७. छअनुस्सतिनिद्देसवण्णना
१. बुद्धानुस्सतिकथावण्णना
१२३.असुभानन्तरन्ति असुभकम्मट्ठानानन्तरं। अनुस्सतीसूति अनुस्सतिकम्मट्ठानेसु। ‘‘अनु अनु सति अनुस्सती’’ति इममत्थं दस्सेतुं ‘‘पुनप्पुनं उप्पज्जनतो’’ति वत्वा न एत्थ अनु-सद्दयोगेन सति-सद्दो अत्थन्तरवाचकोति दस्सेतुं ‘‘सतियेव अनुस्सती’’ति वुत्तं। तेन नायमनु-सद्दो ‘‘उपलब्भती’’तिआदीसु उप-सद्दो विय अनत्थको, नापि ‘‘सञ्जाननं पजानन’’न्तिआदीसु सं-सद्दादयो विय अत्थन्तरदीपकोति दस्सेति। ‘‘पवत्तितब्बट्ठानम्हियेव वा पवत्तत्ता’’ति इमिना च अनुस्सतिया अनुस्सरितब्बानुरूपता वुत्ता होतीति पवत्तकस्सेव अनुरूपतं दस्सेतुं ‘‘कुलपुत्तस्स अनुरूपा’’ति वुत्तं, सद्धापब्बजितस्स वा कुलपुत्तस्स। अनुरूपता नाम पवत्तितब्बट्ठानस्स अनुरूपताय एव होतीति पवत्तकस्सेव अनुरूपता वुत्ता, न उभयस्स। अनुरूपाति च युत्ताति अत्थो। बुद्धन्ति ये गुणे उपादाय भगवति ‘‘बुद्धो’’ति पञ्ञत्ति, ते गुणे एकज्झं गहेत्वा वुत्तं। तेनाह ‘‘बुद्धगुणारम्मणाय सतिया एतमधिवचन’’न्ति। आरब्भाति आलम्बित्वा। धम्मन्ति परियत्तिधम्मेन सद्धिं नवविधम्पि लोकुत्तरधम्मं। ननु च निब्बानं विसुं कम्मट्ठानभावेन वक्खति? किञ्चापि वक्खति, धम्मभावसामञ्ञेन पन मग्गफलेहि सद्धिं इध पाळिया सङ्गहितत्ता तस्सापि धम्मानुस्सतिकम्मट्ठाने गहणं दट्ठब्बं, असङ्खतामतादिभावेन पन मग्गफलेहि विसिट्ठताय तस्स विसुं कम्मट्ठानभावेन गहणं कतं। सीलानुस्सतिआदीनं पन तिस्सन्नं अनुस्सतीनं विसुं कम्मट्ठानभावेन गहणं योगावचरस्स अत्तनो एव सीलस्स चागस्स सद्धादीनञ्च अनुस्सतिट्ठानभावेन गहेतब्बत्ता। रूपकायं गताति अत्तनो करजकायं आरब्भ आरम्मणकरणवसेन पवत्ता। कायेति काये विसयभूते। कोट्ठासनिमित्तारम्मणायाति केसादिकोट्ठासेसु पटिक्कूलनिमित्तारम्मणाय। इतो पुरिमासु सत्तसु अनुस्सतीसु नत्थि निमित्तुप्पत्ति , इध अत्थीति दस्सनत्थं निमित्त-ग्गहणं। तथा अस्सासपस्सासनिमित्तारम्मणायाति एत्थापि। उपसमन्ति सब्बसङ्खारूपसमं, निब्बानन्ति अत्थो।
१२४.अवेच्च बुद्धगुणे याथावतो ञत्वा उप्पन्नो पसादो अवेच्चप्पसादो, अरियमग्गेन आगतप्पसादो, तंसदिसोपि वा यो दिट्ठिगतवातेहि अचलो असम्पकम्पियो, तेन समन्नागतेन। तादिसस्स बुद्धानुस्सतिभावना इज्झति, न इतरस्स। पतिरूपसेनासनेति यथावुत्तअट्ठारसदोसवज्जिते पञ्चङ्गसमन्नागते सेनासने। रहोगतेनाति रहसि गतेन। तेन कायविवेकं दस्सेति। पटिसल्लीनेनाति नानारम्मणतो पटिसल्लीनेन, बहिद्धा पुथुत्तारम्मणतो पटिक्कमापेत्वा कम्मट्ठाने सल्लीनेन, सुसिलिट्ठचित्तेनाति अत्थो। एवन्ति इमाय पाळिया आगतनयेन।
सो भगवाति एत्थ सोति यो सो समतिंस पारमियो पूरेत्वा सब्बकिलेसे भञ्जित्वा अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो देवानं अतिदेवो ब्रह्मानं अतिब्रह्मा लोकनाथो भाग्यवन्ततादीहि कारणेहि सदेवके लोके ‘‘भगवा’’ति पत्थटकित्तिसद्दो, सो। भगवाति इदं सत्थु नामकित्तनं। तथा हि वुत्तं ‘‘भगवाति नेतं नामं मातरा कत’’न्तिआदि (महानि॰ १९८, २१०; चूळनि॰ अजितमाणवपुच्छानिद्देस २)। परतो पन भगवाति गुणकित्तनं। अरहन्तिआदीसु नवसु ठानेसु पच्चेकं इतिपि-सद्दं योजेत्वा बुद्धगुणा अनुस्सरितब्बाति दस्सेन्तो ‘‘इतिपि अरहं…पे॰… इतिपि भगवाति अनुस्सरती’’ति आह। ‘‘इतिपेतं भूतं इतिपेतं तच्छ’’न्तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.६) विय इति-सद्दो आसन्नपच्चक्खकरणत्थो, पि-सद्दो सम्पिण्डनत्थो। तेन नेसं बहुभावो दीपितो, तानि च गुणसल्लक्खणकारणानि भावेन्तेन चित्तस्स सम्मुखीभूतानि कातब्बानीति दस्सेन्तो ‘‘इमिना च इमिना च कारणेनाति वुत्तं होती’’ति आह।
१२५.दूरता नाम आसन्नता विय उपादायुपादाय वुच्चतीति परमुक्कंसगतं दूरभावं दस्सेन्तो ‘‘सुविदूरविदूरे’’ति आह, सुट्ठु विदूरभावेनेव विदूरेति अत्थो। सा पनस्स किलेसतो दूरता तेसं सब्बसो पहीनत्ताति दस्सेन्तो आह ‘‘मग्गेन किलेसानं विद्धंसितत्ता’’ति। ननु अञ्ञेसम्पि खीणासवानं ते पहीना एवाति अनुयोगं मनसि कत्वा वुत्तं ‘‘सवासनान’’न्ति। न हि भगवन्तं ठपेत्वा अञ्ञे सह वासनाय किलेसे पहातुं सक्कोन्ति , एतेन अञ्ञेहि असाधारणं भगवतो अरहत्तन्ति दस्सितं होति। का पनायं वासना नाम? पहीनकिलेसस्सापि अप्पहीनकिलेसस्स पयोगसदिसपयोगहेतुभूतो किलेसनिहितो सामत्थियविसेसो आयस्मतो पिलिन्दवच्छस्स (पारा॰ ६२१) वसलसमुदाचारनिमित्तं विय। कथं पन ‘‘आरका’’ति वुत्ते ‘‘किलेसेही’’ति अयमत्थो लब्भतीति? सामञ्ञजोतनाय विसेसे अवट्ठानतो, विसेसत्थिना च विसेसस्स अनुपयोजेतब्बतो, ‘‘आरकास्स होन्ति पापका अकुसला धम्मा’’तिआदीनि (म॰ नि॰ १.४३४) सुत्तपदानेत्थ उदाहरितब्बानि। आरकाति चेत्थ आ-कारस्स रस्सत्तं, क-कारस्स च ह-कारं, सानुसारं कत्वा निरुत्तिनयेन ‘‘अरह’’न्ति पदसिद्धि वेदितब्बा। वुत्तमेवत्थं सुखग्गहणत्थं ‘‘सो ततो आरका नामा’’ति गाथाबन्धमाह। तत्थ समञ्जनसीलो समङ्गी, न समङ्गिता असमङ्गिता असमन्नागमो असहवुत्तिता।
१२६.अनत्थचरणेन किलेसा एव अरयोति किलेसारयो। ‘‘अरीनं हतत्ता अरिहा’’ति वत्तब्बे निरुत्तिनयेन ‘‘अरह’’न्ति वुत्तं।
१२७.यञ्चेतं संसारचक्कन्ति सम्बन्धो। रथचक्कस्स नाभि विय मूलावयवभूतं अन्तो, बहि च समवट्ठितं अविज्जाभवतण्हामयं द्वयन्ति वुत्तं ‘‘अविज्जाभवतण्हामयनाभी’’ति। नाभिया, नेमिया च सम्बन्धा अरसदिसा पच्चयफलभूतेहि अविज्जातण्हाजरामरणेहि सम्बन्धा पुञ्ञादिसङ्खाराति वुत्तं ‘‘पुञ्ञादिअभिसङ्खारार’’न्ति। तत्थ तत्थ भवे परियन्तभावेन पाकटं जरामरणन्ति तं नेमिट्ठानियं कत्वा आह ‘‘जरामरणनेमी’’ति। यथा च रथचक्कपवत्तिया पधानकारणं अक्खो, एवं संसारचक्कपवत्तिया आसवसमुदयोति आह ‘‘आसवसमुदयमयेन अक्खेन विज्झित्वा’’ति। आसवा एव अविज्जादीनं कारणत्ता आसवसमुदयो। यथाह ‘‘आसवसमुदया अविज्जासमुदयो’’ति (म॰ नि॰ १.१०३)। विपाककटत्तारूपप्पभेदो कामभवादिको तिभवो एव रथो, तस्मिं तिभवरथे। अत्तनो पच्चयेहि समं, सब्बसो वा आदितो पट्ठाय योजितन्ति समायोजितं। आदिरहितं कालं पवत्ततीति कत्वा अनादिकालप्पवत्तं।
‘‘खन्धानञ्च पटिपाटि, धातुआयतनान च।
अब्बोच्छिन्नं वत्तमाना, ‘संसारो’ति पवुच्चती’’ति॥ (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ २.९५ अपसादनावण्णना; सं॰ नि॰ अट्ठ॰ २.२.६०; अ॰ नि॰ अट्ठ॰ २.४.१९९) –
एवं वुत्तसंसारोव संसारचक्कं। अनेनाति भगवता। बोधिमण्डेति बोधिसङ्खातस्स ञाणस्स मण्डभावप्पत्ते ठाने, काले वा। वीरियपादेहीति संकिलेसवोदानपक्खियेसु सन्निरुम्भनसन्निक्खिपनकिच्चताय द्विधा पवत्तेहि अत्तनो वीरियसङ्खातेहि पादेहि। सीलपथवियन्ति पतिट्ठट्ठेन सीलमेव पथवी, तस्सं। पतिट्ठायाति सम्पादनवसेन पतिट्ठहित्वा। सद्धाहत्थेनाति अनवज्जधम्मादानसाधनतो सद्धाव हत्थो, तेन। कम्मक्खयकरन्ति कायकम्मादिभेदस्स सब्बस्सपि कम्मस्स खयकरणतो कम्मक्खयकरं। ञाणफरसुन्ति समाधिसिलायं सुनिसितमग्गञाणफरसुं गहेत्वा।
१२८.एवं ‘‘अरानं हतत्ता’’ति एत्थ वुत्तअरघाते संसारं चक्कं विय चक्कन्ति गहेत्वा अत्थयोजनं कत्वा इदानि पटिच्चसमुप्पाददेसनाक्कमेनपि तं दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’तिआदि वुत्तं। तत्थ अनमतग्गं संसारवट्टन्ति अनु अनु अमतग्गं अविञ्ञातकोटिकं संसारमण्डलं। सेसा दस धम्मा सङ्खारादयो जातिपरियोसाना अरा। कथं? नाभिया अविज्जाय मूलतो, नेमिया जरामरणेन अन्ततो सम्बन्धत्ताति दस्सेन्तो आह ‘‘अविज्जामूलकत्ता जरामरणपरियन्तत्ता चा’’ति। दुक्खादीसूति दुक्खसमुदयनिरोधमग्गेसु। तत्थ दुक्खे अञ्ञाणं तदन्तोगधत्ता, तप्पटिच्छादनतो च, सेसेसु पटिच्छादनतोव। दुक्खन्ति चेत्थ दुक्खं अरियसच्चं अधिप्पेतन्ति तं कामभवादिवसेन तिधा भिन्दित्वा तथा तप्पटिच्छादिकं अविज्जं, अविज्जादिपच्चये तीसु भवेसु सङ्खारादिके च पटिपाटिया दस्सेन्तो ‘‘कामभवे च अविज्जा’’तिआदिमाह। तत्थ कामभवे अविज्जाति कामभवे आदीनवप्पटिच्छादिका अविज्जा। रूपभवे अरूपभवे अविज्जाति एत्थापि एसेव नयो। कामभवे सङ्खारानन्ति कामभूमिपरियापन्नानं सङ्खारानं, कामभवे वा निप्फादेतब्बा ये सङ्खारा, तेसं कामभवूपपत्तिनिब्बत्तकसङ्खारानन्ति अत्थो। पच्चयो होतीति पुञ्ञाभिसङ्खारानं ताव आरम्मणपच्चयेन चेव उपनिस्सयपच्चयेन चाति द्विधा पच्चयो होति। अपुञ्ञाभिसङ्खारेसु सहजातस्स सहजातादिवसेन , असहजातस्स अनन्तरसमनन्तरादिवसेन, नानन्तरस्स पन आरम्मणवसेन चेव उपनिस्सयवसेन च पच्चयो होति। अरूपभवे सङ्खारानन्ति आनेञ्जाभिसङ्खारानं । पच्चयो होति उपनिस्सयवसेनेव। इमस्मिं पनत्थे एत्थ वित्थारियमाने अतिप्पपञ्चो होति, सयमेव च परतो आगमिस्सतीति न नं वित्थारयाम।
तिण्णं आयतनानन्ति चक्खुसोतमनायतनानं। एकस्सायतनस्साति मनायतनस्स। इमिना नयेन फस्सादीनम्पि विभागो वेदितब्बो। तत्थ तत्थ सा सा तण्हाति रूपतण्हादिभेदा तत्थ तत्थ कामभवादीसु उप्पज्जनका तण्हा।
तण्हादिमूलिका कथा अतिसंखित्ताति तं, उपादानभवे च विभजित्वा वित्थारेत्वा दस्सेतुं ‘‘कथ’’न्तिआदि वुत्तं। तत्थ ‘‘कामे परिभुञ्जिस्सामी’’ति इमिना कामतण्हापवत्तिमाह। तथा ‘‘सग्गसम्पत्तिं अनुभविस्सामी’’तिआदीहि। सा पन तण्हा यस्मा भुसमादानवसेन पवत्तमाना कामुपादानं नाम होति, तस्मा वुत्तं ‘‘कामुपादानपच्चया’’ति। तथेवाति कामुपादानपच्चया एव।
ब्रह्मलोकसम्पत्तिन्ति रूपीब्रह्मलोके सम्पत्तिं। ‘‘सब्बेपि तेभूमका धम्मा कामनीयट्ठेन कामा’’ति (महानि॰ १; चूळनि॰ अजितमाणवपुच्छानिद्देस ८ थोक विसदिसं) वचनतो भवरागोपि कामुपादानमेवाति कत्वा ‘‘कामुपादानपच्चया एव मेत्तं भावेती’’तिआदि वुत्तं। सेसुपादानमूलिकासुपीति एत्थायं योजना – इधेकच्चो ‘‘नत्थि परो लोको’’ति नत्थिकदिट्ठिं गण्हाति, सो दिट्ठुपादानपच्चया कायेन दुच्चरितं चरतीतिआदि वुत्तनयेन योजेतब्बं। अपरो ‘‘असुकस्मिं सम्पत्तिभवे अत्ता उच्छिज्जती’’ति उच्छेददिट्ठिं गण्हाति, सो तत्रूपपत्तिया कायेन सुचरितं चरतीतिआदि वुत्तनयेनेव योजेतब्बं। अपरो ‘‘रूपी मनोमयो हुत्वा अत्ता उच्छिज्जती’’ति रूपूपपत्तिया मग्गं भावेति। भावनापारिपूरियाति सब्बं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। अपरो ‘‘अरूपभवे उप्पज्जित्वा अत्ता उच्छिज्जती’’ति अरूपूपपत्तिया मग्गं भावेति। भावनापारिपूरियाति सब्बं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। एताहियेव अत्तवादुपादानमूलिकापि योजना संवण्णिताति दट्ठब्बं। एवं दिट्ठधम्मनिब्बानवादवसेनापि योजना वेदितब्बा। अपरो ‘‘सीलेन सुद्धी’’ति ‘‘असुद्धिमग्गं सुद्धिमग्गो’’ति परामसन्तो सीलब्बतुपादानपच्चया कायेन दुच्चरितं चरतीतिआदिना सब्बं वुत्तनयेनेव योजेतब्बं।
