यक्खवञ्चितवग्गो
२१. यक्खवञ्चित वत्थुम्हि अयमानुपुब्बीकथा
भगवति परिनिब्बुतम्हि कोसलरञ्ञो किर जनपदे तुण्डगामोनाम अहोसि। तत्थेको बुद्धदासो नाम मनुस्सो ‘‘यावजीवं बुद्धं सरणं गच्छामि। बुद्धो मे सरणं ताणं लेणं परायणन्ति’’ एवं जीवितपरियन्तं बुद्धं सरणं गतो पटिवसति, तस्मिं समये एको जनपदवासिको तत्थ तत्थ आहिण्डन्तो तं तुण्डगामं पत्वा तस्सेव घरे निवासं कप्पेसि, तस्स पन जानपदिकस्स सरीरे एको यक्खो आविसित्वा पीळेति, तदा तस्स गामस्स पविसनकाले यक्खो बुद्धदासो पासकस्स गुणतेजेन तस्स गेहं पविसितुं असक्कोन्तो तं मुञ्चित्वा बहिगामे सत्ताहं अट्ठासि तस्सागमनं ओलोकेन्तो। ततो सो जानपदिको सत्तदिवसं तत्थ वसित्वा सत्तमे दिवसे सकरट्ठं गन्तुकामो गामा निक्खमि। अथ तं तथा निक्खन्तं दिस्वा यक्खो अग्गहेसि, अथ सो तं एत्तकं कालं कुहिंगतोसीति पुच्छि। यक्खो भो तवत्थाय एत्थ वसन्तस्स मे सत्ताहं अतिक्कन्तन्ति। ततो सो को ते मया अत्थो, किं ते दम्मीति, अथ यक्खेन भो अहं खुदाय पीळितो भत्तेन मे अत्थोति वुत्तो सो एवं सति कस्मा मं अन्तोगेहे वसन्तं न गण्हीति आह। यक्खेन भो तस्मिं घरे बुद्धं सरणं गतो एको उपसको अत्थि, तस्स सीलतेजेन गेहं पविसितुमसक्कोन्तो अट्ठासिन्ति वुत्तो जानपदिको सरणं नाम किन्ति अजानन्तो किन्ति वत्वा सो सरणं अग्गहेसीति यक्खं पुच्छि। यक्खो ‘‘बुद्धं सरणं गच्छामी’’ति वत्वा सरणं अग्गहेसीति आह। तं सुत्वा जानपदिको इदानि इमं वञ्चेस्सामीति चिन्तेत्वा तेनहि यक्ख अहम्पि बुद्धं सरणं गच्छामीति आह। एवं वुत्तमत्तेयेव यक्खो महासद्दं करोन्तो भ ये न भमन्तो पलायि, एवं सम्मासम्बुद्धस्स सरणं इधलोके भयो पद्दव निवारणत्थं होति, परलोके सग्गमोक्खावहं। तथाहि।
बुद्धोति वचनं एतं, अमनुस्सानं भयावहं।
बुद्धभत्तिकजन्तूनं, सब्बदा मुदमावहं॥
सब्बोपद्दवनासाय, पच्चक्खदिब्बमोसधं।
दिब्बमन्तं महातेजं, महायन्तं महब्भुतं॥
तस्मा सो दारुणो यक्खो,
दिस्वा तं सरणे ठिथं।
उब्बिग्गो च भयप्पत्तो,
लोमहट्ठो च छम्भीतो॥
भमन्तो धावितं दिस्वा, तिमिरोव सुरियुग्गते,
सिम्बलितूलभट्ठंव, चण्डवातेन खण्डितं॥
यं दुक्खं राजचोरारि, यक्खपेता दिसम्भवं।
निच्छन्तेन मनुस्सेन, गन्तब्बं सरणत्तयंति॥
ततो जानपदिको सरणागमने महागुणं महानिसंसं ओलोकेत्वा बुद्धे सगारवो सप्पेमो ‘‘जीवितपरियन्तं बुद्धं सरणं गच्छामी’’ति सरणं गन्त्वा तेनेव सरणागमनानुभावेन जीवितपरियोसाने सुत्तप्पबुद्धोविय देवलोके निब्बत्तीति।
दिस्वान एवं सरणं गतं तं,
अपेन्ति यक्खापि महब्भयेन।
पालेथ सीलं सरणञ्च तस्मा,
जहाथ दुरितं सुगतिं भजव्होति॥
यक्खवञ्चितवत्थुं पथमं।
२२. मिच्छदिट्ठिकस्स वत्थुम्हि अयमानुपुब्बीकथा
