६. पटिच्चसमुप्पादविभङ्गो
१. सुत्तन्तभाजनीयं
उद्देसवारवण्णना
२२५.‘‘वुत्तत्ता’’ति इदं निस्सक्कं किं लक्खणं? हेतुलक्खणं। यदि एवं तंहेतुको विभज्जवादिभावो आपज्जति। न हि मोग्गलिपुत्ततिस्सत्थेरेन वुत्तत्ता बुद्धसावका विभज्जवादिनो अहेसुन्ति? नयिदमेवं। तिविधो हि हेतु ञापको, कारको, सम्पापकोति। तेसु ञापकहेतु इधाधिप्पेतो, तस्मा तेन महाथेरेन ‘‘किं वादी, भन्ते, सम्मासम्बुद्धो’’ति पुट्ठेन ‘‘विभज्जवादी, महाराजा’’ति तदा वुत्तवचनेन ञायति ‘‘सम्मासम्बुद्धसावका विभज्जवादिनो’’ति इममत्थं दस्सेति किं…पे॰… वुत्तत्ता…पे॰… विभज्जवादिनो’’ति। ‘‘अहञ्हि, ब्राह्मण, विनयाय धम्मं देसेमि रागस्सा’’तिआदिं वत्वा ‘‘नो च खो यं त्वं सन्धाय वदेसी’’तिआदिना (पारा॰ ५-९) वेरञ्जब्राह्मणस्स भगवता वेनयिकादिभावो विभज्ज वुत्तोति तं अनुवदन्ता सावकापि तथा वदन्तीति आह ‘‘ते हि वेनयिकादिभावं विभज्ज वदन्ती’’ति। चीवरादीनन्ति आदि-सद्देन सोमनस्सादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो। तानिपि हि सेवितब्बासेवितब्बभावेन विभज्ज वुत्तानि। विभज्जवादिपरिसा विभज्जवादिमण्डलन्ति एतस्मिं अत्थे यथा तं ओतिण्णो नाम होति, तंदस्सनत्थं ‘‘आचरिये अनब्भाचिक्खन्तेना’’तिआदि वुत्तं। सकसमयावोक्कमादि हि परमत्थतो तदोतारो। ‘‘असंकिलिट्ठापि अविज्जा अत्थि अमग्गवज्झा, याय निवुता खीणासवापि नामगोत्तादीसु एकच्चं न जानन्ति, सा कुसलचित्तुप्पादेसुपि पवत्तती’’ति निकायन्तरिया। तं सन्धायाह ‘‘अविज्जा पुञ्ञानेञ्जाभिसङ्खारानं हेतुपच्चयो होतीतिआदिं वदन्तो’’ति। उपलक्खणञ्हेतं सहजातकोटिया। आदि-सद्देन अकुसलचित्तेनपि ञाणं उप्पज्जति, या संकिलिट्ठा पञ्ञाति, अचेतसिकं सीलं, अविञ्ञत्तिसङ्खातं रूपभावं दुस्सिल्यन्ति एवमादिं सङ्गण्हाति। परसमयायूहनं परसमये ब्यापारापत्तिया। यो तत्थ सकसमयेन विरुद्धो अत्थो, तस्स वा दीपनेन सिया, परसमये वादारोपनेन वा । तेसु पुरिमं ‘‘आचरिये अनब्भाचिक्खन्तेना’’ति इमिना अपनीतन्ति इतरं दस्सेति ‘‘परसमयं…पे॰… अनायूहन्तेना’’ति। असम्पिण्डेन्तेनाति उपचयत्थं सन्धाय वदन्ति। आयूहन-सद्दो पन उपचयत्थो न होतीति केचिवादो न सारतो गहेतब्बो।
तब्बिपरियायेनाति यथाविनयं अवट्ठानेन। सावज्जस्स अनवज्जतादीपनादिना कम्मन्तरं भिन्दन्तो विनासेन्तो, आलोळेन्तो वा धम्मतं धम्मसभावं विलोमेति विपरीततो दहति। महापदेसेति महाअपदेसे, बुद्धादयो महन्ते महन्ते अपदिसित्वा वुत्तानि महाकारणानि। महापदेसेति वा महाओकासे, महन्तानि धम्मस्स पतिट्ठानट्ठानानीति वुत्तं होति। तत्रायं वचनत्थो – अपदिसीयतीति अपदेसो, बुद्धो अपदेसो एतस्साति बुद्धापदेसो। एस नयो सेसेसुपि। अत्थतो चायं महापदेसो ‘‘सम्मुखा मेतं भगवतो सुत’’न्तिआदिना केनचि आभतस्स ‘‘धम्मो’’ति वा ‘‘अधम्मो’’ति वा विनिच्छयने कारणं। किं पन तन्ति? तस्स यथाभतस्स सुत्तोतरणादि एव। यदि एवं कथं चत्तारोति? धम्मस्स द्वे सम्पदायो भगवा, सावका च। तेसु सावका सङ्घगणपुग्गलवसेन तिविधा। एवं ‘‘अमुम्हा मया अयं धम्मो पटिग्गहितो’’ति अपदिसितब्बानं भेदेन चत्तारो। तेनाह ‘‘सम्मुखा मेतं भगवतो सुत’’न्तिआदि। नेत्तियम्पि वुत्तं ‘‘बुद्धापदेसो सङ्घापदेसो सम्बहुलत्थेरापदेसो एकत्थेरापदेसो’’ति।
सुत्तसुत्तानुलोमआचरियवादअत्तनोमतिमहापदेसेति एत्थ तिस्सो सङ्गीतियो आरुळ्हानि तीणि पिटकानि अत्थसूचनादिअत्थेन सुत्तं। यथावुत्तस्स सुत्तस्स अनुलोमतो यथावुत्ता एव चत्तारो महापदेसा सुत्तानुलोमं। पाळिया अत्थगाहणेन धम्मतायं पतिट्ठापनतो अट्ठकथा आचरियवादो। नयग्गाहेन अनुबुद्धिया अत्तनो पटिभानं अत्तनोमति। एत्थ च सुत्तआचरियवादअत्तनोमतीनम्पि केनचि आभतस्स धम्माधम्मादिभावविनिच्छयने कारणभावसभावतो महापदेसता वुत्ताति वेदितब्बा। सन्तिट्ठति अप्पटिबाहन्तो, अविलोमेन्तो च। तब्बिपरियायेन अतिधावति। एकस्स पदस्स एकेन पकारेन अत्थं वत्वा तस्सेव पुन पकारन्तरेन अत्थं वदन्तो वा अपरेहि परियायेहि निद्दिसति नाम यथा ‘‘अविज्जा दुक्खसच्चस्स याथावसरसलक्खणं पटिविज्झितुं न देती’’तिआदिं वत्वा पुन ‘‘अयं अविज्जा दुक्खादीसु अञ्ञाण’’न्ति वुत्तापि ‘‘दुक्खसच्चस्स एकदेसो होती’’तिआदिवचनं। अथ वा हेतुभावेन वुत्तस्स अत्थस्स पुन फलभावेन वचनं तमेवत्थं पुनरावत्तेत्वा निद्दिसनं यथा ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्ति वत्वा पुन ‘‘नामरूपपच्चया सळायतन’’न्ति वचनं। अथ वा ‘‘सब्बमेतं भवचक्कं कम्मञ्चेव विपाको च। किलेसकम्मविपाकवसेन तिविध’’न्ति च आदिना वुत्तस्सेवत्थस्स दुविधतिविधादिविभागदस्सनं तमेवत्थं पुनरावत्तेत्वा निद्दिसनन्ति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो।
सत्तवोहारोति ‘‘सत्तो’’ति समञ्ञा। ये हि धम्मे समूहभूते सन्तानवसेन वत्तमाने उपादाय सत्तपञ्ञत्ति, तस्सा ततो अञ्ञथानाञ्ञथाअच्चन्ताभावसङ्खाते अन्ते अनुपगम्म याथावतो सङ्गहणं, बोधनञ्च धम्मतायं अकुसलस्स दुक्करं दुरभिसम्भवन्ति। अविज्जादिकस्स पच्चयधम्मस्स सङ्खारादिपच्चयुप्पन्नधम्मं पति हेतुआदिना पच्चयेन पच्चयभावो पच्चयाकारो, पटिच्चसमुप्पादोति अत्थो।
वुत्तनयेनाति ‘‘आचरिये अनब्भाचिक्खन्तेना’’तिआदिना वुत्तनयेन। कामञ्चेत्थ सब्बापि अत्थवण्णना इमिनाव नयेन कातब्बा, पटिच्चसमुप्पादवण्णनाय पन गरुतरभावं दस्सेन्तो एवं वदति।
पाळिधम्मन्ति तेपिटकबुद्धवचनं। पटिच्चसमुप्पादन्ति पटिच्चसमुप्पादपाळिं।
अत्थं कत्वाति हितं कत्वा। यथायं हितावहो होति, एवं कत्वा। अट्ठिं कत्वाति वा अत्तानं अत्थिकं कत्वा। सुतचिन्तामयादिं ञाणविसेसं। तदङ्गविक्खम्भनादिना किलेसक्खयविसेसं।
भवादीसु आदीनवप्पटिच्छादनतो, बलवूपनिस्सयतो, कम्मस्स विसेसहेतुभावतो च वट्टस्स मूलकारणं अविज्जा। विपाकवट्टनिमित्तस्स कम्मवट्टस्स कारणभूतम्पि किलेसवट्टं अविज्जामूलकन्ति दस्सनत्थं अविज्जा आदितो वुत्ता। तण्हापि हि अविज्जाय पटिच्छादितादीनवे एव विसये अस्सादानुपस्सिनो पवत्तति, न अञ्ञथा। मूलादिदस्सनसामञ्ञञ्चाति वल्लिया मूलमज्झपरियोसानस्स दस्सनेन पटिच्चसमुप्पादस्स तंदस्सनसामञ्ञञ्च योजेतब्बं, समन्तचक्खुना सब्बस्स दिट्ठत्तेपि देसनाकाले देसनाञाणचक्खुना बोधेतब्बतावसेन एकदेसदस्सनस्स अधिप्पेतत्ता।
दिट्ठिसहिताय मानसहिताय वा तण्हाय ‘‘अह’’न्ति, इतराय ‘‘मम’’न्ति अभिवदतो। ‘‘अभिनन्दनतो’’ति हि इमिना सप्पीतिकाय तण्हाय पवत्ति दस्सिता। ‘‘अभिवदतो’’ति इमिना ततो बलवतराय दिट्ठिसहिताय मानसहिताय वा। ‘‘अज्झोसाय तिट्ठतो’’ति इमिना पन ततोपि बलवतमाय दिट्ठिसहिताय, केवलाय वा तण्हाय पवत्ति दस्सिता। गिलित्वा परिनिट्ठापेत्वा ठानञ्हि अज्झोसानं। तप्पच्चयन्ति तण्हापच्चयं। कथं पन नन्दिवचनेन चतुब्बिधम्पि उपादानं वुत्तन्ति आह ‘‘नन्दिता’’तिआदि। तत्थ नन्दितातदविप्पयोगताहीति नन्दिभावेन सभावतो तण्हुपादानं, ताय नन्दिया तण्हाय अविप्पयोगेन अविनाभावेन दिट्ठुपादानं वुत्तन्ति वेदितब्बं। ‘‘दिट्ठाभिनन्दनभावेना’’ति इमिना दिट्ठियापि नन्दिभावमाह।
पटिसन्धिपवत्तिफस्सादयोति पटिसन्धियं पवत्ते च उप्पन्नफस्समनोसञ्चेतनाविञ्ञाणानि। ‘‘विपाकवट्टभूते’’ति च इदं पवत्तविसेसनं दट्ठब्बं। वट्टूपत्थम्भकाति वट्टत्तयूपनिस्सया। इतरेति अकम्मजा। तस्मिन्ति यथावुत्ते आहारचतुक्के। वत्तुं वट्टन्तीति तण्हानिदानूपनिस्सयतो ‘‘तण्हानिदाना’’ति वत्तुं युज्जन्ति।