१२९.चक्कवत्तिनो अचेतने चक्करतने उप्पन्ने तत्थेव लोको पूजं करोति, अञ्ञत्थ पूजाविसेसा पच्छिज्जन्ति, किमङ्गं पन सम्मासम्बुद्धे उप्पन्नेति दस्सेन्तो ‘‘उप्पन्ने तथागते’’तिआदिमाह। को पन वादो अञ्ञेसं पूजाविसेसानन्ति यथावुत्ततो अञ्ञेसं अमहेसक्खेहि देवमनुस्सेहि करियमानानं नातिउळारानं पूजाविसेसानं अरहभावे का नाम कथा। अत्थानुरूपन्ति अरहत्तत्थस्स अनुरूपं अन्वत्थं।
१३०.असिलोकभयेनाति अकित्तिभयेन। रहो पापं करोन्ति ‘‘मा नं कोचि जञ्ञा’’ति एस भगवा न कदाचि करोति पापहेतूनं बोधिमण्डे एव सुप्पहीनत्ता। अपरो नयो – आरकाति अरहं, सुविदूरभावतोइच्चेव अत्थो। कुतो पन सुविदूरभावतोति? ये अभावितकाया अभावितसीला अभावितचित्ता अभावितपञ्ञा, ततो एव अप्पहीनरागदोसमोहा अरियधम्मस्स अकोविदा अरियधम्मे अविनीता अरियधम्मस्स अदस्साविनो अप्पटिपन्ना मिच्छापटिपन्ना च, ततो सुविदूरभावतो। वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘सङ्घाटिकण्णेचेपि मे, भिक्खवे, भिक्खु गहेत्वा पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धो अस्स पादे पादं निक्खिपन्तो, सो च होति अभिज्झालु कामेसु तिब्बसारागो ब्यापन्नचित्तो पदुट्ठमनसङ्कप्पो मुट्ठस्सति असम्पजानो असमाहितो विब्भन्तचित्तो पाकतिन्द्रियो। अथ खो सो आरकाव मय्हं, अहञ्च तस्स। तं किस्स हेतु? धम्मं हि सो, भिक्खवे, भिक्खु न पस्सति, धम्मं अपस्सन्तो मं न पस्सती’’ति (इतिवु॰ ९२)।
यथावुत्तपुग्गला हि सचेपि सायं पातं सत्थु सन्तिकावचराव सियुं, न ते तावता ‘‘सत्थु सन्तिका’’ति वत्तब्बा, तथा सत्थापि नेसं। इति असप्पुरिसानं आरका दूरेति अरहं।
‘‘सम्मा न पटिपज्जन्ति, ये निहीनासया नरा।
आरका तेहि भगवा, दूरे तेनारहं मतो’’ति॥
तथा आरकाति अरहं, आसन्नभावतोति अत्थो। कुतो पन आसन्नभावतोति? ये भावितकाया भावितसीला भावितचित्ता भावितपञ्ञा, ततो एव पहीनरागदोसमोहा अरियधम्मस्स कोविदा अरियधम्मे सुविनीता अरियधम्मस्स दस्साविनो सम्मापटिपन्ना, ततो आसन्नभावतो। वुत्तम्पि चेतं भगवता –
‘‘योजनसते चेपि मे, भिक्खवे, भिक्खु विहरेय्य, सो च होति अनभिज्झालु कामेसु न तिब्बसारागो अब्यापन्नचित्तो अप्पदुट्ठमनसङ्कप्पो उपट्ठितस्सति सम्पजानो समाहितो एकग्गचित्तो संवुतिन्द्रियो। अथ खो सो सन्तिकेव मय्हं, अहञ्च तस्स। तं किस्स हेतु? धम्मं हि सो, भिक्खवे, भिक्खु पस्सति, धम्मं पस्सन्तो मं पस्सती’’ति (इतिवु॰ ९२)।
तथारूपा हि पुग्गला सत्थु योजनसहस्सन्तरिकापि होन्ति, न तावता ते ‘‘सत्थु दूरचारिनो’’ति वत्तब्बा, तथा सत्थापि नेसं। इति सप्पुरिसानं आरका आसन्नेति अरहं।
१३१.सम्माति अविपरीतं। सामन्ति सयमेव। सम्बुद्धोति हि एत्थ सं-सद्दो ‘‘सय’’न्ति एतस्स अत्थस्स बोधको दट्ठब्बो। सब्बधम्मानन्ति अनवसेसानं ञेय्यधम्मानं। कथं पनेत्थ सब्बधम्मावबोधो लब्भतीति? एकदेसस्स अग्गहणतो। पदेसग्गहणे हि असति गहेतब्बस्स निप्पदेसताव विञ्ञायति यथा ‘‘दिक्खितो न ददाती’’ति। एवञ्च कत्वा अत्थविसेसानपेक्खा कत्तरि एव बुद्धसद्दसिद्धि वेदितब्बा कम्मवचनिच्छाय अभावतो। ‘‘सम्मा सामं बुद्धत्ता सम्मासम्बुद्धो’’ति एत्तकमेव हि इध सद्दतो लब्भति, ‘‘सब्बधम्मान’’न्ति पन अत्थतो लब्भमानं गहेत्वा वुत्तं। न हि बुज्झनकिरिया अविसया युज्जति।
इदानि तस्सा विसयं ‘‘सब्बधम्मे’’ति सामञ्ञतो वुत्तं विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘अभिञ्ञेय्ये धम्मे’’तिआदि वुत्तं। तत्थ अभिञ्ञेय्येति अभिविसिट्ठेन ञाणेन जानितब्बे। के पन तेति? चतुसच्चधम्मे। अभिञ्ञेय्यतो बुद्धोति अभिञ्ञेय्यभावतो बुज्झि। पुब्बभागे विपस्सनापञ्ञाय, अधिगमक्खणे मग्गपञ्ञाय, अपरभागे सब्बञ्ञुतञ्ञाणादीहि अञ्ञासीति अत्थो। इतो परेसुपि एसेव नयो। परिञ्ञेय्ये धम्मेति दुक्खं अरियसच्चमाह। पहातब्बेति समुदयपक्खिये। सच्छिकातब्बेति निब्बानं सन्धायाह। बहुवचननिद्देसो पन सोपादिसेसादिकं परियायसिद्धं भेदं गहेत्वा कतो, उद्देसो वा अयं चतुसच्चधम्मानन्ति। तथा हि वक्खति ‘‘चक्खुं दुक्खसच्च’’न्तिआदि। उद्देसो च अविनिच्छितत्थपरिच्छेदस्स धम्मस्स वसेन करीयति। उद्देसेन हि उद्दिसियमानानं धम्मानं अत्थितामत्तं वुच्चति, न परिच्छेदोति अपरिच्छेदेन बहुवचनेन वुत्तं यथा ‘‘अप्पच्चया धम्मा, असङ्खता धम्मा’’ति (ध॰ स॰ दुकमातिका ७-८)। सच्छिकातब्बेति वा फलविमुत्तीनम्पि गहणं, न निब्बानस्सेवाति बहुवचननिद्देसो कतो। एवञ्च भावेतब्बेति एत्थ झानानम्पि गहणं दट्ठब्बं।
गाथायं भावेतब्बञ्चाति एत्थ च-सद्दो अवुत्तसमुच्चयत्थो, तेन सच्छिकातब्बस्स गहणं वेदितब्बं। तस्मा बुद्धोस्मीति यस्मा चत्तारि सच्चानि मया बुद्धानि, सच्चविनिमुत्तञ्च किञ्चि ञेय्यं नत्थि, तस्मा सब्बम्पि ञेय्यं बुद्धोस्मि, अब्भञ्ञासिन्ति अत्थो।
१३२.एवं सच्चवसेन सामञ्ञतो वुत्तमत्थं द्वारारम्मणेहि सद्धिं द्वारप्पवत्तधम्मेहि, खन्धादीहि च सच्चवसेनेव विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘अपि चा’’तिआदि आरद्धं। तत्थ मूलकारणभावेनाति सन्तेसुपि अविज्जादीसु अञ्ञेसु कारणेसु तेसम्पि मूलभूतकारणभावेन। तण्हा हि कम्मस्स विचित्तभावहेतुतो, सहायभावूपगमनतो च दुक्खविचित्तताय पधानकारणं। समुट्ठापिकाति उप्पादिका। पुरिमतण्हाति पुरिमभवसिद्धा तण्हा। उभिन्नन्ति चक्खुस्स , तंसमुदयस्स च। अप्पवत्तीति अप्पवत्तिनिमित्तं। निरोधपजाननाति सच्छिकिरियाभिसमयवसेन निरोधस्स पटिविज्झना। एकेकपदुद्धारेनाति ‘‘चक्खुं चक्खुसमुदयो’’तिआदिना एकेककोट्ठासनिद्धारणेन । तण्हायपि परिञ्ञेय्यभावसब्भावतो, उपादानक्खन्धन्तोगधत्ता च दुक्खसच्चसङ्गहं दस्सेतुं ‘‘रूपतण्हादयो छ तण्हाकाया’’ति वुत्तं।
कसिणानीति कसिणज्झानानि। द्वत्तिंसाकाराति द्वत्तिंस कोट्ठासा, तदारम्मणज्झानानि च। नव भवाति कामभवादयो तयो, सञ्ञीभवादयो तयो, एकवोकारभवादयो तयोति नव भवा। चत्तारि झानानीति अग्गहितारम्मणविसेसानि चत्तारि रूपावचरज्झानानि, विपाकज्झानानं वा एतं गहणं। एत्थ च कुसलधम्मानं उपनिस्सयभूता तण्हा समुट्ठापिका पुरिमतण्हाति वेदितब्बा। किरियधम्मानं पन यत्थ ते तस्स अत्तभावस्स कारणभूता।
अनुबुद्धोति बुज्झितब्बधम्मस्स अनुरूपतो बुद्धो। तेनाति तस्मा। यस्मा सामञ्ञतो, विसेसतो च एकेकपदुद्धारेन सब्बधम्मे बुद्धो, तस्मा वुत्तं। किन्ति आह ‘‘सम्मा सामञ्च सब्बधम्मानं बुद्धत्ता’’ति, सब्बस्सपि ञेय्यस्स सब्बाकारतो अविपरीतं सयमेव अभिसम्बुद्धत्ताति अत्थो। इमिनास्स परोपदेसरहितस्स सब्बाकारेन सब्बधम्मावबोधनसमत्थस्स आकङ्खप्पटिबद्धवुत्तिनो अनावरणञाणसङ्खातस्स सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स अधिगमो दस्सितो।
ननु च सब्बञ्ञुतञ्ञाणतो अञ्ञं अनावरणञाणं, अञ्ञथा ‘‘छ असाधारणञाणानि बुद्धञाणानी’’ति (पटि॰ म॰ मातिका १.७३) वचनं विरुज्झेय्याति? न विरुज्झति, विसयपवत्तिभेदवसेन अञ्ञेहि असाधारणभावदस्सनत्थं एकस्सेव ञाणस्स द्विधा वुत्तत्ता। एकमेव हि तं ञाणं अनवसेससङ्खतासङ्खतसम्मुतिधम्मविसयताय सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, तत्थ च आवरणाभावतो निस्सङ्गचारमुपादाय ‘‘अनावरणञाण’’न्ति वुत्तं। यथाह पटिसम्भिदायं ‘‘सब्बं सङ्खतमसङ्खतं अनवसेसं जानातीति सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, तत्थ आवरणं नत्थीति अनावरणञाण’’न्तिआदि (पटि॰ म॰ १.११९)। तस्मा नत्थि नेसं अत्थतो भेदो, एकन्तेन चेतं एवमिच्छितब्बं। अञ्ञथा सब्बञ्ञुतानावरणञाणानं साधारणता, असब्बधम्मारम्मणता च आपज्जेय्य। न हि भगवतो ञाणस्स अणुमत्तम्पि आवरणं अत्थि, अनावरणञाणस्स च असब्बधम्मारम्मणभावे यत्थ तं न पवत्तति, तत्थावरणसब्भावतो अनावरणभावोयेव न सिया। अथ वा पन होतु अञ्ञमेव अनावरणञाणं सब्बञ्ञुतञ्ञाणतो, इध पन सब्बत्थ अप्पटिहतवुत्तिताय अनावरणञाणन्ति सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव अधिप्पेतं। तस्स चाधिगमेन भगवा ‘‘सब्बञ्ञू, सब्बविदू, सम्मासम्बुद्धो’’ति च वुच्चति न सकिंयेव सब्बधम्मावबोधतो। तथा च वुत्तं पटिसम्भिदायं (पटि॰ म॰ १.१६२) ‘‘विमोक्खन्तिकमेतं बुद्धानं भगवन्तानं बोधिया मूले सह सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पटिलाभा सच्छिका पञ्ञत्ति यदिदं ‘‘बुद्धो’’ति। सब्बधम्मावबोधनसमत्थञाणसमधिगमेन हि भगवतो सन्ताने अनवसेसधम्मे पटिविज्झितुं समत्थता अहोसीति।
१३३.विज्जाहीति एत्थ विन्दियं विन्दतीति विज्जा, याथावतो उपलब्भतीति अत्थो। अत्तनो वा पटिपक्खस्स विज्झनट्ठेन विज्जा, तमोक्खन्धादिकस्स पदालनट्ठेनाति अत्थो। ततो एव अत्तनो विसयस्स विदितकरणट्ठेनपि विज्जा। सम्पन्नत्ताति समन्नागतत्ता, परिपुण्णत्ता वा, अविकलत्ताति अत्थो। तिस्सन्नं, अट्ठन्नं च विज्जानं तत्थ तत्थ सुत्ते गहणं विनेय्यज्झासयवसेनाति दट्ठब्बं। सत्त सद्धम्मा नाम सद्धा हिरी ओत्तप्पं बाहुसच्चं वीरियं सति पञ्ञा च। ये सन्धाय वुत्तं ‘‘इध भिक्खु सद्धो होती’’तिआदि (अ॰ नि॰ १०.११)। चत्तारि झानानीति यानि कानिचि चत्तारि रूपावचरज्झानानि।
कस्मा पनेत्थ सीलादयो पन्नरसेव ‘‘चरण’’न्ति वुत्ताति चोदनं सन्धायाह ‘‘इमेयेव ही’’तिआदि । तेन तेसं सिक्खत्तयसङ्गहतो निब्बानुपगमने एकंसतो साधनभावमाह। इदानि तदत्थसाधनाय आगमं दस्सेन्तो ‘‘यथाहा’’तिआदिमाह। भगवातिआदि वुत्तस्सेवत्थस्स निगमनवसेन वुत्तं।