भगवति धरमाने राजगहनगरे किर एको ब्रह्मभत्तिको मिच्छादिट्ठिको पटिवसति, तत्थेव सम्मादिट्ठिकोपि। तेसं उभिन्नम्पि द्वे पुत्ता अहेसुं। ते एकतो कीळन्ता वड्ढन्ति। अथापरभागे गुळकीळंकीळन्तानं सम्मादिट्ठिकस्स पुत्तो ‘‘नमो बुद्धया’’ति वत्वा गुळ्हं खिपन्तो दिवसे दिवसे जिनाति। मिच्छादिट्ठिकस्स पुत्तो ‘‘नमो ब्रह्मुनो’’ति वत्वा खिपन्तो पराजेति, ततो मिच्छादिट्ठिकस्स पुत्तो निच्चं जिनन्तं सम्मादिट्ठिकं कुमारं दिस्वा सम्म त्वं निच्चमेव जिनासि, किं वत्वा गुळं खिपसीति पुच्छि। सोहं सम्म ‘‘नमो बुद्धाया’’ति वत्वा खिपामीति आह। सोपि ततो पट्ठाय ‘‘नमो बुद्धाया’’ति वत्वा खिपति, अथ ते येभुय्येन दूते समसमाव होन्ति। अपरभागे मिच्छादिट्ठिकस्स पुत्तो पितरा सद्धिं दारूनमत्थाय वनं गन्त्वा सकटेन दारुं गहेत्वा आगच्छन्तो नगरद्वारसमीपे सकटं विस्सज्जेत्वा तिणे खादनत्थाय गोणे विस्सज्जेसि, गोणा तिणं खादन्तो अञ्ञेहि गोरूपेहि सद्धिं अन्तोनगरं पविसिंसु। अथस्स पिता गोणे परियेसन्तो सकटं ओलोकेहीति पुत्तं निवत्तेत्वा नगरं पविट्ठो अहोसि, अथ सायण्हे जाते मनुस्सा नगरद्वारं पिदहिंसु, ततो कुमारो बहिनगरे दारुसकटस्स हेट्ठा सयन्तो निद्दूपगतो अहोसि। अथ तस्सा रत्तिया सम्मादिट्ठिको च मिच्छादिट्ठिको चाति द्वे यक्खा गोचरं परियेसमाना सकटस्स हेट्ठा निपन्नं कुमारं अद्दसंसु, तेसु मिच्छादिट्ठिको इमं खादामीति आह। अथापरो मा एव मकासि, ‘‘नमो बुद्धाया’’ति वाचको एसोति, खादामेवेतन्ति वत्वा इतरेन यावततियं वारियमानोपि गन्त्वा तस्स पादे गहेत्वा आकड्ढि। तस्मिं खणे दारको पुब्बपरिचयेन ‘‘नमो बुद्धाया’’ति आह तं सुत्वा यक्खो भयप्पत्तो लोमहट्ठो हत्थं विस्सज्जेत्वा पटिक्कम्म अट्ठासि। अहो अच्छरियं बुद्धानुभावं अब्भुतं, एवं अत्तं अनीय्यातेत्वा परिचयेन ‘‘नमो बुद्धाया’’ति वुत्तस्सपि भयं छम्भितत्तं उपद्दवं वा न होति। पगेव अत्तं नीय्यातेत्वा यावजीवं बुद्धं सरणं गतस्साति। वुत्तञ्हि।
यथापि सिखिनो नादं, भुजङ्गानं भयावहं।
एवं बुद्धोति वचनं, अमनुस्सानं भयावहं॥
यथा मन्तस्स जप्पेन, विलयं याति किब्बिसं।
एवं बुद्धोति वचनेन, अपयन्ति [पहायन्ति इतिसब्बत्थ] पिसाचका॥
अग्गिं दिस्वा यथा सित्थं, दूरतोव विलीयति।
दिस्वानेवं सरणगतं, पेता पेन्तिव [पेतापेन्ताव इतिकत्थचि]
२३. पादपीठिकाय वत्थुम्हि अयमानुपुब्बीकथा