यथा अरियमग्गो अन्तद्वयवज्जितमज्झिमपटिपदाभावतो ‘‘ञायो’’ति वुच्चति, एवं पटिच्चसमुप्पादोपीति आह ‘‘ञायोति मग्गो, सोयेव वा पटिच्चसमुप्पादो’’ति। अत्तनो पटिवेधाय संवत्तति असम्मोहपटिवेधेन पटिविज्झितब्बत्ता। संवत्ततीति च निमित्तस्स कत्तूपचारवसेनेतं वुत्तं यथा ‘‘अरियभावकरानि सच्चानि अरियसच्चानी’’ति। पकतिआदयो हेट्ठा सच्चविभङ्गे हेतुविप्पटिपत्तिकथायं दस्सिता एव। अकारणं ‘‘कारण’’न्ति गण्हन्ति यथा कापिलादयो। न किञ्चि कारणं बुज्झन्ति यथा तं अञ्ञे बालपुथुज्जना। इतरासन्ति मज्झतो पट्ठाय याव परियोसाना देसनादीनं तिस्सन्नं। तदत्थतासम्भवेपीति यथासकेहि कारणेहि पवत्तिदस्सनत्थतासम्भवेपि। अत्थन्तरसब्भावतोति पयोजनन्तरसब्भावतो। वुत्तानि हि अट्ठकथायं (विभ॰ अट्ठ॰ २२५) ‘‘जरामरणादिकस्स दुक्खस्स अत्तना अधिगतकारणसन्दस्सनत्थं। आहारनिदानववत्थापनानुसारेन याव अतीतं अद्धानं अतिहरित्वा पुन अतीतद्धतो पभुति हेतुफलपटिपाटिसन्दस्सनत्थं। अनागतद्धहेतुसमुट्ठानतो पभुति अनागतद्धसन्दस्सनत्थ’’न्ति तिस्सन्नं यथाक्कमं तीणि पयोजनानि।
तंतंफलपटिवेधोति जातिआदीनं जरामरणादितंतंफलावगमो। अनुविलोकयतोति पुरिमे विकप्पे विपस्सनानिमित्तं अनुविलोकनं, दुतिये देसनानिमित्तं। कामुपादानभूता तण्हा मनोसञ्चेतनाहारसङ्खातस्स भवस्स, तंसम्पयुत्तानं, तन्निमित्तानञ्च सेसाहारानं विसेसपच्चयो होतीति आह ‘‘आहारतण्हादयो पच्चुप्पन्नद्धा’’ति। आदि-सद्देन याव विञ्ञाणं गहेतब्बं। आहारतण्हादयोति एत्थ पच्चुप्पन्नकम्मवट्टपरियापन्ने आहारे गहेत्वा अद्धयोजनं कत्वा अनागतविपाकवट्टपरियापन्ने गहेत्वा योजेतुं वुत्तं ‘‘आहारा वा तण्हाय पभावेतब्बा अनागतो अद्धा’’ति। पभावेतब्बाति आयतिं उप्पादेतब्बा। युज्जतीति फलभूते आहारे पच्चुप्पन्ने पच्चक्खतो दस्सेत्वा ‘‘तंनिदानं तण्हं तस्सा निदान’’न्तिआदिना फलपरम्पराय कारणपरम्पराय च दस्सनं तथाबुज्झनकानं पुग्गलानं अज्झासयानुलोमतो, धम्मसभावाविलोमनतो च युत्तिया सङ्गय्हति। यदि तण्हादयो अतीतो अद्धा, तण्हाग्गहणेनेव सङ्खाराविज्जा गहिताति किमत्थं पुन ते गहिताति आह ‘‘सङ्खाराविज्जा ततोपि अतीततरो अद्धा वुत्तो संसारस्स अनादिभावदस्सनत्थ’’न्ति। अतीतन्ति वा अतीततासामञ्ञेन अतीततरम्पि सङ्गहितं दट्ठब्बं।
पुनब्भवाभिनिब्बत्तिआहारकाति पुनब्भवूपपत्तिपच्चया। इति वचनतोति एवं वुत्तवचनसब्भावतो। विञ्ञाणाहारो ताव पुनब्भवाभिनिब्बत्तिया हेतु, इतरे पन कथन्ति आह ‘‘तंसम्पयुत्तत्ता…पे॰… कबळीकाराहारस्सा’’ति। तस्स आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तिआहारका चत्तारो आहाराति सम्बन्धो। सद्धादीनं उपनिस्सयता परिच्चागादिकाले, रागादीनं गधितस्स भोजनादिकाले। तेन यथाक्कमं कुसलाकुसलकम्मविञ्ञाणायूहनं दस्सितं। तस्माति यस्मा आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तिआहारका चत्तारो आहारा गय्हन्ति, तस्मा। पुरिमोयेवत्थोति ‘‘आहारतण्हादयो पच्चुप्पन्नद्धा’’तिआदिना वुत्तअत्थो। अतीतेति अतीते अद्धनि। ततो परन्ति ततो अतीतद्धतो परं पच्चुप्पन्ने अनागते च अद्धनि ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्तिआदिना। पच्चक्खानन्ति पच्चुप्पन्नभवपरियापन्नताय पच्चक्खभूतानं। पच्चुप्पन्नं हेतुन्ति एतरहि वत्तमानं तण्हादिकं आहारादीनं हेतुं।
सुत्तंआहरति ‘‘आसवसमुदया अविज्जासमुदयो’’ति (म॰ नि॰ १.१०३)। वट्टहेतुनोति विपाकवट्टहेतुनो, सकलवट्टहेतुनो वा। अकुसलञ्हि कम्मं कम्मवट्टस्स किलेसवट्टस्स च पच्चयो होतियेव। ‘‘भवतण्हायपि हेतुभूता’’ति इमिना किलेसवट्टस्सापि अविज्जाय पच्चयभावमाह। एवञ्चेतं, भिक्खवे, वुच्चती’’तिआदिना वट्टसीसानम्पि अविज्जातण्हानं सप्पच्चयतादस्सनापदेसेन सब्बेसम्पि सङ्खतधम्मानं हेतुफलपरम्पराविच्छेदवुत्तिया पुरिमाय कोटिया अपञ्ञायनं विभावेति।
अविज्जं तण्हा अनुवत्ततीति दुक्खे तण्हं अभिभवित्वा पवत्तिया ततो अविज्जाय बलवभावमाह। अविज्जाभिभूता हि सत्ता सतिपि तण्हापरितस्सिते एकन्तानत्थसञ्ञितं अत्तकिलमथानुयोगदुक्खमनुयुञ्जन्ति। तण्हं अविज्जा अनुवत्ततीति सुखे अविज्जं अभिभवित्वा पवत्तिया ततो तण्हाय बलवभावमाह। यदिपि सावज्जसुखानुभवे बलवतीयेव अविज्जा विज्जमानआदीनवं पटिच्छादेन्ती तिट्ठति, तण्हा पन ततोपि बलवतरताय सत्ते विपुलानत्थसञ्हिते अनरिये सुखे नियोजेतीति अविज्जाय तदनुवत्तनं वुत्तं।
आयतनछक्कं वा कायोति सम्बन्धो। चक्खादिनिस्सये सेसधम्मेति चक्खादिनिस्सयभूते, तप्पटिबद्धे च ससन्तानपरियापन्ने धम्मे। चक्खादिनिस्सिते एव कत्वाति चक्खादिग्गहणेनेव गहिते कत्वा। चक्खादिकायन्ति चक्खादिधम्मसमूहं परेसं पञ्चक्खन्धं। फस्सेन फुट्ठोति आरम्मणं फुसन्तेन विय उप्पन्नेन सुखवेदनियेन, दुक्खवेदनियेन च फस्सेन फुट्ठो। फस्से हि तथा उप्पन्ने तंसमङ्गीपुग्गलो फुट्ठोति वोहारो होतीति।
यथा सळायतनानि फस्सस्स विसेसपच्चयो, एवं वेदनायपीति दस्सेन्तो ‘‘सळायतनानं वेदनाय विसेसपच्चयभाव’’न्ति आह। तन्निस्सितन्ति सळायतननिस्सितं। अतीतद्धाविज्जातण्हामूलकोति अतीतद्धभूतअविज्जातण्हामूलको। कायस्स भेदा कायूपगोति उभयत्थापि कायसद्देन उपादिन्नक्खन्धपञ्चको गहितो। तदुपगता उपपज्जनं पटिसन्धिग्गहणं। उभयमूलोति अविज्जातण्हामूलो।
अनभिसमयभूतत्ताति अभिसमयस्स पटिपक्खभूतत्ता। अविज्जायाति अविज्जाय सति।
गहणन्ति गहेतब्बतं। तस्माति यस्मा सति सङ्खारसद्देन आगतसङ्खारत्तेपि अविज्जापच्चया सङ्खारा पधानताय विसुं वुत्ता गोबलीबद्दञायेन, तस्मा। तत्थ वुत्तम्पीति सङ्खारसद्देन आगतसङ्खारेसु वुत्तम्पि अभिसङ्खरणकसङ्खारं वज्जेत्वा अग्गहेत्वा इतरे सङ्खारा योजेतब्बा। एवञ्हि अत्थस्स उद्धरणुद्धरितब्बताद्वयं असङ्करतो दस्सितं होति। ‘‘इध वण्णेतब्बभावेना’’ति इमिना अविज्जापच्चया सङ्खारानं सतिपि सङ्खारसद्देन आगतसङ्खारभावे यथावुत्तमेव पधानभावं उल्लिङ्गेति। ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति तदेकदेसो वुत्तोति सम्बन्धो। इमस्मिं अत्थविकप्पे सङ्गण्हनवसेन सङ्खारसद्देन आगतसङ्खारेहि सङ्गहितापि अविज्जापच्चया सङ्खारा इध वण्णेतब्बभावेन पधानाति विसुं गहिता, पुरिमस्मिं ते वज्जेत्वाति अयं विसेसो। तेनाह ‘‘वण्णेतब्बसब्बसङ्गहणवसेन दुविधता वुत्ता’’ति। सामञ्ञतो सङ्गय्हमानम्पि पधानभावजोतनत्थं विसुं गय्हति यथा तं ‘‘पुञ्ञञाणसम्भारा’’ति।
येन कुसलाकुसलधम्मा ‘‘विपाकधम्मा’’ति वुच्चन्ति, तं आयूहनं, किं पन तन्ति? अनुपच्छिन्नतण्हाविज्जामाने सन्ताने सब्यापारता। तेनाह ‘‘पटिसन्धि…पे॰… आयूहनरसा’’ति। चेतनापधानत्ता पन तस्स चेतनाकिच्चं कत्वा वुत्तं। रासिकरणं, आयूहनन्ति च रासिभूतस्स रूपारूपसङ्खातस्स फलस्स निब्बत्तनतो वुत्तं। ‘‘अनारम्मणता अब्याकतता’’ति इदं अब्याकतस्सेव अनारम्मणत्ता अब्याकतसम्बन्धिनी अनारम्मणताति कत्वा वुत्तं। आयतनं, घटनन्ति च तंतंद्वारिकधम्मप्पवत्तनमेव दट्ठब्बं।
अननुबोधादयो अविज्जापदनिद्देसे आगता। अविज्जापदसम्बन्धेन दिट्ठिविप्पयुत्ताति इत्थिलिङ्गनिद्देसो। असण्ठानत्ताति अविग्गहत्ता।