ननु चायं विज्जाचरणसम्पदा सावकेसुपि लब्भतीति? किञ्चापि लब्भति, न पन तथा, यथा भगवतोति दस्सेतुं ‘‘तत्थ विज्जासम्पदा’’तिआदि वुत्तं। चरणधम्मपरियापन्नत्ता करुणाब्रह्मविहारस्स, सो चेत्थ महग्गतभावप्पत्ता साधारणभावोति आह ‘‘चरणसम्पदा महाकारुणिकतं पूरेत्वा ठिता’’ति। यथा सत्तानं अनत्थं परिवज्जेत्वा अत्थे नियोजनं पञ्ञाय विना न होति, एवं नेसं अत्थानत्थजाननं सत्थु करुणाय विना न होतीति उभयम्पि उभयत्थ सकिच्चकमेव सिया। यत्थ पन यस्सा पधानभावो, तं दस्सेतुं ‘‘सो सब्बञ्ञुताया’’तिआदि वुत्तं। तत्थ यथा तं विज्जाचरणसम्पन्नोति यथा अञ्ञोपि विज्जाचरणसम्पन्नो, तेन विज्जाचरणसम्पन्नस्सेवायं आवेणिका पटिपत्तीति दस्सेति। सा पनायं सत्थु विज्जाचरणसम्पदा सासनस्स निय्यानिकताय सावकानं सम्मापटिपत्तिया एकन्तकारणन्ति दस्सेतुं ‘‘तेनस्सा’’तिआदि वुत्तं। तं सुविञ्ञेय्यमेव।
एत्थ च विज्जासम्पदाय सत्थु पञ्ञामहत्तं पकासितं होति, चरणसम्पदाय करुणामहत्तं। तेसु पञ्ञाय भगवतो धम्मरज्जप्पत्ति, करुणाय धम्मसंविभागो। पञ्ञाय संसारदुक्खनिब्बिदा, करुणाय संसारदुक्खसहनं। पञ्ञाय परदुक्खपरिजाननं, करुणाय परदुक्खपतिकारारम्भो। पञ्ञाय परिनिब्बानाभिमुखभावो, करुणाय तदधिगमो। पञ्ञाय सयं तरणं, करुणाय परेसं तारणं। पञ्ञाय बुद्धभावसिद्धि, करुणाय बुद्धकिच्चसिद्धि। करुणाय वा बोधिसत्तभूमियं संसाराभिमुखभावो, पञ्ञाय तत्थ अनभिरति। तथा करुणाय परेसं अभिंसापनं , पञ्ञाय सयं परेहि अभायनं। करुणाय परं रक्खन्तो अत्तानं रक्खति, पञ्ञाय अत्तानं रक्खन्तो परं रक्खति। तथा करुणाय अपरन्तपो, पञ्ञाय अनत्तन्तपो। तेन अत्तहिताय पटिपन्नादीसु चतूसु पुग्गलेसु चतुत्थपुग्गलभावो सिद्धो होति। तथा करुणाय लोकनाथता, पञ्ञाय अत्तनाथता। करुणाय चस्स निन्नताभावो, पञ्ञाय उन्नमाभावो। तथा करुणाय सब्बसत्तेसु जनितानुग्गहो पञ्ञानुगतत्ता न च न सब्बत्थ विरत्तचित्तो, पञ्ञाय सब्बधम्मेसु विरत्तचित्तो करुणानुगतत्ता न च न सब्बसत्तानुग्गहाय पवत्तो। यथा हि करुणा भगवतो सिनेहसोकविरहिता, एवं पञ्ञा अहंकारममंकारविनिमुत्ताति अञ्ञमञ्ञविसोधिता परमविसुद्धा गुणविसेसा विज्जाचरणसम्पदाहि पकासिताति दट्ठब्बं।
१३४.गमनम्पि हि गतन्ति वुच्चति ‘‘गते ठिते’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.२१४; २.३७६)। सोभनन्ति सुभं। सुभभावो विसुद्धताय, विसुद्धता दोसविगमेनाति आह ‘‘परिसुद्धमनवज्ज’’न्ति। गमनञ्च नाम बहुविधन्ति इधाधिप्पेतं गमनं दस्सेन्तो ‘‘अरियमग्गो’’ति आह। सो हि निब्बानस्स गति अधिगमोति कत्वा ‘‘गतं, गमन’’न्ति च वुच्चति। इदानि तस्सेव गहणे कारणं दस्सेतुं ‘‘तेन हेसा’’तिआदि वुत्तं। खेमं दिसन्ति निब्बानं। असज्जमानोति परिपन्थाभावेन सुगतिगमनेपि असज्जन्तो सङ्गं अकरोन्तो, पगेव इतरत्थ। अथ वा एकासने निसीदित्वा खिप्पभिञ्ञावसेनेव चतुन्नम्पि मग्गानं पटिलद्धभावतो असज्जमानो असज्जन्तो गतो। यं गमनं गच्छन्तो सब्बमनत्थं अपहरति, सब्बञ्च अनुत्तरं सम्पत्तिं आवहति, तदेव सोभनं नाम। तेन च भगवा गतोति आह ‘‘इति सोभनगमनत्ता सुगतो’’ति सोभनत्थो सु-सद्दोति कत्वा।
असुन्दरानं दुक्खानं सङ्खारप्पवत्तीनं अभावतो अच्चन्तसुखत्ता एकन्ततो सुन्दरं नाम असङ्खता धातूति आह ‘‘सुन्दरञ्चेस ठानं गतो अमतं निब्बान’’न्ति। तेनाह भगवा ‘‘निब्बानं परमं सुख’’न्ति (म॰ नि॰ २.२१५; ध॰ प॰ २०३-२०४)। सम्माति सुट्ठु। सुट्ठु गमनञ्च नाम पटिपक्खेन अनभिभूतस्स गमनन्ति आह ‘‘पहीने किलेसे पुन अपच्चागच्छन्तो’’ति। इदञ्च सिखाप्पत्तं सम्मागमनं, याय आगमनीयपटिपदाय सिद्धं, सापि सम्मागमनमेवाति एवम्पि भगवा सुगतोति दस्सेतुं ‘‘सम्मा वा गतो’’तिआदि वुत्तं। सम्मापटिपत्तियाति सम्मासम्बोधिया सम्पापने अविपरीतपटिपत्तिया। ‘‘सब्बलोकस्स हितसुखमेव करोन्तो’’ति एतेन महाबोधिया पटिपदा अविभागेन सब्बसत्तानं सब्बदा हितसुखावहभावेनेव पवत्ततीति दस्सेति। ‘‘सस्सतं उच्छेदन्ति इमे अन्ते अनुपगच्छन्तो गतो’’ति एतेन पटिच्चसमुप्पादगतिं दस्सेति। ‘‘कामसुखं अत्तकिलमथन्ति इमे अनुपगच्छन्तो गतो’’ति एतेन अरियमग्गगतिं दस्सेति।
तत्राति युत्तट्ठाने युत्तस्सेव भासने निप्फादेतब्बे, साधेतब्बे चेतं भुम्मं। अभूतन्ति अभूतत्थं। अत्थमुखेन हि वाचाय अभूतता, भूतता वा। अतच्छन्ति तस्सेव वेवचनं। अभूतन्ति वा असन्तं अविज्जमानं। अतच्छन्ति अतथाकारं अञ्ञथासन्तं। अनत्थसञ्हितन्ति दिट्ठधम्मिकेन, सम्परायिकेन वा अनत्थेन सञ्हितं, अनत्थावहं। न अत्थोति अनत्थो, अत्थस्स पटिपक्खो, अभावो च, तेन सञ्हितं, पिसुणवाचं, सम्फप्पलापञ्चाति अत्थो। एवमेत्थ चतुब्बिधस्सापि वचीदुच्चरितस्स सङ्गहो दट्ठब्बो। एत्थ च पठमा वाचा सीलवन्तं ‘‘दुस्सीलो’’ति, अचण्डालादिमेव ‘‘चण्डालो’’तिआदिना भासमानस्स दट्ठब्बा। दुतिया दुस्सीलं ‘‘दुस्सीलो’’ति, चण्डालादिमेव ‘‘चण्डालो’’तिआदिना अविनयेन भासमानस्स। ततिया नेरयिकादिकस्स नेरयिकादिभावविभावनीकथा यथा ‘‘आपायिको देवदत्तो नेरयिको’’तिआदिका (चूळव॰ ३४८)। चतुत्थी ‘‘वेदविहितेन यञ्ञविधिना पाणातिपातादिकतं सुगतिं आवहती’’ति लोकस्स ब्यामोहनकथा। पञ्चमी भूतेन पेसुञ्ञूपसंहारादिकथा। छट्ठा युत्तप्पत्तट्ठाने पवत्तिता दानसीलादिकथा वेदितब्बा। एवं सम्मा गदत्ताति यथावुत्तं अभूतादिं वज्जेत्वा भूतं तच्छं अत्थसञ्हितं पियं मनापं ततो एव सम्मा सुट्ठु गदनतो सुगतो द-कारस्स त-कारं कत्वा। आपाथगमनमत्तेन कस्सचि अप्पियम्पि हि भगवतो वचनं पियं मनापमेव अत्थसिद्धिया लोकस्स हितसुखावहत्ता।
१३५.सब्बथाति सब्बप्पकारेन। यो यो लोको यथा यथा वेदितब्बो, तथा तथा। ते पन पकारे दस्सेतुं ‘‘सभावतो’’तिआदि वुत्तं। तत्थ सभावतोति दुक्खसभावतो। सब्बो हि लोको दुक्खसभावो। यथाह ‘‘संखित्तेन पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खा’’ति (महाव॰ १४; दी॰ नि॰ २.३८७)। समुदयतोति यतो सो समुदेति, ततो तण्हादितो। निरोधतोति यत्थ सो निरुज्झति, ततो विसङ्खारतो। निरोधूपायतोति येन विधिना सो निरोधो पत्तब्बो, ततो अरियमग्गतो, इतो अञ्ञस्स पकारस्स अभावा।
इति ‘‘सब्बथा लोकं अवेदी’’ति वत्वा तदत्थसाधकं सुत्तं दस्सेन्तो ‘‘यत्थ खो आवुसो’’तिआदिमाह। तत्थ ‘‘न जायती’’तिआदिना उजुकं जातिआदीनि पटिक्खिपित्वा ‘‘न चवति न उपपज्जती’’ति पदद्वयेन अपरापरं चवनुपपज्जनानि पटिक्खिपति। केचि पन ‘‘न जायतीतिआदि गब्भसेय्यकवसेन वुत्तं, इतरं ओपपातिकवसेना’’ति वदन्ति। तन्ति जातिआदिरहितं। गमनेनाति पदसा गमनेन। ञातेय्यन्ति जानितब्बं। ‘‘ञाताय’’न्ति वा पाठो, ञाता अयं निब्बानत्थिकोति अधिप्पायो।
कामं पादगमनेन गन्त्वा लोकस्सन्तं ञातुं, दट्ठुं, पत्तुं वा न सक्का, अपिच परिमितपरिच्छिन्नट्ठाने तं पञ्ञापेत्वा दस्सेमीति दस्सेन्तो ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह। तत्थ ससञ्ञिम्हीति सञ्ञासहिते। ततो एव समनके सविञ्ञाणके। अविञ्ञाणके पन उतुसमुट्ठानरूपसमुदायमत्ते पञ्ञापेतुं न सक्काति अधिप्पायो। लोकन्ति खन्धादिलोकं। लोकनिरोधन्ति तस्स लोकस्स निरुज्झनं, निब्बानमेव वा। अदेसम्पि हि तं येसं निरोधो, तेसं वसेन उपचारतो, देसतोपि निद्दिसीयति यथा ‘‘चक्खुं लोके पियरूपं सातरूपं, एत्थेसा तण्हा पहीयमाना पहीयति, एत्थ निरुज्झमाना निरुज्झती’’ति (दी॰ नि॰ २.४०१; म॰ नि॰ १.१३४; विभ॰ २०४)।
गमनेनाति पाकतिकगमनेन। लोकस्सन्तोति सङ्खारलोकस्स अन्तो अन्तकिरियाहेतुभूतं निब्बानं। कुदाचनन्ति कदाचिपि। अपत्वाति अग्गमग्गेन अनधिगन्त्वा। पमोचनन्ति पमुत्ति निस्सरणं। तस्माति यस्मा लोकस्सन्तं अपत्वा वट्टदुक्खतो मुत्ति नत्थि, तस्मा। हवेति निपातमत्तं। लोकविदूति सभावादितो सब्बं लोकं जानन्तो। सुमेधोति सुन्दरपञ्ञो। लोकन्तगूति परिञ्ञाभिसमयेन लोकं विदित्वा पहानाभिसमयेन लोकन्तगू। मग्गब्रह्मचरियवासस्स परिनिट्ठितत्ता वुसितब्रह्मचरियो। सब्बेसं किलेसानं समितत्ता, चतुसच्चधम्मानं वा अभिसमितत्ता समितावी। नासीसति न पत्थेति। यथा इमं लोकं, एवं परञ्च लोकं अप्पटिसन्धिकत्ता।
१३६.एवं यदिपि लोकविदुता अनवसेसतो दस्सिता सभावतो दस्सितत्ता, लोको पन एकदेसेनेव वुत्तोति तं अनवसेसतो दस्सेतुं ‘‘अपिच तयो लोका’’तिआदि वुत्तं। तत्थ इन्द्रियबद्धानं खन्धानं समूहो, सन्तानो च सत्तलोको। रूपादीसु सत्तविसत्तताय सत्तो, लोकीयन्ति एत्थ कुसलाकुसलं, तब्बिपाको चाति लोकोति। अनिन्द्रियबद्धानं रूपादीनं समूहो, सन्तानो च ओकासलोको लोकियन्ति एत्थ तसा, थावरा च, तेसञ्च ओकासभूतोति। तदाधारताय हेस ‘‘भाजनलोको’’तिपि वुच्चति। उभयेपि खन्धा सङ्खारलोको पच्चयेहि सङ्खरीयन्ति, लुज्जन्ति पलुज्जन्ति चाति। आहारट्ठितिकाति पच्चयट्ठितिका, पच्चयायत्तवुत्तिकाति अत्थो। पच्चयत्थो हेत्थ आहार-सद्दो ‘‘अयमाहारो अनुप्पन्नस्स वा कामच्छन्दस्स उप्पादाया’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ ५.२३२) विय। एवं हि ‘‘सब्बे सत्ता’’ति इमिना असञ्ञसत्तापि परिग्गहिता होन्ति। सा पनायं आहारट्ठितिकता निप्परियायतो सङ्खारधम्मो, न सत्तधम्मोति आह ‘‘आहारट्ठितिकाति आगतट्ठाने सङ्खारलोको वेदितब्बो’’ति।
यदि एवं ‘‘सब्बे सत्ता’’ति इदं कथन्ति? पुग्गलाधिट्ठाना देसनाति नायं दोसो। यथा अञ्ञत्थापि ‘‘एकधम्मे, भिक्खवे, भिक्खु सम्मा निब्बिन्दमानो सम्मा विरज्जमानो सम्मा विमुच्चमानो सम्मा परियन्तदस्सावी सम्मदत्थं अभिसमेच्च दिट्ठेव धम्मे दुक्खस्सन्तकरो होति। कतमस्मिं एकधम्मे? सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका’’ति (अ॰ नि॰ १०.२७)। दिट्ठिगतिकानं सस्सतादिवसेन ‘‘अत्ता, लोको’’ति च परिकप्पना येभुय्येन सत्तविसया, न सङ्खारविसयाति आह ‘‘सस्सतो लोकोति वा असस्सतो लोकोति वा आगतट्ठाने सत्तलोको वेदितब्बो’’ति।
यावता चन्दिमसूरिया परिहरन्तीति यत्तके ठाने चन्दिमसूरिया परिवत्तन्ति परिब्भमन्ति। दिसा भन्ति विरोचमानाति तेसं परिब्भमनेनेव ता दिसा पभस्सरा हुत्वा विरोचन्ति। ताव सहस्सधा लोकोति तत्तकं सहस्सप्पकारो ओकासलोको, सहस्सलोकधातुयोति अत्थो। ‘‘ताव सहस्सवा’’ति वा पाठो।