जम्बुदीपे महाबोधितो किर दक्खिणपस्से एतं पच्चन्तनगरं अहोसि। तत्थ सद्धासम्पन्नो रतनत्तयमामको एको उपासको पटिवसति। तदा एको खीणासवो भगवता परिभुत्तं पादपीठं थविकाय पक्खिपित्वा गतगतट्ठाने पूजेन्तो अनुक्कमेन तं नगरं सम्पापुणित्वा सुनिवत्थो सुपारुतो पत्तं गहेत्वा अन्तरवीथिं पटिपज्जि युगमत्तदसो पब्बज्जालीलाय जनं परितोसेन्तो। अथ सो उपासको तथा गच्छन्तं थेरं दिस्वा पसन्नमानसो उपगन्त्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा पत्तं गहेत्वा भोजेत्वा निबद्धं मम गेहं आगमनमिच्छामि, ममानुकम्पाय एत्थेव वसथ सामीति याचित्वा नगरासन्ने रमणीये वनसण्डे नदीकूले पण्णसालं कत्वा थेरस्स तं नीय्यातेत्वा चतुपच्चयेहि पटिजग्गन्तो मानेन्तो पूजेन्तो वसति। थेरोपि तत्थ फासुकट्ठाने भगवता परिभुत्तपादपीठधातुं निधाय वालुकाहि थूपं कत्वा निच्चं गन्धधूपदीपपुप्फपूजादीहि पूजयमानो वासं कप्पेति। तस्मिं समये तस्सो पासकस्स अनन्तरगेहवासिको एको इस्सरभत्तिको अत्तनो देवतं निबद्धं नमस्सति। तं दिस्वास्स उपासको बुद्धगुणे वत्वा अखेत्ते सम्म मा विरियं करोहि। पजहेतं दिट्ठिंति आह। ततो सो केराटिको इस्सरभत्तिको को ते सत्थु गुणानुभावो, अम्हाकं इस्सरस्स गुणोव महन्तोति वत्वा तस्स अगुणं गुणन्ति कथेन्तो आह।
तिपुरं सो विनासेसि, ललाटनयनग्गिना।
असुरेच विनासेसि, तिसूलेन महिस्सरो॥
जटाकलापमावत्तं, नच्चती दिनसन्धियं।
वादेति भेरिवीणादिं, गीतंचापि स गायति॥
भरियायो तस्स तिस्सो, जटायेकं समुब्बहे।
एकमेकेन पस्सेन, पस्समानो चरेककं॥
हत्थिचम्मम्बरधरो, तेनेव वारिता तपो।
असादिसेहि पुत्तेहि, रूपेन च सुपाकटो॥
रतिया च मधुपाने च, ब्यावटो सब्बदा च सो।
२४. उत्तरसामणेरस्स वत्थुम्हि अयमानुपुब्बीकथा
सो किर पुरिमबुद्धेसु [पुरिमबुद्धे इतिसब्बत्थ] कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो सुमेधस्स भगवतो काले विज्जाधरो हुत्वा हिमवति पटिवसति। तदा सुमेधो नाम सम्मासम्बुद्धो विवेक मनुब्रूहन्तो हिमवन्तं गन्त्वा रमणीये पदेसे पल्लङ्कं आभुजित्वा निसीदि। तदा विज्जाधरो आकासेन गच्छन्तो छब्बण्णरंसीहि विराजमानं भगवन्तं दिस्वा तीहि कणिकारपुप्फेहि पूजेसि, पुप्फानि बुद्धानुभावेन सत्थु उपरि छत्ताकारेन अट्ठंसु, सो तेन भीय्योसो मत्ताय पसन्नचित्तो हुत्वा अपरभागे कालंकत्वा तावतिंसभवने निब्बत्तित्वा उळारं दिब्बसम्पत्तिमनुभवन्तो यावतायुकं तत्थ ठत्वा ततो चुतो देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहनगरे ब्राह्मणमहासालस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति। उत्तरोतिस्स नामं अहोसि। सो उत्तमरूपधरो विञ्ञुतं पत्तो ब्राह्मणविज्जासु निप्फत्तिं पत्वा जातिया रूपेन विज्जाय सीलाचारेन च लोकस्स महनीयो जातो, तस्स तं पञ्ञासम्पत्तिंदिस्वा वस्सकारो मगधमहामत्तो अत्तनो धीतरं दातुकामो हुत्वा अत्तनो अधिप्पायं पवेदेसि। सो निस्सरणज्झासयताय तं पटिक्खिपित्वा कालेनकालं धम्मसेनापतिं पयिरुपासन्तो तस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा वत्तसम्पन्नो हुत्वा