्तुअत्थे करणवचनं। यदा पन ‘‘रुप्पती’’ति पदं कत्तुअत्थे कम्मकत्तुअत्थे वा, तदा हेतुम्हि करणवचनं वेदितब्बं। ‘‘यं पन रुप्पती’’तिआदिना ‘‘कुप्पती’’तिआदीनं कत्तुकम्मत्थानम्पि अत्थवचनानं वचने कारणं दस्सेति। यदिपि अत्थ-सद्दो ‘‘पीळनट्ठो’’तिआदीसु (पटि॰ म॰ १.१७; २.८) सभावपरियायोपि होति, ‘‘केनट्ठेना’’ति पनेत्थ अभिधेय्यपरियायो अधिप्पेतोति आह ‘‘केनट्ठेनाति पुच्छासभागवसेन रुप्पनट्ठेना’’ति, रुप्पनसद्दाभिधेय्यभावेनाति अत्थो। तेनेवाह ‘‘न केवलं सद्दत्थोयेव रुप्पन’’न्ति। तस्स अत्थस्साति तस्स भूतुपादायप्पभेदस्स सभावधम्मस्स। रुप्पनलक्खणञ्च नामेतं अनिच्चतादि विय कक्खळत्तादितो अञ्ञन्ति न गहेतब्बं। पञ्ञत्तिविसेसो हि तन्ति, कक्खळत्तादीनंयेव पन अरूपधम्मविधुरो सभावविसेसोति वेदितब्बं।
३.पकरणप्पत्तं रूपं पक्खिपित्वा मातिका ठपिताति आनेत्वा सम्बन्धो। महाभूतु…पे॰… आपज्जति तप्पकारभावेन अतीतंसे गणनं गतन्ति वुत्तत्ताति अधिप्पायो। ‘‘न ही’’तिआदिना धम्मन्तरनिवत्तनत्थता पकारन्तरनिवत्तनत्थता च भूतुपादायगहणस्स नत्थीति दस्सेति। तंदस्सनेति गणनन्तरदस्सने। तंसभावत्ताति भूतुपादायसभावत्ता। ‘‘न चा’’तिआदिना भूतुपादायसभावो अतीतंसगणितताय तंसभावस्सपि अञ्ञथा गणितत्ता, अतंसभावस्स च तथा गणितत्ता अकारणन्ति दस्सेति। ‘‘अज्झत्त…पे॰… लब्भती’’ति एतेन दुतियनये न केवलं यथावुत्तोव दोसो, अथ खो अब्यापितोपि दोसोति दस्सेति। तदेतं पन अकारणं कारणभावस्सेव अनधिप्पेतत्ता। न हेत्थ भूतुपादायरूपभावो अतीतंसे गणनस्स कारणन्ति अधिप्पेतं, यतो यथावुत्तदोसापत्ति सिया।
‘‘किन्ती’’ति एत्थ ‘‘कि’’न्ति पुब्बे यं ‘‘रूप’’न्ति सामञ्ञतो गहितं, तस्स सरूपपुच्छा। इति-सद्दो निदस्सनत्थो, न कारणत्थो। तेनस्स यं रूपं अतीतं निरुद्धं…पे॰… अतीतंसेन सङ्गहितं अतीतकोट्ठासे गणनं गतं, तं किन्ति चे? ‘‘चत्तारो च…पे॰… रूप’’न्ति भूतुपादायविभागदस्सनमुखेन विसेसं निदस्सेति। यत्तका हि इध विसेसा निद्दिट्ठा चक्खायतनादयो, तेसमिदं निदस्सनन्ति। न चेत्थ पुरिमनयतो अविसेसो। तत्थ हि रूपस्स भूतुपादायतामत्तसभावदस्सनता वुत्ता। तेनाह अट्ठकथायं ‘‘अतीतरूपम्पि भूतानि चेवा’’तिआदि। इध पन भूतुपादायेन निदस्सनभूतेन रूपस्स सब्बविसेसविभावनता दस्सिता। एवञ्च कत्वा अब्यापितदोसोपि चेत्थ अनोकासोव, यं रूपं अज्झत्तं…पे॰… उपादिन्नं, किन्ति? चत्तारो च…पे॰… रूपन्ति तदञ्ञविसेसनिदस्सनस्स अधिप्पेतत्ता। तथा चाह ‘‘एवं सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो’’ति।
परियायदेसनत्ताति सभावतो परियायनं परिवत्तनं परियायो, उजुकं अप्पवत्तीति अत्थो। परियायेन, परियायभूता वा देसना एत्थाति परियायदेसनं, सुत्तन्तं। सुत्तन्तञ्हि वेनेय्यज्झासयवसेन देसेतब्बधम्मे लेसतो लब्भमानभावकथनं, न उजुनिप्पदेसभावकथनन्ति परियायदेसनं नाम। तेनेव तं ‘‘यथानुलोमसासन’’न्ति वुच्चति। अभिधम्मो पन देसेतब्बधम्मे उजुनिप्पदेसकथनन्ति निप्परियायदेसनं नाम, यतो ‘‘यथाधम्मसासन’’न्ति वुच्चति। निच्छयेन देसोति ववत्थानतो कथनं। तथा भद्देकरत्तसुत्तादीसु (म॰ नि॰ ३.२७२ आदयो) विय अतीतादिभावो अतीतानागतपच्चुप्पन्नभावो अद्धावसेन इधापि खन्धविभङ्गे सुत्तन्तभाजनीयत्ता निद्दिसितब्बो सियाति योजना।
सन्निपतितन्ति समागतं। सन्तानवसेनाति पुब्बापरवसेन। पुब्बेनापरस्स समप्पमाणताय अनूनं अनधिकं, ततो एव एकाकारं। पवत्तिकालवसेन वा अनूनं अनधिकं, समानसभावताय एकाकारं। तेन विसभागउतुना अनन्तरिततं दस्सेति। एवं आहारेपीति एत्थ विसभागाहारेन अनन्तरितो अनेकवारं अनेकदिवसम्पि भुत्तो सभागेकाहारं नाम। ‘‘ततो पुब्बे विसभागउतुआहारसमुट्ठानं अतीतं, पच्छा अनागत’’न्ति हि वुत्तन्ति। ‘‘एकाहारसमुट्ठान’’न्ति पन वुत्तत्ता एकस्सेव आहारस्स योजना युत्तरूपाति अपरे। पञ्चद्वारवसेनाति एत्थ पञ्चद्वारावज्जनतो पट्ठाय याव तदारम्मणं, याव जवनं, याव वा वोट्ठब्बनं, ताव पवत्ता चित्तसन्तति एकवीथि। एकजवनसमुट्ठानन्ति एकजवनवारसमुट्ठानं। एत्थ च समयं अनामसित्वाव सन्ततिवसेन, सन्ततिञ्च अनामसित्वाव समयवसेन अतीतादिविभागो गहेतब्बो।