तम्पीति तं तिविधम्पि लोकं। तथा हिस्स सब्बथापि विदितोति सम्बन्धो। एको लोकोति ‘‘सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका’’ति याय पुग्गलाधिट्ठानाय कथाय सब्बेसं सङ्खारानं पच्चयायत्तवुत्तिता वुत्ता, ताय सब्बो सङ्खारलोको एको एकविधो पकारन्तरस्स अभावतो। द्वे लोकातिआदीसुपि इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो। नाम-ग्गहणेन चेत्थ निब्बानस्स अग्गहणं, तस्स अलोकसभावत्ता। ननु च ‘‘आहारट्ठितिका’’ति एत्थ पच्चयायत्तवुत्तिताय मग्गफलधम्मानम्पि लोकता आपज्जतीति? नापज्जति, परिञ्ञेय्यानं दुक्खसच्चधम्मानं इध ‘‘लोको’’ति अधिप्पेतत्ता। अथ वा ‘‘न लुज्जति न पलुज्जती’’ति यो गहितो तथा न होति, सो लोकोति तंगहणरहितानं लोकुत्तरानं नत्थि लोकता। उपादानानं आरम्मणभूता खन्धा उपादानक्खन्धा। दसायतनानीति दस रूपायतनानि।
एत्थ च ‘‘आहारट्ठितिका’’ति पच्चयायत्तवुत्तितावचनेन सङ्खारानं अनिच्चता। ताय च ‘‘यदनिच्चं, तं दुक्खं। यं दुक्खं, तदनत्ता’’ति (सं॰ नि॰ ३.१५) वचनतो दुक्खानत्तता च पकासिता होन्तीति तीणिपि सामञ्ञलक्खणानि गहितानि। नामन्ति चत्तारो अरूपिनो खन्धा, ते च अत्थतो फस्सादयो। रूपन्ति भूतुपादायरूपानि, तानि च अत्थतो पथवीआदयोति अविसेसेनेव सलक्खणतो सङ्खारा गहिता। तग्गहणेनेव ये तेसं विसेसा कुसलादयो, हेतुआदयो च, तेपि गहिता एव होन्तीति आह ‘‘इति अयं सङ्खारलोकोपि सब्बथा विदितो’’ति।
१३७.ओकासलोकोपि सब्बथा विदितोति सम्बन्धो। चक्कवाळन्ति लोकधातु। सा हि नेमिमण्डलसदिसेन चक्कवाळपब्बतेन समन्ततो परिक्खित्तत्ता ‘‘चक्कवाळ’’न्ति वुच्चति। चतुतिंससतानि चाति चतुअधिकानि तिंससतानि, तीणिसहस्सानि, चत्तारिसतानि चाति अत्थो । अड्ढुड्ढानीति उपड्ढचतुत्थानि, तीणिसतानि, पञ्ञासञ्चाति अत्थो। नहुतानीति दससहस्सानि। सङ्खाताति कथिता। सण्ठितीति हेट्ठा, उपरितो चाति सब्बसो ठिति।
एवं सण्ठितेति एवमवट्ठिते। एत्थाति चक्कवाळे। अच्चुग्गतो तावदेवाति तत्तकमेव चतुरासीति योजनसहस्सानियेव उब्बेधो । न केवलं चेत्थ उब्बेधोव, अथ खो आयामवित्थारापिस्स तत्तकायेव। वुत्तञ्हेतं –
‘‘सिनेरु, भिक्खवे, पब्बतराजा चतुरासीति योजनसहस्सानि आयामेन, चतुरासीति योजनसहस्सानि वित्थारेना’’ति (अ॰ नि॰ ७.६६)।
ततोति सिनेरुस्स हेट्ठा, उपरि च वुत्तप्पमाणतो। उपड्ढुपड्ढेनाति उपड्ढेन उपड्ढेन। इदं वुत्तं होति – द्वाचत्तालीस योजनसहस्सानि समुद्दे अज्झोगाळ्हो तत्तकमेव च उपरि उग्गतो युगन्धरपब्बतो, एकवीस योजनसहस्सानि समुद्दे अज्झोगाळ्हो तत्तकमेव च उपरि उग्गतो ईसधरो पब्बतोति इमिना नयेन सेसेसुपि उपड्ढुपड्ढपमाणता वेदितब्बा। यथा महासमुद्दो याव चक्कवाळपादमूला अनुपुब्बनिन्नो, एवं याव सिनेरुपादमूलाति हेट्ठा सिनेरुपमाणतो उपड्ढपमाणोपि युगन्धरपब्बतो पथवियं सुप्पतिट्ठितो, एवं ईसधरादयोपीति दट्ठब्बं। वुत्तं हेतं ‘‘महासमुद्दो, भिक्खवे, अनुपुब्बनिन्नो अनुपुब्बपोणो अनुपुब्बपब्भारो’’ति (उदा॰ ४५; चूळव॰ ३८४; अ॰ नि॰ ८.१९)। सिनेरुयुगन्धरादीनं अन्तरे सीदन्तरसमुद्दा नाम। ते वित्थारतो यथाक्कमं सिनेरुआदीनं अच्चुग्गतसमानपरिमाणाति वदन्ति। ब्रहाति महन्तो।
सिनेरुस्स समन्ततोति परिक्खिपनवसेन सिनेरुस्स समन्ततो ठिता। सिनेरुं ताव परिक्खिपित्वा ठितो युगन्धरो, तं परिक्खिपित्वा ईसधरो। एवं तं तं परिक्खिपित्वा ठिता ‘‘सिनेरुस्स समन्ततो’’ति वुत्ता।
योजनानं सतानुच्चो, हिमवा पञ्च पब्बतोति हिमवा पब्बतो पञ्च योजनानं सतानि उच्चो उब्बेधो। नगव्हयाति नग-सद्देन अव्हातब्बा रुक्खाभिधाना। पञ्ञासयोजनक्खन्धसाखायामाति’ उब्बेधतो पञ्ञासयोजनक्खन्धायामा, उब्बेधतो, समन्ततो च पञ्ञासयोजनसाखायामा च। ततो एव सतयोजनवित्थिण्णा, तावदेव च उग्गता। यस्सानुभावेनाति यस्सा महन्तता कप्पट्ठायितादिप्पकारेन पभावेन।
गरुळानं सिम्बलिरुक्खो सिनेरुस्स दुतियपरिभण्डे पतिट्ठितो।
१३८.अत्तनाति निस्सक्कवचनमेतं। गुणेहि अत्तना विसिट्ठतरस्साति सम्बन्धो। तर-ग्गहणं चेत्थ ‘‘अनुत्तरो’’ति पदस्स अत्थनिद्देसताय कतं, न विसिट्ठस्स कस्सचि अत्थिताय। सदेवके हि लोके सदिसकप्पोपि नाम कोचि तथागतस्स नत्थि, कुतो सदिसो। विसिट्ठे पन का कथा। कस्सचीति कस्सचिपि। अभिभवतीति सीलसम्पदाय उपनिस्सयभूतानं हिरोत्तप्पमेत्ताकरुणानं, विसेसपच्चयानं सद्धासतिवीरियपञ्ञानञ्च उक्कंसप्पत्तिया समुदागमतो पट्ठाय अनञ्ञसाधारणो सवासनपटिपक्खस्स पहीनत्ता उक्कंसपारमिप्पत्तो सत्थु सीलगुणो। तेन भगवा सदेवकं लोकं अञ्ञदत्थु अभिभुय्य पवत्तति, न सयं केनचि अभिभुय्यतीति अधिप्पायो। एवं समाधिगुणादीसुपि यथारहं वत्तब्बं। सीलादयो चेते लोकियलोकुत्तरमिस्सका वेदितब्बा। विमुत्तिञाणदस्सनं पन लोकियं कामावचरमेव।
यदि एवं, कथं तेन सदेवकं लोकं अभिभवतीति? तस्सापि आनुभावतो असदिसत्ता। तम्पि हि विसयतो, पवत्तितो, पवत्ति आकारतो च उत्तरितरमेव। तं हि अनञ्ञसाधारणं सत्थु विमुत्तिगुणं आरब्भ पवत्तति, पवत्तमानञ्च अतक्कावचरं परमगम्भीरं सण्हसुखुमं सविसयं पटिपक्खधम्मानं सुप्पहीनत्ता सुट्ठु पाकटं विभूततरं कत्वा पवत्तति, सम्मदेव च वसीभावस्स पापितत्ता, भवङ्गपरिवासस्स च अतिपरित्तकत्ता लहुं लहुं पवत्ततीति।
एवं सीलादिगुणेहि भगवतो उत्तरितरस्स अभावं दस्सेत्वा इदानि सदिसस्सापि अभावं दस्सेतुं ‘‘असमो’’तिआदि वुत्तं। तत्थ असमोति एकस्मिं काले नत्थि एतस्स सीलादिगुणेन समा सदिसाति असमो। तथा असमेहि अतीतानागतबुद्धेहि समो, असमा वा समा एतस्साति असमसमो। सीलादिगुणेन नत्थि एतस्स पटिमाति अप्पटिमो। सेसपदद्वयेपि एसेव नयो। तत्थ उपमामत्तं पटिमा, सदिसूपमा पटिभागो, युगग्गाहवसेन ठितो पटिपुग्गलो वेदितब्बो।
न खो पनाहं समनुपस्सामीति मम समन्तचक्खुना हत्थतले आमलकं विय सब्बलोकं पस्सन्तोपि तत्थ सदेवके…पे॰… पजाय अत्तना अत्ततो सीलसम्पन्नतरं सम्पन्नतरसीलं कञ्चि पुग्गलं न खो पन पस्सामि, तादिसस्स अभावतोति अधिप्पायो। अग्गप्पसादसुत्तादीनीति एत्थ –
‘‘यावता, भिक्खवे, सत्ता अपदा वा द्विपदा वा चतुप्पदा वा बहुप्पदा वा रूपिनो वा अरूपिनो वा सञ्ञिनो वा असञ्ञिनो वा नेवसञ्ञिनासञ्ञिनो वा, तथागतो तेसं अग्गमक्खायति अरहं सम्मासम्बुद्धो। ये, भिक्खवे, बुद्धे पसन्ना, अग्गे ते पसन्ना। अग्गे खो पन पसन्नानं अग्गो विपाको होती’’ति (अ॰ नि॰ ४.३४; ५.३२; १०.१५; इतिवु९०) –
इदं अग्गप्पसादसुत्तं। आदि-सद्देन –
१३९.दमेतीति समेति, कायसमादीहि योजेतीति अत्थो। तं पन कायसमादीहि योजनं यथारहं तदङ्गविनयादीसु पतिट्ठापनं होतीति आह ‘‘विनेतीति वुत्तं होती’’ति। दमेतुं युत्ताति दमनारहा। अमनुस्सपुरिसाति एत्थ न मनुस्साति अमनुस्सा। तंसदिसता एत्थ जोतीयति, तेन मनुस्सत्तमत्तं नत्थि, अञ्ञं समानन्ति यक्खादयो ‘‘अमनुस्सा’’ति अधिप्पेता, न ये केचि मनुस्सेहि अञ्ञे। तथा हि तिरच्छानपुरिसानं विसुं गहणं कतं, यक्खादयो एव च निद्दिट्ठा। अपलालो हिमवन्तवासी। चूळोदरमहोदरा नागदीपवासिनो। अग्गिसिखधूमसिखा सीहळदीपवासिनो। निब्बिसा कता दोसविसस्स विनोदनेन। तेनाह ‘‘सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठापिता’’ति। कूटदन्तादयोति आदि-सद्देन घोटमुखउपालिगहपतिआदीनं सङ्गहो दट्ठब्बो। सक्कदेवराजादयोति आदि-सद्देन अजकलापयक्खबकब्रह्मादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो। इदं चेत्थ सुत्तन्ति इदं केसिसुत्तं। विनीता विचित्रेहि विनयनूपायेहीति एतस्मिं अत्थे वित्थारेतब्बं यथारहं सण्हादीहि उपायेहि विनयस्स दीपनतो।
विसुद्धसीलादीनं पठमज्झानादीनीति ‘‘विसुद्धसीलस्स पठमज्झानं, पठमज्झानलाभिनो दुतियज्झान’’न्तिआदिना तस्स तस्स उपरूपरि विसेसं आचिक्खन्तोति सम्बन्धो। सोतापन्नादीनन्ति एत्थापि एसेव नयो। ‘‘दन्तेपि दमेतियेवा’’ति इदं पुब्बे ‘‘सब्बेन सब्बं दमथं अनुपगता पुरिसदम्मा’’ति वुत्ताति कत्वा वुत्तं। ये पन विप्पकतदम्मभावा सब्बथा दमेतब्बतं नातिवत्ता, ते सत्ते सन्धाय ‘‘दन्तेपि दमेतियेवा’’ति वुत्तं। तेपि हि पुरिसदम्मा एवाति, यतो ने सत्था दमेति।
अत्थपदन्ति अत्थाभिब्यञ्जकपदं, वाक्यन्ति अत्थो। वाक्येन हि अत्थाभिब्यत्ति, न नामादिपदमत्तेन। एकपदभावेन च अनञ्ञसाधारणो सत्थु पुरिसदम्मसारथिभावो दस्सितो होति। तेनाह ‘‘भगवा ही’’तिआदि। अट्ठ दिसाति अट्ठ समापत्तियो। ता हि अञ्ञमञ्ञसम्बन्धापि असंकिण्णभावेन दिस्सन्ति अपदिस्सन्तीति दिसा, दिसा वियाति वा दिसा। असज्जमानाति न सज्जमाना वसीभावप्पत्तिया निस्सङ्गचारा। धावन्ति जवनवुत्तियोगतो। एकंयेव दिसं धावति, अत्तनो कायं अपरिवत्तेन्तोति अधिप्पायो। सत्थारा पन दमिता पुरिसदम्मा एकिरियापथेनेव अट्ठ दिसा धावन्ति। तेनाह ‘‘एकपल्लङ्केनेव निसिन्ना’’ति। अट्ठ दिसाति च निदस्सनमत्तमेतं, लोकियेहि अगतपुब्बं निरोधसमापत्तिदिसं, अमतदिसञ्च पक्खन्दनतो।
१४०.दिट्ठधम्मो वुच्चति पच्चक्खो अत्तभावो, तत्थ नियुत्तोति दिट्ठधम्मिको, इधलोकत्थो । कम्मकिलेसवसेन सम्परेतब्बतो सम्मा गन्तब्बतो सम्परायो, परलोको, तत्थ नियुत्तोति सम्परायिको, परलोकत्थो। परमो उत्तमो अत्थो परमत्थो, निब्बानं। तेहि दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थेहि। यथारहन्ति यथानुरूपं। तेसु अत्थेसु यो यो पुग्गलो यं यं अरहति, तदनुरूपं। अनुसासतीति विनेति तस्मिं अत्थे पतिट्ठपेति, सह अत्थेन वत्ततीति सत्थो, भण्डमूलेन वाणिज्जाय देसन्तरं गच्छन्तो जनसमूहो। हितुपदेसादिवसेन परिपालेतब्बो सासितब्बो सो एतस्स अत्थीति सत्था, सत्थवाहो। सो विय भगवाति आह ‘‘सत्था वियाति सत्था, भगवा सत्थवाहो’’ति।
इदानि तमत्थं निद्देसपाळिनयेन दस्सेतुं ‘‘यथा सत्थवाहो’’तिआदि वुत्तं। तत्थ सत्थेति सत्थिके जने। कं तारेन्ति एत्थाति कन्तारो, निरुदको अरञ्ञप्पदेसो। रुळ्हीवसेन पन इतरोपि अरञ्ञप्पदेसो तथा वुच्चति। चोरकन्तारन्ति चोरेहि अधिट्ठितकन्तारं। तथा वाळकन्तारं। दुब्भिक्खकन्तारन्ति दुल्लभभिक्खं कन्तारं। तारेतीति अखेमन्तट्ठानं अतिक्कामेति। उत्तारेतीतिआदि उपसग्गेन पदं वड्ढेत्वा वुत्तं। अथ वा उत्तारेतीति खेमन्तभूमिं उपनेन्तो तारेति। नित्तारेतीति अखेमन्तट्ठानतो निक्खामेन्तो तारेति। पतारेतीति परिग्गहेत्वा तारेति, हत्थेन परिग्गहेत्वा विय तारेतीति अत्थो। सब्बम्पेतं तारणुत्तारणादिखेमट्ठाने ठपनमेवाति आह ‘‘खेमन्तभूमिं सम्पापेती’’ति। सत्तेति वेनेय्यसत्ते। महागहनताय, महानत्थताय, दुन्नित्थरणताय च जातियेव कन्तारो जातिकन्तारो, तं जातिकन्तारं।