सोकादीनंसब्भावाति ‘‘जातिपच्चया जरामरण’’न्ति अनिट्ठापेत्वा तदनन्तरं सोकादीनम्पि वुत्तानं विज्जमानत्ता तेसं वसेन अङ्गबहुत्तप्पसङ्गे पटिच्चसमुप्पादङ्गानं बहुभावे आपन्ने। द्वादसेवाति कथं द्वादसेव, ननु सोकादयोपि धम्मन्तरभूता पटिच्चसमुप्पाददेसनायं वुत्ताति? सच्चं वुत्ता, न पन अङ्गन्तरभावेनाति दस्सेन्तो ‘‘न ही’’तिआदिमाह। तत्थ फलेनाति फलभूतेन जरामरणङ्गसङ्गहितेन सोकादिना। मूलङ्गं दस्सेतुन्ति इमाय पटिच्चसमुप्पाददेसनाय मूलभूतं अविज्जङ्गं सोचनादीहि सम्मोहापत्तिकथनेन दस्सेतुं ते सोकादयो वुत्ता भवचक्कस्स अविच्छेददस्सनत्थं। जरामरणं कारणं एतेसन्ति जरामरणकारणा , सोकादयो, तब्भावो जरामरणकारणता। जरामरणं निमित्तं एतस्साति जरामरणनिमित्तं। तं तन्निमित्तानन्ति एत्थ तन्ति सुत्तं। तन्निमित्तानं दुक्खनिमित्तानं सोकादीनं। ततो परायाति अनागते दुतियत्तभावतो पराय ततियत्तभावादीसु पटिसन्धिया। हेतुहेतुभूताति कारणस्स कारणभूता। पटिसन्धिया हि सङ्खारा कारणं, तेसं अविज्जा। सुत्तन्ति ‘‘अस्सुतवा पुथुज्जनो’’ति (म॰ नि॰ १.२, १७; सं॰ नि॰ २.६१; ध॰ स॰ १००७) इमं सुत्तं सन्धाय वदति। अविज्जा सोकादीनं कारणन्ति दस्सिता अस्सुतवताय अविज्जाभिभवनदीपनिया तदुप्पत्तिवचनतो। ‘‘न सोकादीनं बालस्स जरामरणनिमित्ततामत्तस्स साधकं सुत्त’’न्ति वुत्तमत्थं पाकटं कातुं ‘‘न चा’’तिआदि वुत्तं। तेन न च जरामरणनिमित्तमेव दुक्खं दुक्खं, अथ खो अविज्जानिमित्तम्पेत्थ वुत्तनयेन योजेतब्बन्ति दस्सेति। एवं जरामरणेन सोकादीनं एकसङ्खेपं कत्वा द्वादसेव पटिच्चसमुप्पादङ्गानि वेदितब्बानि।
कस्मा पनेत्थ जरामरणन्ता एव देसना कता, किं ततो परा पवत्ति नत्थीति? नो नत्थि, अप्पहीनकिलेसस्स हि कम्मतो, विञ्ञाणादिपरियोसानभूताय च चुतिया पटिसन्धिपातुभावोति पवत्तितदुपरमभूतं जरामरणं पुनब्भवाभिनिब्बत्तिनिमित्तं। तं पन कम्मूपपत्तिभवतो जातिया दस्सितत्ता ‘‘भवपच्चया जाती’’ति इमिनाव पकासितन्ति न पुन वुच्चति, न ततो परं पवत्तिया अभावतो। एककम्मनिब्बत्तस्स च सन्तानस्स जरामरणं परियोसानं। सति किलेसवट्टे कम्मुना ततो पुनब्भवूपपत्ति, असति पन तस्मिं ‘‘एसेवन्तो दुक्खस्सा’’ति जरामरणपरियोसानाव देसना कता। यस्मा पन न अमरणा जरा अत्थि सब्बेसं उप्पत्तिमन्तानं पाकानन्तरभेदतो, न चाजरं मरणं अपाकभेदाभावा, तस्मा तदुभयमेकमङ्गं कतं, न नामरूपं विय उभयट्ठाने एकज्झं उप्पत्तिया, सळायतनं विय वा आयतनभावेन किच्चसमताय। या पनायं ओसानं गता पुनब्भवाभिनिब्बत्ति दीपिता, ताय ‘‘विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्तिआदि, किलेसकम्माभावे तदभावतो ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति एवमादि एव वा अत्थतो पकासितो होतीति वट्टत्तयस्स अनवट्ठानेन परिब्भमनं दस्सितं होति। अथ वा जरागहणेन परिपक्कपरिपक्कतरादिक्कमेन वत्तमानं नामरूपादि, सोकादि च गय्हति, तथास्स परिपाककालवत्तिनी अविज्जा च। यथाह –
‘‘स खो सो, भिक्खवे, कुमारो वुद्धिमन्वाय इन्द्रियानं परिपाकमन्वाय पञ्चहि कामगुणेहि समप्पितो समङ्गीभूतो परिचारेति चक्खुविञ्ञेय्येहि रूपेहि…पे॰… कायविञ्ञेय्येहि फोट्ठब्बेहि…पे॰… रजनीयेहि। सो चक्खुना रूपं दिस्वा पियरूपे रूपे सारज्जति, अप्पियरूपे रूपे ब्यापज्जति, अनुपट्ठितकायसति च विहरति परित्तचेतसो, तञ्च चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं यथाभूतं नप्पजानाति, यत्थस्स ते पापका अकुसला धम्मा अपरिसेसा निरुज्झन्ती’’तिआदि (म॰ नि॰ १.४०८)।
एत्थ हि परिपक्किन्द्रियस्स छसु द्वारेसु सरागादिग्गहणेन तदविनाभाविताय विमुत्तिया अप्पजानने च सोकादीनं पच्चयभूता अविज्जा पकासिता। अपिच ‘‘पियप्पभवा सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा’’ति वचनतो कामासवभवासवेहि, ‘‘तस्स ‘अहं रूपं, मम रूपन्ति परियुट्ठट्ठायिनो…पे॰… रूपविपरिणामञ्ञथाभावा उप्पज्जन्ति सोकपरिदेवदुक्खदोमनस्सुपायासा’’ति (सं॰ नि॰ ३.१) वचनतो दिट्ठासवतो, ‘‘अस्सुतवा’’तिआदिवचनतो अविज्जासवतो सोकादीनं पवत्ति दीपिताति तेसं हेतुताय तग्गहणेन गहिता आसवा। तेसं सयञ्च जरासभावताय जरागहणेन गय्हन्ति, ततो च ‘‘आसवसमुदया अविज्जासमुदयो’’ति वचनतो आसवनिमित्ताय च अविज्जाय जरागहणेन गहणं। ततो च ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा’’ति आवट्टति भवचक्कं। अपिच ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्ति वत्वा ‘‘भवपच्चया जाती’’ति वदन्तेनपि भवचक्कस्स अनवट्ठानतो परिब्भमनं दस्सितं। एत्थ हि विञ्ञाणेन अविज्जानिवुतस्स पुनब्भवो दस्सितो, जातिया तण्हाय सम्पयुत्तस्स, उभयत्थ उभिन्नं अनुवत्तमानत्ताति अविज्जातण्हानिमित्तं भवचक्कं अनवट्ठानतो परिब्भमतीति अयमत्थो दीपितोति जरामरणन्तापि देसना न ततो परं पवत्तिया अभावं सूचेति अतदत्थत्ता, न च पच्चयन्तरदस्सनत्थमेव पुन वचनन्ति सक्का विञ्ञातुं एकत्रेव तदुभयदेसनाय तस्स सिद्धत्ता। तथा यं कम्मं अविज्जाहेतुकं, तं तण्हाहेतुकम्पि। यं तण्हाहेतुकं, तं अविज्जाहेतुकम्पि वेदितब्बं। कस्मा? द्विन्नं भवमूलानं अञ्ञमञ्ञाविरहतो। यथा हि तण्हापच्चया कामुपादानहेतुकं कम्मभवसङ्खारं वदन्तो न विना भवतण्हाय अविज्जा सङ्खारानं पच्चयोति दस्सेति। तथा तमेव अविज्जापच्चयं देसेन्तो न अन्तरेन अविज्जाय भवतण्हा कम्मभवस्स पच्चयोति। ततो च पुब्बे पवत्ता अविज्जादिपच्चया सङ्खारादयो , तण्हुपादानादिपच्चया भवादयो च, तथा तण्हाहेतुउपादानपच्चया भवो, अविज्जापच्चया सङ्खारा, भवपच्चया जाति, सङ्खारपच्चया विञ्ञाणं, जातिपच्चया जरामरणं, विञ्ञाणादिपच्चयानामरूपादीति एवमेतेसं अङ्गानं पुब्बापरसम्बन्धो दस्सितो होतीति वेदितब्बं।
उद्देसवारवण्णना निट्ठिता।
अविज्जापदनिद्देसवण्णना
२२६.पिताकथीयतीति असुको असुकस्स पिताति पितुभावेन कथीयति। कथियमानो च असन्देहत्थं अञ्ञेहि मित्तदत्तेहि विसेसेत्वा कथीयतीति तं दस्सेन्तो आह ‘‘दीघो…पे॰… दत्तो’’ति।
याथावोति अविपरीतो। किच्चजातितोति पटिच्छादनकिच्चतो, उप्पज्जनट्ठानतो च।
गहणकारणवसेनाति गहणस्स कारणभाववसेन। अञ्ञसेतादीनं निवत्तकानीति पदं आनेत्वा सम्बन्धो।
छादेन्तियाति छादनाकारेन पवत्तन्तिया। तथा पवत्तनहेतु तंसम्पयुत्ता अविज्जासम्पयुत्ता दुक्खारम्मणा होन्ति।
तस्माति सभावतो अगम्भीरत्ता तेसं दुद्दसभावकरणी तदारम्मणता अविज्जा उप्पज्जति। इतरेसन्ति निरोधमग्गानं। समानेपि पणीतअसंकिलेसिकादिभावे सप्पच्चयतो अप्पच्चयस्स विसेसं दस्सेतुं ‘‘मग्गस्सा’’तिआदि वुत्तं।
अविज्जापदनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
सङ्खारपदनिद्देसवण्णना
‘‘सोधेतिअपुञ्ञफलतो’’ति इमिना पुञ्ञस्स विपाकदुक्खविवित्ततं आह, ‘‘दुक्खतो’’ति इमिना चेतोदुक्खविवित्ततं, ‘‘संकिलेसतो’’ति इमिना किलेसदुक्खविवित्ततं। ‘‘अपुञ्ञफलतो’’ति वा इमिना पुञ्ञस्स आयतिं हिततं दस्सेति। ‘‘दुक्खसंकिलेसतो’’ति इमिना पवत्तिहिततं पवत्तिसुखतञ्च दस्सेति। तंनिप्फादनेनाति हितसुखनिब्बत्तनेन। पुज्जभवनिब्बत्तको पुज्जनिब्बत्तको।
‘‘एवमिदं पुञ्ञं पवड्ढती’’तिआदीसु पुञ्ञफलम्पि पुञ्ञन्ति वुच्चतीति आह ‘‘पुञ्ञुपगन्ति भवसम्पत्तुपग’’न्ति।
आदिभावनाति ‘‘पथवी पथवी’’तिआदिना कसिणेसु पवत्तभावना। पथवी पथवीति वा एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो, पकारत्थो वा। तेन इतरकसिणानं गहणं। आदिभावनातिआदिभूता भावना। सा हि ‘‘परिकम्म’’न्ति वुच्चति। मण्डलकरणं कसिणमण्डलकरणं।
दानवसेनाति देय्यधम्मपरिच्चागवसेन। चित्तचेतसिका धम्मा दानं दिय्यति एतेनाति। तत्थाति तेसु चित्तचेतसिकेसु। दानं आरब्भाति तेहि निब्बत्तियमानं परिच्चागं उद्दिस्स। यथा वा सो निप्पज्जति, तथा ठपेत्वा। अधिकिच्चाति तस्सेव वेवचनं। यथा वा सम्पयुत्तेहि निब्बत्तियमाना दानकिरिया निप्फत्तिवसेन अधिकतं पापुणाति, तथा कत्वा। चेतनावसेनेव हि दानादिकम्मनिप्फत्ति। इतरेसूति ‘‘सीलं आरब्भा’’तिआदीसु।
असरिक्खकम्पीति अत्तना असदिसम्पि कटत्तारूपन्ति सम्बन्धो। विनापि चतुत्थज्झानविपाकेन। रूपतण्हासङ्खातस्साति ‘‘रूपतण्हा’’ति एत्थ वुत्तरूपतण्हमाह। गुञ्जन्ति गुञ्जफलपरिमाणं धारणीयवत्थुं। तथा तण्डुलं।