६.अनिट्ठनामनिवत्तनस्साति अनिट्ठनामनिवत्तिया अकारणभावदस्सनेन इट्ठनामलाभापनस्स अकारणभावं दस्सेति।
देवमनुस्ससम्पत्तिभवेति सम्पत्तियुत्ते सम्पन्ने देवमनुस्सभवे। समिद्धसोभनताति अभिवुद्धसोभनता। ततो एवाति सम्पत्तिविरहतो एव, असम्पन्नत्ता एवाति अत्थो। तेसंयेव हत्थिआदीनं सुखस्स हेतुभावं न गच्छन्ति सारणादिवसेन दुक्खपच्चयत्ता। तेसन्ति हत्थिरूपादीनं। ‘‘तस्स तस्सेवा’’तिआदिना यथावुत्तमत्थं विवरति। अकुसलेन अत्तना कतेन निब्बत्तं दुक्खस्स पच्चयो होतीति योजना। तस्माति यस्मा कम्मं यस्मिं सन्ताने निब्बत्तं, तत्थेव सुखदुक्खानं पच्चयो होति, न अञ्ञत्थ, तस्मा। अट्ठकथायं पनाति एकच्चमतदस्सनं। तत्थ ‘‘अनिट्ठं नाम नत्थी’’ति यस्मा पटिसेधद्वयेन कुसलकम्मजस्स इट्ठभावो नियतो, तस्मा ‘‘कुसलकम्मजमेव इट्ठ’’न्ति एवं अनियमेत्वा ‘‘कुसलकम्मजं इट्ठमेवा’’ति एवमेत्थ नियमो गहेतब्बोति दस्सेन्तो ‘‘अकुसलकम्मजम्पी’’तिआदिमाह। किन्ति अकुसलकम्मजं सोभनं, यं परेसं इट्ठं नाम सिया? यदि दुग्गतियं केसञ्चि तिरच्छानानं सण्ठानादिसम्पत्ति सुगतियं सत्तानं अकुसलनिस्सन्देन विरूपरूपता विय कुसलनिस्सन्देन, कथं तस्सा अकुसलकम्मजता। अथ पन यं केसञ्चि अमनापम्पि समानं रूपं मनापं हुत्वा उपट्ठाति, तं सन्धाय वुत्तं, एवम्पि यथा केसञ्चि तिरच्छानादीनं कुसलकम्मजं मनुस्सादिरूपं अमनापतो उपट्ठहन्तम्पि कुसलविपाकस्सेव आरम्मणभावतो अत्थतो इट्ठमेव नाम होति, एवं अकुसलकम्मजं केसञ्चि मनापं हुत्वा उपट्ठहन्तम्पि अकुसलविपाकस्सेव आरम्मणभावतो अत्थतो अनिट्ठमेव नाम होति, एवञ्चेतं सम्पटिच्छितब्बं। अञ्ञथा ‘‘अट्ठानमेतं अनवकासो, यं कायदुच्चरितस्स इट्ठो कन्तो मनापो विपाको उप्पज्जेय्या’’तिआदिअट्ठानपाळिया (म॰ नि॰ ३.१३१) विरोधो सिया। तेनेवाह ‘‘कुसलकम्मजस्स पना’’तिआदि। सब्बेसन्ति अत्तनो, परेसञ्च । इट्ठस्स अभावो वत्तब्बोति यथा ‘‘कुसलकम्मजं अनिट्ठं नाम नत्थी’’ति वुत्तं, एवं किञ्चापि ‘‘अकुसलकम्मजं इट्ठं नाम नत्थी’’ति अट्ठकथायं न वुत्तं, तेन पन नयदस्सनेन अकुसलकम्मजस्स अभावो वुत्तो एव होतीति सो संवण्णनावसेन निद्धारेत्वा वत्तब्बोति अधिप्पायो। एतेन कुसलकम्मजमेव इट्ठन्ति पुरिमपदावधारणस्स गहेतब्बतं दस्सेति।
इदानि ‘‘हत्थिआदीनम्पी’’तिआदिना तमेवत्थं विवरति। कुसलविपाकस्साति एत्थापि कुसलविपाकस्सेव आरम्मणन्ति अत्थो। मनुस्सानन्ति च निदस्सनमत्तं दट्ठब्बं। इतरेसम्पि च अकुसलकम्मजं अकुसलविपाकस्सेव, कुसलकम्मजञ्च कुसलविपाकस्सेव आरम्मणन्ति दस्सितोवायं नयोति। कस्मा पन इट्ठानिट्ठमिस्सिते वत्थुम्हि मनापताव सण्ठातीति आह ‘‘इट्ठारम्मणेन…पे॰… सक्का वत्तु’’न्ति। सुट्ठु वुत्तन्ति ‘‘इट्ठानिट्ठं एकन्ततो विपाकेनेव परिच्छिज्जती’’ति वदन्तेहि इट्ठानिट्ठारम्मणववत्थानं सम्मदेव वुत्तं। तं अनुगन्त्वाति विपाकवसेन इट्ठानिट्ठारम्मणववत्थानं अनुगन्त्वा। सब्बत्थाति सुगतिदुग्गतीसु, सब्बेसु वा आरम्मणेसु।