उक्कट्ठपरिच्छेदवसेनाति उक्कट्ठसत्तपरिच्छेदवसेन। देवमनुस्सा एव हि उक्कट्ठसत्ता, न तिरच्छानादयो। भब्बपुग्गलपरिच्छेदवसेनाति सम्मत्तनियामोक्कमनस्स योग्यपुग्गलस्स परिच्छिन्दनवसेन। एतन्ति ‘‘देवमनुस्सान’’न्ति एतं वचनं। भगवतोति निस्सक्कवचनं यथा ‘‘उपज्झायतो अज्झेती’’ति, भगवतो सन्तिकेति वा अत्थो। उपनिस्सयसम्पत्तिन्ति तिहेतुकपटिसन्धिआदिकं मग्गफलाधिगमस्स बलवकारणं।
गग्गरायाति गग्गराय नाम रञ्ञो देविया, ताय वा कारितत्ता ‘‘गग्गरा’’ति लद्धनामाय। सरे निमित्तं अग्गहेसीति ‘‘धम्मो एसो वुच्चती’’ति धम्मसञ्ञाय सरे निमित्तं गण्हि, गण्हन्तो च पसन्नचित्तो परिसपरियन्ते निपज्जि। सन्निरुम्भित्वा अट्ठासीति तस्स सीसे दण्डस्स ठपितभावं अपस्सन्तो तत्थ दण्डं उप्पीळेत्वा अट्ठासि। मण्डूकोपि दण्डे ठपितेपि उप्पीळितेपि धम्मगतेन पसादेन विस्सरमकरोन्तोव कालमकासि। देवलोके निब्बत्तसत्तानं अयं धम्मता, या ‘‘कुतोहं इध निब्बत्तो, तत्थ किं नु खो कम्ममकासि’’न्ति आवज्जना। तस्मा अत्तनो पुरिमभवस्स दिट्ठत्ता आह ‘‘अरे अहम्पि नाम इधनिब्बत्तो’’ति । भगवतो पादे वन्दि कतञ्ञुतासंवड्ढितेन पेमगारवबहुमानेन।
१४१.यं पन किञ्चीति एत्थ यन्ति अनियमितवचनं। तथा किञ्चीति। पनाति वचनालङ्कारमत्तं। तस्मा यं किञ्चीति ञेय्यस्स अनवसेसपरियादानं कतं होति। पनाति वा विसेसत्थदीपको निपातो। तेन ‘‘सम्मासम्बुद्धो’’ति इमिना सङ्खेपतो, वित्थारतो च सत्थु चतुसच्चाभिसम्बोधो वुत्तो। ‘‘बुद्धो’’ति पन इमिना तदञ्ञस्सपि ञेय्यस्सावबोधो। पुरिमेन वा सत्थु पटिवेधञाणानुभावो, पच्छिमेन देसनाञाणानुभावो। पीति उपरि वुच्चमानो विसेसो जोतीयति। सब्बसो पटिपक्खेहि विमुच्चतीति विमोक्खो, अग्गमग्गो। तस्स अन्तो अग्गफलं, तत्थ भवं तस्मिं लद्धे लद्धब्बतो विमोक्खन्तिकञाणं, सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन सद्धिं सब्बम्पि बुद्धञाणं। एवं पवत्तोति एत्थ –
‘‘सब्बञ्ञुताय बुद्धो, सब्बदस्साविताय बुद्धो, अनञ्ञनेय्यताय बुद्धो, विसविताय बुद्धो, खीणासवसङ्खातेन बुद्धो, निरुपलेपसङ्खातेन बुद्धो, एकन्तवीतरागोति बुद्धो, एकन्तवीतदोसोति बुद्धो, एकन्तवीतमोहोति बुद्धो, एकन्तनिक्किलेसोति बुद्धो, एकायनमग्गं गतोति बुद्धो, एको अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति बुद्धो, अबुद्धिविहतत्ता बुद्धिपटिलाभा बुद्धो। बुद्धोति नेतं नामं मातरा कतं, न पितरा कतं, न भातरा कतं, न भगिनिया कतं, न मित्तामच्चेहिकतं, न ञातिसालोहितेहि कतं, न समणब्राह्मणेहि कतं, न देवताहि कतं। विमोक्खन्तिकमेतं बुद्धानं भगवन्तानं बोधिया मूले सह सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पटिलाभा सच्छिका पञ्ञत्ति यदिदं बुद्धो’’ति (महानि॰ १९२) –
अयं निद्देसपाळिनयो। यस्मा चेत्थ तस्सा पटिसम्भिदापाळिया भेदो नत्थि, तस्मा द्वीसु एकेनापि अत्थसिद्धीति दस्सनत्थं ‘‘पटिसम्भिदानयो वा’’ति अनियमत्थो वा-सद्दो वुत्तो।
तत्थ यथा लोके अवगन्ता ‘‘अवगतो’’ति वुच्चति, एवं बुज्झिता सच्चानीति बुद्धो सुद्धकत्तुवसेन। यथा पण्णसोसा वाता ‘‘पण्णसुसा’’ति वुच्चन्ति, एवं बोधेता पजायाति बुद्धो हेतुकत्तुवसेन, हेतुअत्थो चेत्थ अन्तोनीतो।
सब्बञ्ञुताय बुद्धोति सब्बधम्मबुज्झनसमत्थाय बुद्धिया बुद्धोति अत्थो। सब्बदस्साविताय बुद्धोति सब्बधम्मानं ञाणचक्खुना दिट्ठत्ता बुद्धोति अत्थो। अनञ्ञनेय्यताय बुद्धोति अञ्ञेन अबोधनीतो सयमेव बुद्धत्ता बुद्धोति अत्थो। विसविताय बुद्धोति नानागुणविसवनतो पदुममिव विकसनट्ठेन बुद्धोति अत्थो। खीणासवसङ्खातेन बुद्धोति एवमादीहि छहि परियायेहि निद्दक्खयविबुद्धो पुरिसो विय सब्बकिलेसनिद्दक्खयविबुद्धत्ता बुद्धोति वुत्तं होति। एकायनमग्गं गतोति बुद्धोति गमनत्थानं बुद्धिअत्थताय बुद्धिअत्थानम्पि गमनत्थता लब्भतीति एकायनमग्गं गतत्ता बुद्धोति वुच्चतीति अत्थो। एको अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति बुद्धोति न परेहि बुद्धत्ता बुद्धो, अथ खो सयमेव अनुत्तरं सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धत्ता बुद्धोति अत्थो। अबुद्धिविहतत्ता बुद्धिपटिलाभा बुद्धोति बुद्धि बुद्धं बोधोति अनत्थन्तरं। तत्थ यथा रत्तगुणयोगतो रत्तो पटो, एवं बुद्धगुणयोगतो बुद्धोति ञापनत्थं वुत्तं। ततो परं बुद्धोति नेतं नामन्तिआदि अत्थानुगतायं पञ्ञत्तीति बोधनत्थं वुत्तन्ति एवमेत्थ इमिनापि कारणेन भगवा बुद्धोति वेदितब्बं।
१४२.अस्साति भगवतो। गुणविसिट्ठसब्बसत्तुत्तमगरुगारवाधिवचनन्ति सब्बेहि सीलादिगुणेहि विसिट्ठस्स ततो एव सब्बसत्तेहि उत्तमस्स गरुनो गारववसेन वुत्तवचनमिदं भगवाति। तथा हि लोकनाथो अपरिमितनिरुपमप्पभावसीलादिगुणविसेससमङ्गिताय सब्बानत्थपरिहारपुब्बङ्गमाय निरवसेसहितसुखविधानतप्पराय निरतिसयाय पयोगसम्पत्तिया सदेवमनुस्साय पजाय, अच्चन्तुपकारिताय च अपरिमाणासु लोकधातूसु अपरिमाणानं सत्तानं उत्तमगारवट्ठानन्ति।
भगवाति वचनं सेट्ठन्ति सेट्ठवाचकं वचनं सेट्ठगुणसहचरणतो ‘‘सेट्ठ’’न्ति वुत्तं। अथ वा वुच्चतीति वचनं, अत्थो। तस्मा यो ‘‘भगवा’’ति वचनेन वचनीयो अत्थो, सो सेट्ठोति अत्थो। भगवाति वचनमुत्तमन्ति एत्थापि एसेव नयो। गारवयुत्तोति गरुभावयुत्तो गरुगुणयोगतो, गरुकरणं वा सातिसयं अरहतीति गारवयुत्तो, गारवारहोति अत्थो।
गुणविसेसहेतुकं ‘‘भगवा’’ति इदं भगवतो नामन्ति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं वित्थारतो विभजितुकामो नामंयेव ताव अत्थुद्धारवसेन दस्सेन्तो ‘‘चतुब्बिधं वा नाम’’न्तिआदिमाह। तत्थ आवत्थिकन्ति अवत्थाय विदितं तं तं अवत्थं उपादाय पञ्ञत्तं वोहरितं। तथा लिङ्गिकं तेन तेन लिङ्गेन वोहरितं। नेमित्तिकन्ति निमित्ततो आगतं। अधिच्चसमुप्पन्नन्ति यदिच्छाय पवत्तं, यदिच्छाय आगतं यदिच्छकं। पठमेन आदि-सद्देन बालो, युवा, वुड्ढोति एवमादिं सङ्गण्हाति, दुतियेन मुण्डी, जटीति एवमादिं, ततियेन बहुस्सुतो, धम्मकथिको, झायीति एवमादिं, चतुत्थेन अघमरिसनं पावचनन्ति एवमादिं सङ्गण्हाति। ‘‘नेमित्तिक’’न्ति वुत्तमत्थं ब्यतिरेकवसेन पतिट्ठापेतुं ‘‘न महामायाया’’तिआदि वुत्तं। ‘‘विमोक्खन्तिक’’न्ति इमिना इदं नामं अरियाय जातिया जातक्खणेयेव जातन्ति दस्सेति। यदि विमोक्खन्तिकं, अथ कस्मा अञ्ञेहि खीणासवेहि असाधारणन्ति आह ‘‘सह सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पटिलाभा’’ति। बुद्धानञ्हि अरहत्तफलं निप्फज्जमानं सब्बञ्ञुतञ्ञाणादीहि सब्बेहि बुद्धगुणेहि सद्धिंयेव निप्फज्जति। तेन वुत्तं ‘‘विमोक्खन्तिक’’न्ति। सच्छिका पञ्ञत्तीति सब्बधम्मानं सच्छिकिरियानिमित्ता पञ्ञत्ति। अथ वा सच्छिका पञ्ञत्तीति पच्चक्खसिद्धा पञ्ञत्ति। यंगुणनिमित्ता हि सा, ते सत्थु पच्चक्खभूताति गुणा विय सापि सच्छिकता एव नाम होति, न परेसं वोहारमत्तेनाति अधिप्पायो।
१४३.वदन्तीति महाथेरस्स गरुभावतो बहुवचनेनाह, सङ्गीतिकारेहि वा कतमनुवादं सन्धाय। इस्सरियादिभेदो भगो अस्स अत्थीति भगी। अकासि भग्गन्ति रागादिपापधम्मं भग्गं अकासि, भग्गवाति अत्थो। बहूहि ञायेहीति कायभावनादिकेहि अनेकेहि भावनाक्कमेहि। सुभावितत्तनोति सम्मदेव भावितसभावस्स। पच्चत्ते चेतं सामिवचनं।
निद्देसे वुत्तनयेनाति एत्थायं निद्देसनयो –
‘‘भगवाति गारवाधिवचनमेतं। अपिच भग्गरागोति भगवा, भग्गदोसोति भगवा, भग्गमोहोति भगवा, भग्गमानोति भगवा, भग्गदिट्ठीति भगवा, भग्गतण्होति भगवा, भग्गकिलेसोति भगवा, भजि विभजि पविभजि धम्मरतनन्ति भगवा, भवानं अन्तकरोति भगवा, भावितकायो भावितसीलो भावितचित्तो भावितपञ्ञोति भगवा, भजि वा भगवा अरञ्ञवनपत्थानि पन्तानि सेनासनानि अप्पसद्दानि अप्पनिग्घोसानि विजनवातानि मनुस्सराहस्सेय्यकानि पटिसल्लानसारुप्पानीति भगवा, भागी वा भगवा चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारानन्ति भगवा, भागी वा भगवा अत्थरसस्स धम्मरसस्स विमुत्तिरसस्स अधिसीलस्स अधिचित्तस्स अधिपञ्ञायाति भगवा, भागी वा भगवा चतुन्नं झानानं चतुन्नं अप्पमञ्ञानं चतुन्नं अरूपसमापत्तीनन्ति भगवा, भागी वा भगवा अट्ठन्नं विमोक्खानं अट्ठन्नं अभिभायतनानं नवन्नं अनुपुब्बविहारसमापत्तीनन्ति भगवा, भागी वा भगवा दसन्नं सञ्ञाभावनानं दसन्नं कसिणसमापत्तीनं आनापानस्सतिसमाधिस्स असुभसमापत्तियाति भगवा, भागी वा भगवा चतुन्नं सतिपट्ठानानं चतुन्नं सम्मप्पधानानं चतुन्नं इद्धिपादानं पञ्चन्नं इन्द्रियानं पञ्चन्नं बलानं सत्तन्नं बोज्झङ्गानं अरियस्स अट्ठङ्गिकस्स मग्गस्साति भगवा, भागी वा भगवा दसन्नं तथागतबलानं चतुन्नं वेसारज्जानं चतुन्नं पटिसम्भिदानं छन्नं अभिञ्ञानं छन्नं बुद्धधम्मानन्ति भगवा, भगवाति नेतं नामं…पे॰… सच्छिका पञ्ञत्ति यदिदं भगवा’’ति (महानि॰ ८३)।
एत्थ च ‘‘गारवाधिवचन’’न्तिआदीनि यदिपि गाथायं आगतपदानुक्कमेन न निद्दिट्ठानि, यथारहं पन तेसं सब्बेसम्पि निद्देसभावेन वेदितब्बानि। तत्थ गारवाधिवचनन्ति गरूनं गरुभाववाचकं वचनं। भजीति भागसो कथेसि। तेनाह ‘‘विभजी’’ति। धम्मरतनन्ति मग्गफलादिअरियधम्मरतनं। पुन भजीति सेवि। भागीति भागधेय्यवा। पुन भागीति भजनसीलो। अत्थरसस्साति अत्थसन्निस्सयस्स रसस्स। विमुत्तायतनसीसे हि ठत्वा धम्मं कथेन्तस्स, सुणन्तस्स च तदत्थं आरब्भ उप्पज्जनकपीतिसोमनस्सं अत्थरसो। धम्मं आरब्भ धम्मरसो। यं सन्धाय वुत्तं ‘‘लभति अत्थवेदं, लभति धम्मवेद’’न्ति (अ॰ नि॰ ६.१०)। विमुत्तिरसस्साति विमुत्तिभूतस्स, विमुत्तिसन्निस्सयस्स वा रसस्स। सञ्ञाभावनानन्ति अनिच्चसञ्ञादीनं दसन्नं सञ्ञाभावनानं। छन्नं बुद्धधम्मानन्ति छ असाधारणञाणानि सन्धाय वुत्तं। तत्थ तत्थ ‘‘भगवा’’ति सद्दसिद्धि निरुत्तिनयेन वेदितब्बा।
१४४.यदिपि ‘‘भाग्यवा’’तिआदीहि पदेहि वुच्चमानो अत्थो ‘‘भगी भजी’’ति निद्देसगाथाय सङ्गहितो एव, तथापि पदसिद्धि अत्थविभागअत्थयोजनादिसहितो संवण्णनानयो ततो अञ्ञाकारोति वुत्तं ‘‘अयं पन अपरो नयो’’ति। आदिकन्ति आदि-सद्देन वण्णविकारो , वण्णलोपो, धातुअत्थेन नियोजनञ्चाति इमं तिविधं लक्खणं सङ्गण्हाति। सद्दनयेनाति ब्याकरणनयेन। पिसोदरादीनं सद्दानं आकतिगणभावतो वुत्तं ‘‘पिसोदरादिपक्खेपलक्खणं गहेत्वा’’ति। पक्खिपनमेव लक्खणं। तप्परियापन्नताकरणं हि पक्खिपनं। पारप्पत्तन्ति परमुक्कंसगतं पारमिभावप्पत्तं। भाग्यन्ति कुसलं। तत्थ मग्गकुसलं लोकुत्तरसुखनिब्बत्तकं, इतरं लोकियसुखनिब्बत्तकं, इतरम्पि वा विवट्टूपनिस्सयं परियायतो लोकुत्तरसुखनिब्बत्तकं सिया।