‘‘वचनविसेसमत्तमेवा’’ति अत्थविसेसाभावो वुत्तोति अत्थविसेसाभावमाह ‘‘कायद्वारे पवत्तिएव हि आदानादिपापना’’ति। पुरिमेनाति ‘‘कायद्वारे पवत्ता’’ति इमिना। तञ्हि पवत्तिमत्तकथनतो द्वारूपलक्खणं होति। पच्छिमेनाति ‘‘आदाना’’दिवचनेन।
कायवचीसङ्खारग्गहणेति उद्देसं सन्धायाह। कायवचीसञ्चेतनागहणेति निद्देसं। विञ्ञाणस्साति पटिसन्धिविञ्ञाणस्स। सहजातस्स पन अनन्तरस्स च पच्चयो होतियेव। ‘‘कुसला विपाकधम्मा चा’’ति इदं सेक्खपुथुज्जनसन्ताने अभिञ्ञाचेतना इधाधिप्पेता, न इतराति कत्वा वुत्तं। तेन यथावुत्तअभिञ्ञाचेतनापि पटिसन्धिविञ्ञाणस्स पच्चयो सिया कुसलसभावत्ता, विपाकधम्मत्ता वा तदञ्ञकुसलाकुसलचेतना वियाति दस्सेति। तयिदं लोकुत्तरकुसलाय अनेकन्तिकं। न हि सा पटिसन्धिविञ्ञाणस्स पच्चयो। अथ विपाकदायिनीति वुच्चेय्य, एवम्पि अहोसिकम्मेन अनेकन्तिकं। न हि तस्सा विपाकुप्पादनं अत्थीति आह ‘‘न विपाकुप्पादनेन कुसलता विपाकधम्मता चा’’ति। केवलञ्हि या अञ्ञेसं विपाकधम्मानं सब्यापारा सउस्साहा पवत्ति, तदाकारावस्सा अप्पहीनकिलेसे सन्ताने पवत्तीति विपाकधम्मता, अनवज्जट्ठेन कुसलता च वुत्ता। एवम्पि यदि विपाकधम्मा अभिञ्ञाचेतना, कथं अविपाकाति? असम्भवतोति तं असम्भवं दस्सेतुं ‘‘सा पना’’तिआदि वुत्तं। अभिञ्ञाचेतना हि यदि विपाकं उप्पादेय्य, सभूमिकं वा उप्पादेय्य अञ्ञभूमिकं वा। तत्थ अञ्ञभूमिकस्स ताव उप्पादनं अयुत्तं पच्चयाभावतो, तथा अदस्सनतो च। तेनाह ‘‘न ही’’तिआदि। सभूमिकं नवत्तब्बारम्मणं वा उप्पादेय्य परित्तादिआरम्मणं वा, तेसु अत्तनो कम्मसमानारम्मणताय रूपावचरविपाकस्स दस्सितत्ता, परित्तादिआरम्मणत्ता च अभिञ्ञाचेतनाय नवत्तब्बारम्मणं न उप्पादेय्य। तथा एकन्तनवत्तब्बारम्मणत्ता रूपावचरविपाकस्स परित्तादिआरम्मणञ्च न उप्पादेय्याति अयमसम्भवो। तेनाह ‘‘अत्तना सदिसारम्मणञ्चा’’तिआदि। तत्थ तिट्ठानिकन्ति पटिसन्धिभवङ्गचुतिवसेन ठानत्तयवन्तं। ‘‘पथवीकसिणं आपोकसिण’’न्तिआदिना कुसलेन अभिन्नं कत्वा विपाकस्स आरम्मणं देसितन्ति आह ‘‘चित्तुप्पादकण्डे…पे॰… वुत्तत्ता’’ति। ‘‘रूपावचरतिकचतुक्कज्झानानि कुसलतो च विपाकतो च किरियतो च चतुत्थस्स झानस्स विपाको आकासानञ्चायतनं आकिञ्चञ्ञायतनं इमे धम्मा नवत्तब्बा ‘‘परित्तारम्मणा’’तिपि ‘महग्गतारम्मणा’तिपि ‘अप्पमाणारम्मणा’तिपी’’ति वचनतो रूपावचरविपाको एकन्तनवत्तब्बारम्मणोति आह ‘‘न च रूपावचरविपाको परित्तादिआरम्मणो अत्थी’’ति। स्वायमसम्भवो परित्तादिआरम्मणाय अभिञ्ञाचेतनाय विपाकाभावं साधेति, न नवत्तब्बारम्मणाय । नवत्तब्बारम्मणापि हि सा अत्थीति न ब्यापीति विपाकानुप्पादने तस्सा अञ्ञं कारणं दस्सेतुं ‘‘कसिणेसु चा’’तिआदिमाह। समाधिविजम्भनभूता अभिञ्ञा समाधिस्स आनिसंसमत्तन्ति ‘‘समाधिफलसदिसा’’ति वुत्तं। तस्स तस्स अधिट्ठानविकुब्बनदिब्बसद्दसवनादिकस्स यदिच्छितस्स किच्चस्स निप्फादनमत्तं पन अभिञ्ञाचेतना, न कालन्तरफला, दिट्ठधम्मवेदनीयं विय नापि विपाकफला, अथ खो यथावुत्तआनिसंसफला दट्ठब्बा।
विञ्ञाणपदनिद्देसवण्णना
२२७.यथावुत्तसङ्खारपच्चयाति पुञ्ञाभिसङ्खारादिवुत्तप्पकारसङ्खारपच्चया। विञ्ञाणादयो वेदनापरियोसाना एतरहि विपाकवट्टभूता इधाधिप्पेताति आह ‘‘तंकम्मनिब्बत्तमेव विञ्ञाणं भवितुं अरहती’’ति। अयञ्च अत्थवण्णना धातुकथापाळिया न समेतीति दस्सेन्तो ‘‘धातुकथायं पना’’तिआदिमाह। तत्थ धातुकथायं वचनतो सब्बविञ्ञाणफस्सवेदनापरिग्गहो कतो धातुकथायन्ति योजना। सप्पदेसाति सावसेसा, विपाका एवाति अधिप्पायो। विञ्ञाणादीसु हि विपाकेसुयेव अधिप्पेतेसु यथा –
‘‘विपाकेहि धम्मेहि ये धम्मा विप्पयुत्ता, ते धम्मा असङ्खतं खन्धतो ठपेत्वा पञ्चहि खन्धेहि द्वादसहायतनेहि तेरसहि धातूहि सङ्गहिता। कतिहि असङ्गहिता? न केहिचि खन्धेहि न केहिचि आयतनेहि पञ्चहि धातूहि असङ्गहिता’’ति (धातु॰ ४७७) –
विपाकविप्पयुत्तानं सङ्गहासङ्गहा विस्सज्जिता, एवमिधापि विस्सज्जितब्बं सिया। तेनाह ‘‘विपाका धम्माति इमस्स विय विस्सज्जनं सिया’’ति। तस्माति यस्मा विप्पयुत्तेन सङ्गहितासङ्गहितपदनिद्देसे निप्पदेसाव विञ्ञाणफस्सवेदना गहिता, तस्मा। तत्थाति धातुकथायं। अभिधम्मभाजनीयवसेनाति इमस्मिं पटिच्चसमुप्पादविभङ्गे अभिधम्मभाजनीयवसेन। तेनाह ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा चा’’तिआदि। तेन यथावुत्तअत्थवण्णना सुत्तन्तभाजनीयवसेन वुत्ताति यथादस्सितं विरोधं परिहरति। यदि अभिधम्मभाजनीयवसेन धातुकथापाळि पवत्ता, अथ कस्मा ‘‘कामभवो पञ्चहि खन्धेहि एकादसहायतनेहि सत्तरसहि धातूहि सङ्गहितो। रूपभवो पञ्चहि खन्धेहि पञ्चहायतनेहि अट्ठहि धातूहि सङ्गहितो’’तिआदिना (धातु॰ ६७-६८) उपादिन्नक्खन्धवसेन भवो विस्सज्जितोति चोदनं मनसि कत्वा आह ‘‘भवो पन…पे॰… न अभिधम्मभाजनीयवसेन गहितो’’ति। एवञ्च कत्वाति अभिधम्मभाजनीयवसेन अग्गहितत्ता एव। तत्थाति धातुकथायं। विपाकञ्हेतन्ति हि-सद्दो हेतुअत्थो। यस्मा यथावुत्तबात्तिंसविधविञ्ञाणं विपाकं, तस्मा तं सङ्खारपच्चयन्ति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘विञ्ञाणस्स विपाकत्ता’’तिआदिमाह।
‘‘सोमनस्ससहगतानेव सन्धाय वुत्त’’न्ति इदं विचारेतब्बं उपेक्खासहगतकुसलाकुसलजवनानन्तरम्पि सोमनस्ससहगततदारम्मणस्स इच्छितत्ता। तथा हि अट्ठकथायं ‘‘चतुन्नं पन दुहेतुककुसलचित्तानं अञ्ञतरजवनस्स परियोसाने अहेतुकचित्तं तदारम्मणभावेन पतिट्ठाती’’ति (ध॰ स॰ अट्ठ॰ ४९८ विपाकुद्धारकथा) वत्वा ‘‘इट्ठारम्मणे पन सन्तीरणम्पि तदारम्मणम्पि सोमनस्ससहगतमेवा’’ति वुत्तं। कुसलाकुसलञ्हि अभिइट्ठम्पि आरम्मणं तथाभिसङ्खरणेन कदाचि न मज्झत्तं कत्वा न पवत्तति, विपाकं पन यथासभावतोव आरम्मणरसं अनुभवति। तेनाह ‘‘न सक्का विपाकं वञ्चेतु’’न्ति। किरियजवनानं पन विसयाभिसङ्खरणस्स बलवभावतो तदनन्तरानं तदारम्मणानं यथाविसयं वेदनावसेन तदनुगुणता इच्छिता। ये पन किरियजवनानन्तरं तदारम्मणं न इच्छन्ति, तेसं वत्तब्बमेव नत्थि। यं पन ‘‘जवनेन तदारम्मणं नियमेतब्ब’’न्ति वुत्तं, तं कुसलं सन्धाय वुत्तन्ति च वुत्तं। तस्मा यथावुत्तो विचारेतब्बो। तिहेतुकजवनावसाने च दुहेतुकजवनावसाने चाति समुच्चयत्थो च-सद्दो। केचि पन विभागं अकत्वा ‘‘कुसलजवनावसानेपि अहेतुकतदारम्मणं होतीति ‘येभुय्येना’ति वुत्त’’न्ति वदन्ति। लोभचित्तस्स वा सत्तानं बहुलं उप्पज्जनतो ‘‘येभुय्येना’’ति वुत्तं। ‘‘सकिं वा’’ति वचनसिलिट्ठतावसेन वुत्तं यथा ‘‘अट्ठ वा दस वा’’ति दस्सेतुं ‘‘दिरत्ततिरत्तादीसु विय वेदितब्ब’’न्ति आह। वा-सद्दस्स अभावाति सुय्यमानस्स वा-सद्दस्स अभावेन वुत्तं। अत्थतो पन तत्थापि वा-सद्दो लब्भतेव। तिरत्तं पन वासादिके लब्भमाने दिरत्ते वत्तब्बमेव नत्थीति दिरत्तग्गहणं विसुं न योजेतीति अधिप्पायेन ‘‘वचनसिलिट्ठतामत्तेना’’ति वुत्तं। केवलं ‘‘तिरत्त’’न्ति वुत्ते अञ्ञत्थ वासादिना अन्तरितम्पि तिरत्तं गण्हेय्य, दिरत्तविसिट्ठं पन तिरत्तं वुच्चमानं तेन अनन्तरितमेव तिरत्तं दीपेतीति आह ‘‘निरन्तरतिरत्तदस्सनत्थं वा’’ति। बलवरूपादिके आरम्मणेति अतिमहति रूपादिआरम्मणे। ‘‘अधिप्पायो’’ति एतेन एकचित्तक्खणायुकेपि विसये कदाचि तदारम्मणं उप्पज्जेय्याति ‘‘सकिं एवा’’तिआदिना वुत्तमत्थं उल्लिङ्गेति। ‘‘सब्बद्वारेसु तदारम्मणे द्वे एव चित्तवारा आगता’’ति वुत्तत्ता अयम्पि अत्थो विचारेत्वा गहेतब्बो। अनुरूपाय पटिसन्धियाति अत्तनो अत्तनो अनुच्छविकेन पटिसन्धानकिच्चेन।