‘‘अनिट्ठा’’ति वचनेनेव तेसं इट्ठता निवत्तिताति आह ‘‘सदिसता च रूपादिभावोयेवा’’ति। इट्ठानेव रूपादीनि कामगुणाति सुत्ते वुत्तानीति मित्तपटिपक्खो अमित्तो विय इट्ठपटिपक्खा अनिट्ठाति अधिप्पेताति वुत्तं ‘‘अनिट्ठाति…पे॰… वोहारो विया’’ति। सब्बानि वाति एत्थ ‘‘पियरूपं सातरूप’’न्ति (दी॰ नि॰ २.४००; म॰ नि॰ १.१३३; विभ॰ २०३) वचनतो कथं अनिट्ठानं रूपादीनं कामगुणभावापत्तीति चे? तेसम्पि विपल्लासवसेन तण्हावत्थुभावतो पियरूपभावस्स अधिप्पेतत्ता। यदि एवं कथं ‘‘चक्खुविञ्ञेय्यानि रूपानि इट्ठानी’’तिआदिसुत्तपदं (म॰ नि॰ १.१६६; २.१५५; ३.५७; सं॰ नि॰ ५.३०) नीयतीति आह ‘‘अतिसयेना’’तिआदि।
७.दुप्परिग्गहट्ठेन कारणभूतेन लक्खणस्स इन्द्रियादिसभावस्स दुप्पटिविज्झता, एवं सुपरिग्गहट्ठेन लक्खणसुप्पटिविज्झता वेदितब्बा। ‘‘दूरे’’ति अवुत्तस्साति लक्खणतो ‘‘दूरे’’ति अकथितस्स। वुत्तम्पीति लक्खणतो ‘‘दूरे’’ति वुत्तम्पि सुखुमरूपं।
‘‘भिन्दमानो’’ति सम्भिन्दमानोति वुत्तं होतीति आह ‘‘मिस्सकं करोन्तो’’ति। यस्मा पन भेदनं विभागकरणम्पि होति, तस्मा दुतियविकप्पे ‘‘भिन्दमानो’’ति पदस्स ‘‘विसुं करोन्तो’’ति अत्थमाह। ततियविकप्पे पन भिन्दमानोति विनासेन्तोति अत्थो। तेनाह ‘‘सन्तिकभावं भिन्दित्वा दूरभावं, दूरभावञ्च भिन्दित्वा सन्तिकभावं करोन्तो’’ति। न हि सक्का सन्तिकस्स तब्भावं अविनासेत्वा दूरभावं कातुं, तथा इतरस्सापि। सन्तिकभावकरणेन न भिन्दति न विनासेति, न च ओकासदूरतो लक्खणतो दूरं विसुं करणेन भिन्दति विभागं करोति, नापि ओकासदूरेन लक्खणतो दूरं वोमिस्सककरणेन भिन्दति सम्भिन्दतीति योजना। ‘‘तिधा अत्थो दट्ठब्बो’’ति सङ्खेपेन वुत्तमत्थं ‘‘न ही’’तिआदिना विवरति। विसुं करोति, वोमिस्सकं करोतीति करोति-सद्दं आनेत्वा सम्बन्धो। ‘‘एत्थापी’’तिआदिना यथा ‘‘ओकासतो दूरमेव भिन्दती’’ति एत्थ ओकासतो दूरस्स ओकासतो सन्तिकभावकरणं अधिप्पेतन्ति विनासनं भेदनं, एवं ‘‘न लक्खणतो दूरं भिन्दती’’ति एत्थापि लक्खणतो दूरस्स लक्खणतो सन्तिकभावाकरणं अभेदनं अविनासनन्ति इममत्थं दस्सेति। वोमिस्सककरणविभागकरणत्थतं सन्धायाह ‘‘भिन्दमानोति एत्थ च अञ्ञथा भेदनं वुत्त’’न्ति। पच्छिमनये विनासनत्थमेव सन्धाय ‘‘भेदनं इध च अञ्ञथा वुत्त’’न्ति अवोच।
रूपक्खन्धनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
२. वेदनाक्खन्धनिद्देसवण्णना
८.चक्खादयोपसादाति ओळारिकत्तभावपरियापन्ना चक्खुसोतघानजिव्हापसादा, मनोमयत्तभावपरियापन्ना चक्खुसोतप्पसादा च। कायवोहारं अरहन्तीति कायन्तोगधत्ता कायेकदेसत्ता च कायोति वत्तब्बतं अरहन्ति। कायोति हि अत्तभावोपि वुच्चति ‘‘सक्कायदिट्ठी’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ १.२१; ३.१५५), करजकायोपि ‘‘सो इमम्हा काया अञ्ञं कायं अभिनिम्मिनाती’’तिआदीसु (पटि॰ म॰ ३.१४)। तब्बत्थुकाति चक्खादिनिस्सिता कायिकाति परियायेन वुत्ता, निप्परियायेन पन चेतसिकाव। यथाह ‘‘यं तस्मिं समये तज्जाचक्खुविञ्ञाणधातुसम्फस्सजं चेतसिकं नेव सातं नासातं चेतोसम्फस्सजं अदुक्खमसुखं वेदयित’’न्तिआदि (ध॰ स॰ १५२)। ‘‘न हि चक्खादयो कायप्पसादा होन्ती’’ति इमिना कायपसादनिस्सिता वेदना निप्परियायेन कायिकाति दस्सेति। कायिकचेतसिकादिभावेनाति आदि-सद्देन कुसलाकुसलाब्याकतादिभावा सङ्गय्हन्ति। तेनाति सुखादिवेदनेकदेसस्स अद्धासमयवसेन अतीतादिभावाभावेन। केचि पनेत्थ ‘‘हेट्ठा दस्सितनयत्ता पाकटत्ता अद्धावसेन, एकमुहुत्तादिपुब्बण्हादीसु उतुआदिना रूपस्स विय वेदनाय विभागो न गय्हतीति समयवसेन च अतीतादिभेदो न दस्सितो’’ति वदन्ति। सन्तानवसेन पवत्तानम्पि वेदनानं चित्तेन समूहतो गहेतब्बतं सन्धायाह ‘‘वेदनासमुदायो’’ति। तेहीति अद्धासमयवसेन अतीतादिभावेहि। एत्थाति एतस्मिं विभङ्गे। तेति ‘‘वेदनेकदेसा’’ति वुत्ता कायिकचेतसिकादिभावेन भिन्ना सुखादिवेदनाविसेसा। यदि वेदनेकदेसा एत्थ गहिता, खणपरिच्छिन्नाव ते गहेतब्बा, न सन्ततिपरिच्छिन्नाति आह ‘‘एकसन्ततियं पना’’तिआदि। तेसूति सुखादिभेदेसु। भेदोति विसेसो। तस्साति सुखादिविसेसस्स। यथा चेत्थ, एवं ‘‘तंसहिततदुप्पादका’’ति एत्थापि तं-सद्देन सुखादिविसेसो पच्चामट्ठोति वेदितब्बो। सन्तति परिच्छेदिका भवितुं अरहतीति सम्बन्धो। सन्ततिखणवसेनेव परिच्छेदो वुत्तो, न अद्धासमयवसेनाति अधिप्पायो।