लोभादयो एककवसेन गहिता। तथा विपरीतमनसिकारो विपल्लासभावसामञ्ञेन, अहिरिकादयो दुकवसेन। लोभादयो च पुन ‘‘तिविधाकुसलमूल’’न्ति तिकवसेन गहिता। कायदुच्चरितादि-तण्हासंकिलेसादिरागमलादिरागविसमादिकामसञ्ञादिकामवितक्कादितण्हापपञ्चादयो तिविधदुच्चरितादयो। सुभसञ्ञादिका चतुब्बिधविपरियेसा। ‘‘चीवरहेतु वा भिक्खुनो तण्हा उप्पज्जमाना उप्पज्जति, पिण्डपात , सेनासन, इतिभवाभवहेतु वा’’ति (अ॰ नि॰ ४.९) एवमागता चत्तारो तण्हुप्पादा। ‘‘बुद्धे कङ्खति, धम्मे, सङ्घे, सिक्खाय, सब्रह्मचारीसु कुपितो होति अनत्तमनो आहतचित्तो खीलजातो’’ति (दी॰ नि॰ ३.३१९; म॰ नि॰ १.१८५; अ॰ नि॰ ५.२०५; ९.७१; विभ॰ ९४१) एवमागतानि पञ्च चेतोखीलानि। ‘‘कामे अवीतरागो होति, काये अवीतरागो, रूपे अवीतरागो, यावदत्थं उदरावदेहकं भुञ्जित्वा सेय्यसुखं पस्ससुखं मिद्धसुखं अनुयुत्तो विहरति, अञ्ञतरं देवनिकायं पणिधाय ब्रह्मचरियं चरती’’ति (दी॰ नि॰ ३.३२०; म॰ नि॰ १.१८६) आगता पञ्च विनिबन्धा। रूपाभिनन्दनादयो पञ्चाभिनन्दना। कोधो, मक्खो, इस्सा, साठेय्यं, पापिच्छता, सन्दिट्ठिपरामासोति इमानि छ विवादमूलानि। रूपतण्हादयो छ तण्हाकाया।
कामरागपटिघदिट्ठिविचिकिच्छाभवरागमानाविज्जा सत्तानुसया। मिच्छादिट्ठिआदयो अट्ठ मिच्छत्ता। ‘‘तण्हं पटिच्च परियेसना, परियेसनं पटिच्च लाभो, लाभं पटिच्च विनिच्छयो, विनिच्छयं पटिच्च छन्दरागो, छन्दरागं पटिच्च अज्झोसानं, अज्झोसानं पटिच्च परिग्गहो, परिग्गहं पटिच्च मच्छरियं, मच्छरियं पटिच्च आरक्खा, आरक्खाधिकरणं दण्डादानादयो’’ति (दी॰ नि॰ २.१०३; ३.३५९) एते नव तण्हामूलका। चत्तारो सस्सतवादा, चत्तारो एकच्चसस्सतवादा, चत्तारो अन्तानन्तिका, चत्तारो अमराविक्खेपिका, द्वे अधिच्चसमुप्पन्निका, सोळस सञ्ञीवादा, अट्ठ असञ्ञीवादा, अट्ठ नेवसञ्ञीनासञ्ञीवादा , सत्त उच्छेदवादा, पञ्च परमदिट्ठधम्मनिब्बानवादाति एतानि द्वासट्ठि दिट्ठिगतानि। अज्झत्तिकस्स उपादाय ‘‘अस्मी’’ति होति, ‘‘इत्थस्मी’’ति, ‘‘एवस्मी’’ति, ‘‘अञ्ञथास्मी’’ति, ‘‘भविस्स’’न्ति, ‘‘इत्थं भविस्स’’न्ति, ‘‘एवं भविस्स’’न्ति, ‘‘अञ्ञथा भविस्स’’न्ति, ‘‘असस्मी’’ति, ‘‘सातस्मी’’ति, ‘‘सिय’’न्ति, ‘‘इत्थं सिय’’न्ति, ‘‘एवं सिय’’न्ति, ‘‘अञ्ञथा सिय’’न्ति, ‘‘अपाहं सिय’’न्ति, ‘‘अपाहं इत्थं सिय’’न्ति, ‘‘अपाहं एवं सिय’’न्ति, ‘‘अपाहं अञ्ञथा सिय’’न्ति होतीति अट्ठारस, बाहिरस्सुपादाय ‘‘इमिना अस्मी’’ति होति, ‘‘इमिना इत्थस्मी’’ति, ‘‘इमिना एवस्मी’’ति, ‘‘इमिना अञ्ञथास्मी’’तिआदिका (विभ॰ ९७५-९७६) वुत्तनया अट्ठारसाति छत्तिंस, अतीता छत्तिंस, अनागता छत्तिंस, पच्चुप्पन्ना छत्तिंसाति अट्ठसततण्हाविचरितानि।
१४५.तस्साति बुद्धानुस्सतिकम्मट्ठानिकस्स योगिनो। एवन्ति ‘‘तत्रायं नयो’’तिआदिना वुत्तप्पकारेन। तस्मिं समयेति बुद्धगुणानुस्सरणसमये। रागपरियुट्ठितन्ति रागेन परियुट्ठितं, परियुट्ठानप्पत्तेहि रागेहि सहितं चित्तं अरञ्ञमिव चोरेहि तेन परियुट्ठितन्ति वुत्तं, तस्स परियुट्ठानट्ठानभावतो, परियुट्ठितरागन्ति अत्थो। यं वा रागस्स परियुट्ठानं, तं तंसहिते चित्ते उपचरितन्ति दट्ठब्बं। एतस्मिं पक्खे रागेनाति रागेन हेतुनाति अत्थो। उजुगतमेवाति पगेव कायवङ्कादीनं अपनीतत्ता, चित्तस्स च अनुजुभावकरानं मायादीनं अभावतो, रागादिपरियुट्ठानाभावेन वा ओनतिउन्नतिविरहतो उजुभावमेव कतं। अथ वा उजुगतमेवाति कम्मट्ठानस्स वीथिं ओतिण्णताय लीनुद्धच्चविगमनतो मज्झिमसमथनिमित्तपटिपत्तिया उजुभावमेव गतं। तथागतं आरब्भाति तथागतगुणे आरम्मणं कत्वा।
इच्चस्साति इति अस्स। ‘‘सो भगवा इतिपि अरह’’न्तिआदिना पुब्बे वुत्तप्पकारेन बुद्धगुणे अनुवितक्कयतोति सम्बन्धो। एवन्ति ‘‘नेव तस्मिं समये’’तिआदिना वुत्तनयेन। बुद्धगुणपोणाति बुद्धगुणनिन्ना। ‘‘वितक्कविचारा पवत्तन्ती’’ति एतेन बुद्धगुणसङ्खातं कम्मट्ठानं वितक्काहतं, वितक्कपरियाहतं, पुनप्पुनं अनुमज्जनञ्च करोतीति दस्सेति। पीति उप्पज्जतीति भावनावसेन उपचारज्झाननिप्फादिका बलवती पीति उप्पज्जति। पीतिमनस्स वुत्तप्पकारपीतिसहितचित्तस्स। कायचित्तदरथाति कायचित्तपस्सद्धीनं पटिपक्खभूता सुखुमावत्था उद्धच्चसहगता किलेसा। पटिप्पस्सम्भन्तीति सन्निसीदन्ति। अनुक्कमेन एकक्खणेति यदा बुद्धगुणारम्मणा भावना उपरूपरि विसेसं आवहन्ती पवत्तति, तदा नीवरणानि विक्खम्भितानेव होन्ति, किलेसा सन्निसिन्नाव होन्ति, सुविसदानि सद्धादीनि इन्द्रियानि होन्ति, भावनाय पगुणताय वितक्कविचारा सातिसयं पटुकिच्चाव होन्ति, बलवती पीति उप्पज्जति, पीतिपदट्ठाना पस्सद्धि सविसेसा जायति, पस्सद्धकायस्स समाधिपदट्ठानं सुखं थिरतरं हुत्वा पवत्तति, सुखेन अनुब्रूहितं चित्तं कम्मट्ठाने सम्मदेव समाधियति। एवं अनुक्कमेन पुब्बभागे वितक्कादयो उपरूपरि पटुपटुतरभावेन पवत्तित्वा भावनाय मज्झिमसमथपटिपत्तिया इन्द्रियानञ्च एकरसभावेन पटुतमानि हुत्वा एकक्खणे झानङ्गानि उप्पज्जन्ति। यं सन्धाय वुत्तं भगवता –
‘‘यस्मिं , महानाम, समये अरियसावको तथागतं अनुस्सरति, नेवस्स तस्मिं समये रागपरियुट्ठितं चित्तं होति…पे॰… सुखिनो चित्तं समाधियती’’ति (अ॰ नि॰ ६.१०)।
कस्मा पनेत्थ झानं अप्पनापत्तं न होतीति आह ‘‘बुद्धगुणानं पन गम्भीरताया’’तिआदि। गम्भीरे हि आरम्मणे गम्भीरे उदके पतितनावा विय समथभावना पतिट्ठं न लभति, ‘‘गम्भीरताया’’ति च इमिना सभावधम्मतापि सङ्गहिता। सभावधम्मो हि गम्भीरो न पञ्ञत्ति। ननु च तज्जापञ्ञत्तिवसेन सभावधम्मो गय्हतीति? सच्चं गय्हति पुब्बभागे, भावनाय पन वड्ढमानाय पञ्ञत्तिं समतिक्कमित्वा सभावेयेव चित्तं तिट्ठति। ननु च सभावधम्मेपि कत्थचि अप्पना समिज्झति दुतियारुप्पज्झानादीति? सच्चं समिज्झति, तञ्च खो एकप्पकारे आरम्मणे, इदं पन नानप्पकारन्ति दस्सेन्तो ‘‘नानप्पकारगुणानुस्सरणाधिमुत्तताया’’ति आह। एवम्पि यथा नानप्पकारेसु केसादिकोट्ठासेसु मनसिकारं पवत्तेन्तस्स एकस्मिंयेव कोट्ठासे अप्पनावसेन भावना अवतिट्ठति, एवमिध कस्मा न होतीति? विसमोयं उपञ्ञासो। तत्थ हि सतिपि कोट्ठासबहुभावे एकप्पकारेनेव भावना वत्तति पटिक्कूलाकारस्सेव गहणतो, इध पन नानप्पकारेन गुणानं नानप्पकारत्ता, न अयमेकस्मिंयेव गुणे ठातुं सक्कोति भावनाबलेन पच्चक्खतो बुद्धगुणेसु उपट्ठहन्तेसु सद्धाय बलवभावतो। तेनेव हि ‘‘अधिमुत्तताया’’ति वुत्तं। यदि उपचारप्पत्तं झानं होति, कथं बुद्धानुस्सतीति वुत्तन्ति आह ‘‘तदेत’’न्तिआदि।
२. धम्मानुस्सतिकथावण्णना
१४६.धम्मानुस्सतिन्ति एत्थ पदत्थो, सभावत्थो च आदितो वुत्तोयेवाति तं अनामसित्वा भावनाविधानमेव दस्सेतुं ‘‘धम्मानुस्सतिं भावेतुकामेनापी’’तिआदि आरद्धं। कस्मा पनेत्थ बुद्धानुस्सतियं विय ‘‘अवेच्चप्पसादसमन्नागतेना’’ति न वुत्तं। ननु एता पटिपाटिया छ अनुस्सतियो अरियसावकानं वसेन देसनं आरुळ्हाति? सच्चमेतं, एवं सन्तेपि ‘‘परिसुद्धसीलादिगुणानं पुथुज्जनानम्पि इज्झन्ती’’ति दस्सनत्थं ‘‘अवेच्चप्पसादसमन्नागतेना’’ति इध न वुत्तं, अरियसावकानं पन सुखेन इज्झन्तीति। तथापि पाळियं आगतत्ता च बुद्धानुस्सतिनिद्देसे वुत्तन्ति दट्ठब्बं, अयञ्च विचारो परतो आगमिस्सतेव।
१४७.परियत्तिधम्मोपीति पि-सद्देन लोकुत्तरधम्मं सम्पिण्डेति। इतरेसूति सन्दिट्ठिकादिपदेसु। लोकुत्तरधम्मोवाति अवधारणं निप्परियायेन सन्दिट्ठिकादिअत्थं सन्धाय वुत्तं, परियायतो पनेते परियत्तिधम्मेपि सम्भवन्तेव। तथा हि परियत्तिधम्मो बहुस्सुतेन आगतागमेन परमेन सतिनेपक्केन समन्नागतेन पञ्ञवता आदिकल्याणतादिविसेसतो सयं दट्ठब्बोति सन्दिट्ठिको। आचरियपयिरुपासनाय विना न लब्भाति चे? लोकुत्तरधम्मेपि समाने कल्याणमित्तसन्निस्सयेनेव सिज्झनतो, तथा सत्थुसन्दस्सनेपि। ‘‘सन्दिट्ठिया जयती’’ति अयं पनत्थो तित्थियनिम्मद्दने निप्परियायतोव लब्भति , किलेसजये परियायतो परम्पराहेतुभावतो। ‘‘सन्दिट्ठं अरहती’’ति अयम्पि अत्थो लब्भतेव, सब्बसो संकिलेसधम्मानं पहानं, वोदानधम्मानं परिब्रूहनञ्च उद्दिस्स पवत्तत्ता। अयञ्च अत्थो ‘‘ये खो त्वं, गोतमि, धम्मे जानेय्यासि, इमे धम्मा सरागाय संवत्तन्ति नो विरागाय, सञ्ञोगाय संवत्तन्ति नो विसञ्ञोगाय, सउपादानाय संवत्तन्ति नो अनुपादानाय। एकंसेन, गोतमि, धारेय्यासि ‘नेसो धम्मो, नेसो विनयो, नेतं सत्थुसासन’’’न्ति (चूळव॰ ४०६; अ॰ नि॰ ८.५३), ‘‘धम्मापि वो, भिक्खवे, पहातब्बा, पगेव अधम्मा’’ति (म॰ नि॰ १.२४०) च एवमादीहि सुत्तपदेहि विभावेतब्बो। अकालिकाधिगमुपायताय अकालिको। विज्जमानतापरिसुद्धताहि एहिपस्सविधिं अरहतीति एहिपस्सिको। ततो एव वट्टदुक्खनित्थरणत्थिकेहि अत्तनो चित्ते उपनयनं, चित्तस्स वा तत्थ उपनयनं अरहतीति ओपनेय्यिको। विमुत्तायतनसीसे ठत्वा परिचयेन सम्मदेव अत्थवेदं, धम्मवेदञ्च लभन्तेहि पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूहीति। एवं सन्दिट्ठिकादिपदेसु परियत्तिधम्मम्पि पक्खिपित्वा मनसिकारो युज्जतेव।
साति गाथा। समन्तभद्रकत्ताति सब्बभागेहि सुन्दरत्ता। धम्मस्साति सासनधम्मस्स। किञ्चापि अवयवविनिमुत्तो समुदायो नाम परमत्थतो कोचि नत्थि, येसु पन अवयवेसु समुदायरूपेन अवेक्खितेसु ‘‘गाथा’’ति समञ्ञा, तं ततो भिन्नं विय कत्वा संसामिवोहारं आरोपेत्वा दस्सेन्तो ‘‘पठमेन पादेन आदिकल्याणा’’तिआदिमाह। ‘‘एकानुसन्धिक’’न्ति इदं नातिबहुविभागं यथानुसन्धिना एकानुसन्धिकं सन्धाय वुत्तं, इतरस्स पन तेनेव देसेतब्बधम्मविभागेन आदिमज्झपरियोसानभागा लब्भन्तीति। निदानेनाति कालदेसदेसकपरिसादिअपदिसनलक्खणेन निदानगन्थेन। निगमनेनाति ‘‘इदमवोचा’’तिआदिकेन (सं॰ नि॰ १.२४९), ‘‘इति यं तं वुत्तं, इदमेतं पटिच्च वुत्त’’न्ति (अ॰ नि॰ १०.२७) वा यथावुत्तत्थनिगमनेन।