नामरूपपदनिद्देसवण्णना
२२८.यदिपि सुत्तन्ते अभिधम्मे च पटिच्चसमुप्पादनिद्देसे रूपपदस्स देसनाभेदो नत्थि, अभिधम्मे पन ‘‘सब्बं रूपं न हेतू’’तिआदिना (ध॰ स॰ ५८४) सुत्तन्ततो तस्स देसनाभेदो अत्थेवाति आह ‘‘सुत्तन्ता…पे॰… भेदो’’ति। सङ्ख्येय्येसु परिच्छेदतो गहितेसु अत्थसिद्धो तत्थ सङ्ख्यापरिच्छेदोति वुत्तं ‘‘अत्थतो पन वुत्तमेव होती’’ति।
ओपपातिकसत्तेसूति वा सामञ्ञतो सब्बे ओपपातिका वुत्ता। तेसु ब्रह्मकायिकादिग्गहणेन रूपावचराव वुत्ताति तदञ्ञे सन्धाय सेसओपपातिकानन्ति सेसग्गहणं सात्थकमेव। वुत्तनयेनाति ‘‘द्वे वा तयो वा दसका, ओमतो आदिना सहा’’तिआदिना (विभ॰ अट्ठ॰ २२७) रूपमिस्सकविञ्ञाणे वुत्तनयेन।
‘‘द्वे सन्ततिसीसानी’’ति आरब्भ याव ‘‘सत्त सन्ततिसीसानी’’ति (विभ॰ अट्ठ॰ २२८) एत्तकं अट्ठकथापाठं सन्धाय वुत्तं ‘‘सत्तकपरियोसान’’न्ति। एकेकचित्तक्खणे तिक्खत्तुं रूपुप्पत्तिं अननुजानन्तो आह ‘‘इमिनाधिप्पायेना’’ति। चित्तस्स उप्पादक्खणेयेव सब्बं रूपं उप्पज्जतीति हि अत्तनो अधिप्पायो।
‘‘रूपाजनककम्मज’’न्ति इदं भूतकथनमत्तं दट्ठब्बं पञ्चविञ्ञाणानं अतंसभावताभावा। रूपाजनककम्मजन्ति वा चुतिचित्तं सन्धाय वुत्तं। पटिसन्धिचित्तं पन ‘‘पवत्तिय’’न्ति इमिनाव निवत्तितं। ‘‘सब्बेसम्पि चुतिचित्तं रूपं न समुट्ठापेती’’ति (ध॰ स॰ मूलटी॰ ६३६) अट्ठसालिनीटीकायं वुत्तोवायमत्थो। पञ्चविञ्ञाणक्खणे तप्पच्चया रूपुप्पत्तिया अभावेन वुत्तं ‘‘पञ्चविञ्ञाणप्पवत्तिकालंसन्धाया’’ति। तत्थापि असहजातविञ्ञाणपच्चया अत्थेव रूपुप्पत्तीति आह ‘‘सहजातविञ्ञाणपच्चयञ्चा’’ति। भवङ्गादीति भवङ्गसम्पटिच्छनसन्तीरणतदारम्मणानि। अञ्ञेनाति यथावुत्तकम्मविञ्ञाणतो अञ्ञेन अभिसङ्खारविञ्ञाणेन। रूपमेव हि कुसलाकुसलकिरियचित्तप्पवत्तिक्खणे अभिसङ्खारविञ्ञाणपच्चया उप्पज्जति, न नामं भवङ्गं। तंजनकेनाति भवङ्गादिजनकेन। कम्मविञ्ञाणप्पच्चया विपाकचित्तप्पवत्तिकाले विपाकनामस्स कम्मसमुट्ठानरूपस्स च वसेन। सहजातविञ्ञाणपच्चया पन इतरचित्तप्पवत्तिकालेपि विपाको विपाकनामवसेन, चित्तसमुट्ठानरूपवसेन च नामरूपस्स सम्भवो दस्सेतब्बोति आह ‘‘सहजात…पे॰… योजेतब्ब’’न्ति। रूपसद्देन च अत्तनो एकदेसेनाति सम्बन्धो। ‘‘सरूपानं एकदेसो एकविभत्तिय’’न्ति (पाणिनी १.२.६४) सद्दलक्खणं सन्धायाह ‘‘सरूपानं एकदेसो’’ति। इच्छितो हि एकदेसरूपानम्पि एकदेसो यथा ‘‘निदस्सितविपक्खेही’’ति। निदस्सितो च निदस्सितविपक्खो च निदस्सितविपक्खोति अयञ्हेत्थ अत्थो। ‘‘ठान’’न्ति इमिना सेससद्दस्स अत्थं वदति। सरूपेन ठपनञ्हि इध सेसनं।
यं-तं-सद्दानं अब्यभिचारितसम्बन्धत्ता अवुत्तम्पि ततो-सद्दं आनेत्वा आह ‘‘ततो युत्तमेव इदन्ति योजेतब्ब’’न्ति। विपाकस्स अजनकं विपाकाजनकं, निस्सन्दफलमत्तदायककम्मं, तं समुट्ठानं एतस्साति विपाकाजनककम्मसमुट्ठानं। वुत्तनयेनाति ‘‘वत्थुकायवसेन रूपतो द्वे सन्ततिसीसानि, तयो च अरूपिनो खन्धा’’तिआदिना (विभ॰ अट्ठ॰ २२८) वुत्तेन नयेन। उभयन्ति नामं रूपञ्च।
सळायतनपदनिद्देसवण्णना
२२९.यथासम्भवन्ति सम्भवानुरूपं। तेन चतुन्नं ताव भूतानं सहजातनिस्सयअत्थिअविगतवसेन चक्खायतनादीनं पञ्चन्नं पच्चयभावो, वत्थूसु पन हदयवत्थुनो छट्ठायतनस्स पटिसन्धियं सहजातनिस्सयअञ्ञमञ्ञविप्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन, पवत्तियं यस्मा अनन्तरचित्तेन सद्धिं उप्पन्नमेव वत्थु ठितिप्पत्तिया बलवभावेन तस्स निस्सयो भवितुं सक्कोति, न सहजातं, तस्मा पुरेजातनिस्सयविप्पयुत्तअत्थिअविगतवसेन। इतरवत्थूनं पञ्चविञ्ञाणसङ्खातस्स छट्ठायतनस्स इन्द्रियपच्चयवसेन च, जीवितस्स इन्द्रियअत्थिअविगतवसेन पच्चयभावो वुत्तोति दट्ठब्बो। एकप्पकारेनेवाति यथा चक्खादीनं मनायतनस्स पटिनियतदस्सनादिकिच्चानुविधानतो नियतो एकप्पकारेनेव पच्चयभावो, न एवं रूपायतनादीनं, तेसं पन रूपारम्मणादिना पकारन्तरेन तस्स पच्चयभावोति ‘‘अनियमतो’’ति वुत्तं। केचि पन ‘‘नियमतो’’ति पदं ‘‘ससन्ततिपरियापन्न’’न्ति इमिना सम्बन्धित्वा अत्थं वदन्ति ‘‘एकन्तेन ससन्ततिपरियापन्न’’न्ति।
‘‘छट्ठायतनञ्च मनायतनञ्च छट्ठायतन’’न्ति इमिना विग्गहेन अत्थतो, इतरेहि द्वीहि सद्दतोपि अत्थतोपि सरूपतं दस्सेति। ‘‘चक्खादीहि सह ‘सळायतन’न्ति वुत्त’’न्ति वुत्तनयेन एकसेसं कत्वा मनायतनं चक्खादीहि सद्धिं ‘‘सळायतन’’न्ति पाळियं वुत्तं ‘‘नामरूपपच्चया सळायतन’’न्ति। यथावुत्तोति ‘‘छट्ठायतनञ्च मनायतनञ्चा’’तिआदिना अत्तना वुत्तप्पकारो। सब्बत्थाति नामरूपसद्देन सळायतनसद्देन च सद्दसरूपतासु, अत्थसरूपतासु वा। यदि सुत्तन्तभाजनीये विपाकछट्ठायतनमेव अधिप्पेतं, अथ कस्मा ‘‘इतरं पना’’तिआदि वुत्तं। अविपाकञ्हि तत्थ इतरन्ति अधिप्पेतन्ति चोदनं सन्धायाह ‘‘पच्चयनये पना’’तिआदि।
सहजातादीसु हेतुआहारिन्द्रियपच्चये पक्खिपित्वा दसधा, ततो एकं अपनेत्वा नवधा, ततो एकं अपनेत्वा अट्ठधा पच्चयभावो वेदितब्बो। एवमेत्थ साधारणवसेन अवकंसो, हेतुआदिअसाधारणवसेन उक्कंसोति झानादीनम्पि वसेन वेदितब्बो।
पटिसन्धियं अरूपधम्मा कम्मजरूपस्स उप्पादक्खणे पच्चया होन्तीति ‘‘पवत्ते’’ति विसेसेति। ‘‘पच्छाजातविप्पयुत्तादयो एवा’’ति नियमेन सहजातपुरेजातविप्पयुत्तादयो निवत्तेति।
‘‘अवसेसमनायतनस्सा’’ति अवसेसग्गहणम्पि पकरणतो विसिट्ठविसयमेवाति दस्सेतुं ‘‘पञ्चक्खन्धभवे’’तिआदिमाह, यतो अट्ठकथायं ‘‘वत्थुरूप’’न्तिआदि वुत्तं। यथासम्भवं योजेतब्बोति नामरूपस्स पटिसन्धियं सहजातअञ्ञमञ्ञनिस्सयअत्थिअविगतादिपच्चयभावो सहजातादिसाधारणपच्चयभावो, सम्पयुत्तविपाकहेतुआहारिन्द्रियादिपच्चयभावो सम्पयुत्तादिअसाधारणपच्चयभावो नामस्स, रूपस्स पन विप्पयुत्तपच्चयभावो योजेतब्बो।
सळायतनपदनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
फस्सपदनिद्देसवण्णना
२३०.तदभेदवसेनाति तस्स फस्सस्स अभेदवसेन, फस्सभावसामञ्ञेनाति अत्थो। न युत्तं एकस्सेव वचनं। अञ्ञस्सापीति यथावुत्ततो अञ्ञस्सापि। सब्बायतनतो हि एकस्स फस्सस्स असम्भवचोदनायं तप्पसङ्गेन एकायतनतो अनेकस्सापि सम्भवो नत्थीति चोदना ‘‘ईदिसी धम्मता नत्थी’’ति ञापनत्थाति दस्सेति ‘‘अञ्ञस्सापी’’तिआदिना। निदस्सनवसेनाति उदाहरणदस्सनवसेन । एकफस्सस्स सम्भवतोति कारणापदेसो। एकफस्ससम्भवस्स लब्भमानत्ता ‘‘सळायतनपच्चया फस्सो’’ति भगवता वुत्तन्ति परिहारं दस्सेन्तोति योजना। सेसेसूति एकन्तिआदीसु। नवधा पच्चयत्ते एकं विपाकमनायतनं विभावये। तथा चाति आरम्मणपुरेजातअत्थिअविगतवसेन। य्वायं पच्चयभावो यादिसानं होति, तं दस्सेतुं ‘‘पच्चुप्पन्नानि…पे॰… सन्धाय वुत्त’’न्ति आह। अतीतानागतकालविमुत्तानम्पि आरम्मणमत्तताय सम्भवतो आह ‘‘आरम्मण…पे॰… सन्धाय वुत्त’’न्ति। तत्थ तन्ति रूपायतनादिं।
फस्सपदनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
वेदनापदनिद्देसवण्णना
२३१.अनन्तरादीहीति अनन्तरसमनन्तरूपनिस्सयनत्थिविगतपच्चयेहि। उपनिस्सयेति अनन्तरूपनिस्सये। अनन्तरसमनन्तरपच्चया हि अनन्तरतावसेनेव अनन्तरूपनिस्सये अन्तोगधा। नत्थिविगतपच्चया पन अनन्तरसमनन्तरपच्चयधम्मानंयेव तथाभावतो तदन्तोगधा। तस्साति उपनिस्सयस्स।
सब्बस्साति विपाकस्स, अविपाकस्स च। पटिसन्धिभवङ्गचुतिचित्तसम्पयुत्ताय हि वेदनाय सहजातमनोसम्फस्सो वुत्तनयेन अट्ठधा पच्चयो होति। अनन्तरो अनन्तरादिना, अनानन्तरो उपनिस्सयवसेनेव पच्चयो होति। सम्भवदस्सनञ्चेतं, न तासं मनोद्वारिकभावदस्सनन्ति दट्ठब्बं।
वेदनापदनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
तण्हापदनिद्देसवण्णना
२३२.यथा च रसायनजानि ओजाजीवितानि, एवं तंनिमित्तं सुखं, तदपनेय्यं जरादिदुक्खञ्च धम्मारम्मणभावेन योजेतब्बं।
कम्मफलाभिपत्थनावसेन सत्ता कम्मानिपि आयूहन्तीति सातिसयं तण्हाय विपाकवेदना उपनिस्सयो, न तथा इतराति आह ‘‘विपाका विसेसेन…पे॰… अविसेसेन इतरा चा’’ति। इतराति अविपाकाति अत्थो। ‘‘सुखमिच्चेव भासिता’’ति इदं इट्ठसभावंयेव उपेक्खं सन्धाय वुत्तं, न अनिट्ठसभावं। तेनाह ‘‘उपेक्खा पना’’तिआदि। सब्बस्साति अवीतरागस्स वीतरागस्स च वेदनावतो पुग्गलस्स।
वेदनापच्चया एवाति अयं नियमो नियमन्तरनिवत्तनपरोति नास्स पच्चयन्तरनिवत्तनत्थता दट्ठब्बा। एतेन पच्चयुप्पन्नन्तरपटिक्खेपोपि निवत्तितो होति।
तण्हापदनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
उपादानपदनिद्देसवण्णना
२३३.पुरिमदिट्ठिन्ति ‘‘सस्सतो अत्ता’’ति (दी॰ नि॰ १.३१) पगेव अभिनिविट्ठं सस्सतगाहं सन्धाय वुत्तं। तेनाह ‘‘अत्तग्गहणं…पे॰… दट्ठब्ब’’न्ति। उपादियमानन्ति गण्हन्तं। लोकोति वा गहणन्ति यं ‘‘लोको सस्सतो’’ति गहणं, सा दिट्ठीति अत्थो। तेनाह ‘‘दिट्ठुपादानभूत’’न्ति। ‘‘धम्मसङ्खेप…पे॰… दिट्ठिमत्तमेवा’’ति इदं ब्यवहितानं पदानं सम्बन्धदस्सनं। तत्थ सङ्खेपतो तण्हादळ्हत्तं, सङ्खेपतो दिट्ठिमत्तमेव चत्तारि उपादानानीति अधिप्पायो। धम्मसङ्खेपवित्थारतोति समुदायभूततो धम्मसङ्खेपवित्थारतो तदवयवभूतं सङ्खेपं वित्थारञ्च निद्धारेति।
सस्सतगाहपुब्बङ्गमो, उच्छेदगाहपुब्बङ्गमो च अत्तगाहोति योजना। तेसन्ति यथावुत्तसस्सतुच्छेदगाहानं मूलभावेन विधायकत्ता सामिभूतो। आदिना वाति ‘‘पठमं अत्तवादुपादान’’न्तिआदिना वा वाक्येन।
येन भवस्सादेन गधितचित्तो भवनिब्बत्तकं कम्मं कत्वा उपपन्नो, सा भवनिकन्ति सन्ताने चिरानुबन्धा अभिण्हुप्पत्तिका उपपन्नमत्तस्स उप्पज्जतीति आह ‘‘यदिपि…पे॰… पवत्तितब्बत्ता’’ति। अरहत्तमग्गवज्झत्ता भवरागस्सपि कामुपादानभावो अत्थेवाति आह ‘‘तण्हादळ्हत्तं न होतीति मञ्ञमानो’’ति। भवरागोपि हि सविसये दळ्हं पवत्ततीति। सब्बापि तण्हा कामुपादानन्ति एत्थापि तस्स अरहत्तमग्गवज्झता वुत्ताति आनेत्वा योजेतब्बं।
उप्पत्तिट्ठानभूता न आरम्मणभूताति अधिप्पायो। तेनाति खन्धानं आलयभावेन। आरम्मणानन्तरपकतूपनिस्सयाति आरम्मणूपनिस्सयअनन्तरूपनिस्सयपकतूपनिस्सया। अनन्तरपच्चयादीनन्ति अनन्तरसमनन्तरआरम्मणपच्चयादीनं।
उपादानपदनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
भवपदनिद्देसवण्णना
२३४.‘‘भवती’’ति इदं उपपत्तिभवनिब्बचनं। द्वयस्साति कम्मुपपत्तिभवद्वयस्स। निप्फादनफलं फलस्स उप्पादनसमत्थता। निब्बत्तनं निप्फादनं।
‘‘भगवंमूलका’’ति (अ॰ नि॰ ८.८३; ९.१; १०.५८; ११.१९) विय ‘‘सञ्ञावंभवो’’ति वत्तब्बे अत्थि-अत्थे वा वं-सद्दो लुत्तनिद्दिट्ठोति आह ‘‘सञ्ञाभवो’’ति। तस्स वा अत्थेति तस्स वन्तुसद्दस्स अत्थे, अत्थि-अत्थेति अत्थो। अकारं कत्वाति यथा ‘‘पीतिसुखं अस्स अत्थी’’ति अत्थे अकारं कत्वा उप्पादेत्वा झानं पीतिसुखन्ति वुच्चति, एवं सञ्ञा अस्स अत्थीति सञ्ञो, भवो, सोव सञ्ञभवो। एकस्मिन्ति रूपक्खन्धे एव। पवत्तत्ताति पवत्तकपवत्तनट्ठानानं अभेदेपि उपचारवसेन भिन्नं विय कत्वा दस्सेति।
कम्मसङ्खाततन्ति ‘‘कम्म’’न्ति वत्तब्बतं, कम्मकोट्ठासतं वा। ‘‘चेतनाहं, भिक्खवे, कम्मं वदामी’’तिआदिना (अ॰ नि॰ ६.६३) सुत्तेपि चेतनाय कम्मभावो आगतोव। निप्परियायेन पन चेतनाव कम्मभवोति वुत्तमत्थं अभिधम्मपाळियाव साधेन्तो ‘‘वुत्तञ्ही’’तिआदिमाह। इमाय हि वेदनासञ्ञाविञ्ञाणक्खन्धेहि, मनायतनमनोविञ्ञाणधातूहि, सङ्खारक्खन्धधम्मायतनधम्मधातुएकदेसेन च कम्मभवस्स सम्पयुत्ततं वदन्तिया धातुकथापाळिया तस्स चेतनाभावो दीपितोति।
धम्मभेदतोति चेतनाचेतनासम्पयुत्तभावेन, कुसलाकुसलाब्याकतभावेन च धम्मविभागतो। ‘‘पुनवचन’’न्ति इमिनाव पुनरुत्तिदोसापत्ति पटिञ्ञाताति परस्स आसङ्कं दस्सेन्तो ‘‘सात्थकमेविदं पुनवचनन्ति एतं न युत्तन्ति चे’’ति आह। भवेकदेसभावेनाति कम्मभवस्स एकदेसत्ता सङ्खारानं। तेन येसं धम्मानं समुदायो भवो वुत्तो, तदेकदेसा सङ्खारा, समुदायेकदेसा च अत्थतो भिन्ना एवाति वुत्तमेवेतन्ति दस्सेति। पुन यथावुत्तमेव भेदं मनसि कत्वा अत्थतो पुनवचनाभावं दस्सेन्तो ‘‘परेन वा’’तिआदिमाह।
अन्तोगधेति कामभवादिअन्तोगधे सञ्ञाभवादिके। कामभवादिकेति कामरूपारूपभवे।
उपादानभेदन्ति कामुपादानादिउपादानविसेसं।
तेनाति सीलब्बतुपादानेन। वक्खमानेनाति ‘‘इदं सीलब्बतं नामा’’तिआदिना (विभ॰ अट्ठ॰ २३४) अट्ठकथायं वक्खमानेन पकारेन। पुराणं ब्रह्मण्डलिङ्गखन्दपुराणादि। ‘‘सेतवधयज्जं आरभते भूतिकामो’’तिआदिना (विसुद्धि॰ महाटी॰ २.६५०) पसुमारणविधानयुत्तो यञ्ञविधि पसुबन्धविधि।
अत्तनो सुद्धिमग्गपरामासमत्तत्ता सीलब्बतुपादानस्स अत्तवादुपादाननिमित्तं वुत्तं।
जातिजरामरणादिपदनिद्देसवण्णना
२३५.उपपत्तिभवुप्पत्तीति उपपत्तिभवे, उपपत्तिभवभावेन वा उपादिन्नक्खन्धानं उप्पत्ति। जायमानस्स खन्धस्स। जाति निब्बत्तिविकारो। उपपत्तिभवोपि जातिया पच्चयो। कस्मा? उपपत्तिभवे असति जातिया अभावाति योजना। ‘‘जायमानरूपपदट्ठानता’’तिआदिनापि तस्स जातिया पच्चयभावंयेव विभावेति।
सतिपि सुक्कसोणितादिके पितुगतविसेसादिकारणे बाहिरे पच्चये तस्स पन अनियतत्ता, हीनपणीतादिविसेसस्स च अधिप्पेतत्ता वुत्तं ‘‘अज्झत्त…पे॰… अभावा’’ति।
जातिजरामरणादिपदनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
भवचक्ककथावण्णना
२४२.सम्बन्धं इतं गतन्ति समितं। तेनाह ‘‘सङ्गत’’न्ति।
भवच्छन्दो भवरागो। तस्सारुप्पकथासवनन्ति तस्स बालभावस्स अयुत्तकारिताय अनुच्छविककथासवनं। एतेन परूपवादहेतुकादिदुक्खं दस्सेति, ‘‘कम्मकारणादस्सन’’न्ति इमिना दण्डहेतुकं, इतरेन दुग्गतिनिब्बत्तिहेतुकं । गमेन्तीति ञापेन्ति। फलेनापि हि अब्यभिचारिना हेतु ञायति, वुट्ठिनिमित्तेन विय महोघेन उपरिदेसे वुट्ठिनिपातो। तेन वुत्तं ‘‘बोधेन्ती’’ति।
विसेसनिवत्तिअत्थो मत्तसद्दो ‘‘अवितक्कविचारमत्ता’’तिआदीसु (ध॰ स॰ तिकमातिका ६) विय। अप्पहीनाविज्जा कारणलाभे उप्पत्तिअरहताय समीपेयेवाति आह ‘‘सन्निहितभावकरणेना’’ति। वेदेतीति वेदयति। तस्स अत्थवचनं अनुभवतीति। वेदं वा ञाणं करोति उप्पादेतीति वेदेति। तस्स अत्थवचनं जानातीति। वेदियतीति पन कम्मकत्तुकम्मानं वसेन निद्देसोति तस्सपि अत्थं दस्सेन्तो ‘‘जानाति, ञायति चा’’ति आह। च-सद्दत्थोति समुच्चयत्थो, ब्रह्मादिना च कारकेन, अत्तना च वेदकेन रहितन्ति अत्थो। च-सद्दत्थसमासन्ति द्वन्दसमासमाह।
चतुब्बिधम्पि वा सुञ्ञतन्ति धुवभावादिसुञ्ञतं, अत्तादिसुञ्ञतञ्च सन्धाय वदति।
पुब्बन्ततोति अतीतकोट्ठासतो। वेदनावसानम्पि भवचक्कं परिपुण्णमेवाति दस्सेतुं ‘‘वेदना वा’’तिआदि वुत्तं। अविज्जागहणेन वा तण्हुपादानानि, सङ्खारग्गहणेन भवो, विञ्ञाणादिग्गहणेन जातिजरामरणानि सोकादयो च गहिताति एवम्पि वेदनावसानं भवचक्कन्ति युत्तमेवेतं। तण्हामूलके चाति तण्हुपादानग्गहणेन अविज्जा गहितातिआदिना योजेतब्बं। तेनाह ‘‘द्विन्नं…पे॰… होती’’ति। तत्थ द्विन्नन्ति पुरिमपच्छिमानं उभिन्नं हेतुफलवज्जानं। विपरीताभिनिवेसं करोन्तीति निमित्तं कत्तुउपचारेन वदति। अनुपच्छेदमेव पकासेतीति योजना।