‘‘पुब्बन्तापरन्तमज्झगता’’ति निट्ठितहेतुकिच्चा अनिट्ठितपच्चयकिच्चाति वुत्ता, तं पन अतिक्कन्तहेतुपच्चयकिच्चन्ति एवं वुत्तस्स नयस्स उपलक्खणन्ति आह ‘‘पुब्बन्तापरन्तमज्झगताति एतेन हेतुपच्चयकिच्चवसेन वुत्तनयं दस्सेती’’ति। एत्थ कुसलाकुसलकिरियवेदनानं रूपस्स विय, विपाकानं विय च अयं नाम जनकहेतूति निप्परियायेन न सक्का वत्तुं, परियायेन पन अनन्तरपच्चयभूतो हेतूति वत्तब्बो।
११.सन्तापनकिच्चन्ति परिडहनकिच्चं। जातिआदिसङ्करन्ति जातिसभावपुग्गललोकियलोकुत्तरतो सङ्करं सम्भेदं अकत्वा। समानजातियन्ति एकजातियं। सुखतो तज्जातिया अदुक्खमसुखा पणीताति योजेतब्बाति सम्बन्धो। समानभेदेति भूमन्तरादिसमानविभागे। उपब्रूहितानं धातूनन्ति उळाररूपसमुट्ठापनेन पणीतानं रूपधम्मानं। विबाधितानन्ति निप्पीळितानं मिलापितानं। उभयन्ति सुखादिद्वयं। एत्थ च खोभना, आलुळना च कायिकसुखस्स वसेन वेदितब्बा। अभिसन्दना झानसुखस्स। मदयना कामसुखस्स। तथा छादना। आसिञ्चना सब्बस्स। छादना आसिञ्चना वा सब्बस्स वसेन वेदितब्बा।
सभावादिभेदेन चाति सभावपुग्गललोकियादिभेदेन च। एकन्तपणीते लोकुत्तरे हीनपणीतानं पटिपदानं वसेन हीनपणीतता। एकन्तहीने अकुसले छन्दादिवसेन हीनपणीतता, ओळारिकसुखुमता च। तथा हि वुत्तं अट्ठकथायं ‘‘या ओळारिका, सा हीना। या सुखुमा, सा पणीता’’ति (विभ॰ अट्ठ॰ ११)। अकुसलादीसु दोससहगतादिअन्तरभेदवसेन उपादायुपादाय ओळारिकसुखुमता तंतंवापनवसेन वुच्चति, न कुसलाकुसलादिवसेनाति आह ‘‘तंतंवापनवसेन कथनेपि परिवत्तनं नत्थी’’ति। दोसुस्सन्नतायाति किलेसाधिकताय। तथाति दोसुस्सन्नताय। कथं पन कुसलेसु दोसुस्सन्नता? उपनिस्सयवसेन, किलेसाधिकेहि सन्ताने पवत्तमाना कुसला धम्मा किलेसेहि सम्बाधप्पत्तिया तिणादीहि सम्बाधप्पत्तानि विय सस्सानि विपुलफलउळारफला न होन्तीति। तथाति मन्ददोसताय। कुसलानं मन्ददोसतापि वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बा। ओळारिकसुखुमनिकन्तीति एत्थ अन्तोगधविसेसं निकन्तिया ओळारिकसुखुमतासामञ्ञं वुत्तं। यथा हेत्थ ओळारिकसामञ्ञेन ओळारिकोळारिकतरोळारिकतमा निकन्तियो गय्हन्ति, तथा सुखुमसुखुमतरसुखुमतमा सुखुमतासामञ्ञेन गय्हन्तीति। सुखुमतमनिकन्तिवत्थुन्ति चेत्थ याव भवग्गं विपस्सनाञाणञ्च वेदितब्बं।
१३.यदि सियाति यदि असम्पयोगो विसंसट्ठो सिया।
सन्तिकतोअकुसलतोति अकुसलभावेन सन्तिकतो लोभसहगतादिअकुसलवेदयिततो। अकुसलाति दोससहगतादिअकुसलवेदना दूरेति यथा उद्धरीयति। ततो दूरतो कुसलतोति ततो अकुसलतो दूरतो कामावचरादिकुसलवेदयिततो कुसला कामावचरादिकुसलवेदना। ‘‘न सक्का’’ति वुत्तं उद्धरितुं असक्कुणेय्यतं ‘‘तथा हि सती’’तिआदिना विवरति। तस्माति यस्मा दूरतो सन्तिकुद्धरणं वुत्तनयेन सन्तिकतो सन्तिकुद्धरणमेव होति, तथा सति अत्थविसेसो न होति, उपादायुपादाय दूरसन्तिकता इध वुच्चति। तस्मा सन्तिकतो सन्तिकुद्धरणञ्च न सक्का कातुं अत्थविसेसाभावतो, अनधिप्पेतत्ता चाति अधिप्पायो।