अयं कथा विसेसतो सुत्तपिटकसंवण्णनाति कत्वा सुत्तपिटकवसेन धम्मस्स आदिकल्याणादिकं दस्सेत्वा इदानि सुत्तपिटकविनयपिटकानं वसेन तं दस्सेतुं ‘‘सनिदानसउप्पत्तिकत्ता’’तिआदि वुत्तं। तत्थ सनिदानसउप्पत्तिकत्ताति यथावुत्तनिदानेन सनिदानताय, सअट्ठुप्पत्तिकताय च। वेनेय्यानं अनुरूपतोति सिक्खापदपञ्ञत्तिया, धम्मदेसनाय च तंतंसिक्खापदभावेन पञ्ञापियमानस्स वेनेय्यज्झासयानुरूपं पवत्तियमानस्स अनुरूपतो। अत्थस्साति देसियमानस्स च सीलादिअत्थस्स। ‘‘तं किस्स हेतु (सं॰ नि॰ १.२४९)? सेय्यथापि, भिक्खवे’’तिआदिना (सं॰ नि॰ ३.९५) तत्थ तत्थ हेतूपमागहणेन हेतुदाहरणयुत्ततो।
१४८.‘‘रागादीनं अभावं करोन्तेन अरियपुग्गलेन सामं दट्ठब्बो’’ति इमिना ‘‘अरियमग्गेन मम रागादयो पहीना’’ति सयं अत्तना अनञ्ञनेय्येन दट्ठब्बोति सन्दिट्ठि, सन्दिट्ठि एव सन्दिट्ठिको।
तेनतेन अरियसावकेन परसद्धाय परस्स सद्दहनेन परनेय्येन गन्तब्बतं हित्वा ञापेतब्बतं पहाय पच्चवेक्खणञाणेन करणभूतेन। पसत्था दिट्ठि सन्दिट्ठि यथा सम्बोज्झङ्गो। अरियमग्गो अत्तना सम्पयुत्ताय सन्दिट्ठिया किलेसे जयति, अरियफलं ताय एव अत्तनो कारणभूताय, निब्बानं आरम्मणकरणेन अत्तनो विसयीभूताय सन्दिट्ठिया किलेसे जयतीति योजना।
भावनाभिसमयवसेन मग्गधम्मो। सच्छिकिरियाभिसमयवसेन निब्बानधम्मो। फलम्पि हेट्ठिमं सकदागामिविपस्सनादीनं पच्चयभावेन उपरि मग्गाधिगमस्स उपनिस्सयभावतो परियायतो ‘‘दिस्समानो वट्टभयं निवत्तेती’’ति वत्तब्बतं लभति।
१४९.नास्सकालोति नास्स आगमेतब्बो कालो अत्थि। यथा हि लोकियकुसलस्स ‘‘उपपज्जे, अपरपरियाये’’तिआदिना फलदानं पति आगमेतब्बो कालो अत्थि, न एवमेतस्साति अत्थो। तेनाह ‘‘न पञ्चाहा’’तिआदि। पकट्ठोति दूरो। फलदानं पति कालो पकट्ठो अस्साति कालिको, कालन्तरफलदायी। तेनाह ‘‘अत्तनो फलदाने’’ति। पत्तोति उपनीतो। इदन्ति ‘‘अकालिको’’ति पदं।
१५०.विधिन्ति विधानं, ‘‘एहि पस्सा’’ति एवंपवत्तविधिवचनं। विज्जमानत्ताति परमत्थतो उपलब्भमानत्ता। परिसुद्धत्ताति किलेसमलविरहेन सब्बथा विसुद्धत्ता। अमनुञ्ञम्पि कदाचि पयोजनवसेन यथासभावप्पकासनेन दस्सेतब्बं भवेय्याति तदभावं दस्सेन्तो आह ‘‘मनुञ्ञभावप्पकासनेना’’ति।
१५१.उपनेतब्बोति उपनेय्यो, उपनेय्योव ओपनेय्यिकोति इमस्स अत्थस्स अधिप्पेतत्ता आह ‘‘उपनेतब्बोति ओपनेय्यिको’’ति। चित्ते उपनयनं उप्पादनन्ति आह ‘‘इदं सङ्खते लोकुत्तरधम्मे युज्जती’’ति। चित्ते उपनयनन्ति पन आरम्मणभूतस्स धम्मस्स आरम्मणभावूपनयने अधिप्पेते असङ्खतेपि युज्जेय्य ‘‘आरम्मणकरणसङ्खातं उपनयनं अरहतीति ओपनेय्यिको’’ति। अल्लीयनन्ति फुसनं। निब्बानं उपनेति अरियपुग्गलन्ति अधिप्पायो।
१५२.विञ्ञूहीति विदूहि, पटिविद्धसच्चेहीति अत्थो। ते पन एकंसतो उग्घटितञ्ञूआदयो होन्तीति आह ‘‘उग्घटितञ्ञूआदीही’’ति। ‘‘पच्चत्त’’न्ति एतस्स ‘‘पति अत्तनी’’ति भुम्मवसेन अत्थो गहेतब्बोति आह ‘‘अत्तनि अत्तनी’’ति। वेदितब्बोति वुत्तं, कथं वेदितब्बोति आह ‘‘भावितो मे’’तिआदि। तत्थ ‘‘मे’’ति इमिना ‘‘पच्चत्त’’न्ति पदेन वुत्तमत्थं अन्वयतो दस्सेत्वा पुन ब्यतिरेकेन दस्सेतुं ‘‘न ही’’तिआदि वुत्तं, तं सुविञ्ञेय्यमेव। ‘‘विञ्ञूही’’ति इदं अन्तोगधावधारणन्ति दस्सेन्तो ‘‘बालानं पन अविसयो चेसा’’ति आह।
एवं आदिकल्याणतादिना अञ्ञमञ्ञस्स अनुरूपदेसनाय धम्मस्स स्वाक्खाततं दस्सेत्वा इदानि पुरिमस्स पुरिमस्स पच्छिमं पच्छिमं पदं कारणवचनन्ति दस्सेन्तो ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह। तत्थ सन्दिट्ठिकत्ताति यस्मा अयं धम्मो वुत्तनयेन सामं दट्ठब्बो, सन्दिट्ठिया किलेसे विद्धंसेति, सन्दस्सनञ्च अरहति, तस्मा स्वाक्खातो दुरक्खाते तित्थियधम्मे तदभावतो। इमिना नयेन सेसपदेसुपि यथारहं अत्थो दट्ठब्बो।
१५३.तस्सेवन्तिआदीसु यं वत्तब्बं, तं बुद्धानुस्सतियं वुत्तनयेन वेदितब्बं।
३. सङ्घानुस्सतिकथावण्णना
१५४.अरियसङ्घगुणाति आरकत्ता किलेसेहि, अनये न इरियनतो, अये च इरियनतो, सदेवकेन च लोकेन ‘‘सरण’’न्ति अरणीयतो अरियो च सो सङ्घो च, अरियानं वा सङ्घो अरियसङ्घो, तस्स गुणा।
१५५.यं सम्मापटिपदं पटिपन्नो ‘‘सुट्ठु पटिपन्नो’’ति वुच्चति। सा अरियमग्गपटिपदा पटिपक्खधम्मे अनिवत्तिधम्मे कत्वा पजहनतो पयोजनाभावा सयम्पि अनिवत्तिधम्मा, अधिगन्तब्बस्स च निब्बानस्स एकंसतो अनुलोमीति। ततो एव अपच्चनीका, अनुधम्मभूता च, तस्सा च पटिपन्नत्ता अरियसङ्घो ‘‘सुप्पटिपन्नो’’ति वुत्तोति दस्सेतुं ‘‘सुट्ठु पटिपन्नो’’तिआदि वुत्तं। तत्थ ‘‘अनिवत्तिपटिपद’’न्ति इमिना उजुप्पटिपत्तिं दस्सेति। पुनप्पुनं निवत्तने हि सति उजुप्पटिपत्ति न होति। ‘‘अनुलोमपटिपदं अपच्चनीकपटिपद’’न्ति इमिना ञायप्पटिपत्तिं। पटिपज्जितब्बस्स हि निब्बानस्स अनुलोमनेन, अपच्चनीकताय चस्सा ञायतो। ‘‘धम्मानुधम्मपटिपद’’न्ति इमिना सामीचिप्पटिपत्तिं अनुच्छविकभावदीपनतो। एतेन पठमपदस्स पपञ्चनिद्देसो, इतरानि तीणि पदानीति दस्सेति। तेनाह ‘‘यस्मा पना’’तिआदि।
यथानुसिट्ठं पटिपज्जनेन किच्चसिद्धितो अरियभावावहं सवनं सक्कच्चसवनं नामाति वुत्तं ‘‘सक्कच्चं सुणन्तीति सावका’’ति, तेन अरिया एव निप्परियायतो सत्थु सावका नामाति दस्सेति। सीलदिट्ठिसामञ्ञतायाति अरियेन सीलेन, अरियाय च दिट्ठिया समानभावेन। अरियानञ्हि सीलदिट्ठियो मज्झे भिन्नसुवण्णं विय निन्नानाकरणं मग्गेनागतत्ता। तेन ते यत्थ कत्थचि ठितापि संहताव। तेनाह ‘‘सङ्घातभावमापन्नो’’ति। मायासाठेय्यादिपापधम्मसमुच्छेदेन उजु। ततो एव गोमुत्तवङ्काभावेन अवङ्का। चन्दलेखावङ्काभावेन अकुटिला। नङ्गलकोटिवङ्काभावेन अजिम्हा। अवङ्कादिभावेन वा उजु। परिसुद्धट्ठेन अरिया। अपण्णकभावेन ञायति कमति निब्बानं, तं वा ञायति पटिविज्झीयति एतेनाति ञायो। वट्टदुक्खनिय्यानाय अनुच्छविकत्ता। अनुरूपत्ता सामीचि ओपायिकातिपि सङ्खं समञ्ञं गता सम्मापटिपत्ति, ताय समङ्गिताय सुप्पटिपन्ना ‘‘सम्मा पटिपज्जन्ती’’ति कत्वा। वत्तमानत्थो हि अयं पटिपन्न-सद्दो यथा ‘‘सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो’’ति (पु॰ प॰ २०६)। अतीतं पटिपदन्ति यथावुत्तमग्गसम्मापटिपत्तिं वदति। उभयेन च सामञ्ञनिद्देसेन, ‘‘सुप्पटिपन्ना च सुप्पटिपन्ना च सुप्पटिपन्ना’’ति एकसेसनयेन वा गहितानं समूहो ‘‘सुप्पटिपन्नो’’ति वुत्तोति दस्सेति।
एवं आदिपदत्थनिद्देसभावेन इतरपदानं अत्थं वत्वा इदानि चतुन्नम्पि पदानं अवोमिस्सकं अत्थं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं। तत्थ यथानुसिट्ठन्ति सत्थारा यथा अनुसिट्ठं, तथा अनुसासनीअनुरूपन्ति अत्थो। अपण्णकपटिपदन्ति अविरज्झनकपटिपदं, अनवज्जपटिपत्तिन्ति अत्थो। एत्थ च स्वाक्खाते धम्मविनये अपण्णकपटिपदं पटिपन्नत्ताति एवं सम्बन्धितब्बं। पुरिमपदेन सम्बन्धे दुतियपदं न वत्तब्बं सिया, ननु च दुतियपदेन सम्बन्धेपि पठमं पदं न वत्तब्बं सियाति? न तस्स पठमं अपेक्खितत्ता। सा पन सावकानं अपण्णकपटिपदा यथानुसिट्ठं पटिपदाति दस्सनत्थं ‘‘यथानुसिट्ठं पटिपन्नत्ता’’ति वत्तब्बं । उभयस्सापि वा सुप्पटिपन्नभावसाधनत्ता उभयं वुत्तं। तथा हि पि-सद्देन उभयं समुच्चिनोति।
१५६.यदिदन्ति अन्तोगधलिङ्गवचनभेदो निपातोति तस्स वचनभेदेन अत्थमाह ‘‘या इमानी’’ति। एवन्ति पकारत्थे निपातो, इमिना पकारेनाति अत्थो। तेन इतरानि तीणि युगळानि दस्सितानि होन्तीति आह ‘‘एवं चत्तारि पुरिसयुगळानि होन्ती’’ति। एतन्ति एतं ‘‘पुरिसपुग्गला’’ति बहुवचनवसेन वुत्तं पदं। पुरिसा च ते पुग्गला च पुरिसपुग्गला। तत्थ ‘‘पुरिसा’’ति इमिना पठमाय पकतिया गहणं, ‘‘पुग्गला’’ति पन दुतियायपि सत्तसामञ्ञेनाति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो। चतुन्नं पच्चयानं कीदिसानं? आनेत्वा हुनितब्बानन्ति अधिकारतो पाकटोयमत्थो। दातब्बन्ति वा पच्चत्तवचनं ‘‘चतुन्नं पच्चयान’’न्ति पदं अपेक्खित्वा सामिवसेन परिणामेतब्बं, अञ्ञथा येसं केसञ्चि चतुन्नं पच्चयानं ‘‘आहुन’’न्ति समञ्ञा सिया। आहुनं अरहतीति वा आहुनेय्यो। सक्कादीनम्पि वा आहवनन्ति सक्कादीहिपि दिय्यमानं दानं। यत्थ हुतं महप्फलन्ति यस्मिं आवहनीयग्गिम्हि हुतं दधिआदि आहुनेय्यग्गिगहपतग्गिदक्खिणेय्यग्गीसु हुततो उळारफलन्ति तेसं ब्राह्मणानं लद्धि। हुतन्ति दिन्नं। निकायन्तरेति सब्बत्थिकवादिनिकाये।
ठपेत्वा १६५ तेति ते पियमनापे ञातिमित्ते अपनेत्वा, तेसं अदत्वाति अधिप्पायो। एस एसो। एकबुद्धन्तरे च दिस्सतीति एकस्मिं बुद्धन्तरे वीतिवत्ते दिस्सति। च-सद्देन कदाचि असङ्ख्येय्येपि कप्पे वीतिवत्तेति दस्सेति। अब्बोकिण्णन्ति पटिपक्खेहि अवोमिस्सं, किरियाविसेसकञ्चेतं। पियमनापत्तकरधम्मा नाम सीलादयो, ते अरियसङ्घे सुप्पतिट्ठिता। अयं हेत्थ अधिप्पायो – ञातिमित्ता विप्पयुत्ता न चिरस्सेव समागच्छन्ति, अनवट्ठिता च तेसु पियमनापता, न एवमरियसङ्घो। तस्मा सङ्घोव पाहुनेय्योति। पुब्बकारन्ति अग्गकिरियं। सब्बप्पकारेनाति आदरगारवबहुमानादिना, देय्यधम्मस्स सक्कच्चकरणादिना च सब्बेन पकारेन। स्वायं पाहवनीय-सद्दो ‘‘पाहुनेय्यो’’ति वुच्चति परियायभावेन।
दक्खन्ति एताय सत्ता यथाधिप्पेताहि सम्पत्तीहि वड्ढन्तीति दक्खिणा। तथाभावकरणेन दक्खिणं अरहति। यथा उळारातिविपुलुद्रयलाभेन विसोधितं नाम होति, एवं दक्खिणा विपुलफलतायाति वुत्तं ‘‘महप्फलकरणताय विसोधेती’’ति।
पुञ्ञत्थिकेहि अञ्जलि करणीया एत्थाति अञ्जलिकरणीयो।
यदिपि पाळियं ‘‘अनुत्तर’’न्ति वुत्तं। नत्थि इतो उत्तरं विसिट्ठन्ति हि अनुत्तरं। समम्पिस्स पन नत्थीति दस्सेन्तो ‘‘असदिस’’न्ति आह। खित्तं वुत्तं बीजं महप्फलभावकरणेन तायति रक्खति, खिपन्ति वपन्ति एत्थ बीजानीति वा खेत्तं, केदारादि, खेत्तं विय खेत्तं, पुञ्ञानं खेत्तं पुञ्ञक्खेत्तं। सेसं बुद्धानुस्सतियं वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बं।
४. सीलानुस्सतिकथावण्णना
१५८.अहो वत सीलानि अखण्डानि, अहो वत अच्छिद्दानीति एवं सब्बत्थ योजेतब्बं। अहो वताति च सम्भावने निपातो। तेनाह ‘‘अखण्डतादिगुणवसेना’’ति। अखण्डभावादिसम्पत्तिवसेनाति अत्थो। परस्स सीलानि अनुस्सरियमानानि पियमनापभावावहनेन केवलं मेत्ताय पदट्ठानं होन्ति, न विसुं कम्मट्ठानन्ति आह ‘‘अत्तनो सीलानि अनुस्सरितब्बानी’’ति। चागादीसुपि एसेव नयो।