हेतुफलसन्धि, फलहेतुसन्धि, पुनपि हेतुफलसन्धीति एवं हेतुआदिपुब्बका हेतुफलहेतुपुब्बका। हेतुफलहेतुफलवसेनाति अविज्जादिहेतु, विञ्ञाणादिफल, तण्हादिहेतु, जातिफलवसेन। उपसग्गविसेसेन अत्थविसेसो होतीति ‘‘आकिरीयन्ती’’ति पदस्स पकासीयन्तीति अत्थो वुत्तो। किलेसकम्मविपाकाति अविज्जादिके वेदनापरियोसाने वदति। विपाककिलेसकम्मेहीति विञ्ञाणादीहि भवपरियोसानेहि। पुन कम्मस्स विपाकसम्बन्धो वुत्तनयत्ता न गहितो। ‘‘वट्टानी’’ति च इदं ‘‘तीणि वट्टानी’’ति विग्गहवसेन लब्भमानं गहेत्वा वुत्तं।
‘‘पुरिमकम्मभवस्मिं मोहो’’तिआदिना (विभ॰ अट्ठ॰ २४२) अट्ठकथाय आगतत्ता आसन्नपच्चक्खतं सन्धाय वुत्तं ‘‘इमिस्सा’’ति। विभङ्गपाळिया वसेन दस्सितं, तस्मा न अट्ठकथाय पुब्बापरविरोधो यथापाठं अत्थस्स पकासितत्ताति अधिप्पायो। तत्थ चेतनासम्पयुत्तानञ्च चेतनाय च सङ्खारभावेन कम्मभवभावेन च वत्तब्बमेवाति पाळिद्वयाधिप्पायविवरणवसेन दस्सेतुं ‘‘तत्था’’तिआदि वुत्तं। भवस्साति उपपत्तिभवस्स। ‘‘भवो’’ति वुत्ता चेतनासम्पयुत्ताति सम्बन्धो। गहणन्ति निकामनवसेन आरम्मणस्स गहणं। तेनाह ‘‘कामुपादानं किच्चेनाहा’’ति। इतरानि किच्चेनाहाति योजना। तीसु अत्थविकप्पेसूति ‘‘तं कम्मं करोतो पुरिमा चेतनायो’’तिआदिना वुत्तेसु तीसु आयूहनचेतनानं अत्थविकप्पेसु। ननु च ततिये अत्थविकप्पे आयूहनस्स अवसाने चेतना न वुत्ताति? यदिपि सरूपतो न वुत्ता, ‘‘तंसम्पयुत्ता’’ति पन सद्दतो पधानभावेन वुत्तस्स आयूहनस्स अप्पधानभावेन वुत्ता अवसाने पच्छतो वुत्ता विय होतीति इमं परियायं सन्धाय ‘‘तीसुपि…पे॰… अवसाने’’ति वुत्तं।
२. अभिधम्मभाजनीयवण्णना
२४३.तं पटिच्चसमुप्पादं। एकेकचित्तावरुद्धन्ति अभिधम्मभाजनीये विय एकेकस्मिं चित्ते अवरुद्धं अन्तोगधं अकत्वा। असहजातानञ्च ‘‘असहजातानं, सहजातानञ्चा’’ति एवं पठमपदे एकसेसनिद्देसो दट्ठब्बो। ‘‘सङ्खारपच्चया विञ्ञाण’’न्ति असहजातायेव पच्चयपच्चयुप्पन्ना दस्सिता विपाकविञ्ञाणस्सेव अधिप्पेतत्ता। ‘‘अविज्जापच्चया सङ्खारा, विञ्ञाणपच्चया नामरूप’’न्ति (विभ॰ २२५) च एवमादीसु असहजाता, सहजाता च। ‘‘एकेकेन नयेना’’ति पुरातनो पाठो, एतरहि पन ‘‘एकेकेन चतुक्केन’’ इच्चेव बहूसु पोत्थकेसु पाठो। नयचतुक्कवाराति नयेसु चतुक्कानं वारा, अविज्जामूलकादीसु नवसु नयेसु पच्चेकं पच्चयचतुक्कादीनं चतुन्नं चतुक्कानं ‘‘नामपच्चया छट्ठायतन’’न्तिआदिविसेसभिन्ना चत्तारो वाराति अत्थो। ववत्थिताति यथावुत्तविसेसेन असंकिण्णा। चतुक्कानन्ति वारचतुक्कानं वारसोळसकस्स नयभावतोति अधिप्पायो।
१. पच्चयचतुक्कवण्णना
पच्चयसहितपच्चयुप्पन्नानि अङ्गभावेन वुत्तानि, न केवलं पच्चया। तस्मा ‘‘छट्ठायतनपच्चया फस्सो’’ति एत्थ न छट्ठायतनस्स अङ्गता। तेन वुत्तं ‘‘न, तस्स अनङ्गत्ता’’ति। एवञ्च कत्वाति पच्चयसहितस्स पच्चयुप्पन्नस्स अङ्गभावतो। तीसु पकारेसूति ‘‘पठमो सब्बसङ्गाहिकट्ठेना’’तिआदिना (विभ॰ अट्ठ॰ २४३) अट्ठकथायं वुत्तेसु तीसुपि पकारेसु। पच्चयविसेसादीति एत्थ नामं, छट्ठायतनञ्च पच्चयविसेसो। आदि-सद्देन योनिविसेसो, आयतनानं अपारिपूरिपारिपूरिभवविसेसो च गहितो। ते हि दुतियवारादीनं नानत्तकरा। अत्थविसेसेनाति यदिपि अञ्ञत्थ ‘‘सळायतनपच्चया फस्सो’’ति सळायतनपच्चयो वुत्तो, तथापि सहजातादिनामसन्निस्सयेन पवत्तनतो नाममत्तपच्चयापि सो होतीति पटिच्चसमुप्पादस्स नानानयविचित्ततानुमितस्स गम्भीरभावस्स विभावनसङ्खातेन, अनवसेसनामपच्चयदस्सनसङ्खातेन च अत्थविसेसेन। तथा हि ‘‘येहि, आनन्द, आकारेहि येहि लिङ्गेहि येहि निमित्तेहि येहि उद्देसेहि नामकायस्स पञ्ञत्ति होति, तेसु आकारेसु…पे॰… उद्देसेसु असति अपि नु खो रूपकाये अधिवचनसम्फस्सो पञ्ञायेथा’’ति (दी॰ नि॰ २.११४) फस्सस्स नामपच्चयताविभावनवसेन महानिदानदेसना पवत्ता। तथा ‘‘नामरूपपच्चया फस्सोति इच्चस्स वचनीय’’न्ति (दी॰ नि॰ २.९७) ‘‘नामरूपपच्चया’’ति वदन्तेन ‘‘नामपच्चया’’तिपि वुत्तमेव होतीति।
वारचतुक्के ‘‘सङ्खारो’’ति वुत्तं, सोकादयो न वुत्ता, पुरिमस्मिं वारद्वये रूपं न वुत्तं, वारत्तये सळायतनं न वुत्तन्ति योजेतब्बं।
सब्ब…पे॰… रणतोति सब्बस्स विञ्ञाणस्स पवत्तिट्ठानभूतसब्बभवसाधारणतो, विञ्ञाणस्स वा पवत्तिट्ठानभूतसब्बभवसाधारणतो। समानं फलं समानो पच्चयो सहजातादिपच्चयेहि उपकत्तब्बतो, उपकारकतो च। तस्स विञ्ञाणस्स। विञ्ञाणाहरणन्ति विपाकविञ्ञाणनिब्बत्तनं। अस्स विञ्ञाणस्स।
गतिसूचकोति हि-सद्दं लोके गतिअत्थं वदन्तीति कत्वा वुत्तं। ‘‘विगत’’न्ति एत्थ वि-सद्दो पटिसेधदीपकोति द्वे पटिसेधा पकतिं ञापेन्तीति आह ‘‘विगततानिवारणवसेन गति एव होती’’ति।
तिधा चतुधा पञ्चधा वाति एत्थ सञ्ञामनसिकारादयो सहजातनिस्सयअत्थिपच्चयवसेन तिधा, फस्सचेतनादयो तेसञ्चेव आहारादीनञ्च वसेन चतुधा, वेदनावितक्कादयो तेसञ्चेव झानिन्द्रियादीनञ्च वसेन पञ्चधा। यथा समाधि, एवं वीरियम्पि दट्ठब्बं। तम्पि हि अधिपतिन्द्रियमग्गपच्चयेहि छधा पच्चयो होति।
‘‘वचनवसेना’’ति इमिना इमस्मिं चतुक्के सहजातपच्चयं धुरं कत्वा देसना पवत्ताति तेसं अधिप्पायोति दस्सेति। अत्थोति पच्चयधम्मो। कत्थचीति किस्मिञ्चि वारे अत्तनो पच्चयुप्पन्नस्स यथासकेहि पच्चयो न न होति। ‘‘अत्थतो’’ति च पाठो। ‘‘भवपच्चया जाती’’तिआदि न वत्तब्बं सिया, वुत्तञ्च तं। तस्मा सहजातपच्चयवसेनेव पठमचतुक्को वुत्तोति न गहेतब्बन्ति दस्सेति। तेनाह ‘‘न च तं न वुत्त’’न्तिआदि। इमस्स च ‘‘भवपच्चया जातीतिआदि न वत्तब्बं सिया’’ति इमिना सम्बन्धो वेदितब्बो। पच्चयवचनमेवाति ‘‘अविज्जापच्चया’’तिआदीसु वुत्तपच्चयवचनमेव च। तेसन्ति तेसं आचरियानं। अयोजेत्वा वुत्तन्ति सम्बन्धो। कथं पन वुत्तन्ति आह ‘‘सामञ्ञेन…पे॰… सन्धायवुत्त’’न्ति। एत्थ च ‘‘सहजातसूचक’’न्तिआदिना यथाधिप्पेतस्स अत्थस्स वचनतो असिद्धिमाह, ‘‘सहजाततो’’तिआदिना पन अत्थापत्तितो। असम्भवे हि अञ्ञस्स अत्थतो सिज्झेय्य वचनतो वा अत्थतो वा अधिप्पेतत्थसाधनाति।
२. हेतुचतुक्कवण्णना
२४४.अभावतोति भावाभावतो। यञ्हि जातिक्खणमत्तेयेव भवति, न ततो परं, तं जातिया अविगतपच्चयो सिया अविगतपच्चयनियमसब्भावतो। भवो पन यस्मा जातिक्खणतो परम्पि भवति, तस्मा न सो तस्सा अविगतपच्चयो होति। तेन वुत्तं ‘‘ततो उद्धं भावतोति अत्थो’’ति। भवेति भवपदे, भवे वा निप्फादेतब्बे। एस नयो जातिआदीसूति एत्थापि। ‘‘यथा पना’’तिआदिना ‘‘अविगतपच्चयस्स अभावतो, नियमाभावतो चा’’ति वुत्तानं हेतूनं वुत्तनयेन अब्यापिभावविभावनेन अकारणतं दस्सेति अयावभाविनो पच्चयुप्पन्नस्स, पच्चयधम्मस्स च अविगतपच्चयभावदस्सनतो। सङ्खारक्खन्धेतिआदि मग्गसोधनवसेन वुत्तं। तस्स परिहारं सयमेव वदति। सो खणो एतस्स अत्थीति तङ्खणिको, न तङ्खणिको अतङ्खणिको, तस्स सब्भावा, अयावभाविकसब्भावाति अत्थो। यथा पन हेतू होन्ति, तं दस्सेतुं ‘‘सङ्खतलक्खणानं पना’’तिआदिमाह।
एवन्ति एवं यथावुत्तनये सति, एवं सन्तेति अत्थो। ‘‘न हि…पे॰… अत्थी’’ति इमिना जातिआदीनं अविगतपच्चयवसेन पच्चयुप्पन्नभावो विय पच्चयभावोपि नत्थीति दस्सेति। तत्थ कारणमाह ‘‘असभावधम्मत्ता’’ति।
कथं पन असभावधम्मानं जातिआदीनं पच्चयुप्पन्नता, पच्चयता चाति आह ‘‘जायमानानं पना’’तिआदि। तस्साति जातिजरामरणस्स। वत्तब्बपदेसोति ‘‘ठपेत्वा’’ति वत्तब्बपदेसो। को पन सोति? यथावुत्तं नामं, नामरूपञ्च सङ्खारक्खन्धेन रूपक्खन्धेन च जरामरणानं सङ्गहितत्ता । ‘‘यो भवो जातिया पच्चयो’’ति एतेन भवसङ्गहितानिपि जातिआदीनि जातिया अप्पच्चयत्ता एव ‘‘ठपेत्वा’’ति न वुत्तानीति दस्सेति, पच्चयभावासङ्का एव नेसं तस्सा नत्थीति अधिप्पायो। तेनेव ठपेतब्बगहेतब्बविसेसे सतीति सासङ्कं वदति।
हेतुचतुक्कवण्णना निट्ठिता।
४. अञ्ञमञ्ञचतुक्कवण्णना