ननु च अतिसयवचनिच्छावसेन अत्थेव अत्थविसेसोति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘दूरदूरतरताय विय सन्तिकसन्तिकतरताय च अनधिप्पेतत्ता’’ति। याति अकुसलवेदना। ततोति कुसलवेदयिततो। इध वुत्तस्स दूरस्साति इमस्मिं वेदनाक्खन्धविभङ्गे ‘‘अकुसला वेदना कुसलाब्याकताहि वेदनाहि दूरे’’तिआदिना (विभ॰ १३) वुत्तस्स दूरस्स। दूरतो अच्चन्तविसभागत्ताति यतो यं ‘‘दूरे’’ति वुत्तं, ततो अच्चन्तविसदिसत्ता तस्स वसेन दूरे सन्तिकं नत्थीति न सक्का दूरतो सन्तिकं उद्धरितुं। अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – हेट्ठा या वेदना याय वेदनाय दूरेति वुत्ता, सा एव तस्सा केनचिपि परियायेन सन्तिकेति न उद्धरितब्बाति। सन्तिकेति वुत्तवेदनंयेव सन्धाय वदति। भिन्नेति लोभसहगतादिवसेन विभत्ते। तत्थेवाति ‘‘सन्तिके’’ति वुत्तअत्थे एव। इदं वुत्तं होति – ‘‘अकुसला वेदना अकुसलाय वेदनाय सन्तिके’’ति एवं वुत्तअकुसलाय वेदनायमेव लोभसहगतादिवसेन विभत्ताय दूरभावोपि लब्भति। एवं सेसेसुपीति।
यदि सन्तिकतो दूरं लब्भति, यदग्गेन दूरं लब्भति, तदग्गेन दूरतो सन्तिकं उद्धरियेय्याति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘उपादायुपादाय दूरतो च सन्तिकं न सक्का उद्धरितु’’न्तिआदि। तस्सत्थो – यं सन्तिकतो दूरं लब्भति, यदिपि तं विसभागट्ठेन लब्भति, तथापि यं तत्थ सन्तिकं लब्भति, तं सभागट्ठेनेव लब्भतीति सन्तिकतोव सन्तिकं उद्धटं सियाति। तस्माति यस्मा विसभागट्ठेन दूरता, सभागट्ठेन च सन्तिकता इच्छिता, तस्मा। लोभसहगताय दोससहगता विसभागताय दूरे समाना कथं सन्तिके भवेय्याति अधिप्पायो। ननु तासं अकुसलसभागता लब्भतेवाति तत्थ उत्तरमाह ‘‘विसभागता’’तिआदि। तत्थ भेदं अग्गहेत्वा न पवत्ततीति भेदं विसेसं असदिसतं गहेत्वा एव पवत्तति विसभागता। दूरतायाति इधाधिप्पेताय दूरताय सभागस्स अब्यापकत्ता दूरतो सन्तिकुद्धरणं न सक्का कातुं। सति हि सभागब्यापकत्ते सिया सन्तिकताति दूरतो सन्तिकुद्धरणं सक्का कातुन्ति अधिप्पायो। ‘‘न ही’’तिआदिना तमेवत्थं पाकटं करोति। सभागताति सामञ्ञं। भेदन्ति विसेसं। अन्तोगधं कत्वावाति अभिब्यापेत्वाव। विसभागब्यापकत्ता सन्तिकतायाति इधाधिप्पेतविसभागं ब्यापेत्वा पवत्तनतो हेट्ठा वुत्तसन्तिकताय सन्तिकतो दूरुद्धरणं सक्का कातुं। तमेवत्थं ‘‘अकुसलता ही’’तिआदिना पाकटं करोति।
३. सञ्ञाक्खन्धनिद्देसवण्णना
१७.तस्सापीति सञ्ञायपि। तब्बत्थुकत्ताति चक्खुवत्थुकत्ता। पटिघविञ्ञेय्योति यथावुत्तपटिघतो विजानितब्बो पटिघवसेन गहेतब्बो। उत्तरपदलोपं कत्वाति पुरिमपदे उत्तरपदलोपं कत्वा।
विञ्ञेय्यभावे, न उप्पत्तियन्ति अधिप्पायो। वचनन्ति सद्दो, नामन्ति अत्थो। वचनाधीनाति गहेतब्बतं पति सद्दाधीना, नामायत्तगहणाति अत्थो। यदेत्थ वत्तब्बं, तं नामरूपदुके (ध॰ स॰ मूलटी॰ १०१-१०८) वुत्तमेव। अधिवचनं पञ्ञत्तिपकासकं ञापकं एतेसं अत्थीति अधिवचना यथा अरिससोति। ततोजोति अधिवचनसङ्खाततो अरूपक्खन्धतो जातो। अरूपक्खन्धपरियापन्नत्ता फस्सेपि यथावुत्तो अत्थो सम्भवतीति दस्सेतुं ‘‘सम्फस्सोयेव वा’’तिआदिमाह। न केवलं मनोद्वारिकफस्से एव, अथ खो पञ्चद्वारिकफस्सेपि ‘‘विञ्ञेय्यभावे वचनं अधिकिच्च पवत्ता अधिवचना’’तिआदिवुत्तप्पकारो अत्थो सम्भवति। इतीति तस्मा। तेन परियायेनाति मनोसम्फस्सजपरियायेन। ततोजापीति पञ्चद्वारिकफस्सजातापि। अञ्ञप्पकारासम्भवतोति पटिघसम्फस्सजपरियायस्स असम्भवतो। आवेणिकं पटिघसम्फस्सजता। पकारन्तरं अधिवचनसम्फस्सजता।
यदिएवन्ति यदि पञ्चद्वारिकफस्सेहि उप्पन्नसञ्ञा परियायतो निप्परियायतो च ‘‘अधिवचनसम्फस्सजा’’ति वुच्चन्ति, एवं चत्तारोपि अरूपिनो खन्धा एवं वत्तुं युत्ता। एवं सन्ते सञ्ञाव कस्मा ‘‘अधिवचनसम्फस्सजा’’ति वुत्ताति आह ‘‘तिण्णं खन्धान’’न्तिआदि। तत्थ तिण्णं खन्धानन्ति वेदनासङ्खारविञ्ञाणक्खन्धानं। अत्थवसेनाति ‘‘वचनं अधिकिच्च पवत्ता अधिवचना’’तिआदिना वुत्तअत्थवसेन अन्वत्थतावसेन। अत्तनो पत्तम्पि नामन्ति ‘‘अधिवचनसम्फस्सजा’’ति एवं अत्तनो अनुप्पत्तम्पि नामं। धम्माभिलापोति सभावनिरुत्ति। पुब्बे चतुन्नं अरूपक्खन्धानं साधारणोपि अधिवचनसम्फस्सजवोहारो रुळ्हिवसेन सञ्ञाय एव पवत्तोति वत्वा इदानि सो तदञ्ञारूपक्खन्धसाधारणो सञ्ञाय निवेसितोति दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’तिआदिमाह। रज्जित्वा ओलोकनादीसूति एत्थ आदि-सद्देन कुज्झित्वा ओलोकनादि विय रज्जित्वा सवनादिपि सङ्गय्हतीति वेदितब्बं, तथासोतावधानादिनोपि रत्ततादिविजानननिमित्ततासम्भवतो। चक्खुसम्फस्सजासञ्ञाय पन पाकटभावं निदस्सनवसेन दस्सेतुं ‘‘ओलोकनं चक्खुविञ्ञाणविसयसमागमे’’तिआदिमाह।