येसन्ति सीलादीनं। पटिपाटिया समादाने समादानक्कमेन, एकज्झं समादाने उद्देसक्कमेन सीलानं आदिअन्तं वेदितब्बं। परियन्ते छिन्नसाटको वियाति वत्थन्ते, दसन्ते वा छिन्नवत्थं विय, विसदिसूदाहरणं चेतं। एवं सेसानिपि उदाहरणानि। विनिवेधवसेन छिन्नसाटको विनिविद्धसाटको। विसभागवण्णेन गावी वियाति सम्बन्धो। सबलरहितानि वा असबलानि। तथा अकम्मासानि। सत्तविधमेथुनसंयोगो हेट्ठा सीलकथायं वुत्तो एव। कोधूपनाहादीहीति आदि-सद्देन मक्खपळासइस्सामच्छरियमायासाठेय्यमानातिमानादयो गहिता। तानियेव अखण्डादिगुणानि सीलानि। सीलस्स तण्हादासब्यतो मोचनं विवट्टूपनिस्सयभावापादनं। ततो एव तंसमङ्गीपुग्गलो सेरी सयंवसी भुजिस्सो नाम होति। तेनाह ‘‘भुजिस्सभावकरणेन भुजिस्सानी’’ति। ‘‘इमिनाहं सीलेन देवो वा भवेय्यं देवञ्ञतरो वा, तत्थ निच्चो धुवो सस्सतो’’ति, ‘‘सीलेन सुद्धी’’ति च एवमादिना तण्हादिट्ठीहि अपरामट्ठत्ता अयं ते सीलेसु दोसोति चतूसु विपत्तीसु याय कायचि विपत्तिया दस्सनेन परामट्ठुं अनुद्धंसेतुं। समाधिसंवत्तनप्पयोजनानि समाधिसंवत्तनिकानि।
१५९.सिक्खाय सगारवोति सीलधनं निस्साय पटिलद्धसमादानत्ता सातिसयं सिक्खाय सगारवो सप्पतिस्सो होति। सभागवुत्तीति सम्पन्नसीलेहि सभागवुत्तिको, ताय एव वा सिक्खाय सभागवुत्ति। यो हि सिक्खागारवरहितो, सो ताय विसभागवुत्ति नाम होति विलोमनतो। यथा परेहि सद्धिं अत्तनो छिद्दं न होति, एवं धम्मामिसेहि पटिसन्थरणं पटिसन्थारो। सिक्खाय सगारवत्ता एव तत्थ अप्पमत्तो होति। अत्तानुवादभयं परानुवादभयं दण्डभयं दुग्गतिभयन्ति एवमादीनि भयानि इमस्स दूरसमुस्सारितानीति आह ‘‘अत्तानुवादादिभयविरहितो’’ति। सेसं सुविञ्ञेय्यमेव।
५. चागानुस्सतिकथावण्णना
१६०.पकतियाति सभावेन। चागाधिमुत्तेनाति देय्यधम्मपरिच्चागे युत्तप्पयुत्तेन तन्निन्नेन तप्पोणेन। निच्चं सदा पवत्ता दानसंविभागा यस्स सो निच्चपवत्तदानसंविभागो, तेन। इधापि ‘‘पकतिया’’ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं। यं परस्स पटियत्तं दिय्यति, तं दानं। यं अत्तना परिभुञ्जितब्बतो संविभजति, सो संविभागो। इतो दानि पभुतीति इतो पट्ठाय दानि अज्जतग्गे अज्जदिवसं आदिं कत्वा। अदत्वा न भुञ्जिस्सामीति दानसमादानं कत्वा । तंदिवसन्ति तस्मिं भावनारम्भदिवसे। तत्थ निमित्तं गण्हित्वाति तस्मिं दाने परिच्चागचेतनाय पवत्तिआकारस्स सल्लक्खणवसेन निमित्तं गहेत्वा। विगतमलमच्छेरतादिगुणवसेनाति विगतानि मलमच्छेरानि एतस्माति विगतमलमच्छेरो, चागो, तस्स भावो विगतमलमच्छेरता। तदादीनं गुणानं, सम्पत्तीनं, आनिसंसानं वा वसेन।
सतंधम्मं अनुक्कमन्ति साधूनं बोधिसत्तानं धम्मं पवेणिं अनु अनु कमन्तो ओक्कमन्तो, अवोक्कमन्तो वा। ये इमे दायकस्स लाभा आयुवण्णसुखबलपटिभानादयो, पियभावादयो च भगवता संवण्णिता पकित्तिता। मनुस्सत्तं वाति वा-सद्दो अवुत्तविकप्पत्थो, तेन इन्द्रियपाटवभावकम्मस्सकताञाणादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो।
मच्छेरमलेनाति मच्छेरसङ्खातेन मलेन। अथ वा मच्छेरञ्च मलञ्च मच्छेरमलं, तेन मच्छेरेन चेव लोभादिमलेन चाति अत्थो। पजायनवसेनाति यथासकं कम्मनिब्बत्तनवसेन। कण्हधम्मानन्ति लोभादिएकन्तकाळकानं पापधम्मानं। विगतत्ताति पहीनत्ता। विगतमलमच्छेरेन चेतसाति इत्थम्भूतलक्खणे करणवचनं। सोतापन्नस्स सतोति गेहं आवसन्तस्स सोतापन्नस्स समानस्स। निस्सयविहारन्ति निस्साय विहरितब्बविहारं, देवसिकं वळञ्जनककम्मट्ठानन्ति अत्थो। अभिभवित्वाति अगारं आवसन्तानं अञ्ञेसं उप्पज्जनकरागादिउपक्किलेसे अभिभुय्य।
यो किञ्चि देन्तोपि सापेक्खोव देति, सो मुत्तचागो न होति, अयं पन न एवन्ति ‘‘मुत्तचागो’’ति वुत्तं। विस्सट्ठचागोति निरपेक्खपरिच्चागोति अत्थो। यथा पाणातिपातबहुलो पुग्गलो ‘‘लोहितपाणी’’ति वुच्चति, एवं दानबहुलो पुग्गलो ‘‘पयतपाणी’’ति वुत्तोति दस्सेन्तो ‘‘दातुं सदा धोतहत्थोयेवा’’ति आह। तत्थ सदाति निच्चं, अभिण्हन्ति अत्थो। परिच्चागोति देय्यधम्मपरिच्चागोति अधिकारतो विञ्ञायति। यं यं देय्यधम्मं परे याचनका। याचने योगो याचनयोगो, परेहि याचितुं युत्तोति अत्थो। याजेन युत्तोति दानेन युत्तो सदा परिच्चजनतो। उभयेति यथावुत्ते दाने, संविभागे च रतो अभिरतो।
१६१.यथा परिसुद्धसीलस्स पुग्गलस्स अखण्डतादिगुणवसेन अत्तनो सीलस्स अनुस्सरन्तस्स सीलानुस्सतिभावना इज्झति, एवं परिसुद्धउळारपरिच्चागस्स पुग्गलस्स अनुपक्किलिट्ठमेव अत्तनो परिच्चागं अनुस्सरन्तस्स भावना इज्झतीति दस्सेतुं ‘‘विगतमलमच्छेरतादिगुणवसेना’’तिआदि वुत्तं, तं वुत्तत्थमेव।
भिय्योसोति उपरिपि। मत्ताय पमाणस्स महतिया मत्ताय, विपुलेन पमाणेनाति अत्थो। चागाधिमुत्तोति परिच्चागे अधिमुत्तो निन्नपोणपब्भारो। ततो एव अलोभज्झासयो कत्थचिपि अनभिसङ्गचित्तो। पटिग्गाहकेसु मेत्तायनवसेन परिच्चागो होतीति मेत्ताय मेत्ताभावनाय अनुलोमकारी अनुरूपपटिपत्ति। विसारदोति विसदो अत्तनोव गुणेन कत्थचिपि अमङ्कुभूतो अभिभुय्य विहारी। सेसं सुविञ्ञेय्यमेव।
६. देवतानुस्सतिकथावण्णना
१६२.अरियमग्गवसेनाति अरियमग्गस्स अधिगमवसेन। समुदागतेहीति सम्मदेव तदुप्पत्तितो उद्धं आगतेहि। यादिसा हि अरियानं सन्ताने लोकियापि सद्धादयो, न तादिसा कदाचिपि पोथुज्जनिका सद्धादयो। दिब्बन्तीति देवा। चत्तारो महाराजानो एतेसन्ति चतुमहाराजा, ते एव चातुमहाराजिका। तेत्तिंस सहपुञ्ञकारिनो तत्थूपपन्नाति तंसहचरितं ठानं तावतिंसं, तन्निवासिनोपि देवा तंसहचरणतो एव तावतिंसा। दुक्खतो याता अपयाताति यामा। तुसाय पीतिया इता उपगताति तुसिता। भोगानं निम्माने रति एतेसन्ति निम्मानरतिनो। परनिम्मितेसु भोगेसु वसं वत्तेन्तीति परनिम्मितवसवत्तिनो। ब्रह्मानं कायो समूहो ब्रह्मकायो, तप्परियापन्नताय तत्थ भवाति ब्रह्मकायिका। ततुत्तरीति ततो ब्रह्मकायिकेहि उत्तरि, उपरि परित्ताभादिके सन्धाय वदति। देवता सक्खिट्ठाने ठपेत्वाति ‘‘यथारूपाय मग्गेनागताय सद्धाय समन्नागता, सीलेन सुतेन चागेन पञ्ञाय समन्नागता इतो चुता तत्थ उपपन्ना ता देवता, मय्हम्पि तथारूपा सद्धा सीलं सुतं चागो पञ्ञा च संविज्जती’’ति देवता सक्खिट्ठाने ठपेत्वा सक्खिं ओतारेन्तेन विय अत्तनो सद्धादिगुणा अनुस्सरितब्बा।
यदि एवं सुत्ते (अ॰ नि॰ ६.१०) उभयगुणानुस्सरणं वुत्तं, तं कथन्ति अनुयोगं मनसि कत्वा आह ‘‘सुत्ते पना’’तिआदि। तत्थ किञ्चापि वुत्तन्ति ‘‘अत्तनो च, तासञ्च देवतान’’न्ति उभयं समधुरं विय सुत्ते (अ॰ नि॰ ६.१०) किञ्चापि वुत्तं। अथ खो तं ‘‘देवतानं सद्धञ्च सीलञ्चा’’तिआदिवचनं। सक्खिट्ठाने ठपेतब्बन्ति ‘‘वुत्त’’न्ति परतो पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं। किमत्थं पन सक्खिट्ठाने ठपनन्ति आह ‘‘देवतानं अत्तनो सद्धादीहि समानगुणदीपनत्थन्ति वेदितब्ब’’न्ति। कस्मा पन सुत्ते यथारुतवसेन अत्थं अग्गहेत्वा एवं अत्थो गय्हतीति आह ‘‘अट्ठकथायञ्ही’’तिआदि।
१६३.तस्माति यस्मा अट्ठकथायं देवता सक्खिट्ठाने ठपेत्वा अत्तनो गुणानुस्सरणं दळ्हं कत्वा वुत्तं, सीलचागानुस्सतीसु विय इधापि अत्तनो गुणानुस्सरणं झानुप्पत्तिनिमित्तं युत्तं, तस्मा। पुब्बभागे भावनारम्भे। अपरभागेति यथा भावेन्तस्स उपचारज्झानं इज्झति, तथा भावनाकाले। यदि अत्तनो एव इध गुणा अनुस्सरितब्बा, कथमयं देवतानुस्सतीति आह ‘‘देवतानं गुणसदिससद्धादिगुणानुस्सरणवसेना’’ति। तेन सदिसकप्पनाय अयं भावना ‘‘देवतानुस्सती’’ति वुत्ता, न देवतानं, तासं गुणानं वा अनुस्सरणेनाति दस्सेति। पुब्बभागे वा पवत्तं देवतागुणानुस्सरणं उपादाय ‘‘देवतानुस्सती’’ति इमिस्सा समञ्ञा वेदितब्बा। तथा हि वक्खति ‘‘पुब्बभागे देवता आरब्भ पवत्तचित्तवसेना’’ति। सेसं सुविञ्ञेय्यमेव।
पकिण्णककथावण्णना
१६४.एतासन्ति एतासं बुद्धानुस्सतिआदीनं छन्नं अनुस्सतीनं। वित्थारदेसनायन्ति वित्थारवसेन पवत्तदेसनायं, महानामसुत्तं (अ॰ नि॰ ६.१०; ११.११) सन्धाय वदति। भगवातिआदीनं अत्थन्ति भगवातिआदीनं पदानं अत्थं। अत्थवेदन्ति वा हेतुफलं पटिच्च उप्पन्नं तुट्ठिमाह। धम्मवेदन्ति हेतुं पटिच्च उप्पन्नं तुट्ठिं। ‘‘आरकत्ता अरह’’न्ति अनुस्सरन्तस्स हि यं तं भगवतो किलेसेहि आरकत्तं, सो हेतु। ञापको चेत्थ हेतु अधिप्पेतो, न कारको, सम्पापको वा। योनेन ञायमानो अरहत्तत्थो, तं फलं। इमिना नयेन सेसपदेसुपि हेतुफलविभागो वेदितब्बो। धम्मानुस्सतिआदीसुपि ‘‘आदिमज्झपरियोसानकल्याणत्ता’’तिआदिना, ‘‘यस्मा पन सा सम्मापटिपदा’’तिआदिना च तत्थ तत्थ हेतुअपदेसो कतोयेवाति। धम्मूपसंहितन्ति यथावुत्तहेतुहेतुफलसङ्खातगुणूपसंहितं। गुणेति अत्तनो गुणे।
१६५.अरियसावकानञ्ञेवइज्झन्तीति अरियसावकानं इज्झन्तियेवाति उत्तरपदावधारणं दट्ठब्बं, अवधारणञ्च तेसं सुखसिद्धिदस्सनत्थं। तेनाह ‘‘तेसं ही’’तिआदि। न पुथुज्जनानं सब्बेन सब्बं इज्झन्तीति। तथा हि वक्खति ‘‘एवं सन्तेपी’’तिआदि। यदि एवं , कस्मा महानामसुत्तादीसु (अ॰ नि॰ ६.१०; ११.११) बहूसु सुत्तेसु अरियसावकग्गहणं कतन्ति? तेसं बहुलविहारतायाति आचरिया।
निक्खन्तन्ति निग्गतं निस्सटं। मुत्तन्ति विस्सट्ठं। वुट्ठितन्ति अपेतं। सब्बमेतं विक्खम्भनमेव सन्धाय वदति। गेधम्हाति पलिबोधतो। इदम्पीति बुद्धानुस्सतिवसेन लद्धं उपचारज्झानमाह। आरम्मणं करित्वाति पच्चयं कत्वा, पादकं कत्वाति अत्थो। विसुज्झन्तीति परमत्थविसुद्धिं पापुणन्ति।
सम्बाधेति तण्हासंकिलेसादिना सम्पीळे संकटे घरावासे। ओकासाधिगमो लोकुत्तरधम्मस्स अधिगमाय अधिगन्तब्बओकासो। अनुस्सतियो एव अनुस्सतिट्ठानानि। विसुद्धिधम्माति विसुज्झनसभावा, विसुज्झितुं वा भब्बा। परमत्थविसुद्धिधम्मतायाति परमत्थविसुद्धिया निब्बानस्स भब्बभावेन। उपक्कमेनाति पयोगेन। परियोदपनाति विसोधना।
१६६.एवं सन्तेपीति एवं महानामसुत्तादीसु अनेकेसु सुत्तेसु अरियसावकस्सेव वसेन छसु अनुस्सतीसु देसितासुपि। यस्सानुभावेनाति यस्स चित्तप्पसादस्स बलेन। पीतिं पटिलभित्वाति अनुस्सववसेन बुद्धारम्मणं पीतिं उप्पादेत्वा।
छअनुस्सतिनिद्देसवण्णना निट्ठिता।
इति सत्तमपरिच्छेदवण्णना।