२४६.पच्चयुप्पन्नस्साति पच्चयुप्पन्नभाविनो। विसुं ठितस्साति भवेन असङ्गहितस्स। सप्पदेसमेव गहितं इध वेदनादिक्खन्धत्तयस्सेव अधिप्पेतत्ता निरुळ्हत्ता च। पच्चयुप्पन्नं ठपेत्वा पच्चयभूतंयेव नामं गहितं, अविगतपच्चयनियमाभावो विय भवे उपादानस्स अञ्ञमञ्ञपच्चयनियमाभावोति योजना। वुत्तनयेनाति ‘‘सङ्खतलक्खणानं पना’’तिआदिना वुत्तनयेन।
अञ्ञमञ्ञपच्चयो विय अञ्ञमञ्ञपच्चयोति अयमत्थो इधाधिप्पेतोति दस्सेन्तो ‘‘अञ्ञमञ्ञ…पे॰… अधिप्पेतो सिया’’ति आह। तथा च वदन्ति ‘‘अञ्ञमञ्ञञ्चेत्थ न पट्ठाने आगतअञ्ञमञ्ञवसेन गहेतब्ब’’न्ति। चक्खायतनुपचयादीनन्ति उपरूपरि चितानि विय उप्पन्नचक्खायतनादीनि, चक्खायतनादीनं वा उपत्थम्भकानि चक्खायतनुपचयादीनि।
अञ्ञमञ्ञचतुक्कवण्णना निट्ठिता।
सङ्खारादिमूलकनयमातिकावण्णना
२४७.यदिपि सामञ्ञतो गतविसेसो, तथापि सामञ्ञग्गहणेन नयगतो विसेसो सरूपतो दस्सितो होतीति ‘‘नामपच्चया अविज्जा’’ति वत्वापि नामविसेसानं तस्सा पच्चयभावो दस्सेतब्बोति आह ‘‘नामविसेसानं…पे॰… वुत्ता’’ति। ‘‘यदेव पन नाम’’न्तिआदि कस्मा वुत्तं, ननु नामग्गहणेन अग्गहितोपि जातिआदि भवग्गहणेन गहितोति दस्सितोवायमत्थोति चोदनं सन्धायाह ‘‘भवग्गहणेन चा’’तिआदि। इधापीति ‘‘भवपच्चया अविज्जा’’ति इधापि। नसियाति ‘‘अविज्जापच्चया अविज्जा’’ति वुत्तं न सिया। तस्माति यस्मा सामञ्ञचोदितं विसेसचोदितमेव न होति, तस्मा। सोति भवो। तेनाति सभावासभावधम्मसङ्गहणेन।
उपादानस्सपि भवेकदेसत्ता वुत्तं ‘‘उपादानपच्चया…पे॰… अग्गहिते’’ति। ‘‘भवपच्चया जाती’’ति इदं वचनं सन्धायाह ‘‘भवसद्दो…पे॰… वुच्चमानो’’ति। ‘‘नामपच्चया अविज्जा’’ति एत्थ पच्चयुप्पन्नं ठपेत्वा पच्चयस्स गहणतो अविज्जाविनिमुत्ता एव चत्तारो खन्धा नामसद्देन वुच्चन्तीति आह ‘‘न नामसद्दो निरवसेसबोधको’’ति। न चेत्थ एकंसतो कारणं मग्गितब्बं। येन भव-सद्दो निरवसेसबोधको, न नाम-सद्दोति आह ‘‘एवंसभावा हि एता निरुत्तियो’’ति। इमिना अधिप्पायेनाति भवसद्दो निरवसेसबोधको उपादिन्नचतुक्खन्धविसयत्ताति इमिना अधिप्पायेन। जायमानादिधम्मविकारभावतो जायमानादिक्खन्धपटिबद्धा जातिआदयो वुच्चेय्युं, न पन जातिआदिपटिबद्धा जायमानादिक्खन्धाति न एकचित्तक्खणे जातिआदीनं अविज्जाय पच्चयभावो सम्भवतीति इममत्थमाह ‘‘जायमानानं पना’’तिआदिना। नानाचित्तक्खणे पन जातिआदयो अविज्जाय उपनिस्सयपच्चयो होन्तीति ‘‘एकचित्तक्खणे’’ति विसेसितं। तेनेवाति असम्भवेनेव।
मातिकावण्णना निट्ठिता।
अकुसलनिद्देसवण्णना
२४८-९.तन्ति दिट्ठुपादानं। इतरस्साति कामुपादानस्स। तण्हागहणेनाति ‘‘तण्हापच्चया’’ति एत्थ तण्हागहणेन गहितत्ता। यदि एवं नामग्गहणेन गहिता तण्हा कस्मा पुन वुत्ताति आह ‘‘नामे विय विसेसपच्चयत्ताभावा’’ति। ‘‘नामपच्चया छट्ठायतन’’न्ति एत्थ हि कामतण्हापि नामे सङ्गहिताति नामस्स यथारहं छट्ठायतनस्स पच्चयभावो वुत्तोति अत्थि तत्थ विसेसपच्चयत्तं, उपादानस्स पन भवसङ्गहोपि अत्थीति ‘‘तण्हापच्चया उपादान’’न्ति एतेन ‘‘कामुपादानपच्चया भवो’’ति एतस्स नत्थेव विसेसोति वुत्तं ‘‘नामे विय विसेसपच्चयत्ताभावा’’ति। तण्हा एतिस्सा पच्चयोति तण्हापच्चया, दिट्ठि । भवस्स पच्चयभूताति दुविधस्सपि भवस्स कारणभूता। उभयेनपि उपादानस्स भवनिद्देसे ठपेतब्बतंयेव विभावेति। पच्चयुप्पन्नं पच्चयो च एकमेवाति ‘‘तण्हापच्चया उपादान’’न्ति एत्थ वुत्तपच्चयुप्पन्नं, ‘‘उपादानपच्चया भवो’’ति एत्थ वुत्तपच्चयो च एको एवत्थो, तस्मा पच्चयो विसुं पच्चयुप्पन्नतो भिन्नं कत्वा न विभत्तो।
२५२.उपत्थम्भकसमुट्ठापनपच्छाजातपच्चयवसेनाति उपत्थम्भकस्स चित्तसमुट्ठानरूपस्स समुट्ठापनवसेन, पच्छाजातपच्चयवसेन च।
२५४.पञ्चन्नन्ति चक्खायतनादीनं पञ्चन्नं। सहजातादिपच्चयोति सहजातनिस्सयअत्थिअविगतादिपच्चयो। वत्थुसङ्खातं रूपं। पुरेजातादिपच्चयोति पुरेजातनिस्सयविप्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयो। पच्छाजातादिपच्चयोति पच्छाजातविप्पयुत्तअत्थिअविगतपच्चयो। छट्ठस्स सहजातादीति आदि-सद्देन अञ्ञमञ्ञनिस्सयसम्पयुत्तअत्थिअविगतादयो गहिता।
२६४.यस्साति ‘‘यस्स च होती’’ति एत्थ वुत्तं ‘‘यस्सा’’ति पदं सन्धाय वुत्तं। तेनाह ‘‘होतीति योजेतब्ब’’न्ति।
२८०.तस्साति ‘‘बलवकिलेसभूताय विचिकिच्छाया’’ति (विभ॰ अट्ठ॰ २८०) पदस्स। तेनाति ‘‘तण्हाट्ठाने’’ति पदेन। चित्तुप्पादकण्डादीसूति आदि-सद्देन इमस्मिं पटिच्चसमुप्पादविभङ्गे सुत्तन्तभाजनीयादिं सङ्गण्हाति।
अकुसलनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
कुसलाब्याकतनिद्देसवण्णना
३०६.सब्यापारानीति सउस्साहानि, विपाकधम्मानीति अत्थो। परिहीनं अविज्जाट्ठानं एतेसन्ति परिहीनाविज्जाट्ठाना।
सन्धायाति अधिप्पायं विभावेन्तो विय वदति, सरूपेनेव पन ‘‘न च चक्खुविञ्ञाणादीनि रूपं समुट्ठापेन्ती’’ति (विभ॰ अट्ठ॰ ३०६) अट्ठकथायं वुत्तं। नामरूपं न न लब्भतीति योजना।
कुसलाब्याकतनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
अविज्जामूलककुसलनिद्देसवण्णना
३३४.कुसलफलेति कुसलविपाकपटिसन्धिविञ्ञाणस्स गहितत्ता तस्स सादुरसविसरुक्खबीजसदिसता वुत्ता।
यदिपि ‘‘सङ्खारहेतुक’’न्तिआदिना योजना लब्भति, अविगतचतुक्कादीनि पन न लब्भन्ति यथालाभयोजनाय दस्सितत्ता।
अविज्जामूलककुसलनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
कुसलमूलकविपाकनिद्देसवण्णना
३४३.कम्मं विय पच्चयो होति विपाकभावतोति अधिप्पायो। विपाकस्स कम्मं पच्चयो होन्तं सातिसयं होतीति तस्स निप्परियायता, तंसम्पयुत्तानं परियायता सियाति अधिप्पायेन ‘‘परियायेन उपनिस्सयपच्चयोति वुत्तानी’’ति आह। ‘‘कुसलो धम्मो अब्याकतस्स धम्मस्स उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो (पट्ठा॰ १.१.४२३), अकुसलो धम्मो अब्याकतस्स धम्मस्स (पट्ठा॰ १.१.४२३), विपाकधम्मधम्मो नेवविपाकनविपाकधम्मधम्मस्स उपनिस्सयपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा॰ १.३.१०३) पन वचनतो निप्परियायेन सब्बेपि कुसलाकुसला धम्मा विपाकस्स उपनिस्सयपच्चयो होतीति अयमत्थो दिस्सति। ‘‘कुसलमूलं अकुसलमूल’’न्ति इमेसं अन्वादेसोपि पच्चयसद्दापेक्खाय ‘‘एसा’’ति पुल्लिङ्गवसेन वुत्तोति दस्सेन्तो आह ‘‘एसाति…पे॰… योजेतब्ब’’न्ति।
‘‘मनसिकारोपी’’तिआदिना अप्पहीनाविज्जानम्पि किरियाय कुसलाकुसलमूलानि, अविज्जा च उपनिस्सया न होन्तीति दस्सेति। कम्मवट्टविपाकवट्टभूतानियेव सङ्खारविञ्ञाणानि पच्छिमनये अधिप्पेतानीति वुत्तं ‘‘किरियानि पन…पे॰… गच्छन्ती’’ति। तेसं पच्चयानं वसेन अनेकप्पकारतोति अधिप्पायोति योजना।
नवादिभेदानन्ति नवअट्ठसत्तछाति एवंपभेदानं। चतुन्नं चतुक्कानन्ति पुरिमनये पच्छिमनये च आगतानं यथालाभं चतुन्नं चतुन्नं चतुक्कानं। ‘‘कुसलाकुसलानं पन विपाके चा’’ति च-सद्देन कुसलाकुसले चाति समुच्चेतब्बोति आह ‘‘कुसल…पे॰… वत्तब्ब’’न्ति। मूलपदेकपच्चयतावसेनाति मूलपदस्स एकपच्चयभाववसेन उपनिस्सयपच्चयतावसेन। एकस्सेव नयस्साति कुसलाकुसलेसु अविज्जामूलकस्स, विपाकेसु कुसलाकुसलमूलकस्साति एवं एकस्सेव नयस्स वसेन। धम्मपच्चयभेदेति धम्मस्स पच्चयभूतस्स, पच्चयुप्पन्नस्स वा पच्चयभावेन भेदेति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘अविज्जादीन’’न्तिआदिं वत्वा पुन तमेव ‘‘तंतंचित्तुप्पादा’’तिआदिना पकारन्तरेन विभावेति।
कुसलमूलकविपाकनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
अभिधम्मभाजनीयवण्णना निट्ठिता।
पटिच्चसमुप्पादविभङ्गवण्णना निट्ठिता।