ओलोकनस्स अपाकटभावे रत्ततादिविजाननं न होति, पाकटभावे च होतीति आह ‘‘पसादवत्थुका एवा’’ति। ‘‘अञ्ञं चिन्तेन्त’’न्ति यं पुब्बे तेन कथितं, कायेन वा पकासितं, ततो अञ्ञं किञ्चि अत्थं चिन्तेन्तं। तेनेवाह ‘‘ञात’’न्ति।
सञ्ञाक्खन्धनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
४. सङ्खारक्खन्धनिद्देसवण्णना
२०.‘‘हेट्ठिमकोटियातिएत्था’’ति इदं पठमं ‘‘हेट्ठिमकोटिया’’ति वचनं सन्धाय वुत्तं। तस्स हि भुम्मवसेन अत्थो गहेतब्बो। तेनाह ‘‘तत्थ हि पधानं दस्सित’’न्ति। हेट्ठिमकोटियाव पधानं दस्सितन्ति इममत्थं गहेत्वा ‘‘यदि एव’’न्तिआदिना चोदेति। इतरो ‘‘हेट्ठिमकोटिया पधानमेव दस्सित’’न्ति एवमेत्थ नियमो गहेतब्बोति दस्सेन्तो ‘‘उपरिमकोटिगतभावेना’’तिआदिना तं परिहरति। पधानस्सेव दस्सनं। पधाने हि दस्सिते अप्पधानम्पि अत्थतो दस्सितमेव होतीति। तेनाह अट्ठकथायं ‘‘तंसम्पयुत्तसङ्खारा पन ताय गहिताय गहिताव होन्ती’’ति। यं हेट्ठिमकोटियं लब्भति, तं उपरिमकोटियम्पि लब्भति एवाति आह ‘‘हेट्ठिमकोटि हि सब्बब्यापिका’’ति। दुतिये करणनिद्देसतं दस्सेतुं ‘‘आगताति सम्बन्धो’’ति आह। आगमनकिरिया हि हेट्ठिमकोटिया करणभावेन तत्थ वुत्ताति। यथा च आगमनकिरियाय, एवं वचनकिरियायपि हेट्ठिमकोटिया करणभावो सम्भवतीति दस्सेतुं ‘‘पुरिमेपि वा’’तिआदिमाह। ‘‘एकूनपञ्ञासप्पभेदे’’ति इदं लोकियचित्तुप्पादे पाळिआगतानं सङ्खारक्खन्धधम्मानं उपरिमकोटिं सन्धाय वुत्तं। येवापनकधम्मेहि सद्धिं उपरिमकोटिया गय्हमानाय ‘‘तेपञ्ञासा’’ति वत्तब्बं सिया, लोकुत्तरचित्तुप्पादवसेन पन ‘‘सत्तपञ्ञासा’’ति।
सङ्खारक्खन्धनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
पकिण्णककथावण्णना
समुग्गम-पदस्स तत्वतो परियायतो च अत्थं दस्सेति ‘‘सञ्जातियं आदिउप्पत्तिय’’न्ति। भेदतो पन समायोगे उग्गमनन्ति। तत्थ केन समायोगे, कुतो, कथञ्च उग्गमनन्ति विचारणायं आह ‘‘तंतंपच्चयसमायोगे’’तिआदि। तत्थेवाति पञ्चवोकारभवे एव। तत्थ हि पञ्चक्खन्धा परिपुण्णा समुग्गच्छन्ति। यथाधिगतानं अधिगतप्पकारानं, पटिसन्धिकानन्ति अत्थो। ओपपातिकसमुग्गमेनेव चेत्थ संसेदजसमुग्गमोपि गहितोति दट्ठब्बो पञ्चक्खन्धपरियापन्नानं तदा उप्पज्जनारहानं उप्पज्जनतो। तत्थ संसेदजा उप्पज्जित्वा वड्ढन्ति, इतरे न वड्ढन्तीति इदमेतेसं नानाकरणं। सुखुमजातियलोमा एव किर केचि एळका हिमवन्ते विज्जन्ति, तेसं लोमं सन्धाय ‘‘जातिमन्तएळकलोम’’न्ति वुत्तं अतिसुखुमत्ता तेसं लोमानं। केचि पन ‘‘अजपाकतिकेळकादीहि सङ्कररहितानं तेसं एळकविसेसानं निब्बत्तेळकस्स लोमं जातिउण्णा, तम्पि तङ्खणनिब्बत्तस्सा’’ति वदन्ति। गब्भं फालेत्वा गहितस्साति अपरे। एवंसण्ठानन्ति जातिउण्णंसुनो पग्घरित्वा अग्गे ठिततेलबिन्दुसण्ठानं। वण्णप्पटिभागोति रूपपटिच्छन्नो सण्ठानपटिच्छन्नो च।
सन्ततिमूलानीति तस्मिं भवे रूपसन्ततिया मूलभूतानि। अनेकिन्द्रियसमाहारभावतोति यथारहं चक्खादिअनेकिन्द्रियसङ्घातभावतो। पधानङ्गन्ति उत्तमङ्गं सिरो।
न तस्स तस्स खन्धस्स परिपुण्णतं, तंतंखन्धेकदेसस्सेव वुत्तत्ताति अधिप्पायो। कामावचरानन्ति कामावचरसत्तानं। परिहीनायतनस्साति परिहीनस्स चक्खादिआयतनस्स वसेन। तत्थ दुग्गतियं अन्धस्स चक्खुदसकवसेन, बधिरस्स सोतदसकवसेन, अन्धबधिरस्स उभयवसेन सन्ततिसीसहानि वेदितब्बा। नपुंसकस्स पन भावहानि वुत्ता एव। तथा अन्धबधिराघानकस्स चक्खुसोतघानवसेन। तं पन धम्महदयविभङ्गपाळिया विरुज्झति। तं परतो आवि भविस्सति। रूपावचरानं पन चक्खुसोतवत्थुजीवितवसेन चत्तारि सन्ततिसीसानीति इतरेसं वसेन सन्ततिसीसहानि वेदितब्बा।
तेसन्ति पञ्चन्नं खन्धानं। वत्थुभावेनाति विचारणाय अधिट्ठानभावेन। पटिसन्धियं उप्पन्ना पवत्ता पञ्चक्खन्धाति पटिसन्धिक्खणे पवत्तिक्खणे च पञ्चक्खन्धे दस्सेति। भुम्मनिद्देसोति ‘‘पञ्चसु खन्धेसू’’ति अयं भुम्मनिद्देसो। अञ्ञथाति निद्धारणे अनधिप्पेते। ‘‘भावेनभावलक्खणत्थे’’ति इदं विसयादिअत्थानं इधासम्भवतो वुत्तं। उभयन्ति रूपारूपं। रूपारूपसन्ततिन्ति रूपसमुट्ठापकं रूपसन्ततिं अरूपसन्ततिञ्च। ‘‘वत्थु उप्पादक्खणे दुब्बलं होती’’ति इदं न पटिसन्धिक्खणं एव, नापि वत्थुरूपं एव सन्धाय वुत्तन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘सब्बरूपानं उप्पादक्खणे दुब्बलतं सन्धाय वुत्त’’न्ति। ‘‘तदा ही’’तिआदि यथावुत्तस्स अत्थस्स कारणवचनं। तत्थ तन्ति रूपं। ‘‘कम्मक्खित्तत्ता’’ति इदं न कम्मजतामत्तं सन्धाय वुत्तं, अथ खो कम्मजस्स पठमुप्पत्तियं अपतिट्ठिततं सन्धायाति दस्सेन्तो ‘‘सतिपी’’तिआदिमाह। ततो परन्ति ततो पटिसन्धितो परं। सदिससन्ताने यथा पतिट्ठितं, न तथा विसदिससन्तानेति आह ‘‘समानसन्ततिय’’न्ति।
कमादिविनिच्छयकथावण्णना
उप्पत्तिक्कमादीसु देसनाक्कमोपि लब्भतेवाति ‘‘चत्तारो सतिपट्ठानातिआदिको देसनाक्कमोवा’’ति वुत्तं। अनुपुब्बुक्कंसतोति दानसीलकामादीनवादिदस्सननेक्खम्मकथानं अनुक्कमेन उक्कट्ठभावतो कथानं अनुपुब्बुक्कंसता वुत्ता। तेन उक्कंसक्कमो नामायं विसुं कमोति दस्सेति। तथापि दानादीनं देसनाक्कमावरोधने कारणमाह ‘‘उप्पत्तिआदिववत्थानाभावतो’’ति। तत्थ आदि-सद्देन पहानपटिपत्तिभूमिक्कमे सङ्गण्हाति। ‘‘चक्खुआदीनम्पि विसयभूत’’न्ति इमिना पञ्चरूपिन्द्रियगोचरता अधिप्पेताति आह ‘‘एकदेसेना’’तिआदि। एकदेसेनाति बाहिरोळारिकायतनेहि। एत्थाति ‘‘यं वेदयति, तं सञ्जानाती’’ति एतस्मिं पदे वुत्तनयेन।
तंसभावतानिवत्तनत्थन्ति अनासवधम्मसभावतानिवत्तनत्थं। अनासवा खन्धेस्वेव वुत्ताति अत्थो सासवानम्पि खन्धेसु वुत्तत्ता। ननु च अनासवधम्मो खन्धेसु अवुत्तोपि अत्थीति? सच्चं अत्थि, खन्धाधिकारे खन्धपरियापन्ना एव अनासवा गय्हन्तीति नायं दोसो।
यथा फस्सादयो विसेसतो तदनुगुणवुत्तिताय सङ्खताभिसङ्खरणसभावाति सङ्खारक्खन्धे समवरुद्धा, न एवं वेदनासञ्ञाविञ्ञाणानीति रूपधम्मा विय तानि विसुं खन्धभावेन वुत्तानि। एतेन फस्सादीनं विसुं खन्धसद्दवचनीयताभावो वुत्तोति वेदितब्बो। तेन वुत्तं ‘‘फुसनादयो पना’’तिआदि। इतिआदीनञ्च सुत्तानन्ति एत्थ आदि-सद्देन ‘‘रूपे खो, भिक्खवे, सति रूपं उपादाय रूपं अभिनिविस्स उप्पज्जन्ति संयोजनाभिनिवेसविनिबन्धा। वेदनाय…पे॰… सञ्ञाय… सङ्खारेसु… विञ्ञाणे सति विञ्ञाणं उपादाय विञ्ञाणं अभिनिविस्स उप्पज्जन्ति संयोजनाभिनिवेसविनिबन्धा’’ति (सं॰ नि॰ ३.१५८), तथा ‘‘अहं रूपं, मम रूपन्ति परियुट्ठट्ठायी होती’’ति (सं॰ नि॰ ३.१) च एवमादीनं सुत्तपदानं सङ्गहो दट्ठब्बो। एतेनाति अत्तना दस्सितसुत्तेन। वक्खमानसुत्तवसेन चाति ‘‘रूपे खो, भिक्खवे, सती’’तिआदिकस्स अट्ठकथायं (विभ॰ अट्ठ॰ २६ पकिण्णककथा) वक्खमानस्स सुत्तस्स वसेन। ‘‘परित्तारम्मणादिवसेन न वत्तब्बा’’ति एतेन नवत्तब्बारम्मणापि दिट्ठि खन्धे एव निस्साय उप्पज्जति, पगेव खन्धारम्मणाति दस्सेति।
वेदनाकारणायाति वेदनायातनाय। छादापनतोति रोचापनतो। बाहुल्लेनाति बहुलभावेन। उपादानक्खन्धा हि बाहुल्लप्पवत्तिका, न इतरे।
पुटं कत्वाति च छत्तसदिसं पुटं बन्धं कत्वा। वत्थुम्हीति चक्खादिवत्थुम्हि। वट्टगतवेदनं सन्धाय वुत्तं। सा हि इध दट्ठब्बभावे ठिता। ऊनेहीति वत्थुना, किलेसेहि च ऊनेहि।
मायायाति इन्दजालादिमायाय पयोगो मायाति अधिप्पायेनाह ‘‘मायाय दस्सितं रूपं ‘माया’ति आहा’’ति। वत्थुभावादितोति आदि-सद्देन आरम्मणसम्पयुत्तादिके सङ्गण्हाति। कत्थचीति रूपक्खन्धादिके। कोचि विसेसोति असुभादिकोव।
२. अभिधम्मभाजनीयवण्णना
३४.तंवत्वाति तं भूमिवसेन जानितब्बतं ‘‘सब्बापि चतुभूमिकवेदना’’तिआदिना वत्वा। सम्पयुत्ततो दस्सिततादीति एत्थ आदि-सद्देन हेतुजातिभूमिइन्द्रियवत्थुसम्फस्सजभेदतो दस्सिततं अनवसेसतो सङ्गण्हाति।
यदिपि तं-सद्दो पुब्बे वुत्तस्स सामञ्ञतो पटिनिद्देसो, तथापि अनन्तरमेव पच्चामसितुं युत्तो इतरत्थ असम्भवतोति आह ‘‘अट्ठ…पे॰… योजना’’ति। ‘‘अट्ठविधत्ताभावतो’’ति इमिना तं असम्भवं दस्सेति।
पूरणत्थमेव वुत्तो, अपुब्बताभावतोति अत्थो।
गहणवड्ढनवसेनाति गहणस्स वड्ढनवसेन। गहणन्ति चेत्थ कथनं दट्ठब्बं, तस्स वड्ढनं तस्मिं तस्मिं ठाने अवुत्तस्स कथनं। तेनाह ‘‘पुब्बे गहिततो अञ्ञस्स गहणं वड्ढन’’न्ति, ततो एव च ‘‘पुरिमगहिते अञ्ञुपचयवसेना’’ति वुत्तं। ‘‘वड्ढनसद्दो छेदनत्थो’’ति इदं यथा असिवा ‘‘सिवा’’ति, दिट्ठञ्च ‘‘अदिट्ठ’’न्ति वुच्चति, एवं दट्ठब्बं। नयनीहरणन्ति नीयतीति नयो, देसना, तस्स नीहरणं पवत्तनं। वड्ढनकनयोति यथावुत्तवड्ढनकवसेन पवत्तो देसनानयो। अञ्ञे भेदाति एकविधचतुब्बिधादयो भेदा। यदि अविसिट्ठा, कस्मा वुत्ताति आह ‘‘तथापी’’तिआदि। तत्थ पञ्ञाप्पभेदजननत्थन्ति धम्मविसयाय पभेदगताय पञ्ञाय विनेय्यानं निब्बत्तनत्थं, विज्जाट्ठानादिवसेन विनेय्यानं धम्मपटिसम्भिदाय उप्पादनत्थन्ति अत्थो। अभिञ्ञेय्यधम्मविभागताय सम्मसनवारस्स विसयभावतो वुत्तं ‘‘एकेकस्स वारस्स गहितस्स निय्यानमुखभावतो’’ति। इतरेपि भेदा वुत्ताति दुविधतिविधभेदानं यं नानत्तं, तस्स वसेन इतरे भेदा अनानत्तापि यथावुत्तकारणतो वुत्ता। ‘‘न केवल’’न्तिआदिना भेदानं अञ्ञमञ्ञपेक्खतं दस्सेत्वा ‘‘तस्मा’’तिआदिना तेसं विसिट्ठतं दस्सेति।
यथा दुकमूलकादीसु भेदा गणनानुपुब्बिया पवत्ता पभेदन्तरापेक्खा, न एवमेते। एते पन सत्तविधादिभेदा पभेदन्तरनिरपेक्खा केवलं बहुविधभावसामञ्ञेनेव वुत्ताति दस्सेति ‘‘अञ्ञप्पभेदनिरपेक्खा’’तिआदिना। दुकतिकपदत्थानं यथारहं अपेक्खितब्बापेक्खकभावेन वुत्तत्ता यथा दुके ठपेत्वा वुत्ता तिका तत्थ पक्खित्ता नाम जाता, एवं तिकदुकपदत्थानं अपेक्खितब्बापेक्खकभावेन वुत्तत्ता दुके वत्वा वुत्तेसुपि तिकेसु ते पक्खित्ता नाम होन्तीति आह ‘‘परतो…पे॰… योजितत्ता’’ति।
समानवीथियन्ति एकवीथियं। चक्खुसङ्घट्टनायाति चक्खुरूपपटिघातेन। सोति चक्खुरूपपटिघातो। तदुप्पादिकाति तस्स चक्खुसम्फस्सस्स उप्पादिका। साति आवज्जनवेदना। ननु च वेदनापच्चयो फस्सो वुत्तो, न फस्सपच्चया वेदनाति? न, वेदनासीसेन चित्तुप्पादस्स गहितत्ताति। तप्पयोजनत्ताति चक्खुसम्फस्सपयोजनत्ता। पयोजयतीति पयोजनं, फलं।
३. पञ्हपुच्छकवण्णना
१५०.तंतं समुदायन्ति तं तं चित्तुप्पादसङ्खातधम्मसमुदायं, अनवसेसरूपधम्मसमुदायञ्च। यथासम्भवन्ति चोपनं पत्तो संवरो छट्ठद्वारे, इतरो छसुपीति एवं यथासम्भवं। ततोति अभिज्झादोमनस्सादितो। यथायोगन्ति यो संवरितब्बो, तदनुरूपं।
कत्थचीति ते एव परिवट्टे सामञ्ञेन वदति। कत्थचीति वा तेसु परिवट्टेसु किस्मिञ्चिपि पदेसे। किञ्चिपि अप्पकम्पि। एकोव परिच्छेदो, न आयतनविभङ्गादीसु विय नानाति अधिप्पायो।
पञ्हपुच्छकवण्णना निट्ठिता।
खन्धविभङ्गवण्णना निट्ठिता।