थेरं उपट्ठहति। तेन च समयेन थेरस्स अञ्ञतरो आबाधो उप्पन्नो होति, तस्स भेसज्जत्थाय उत्तरसामणेरो पातोव पत्तचीवर मादाय विहारतो निक्खम्म अन्तरामग्गे तळाकस्स तीरे पत्तं ठपेत्वा उदकसमीपं गन्त्वा मुखं धोवति, तदा अञ्ञतरो उम्मग्गचोरो कतकम्मो आरक्खपुरिसेहि अनुबद्धो अग्गद्वारेनेव नगरतो निक्खमित्वा पलायन्तो अत्तना गहितं रतनभण्डिकं सामणेरस्स पत्ते पक्खिपित्वा पलायि। सो सामणेरोपि पत्तसमीपं [सत्तुसमीपं इतिपि कत्थचि] उपगतो होति, चोरं अनुबन्धन्ता राजपुरिसा सामणेरस्स पत्ते भण्डिकं दिस्वा अयं चोरो, इमिना चोरियं कतन्ति सामणेरं पच्छाबाहं बन्धित्वा वस्सकारस्स ब्राह्मणस्स दस्सेसुं। वस्सकारो च तदा रञ्ञो विनिच्छये नियुत्तो हुत्वा छेज्जभेज्जं अनुसासति। सो एसो पुब्बे मम वचनं नादियि। सुद्धपासण्डियेसु पब्बजीति च बद्धाघातत्ता तं कम्मं असोधेत्वाव जीवन्तमेवेतं सूले उत्तासेथाति आणा पेसि, राजपुरिसा तं निम्बसूले उत्तासेसुं। सामणेरो सूलग्गे निसिन्नो उपज्झायस्स मे को भेसज्जं आहरिस्सतीति सारिपुत्तत्थेरं सरि। ततो थेरो तं पवत्तिं ञत्वा सम्मासम्बुद्धस्स कथेसि, भगवापि महासावकपरिवुतो तस्स ञाणपरिपाकं ओलोकेत्वा तं ठानमगमासि। ततो भगवतो निक्खन्तभावा सकलनगरे कोलाहलं अहोसि, महाजनकायो सन्निपति। अथ भगवा विप्फुरन्तहत्थतले नखमणिमयूखसम्भिन्नपीताभासताय पग्घरन्तजातिहिङ्गुलकसुवण्णरसधाराविय जालावगुण्ठितमुदुतलुनङ्गुलं हत्थं उत्तरस्स सीसे ठपेत्वा उत्तर इदं ते पुब्बे कतपापकम्मस्स फलं उप्पन्नं, तत्थ तया पच्चवेक्खणबलेन अधिवासना कातब्बाति आह। तेनेव आह।
अतीते किर एकस्मिं, गामे त्व मसि दारको।
दारेकेहि समागम्म, कीळन्तो केळिमण्डले॥
२५. कवीरपट्टन वत्थुम्हि अयमानुपुब्बीकथा
जम्बुदीपे किर चोळरट्ठे कावीरपट्टनं नाम अहोसि। तत्थ माहिस्सरिका बहू मिच्छादिट्ठिका वसन्ति। तत्थेकस्मिं देवालये चित्तकम्मं करोन्ता एकस्मिं फलके इस्सरस्स ओनमित्वा वन्दनाकारं भगवतो रूपं अकंसु। तस्मिं समये तत्थ बहू उपासका तं देवकुलं गन्त्वा तत्थ तत्थ चित्तकम्मानि ओलोकेन्ता तस्मिं फलके तं चित्तकम्मं अद्दसंसु। दिस्वान ते अहो अम्हेहि अपस्सितब्बं पस्सितं। सदेवके लोके समारके सब्रह्मके सस्समणब्राह्मणियासदेवमनुस्साय पजाय च अपरिमाणेसु चक्कवाळेसु भगवतो उत्तरितरं ठपेत्वा समसमोपि नत्थि। सकलेहि सत्तनिकायेहि वन्दनीयो पूजनीयो भगवा। अननुरूपं तस्स एतेहि कतंति रोदन्ता परिदेवन्ता राजद्वारं गन्त्वा उग्घोसेसुं, तं सुत्वा राजा ते पक्कोसापेत्वा कस्मा तुम्हे उग्घोसेथाति पुच्छि, ते एव माहंसु। देव अम्हाकं भगवा देवातिदेवो सक्कातिसक्को ब्रह्मातिब्रह्मा मेरुव अचलो सागरो गम्भीरो आकासोव अनन्तो पथवीव पत्थटोतिआदीहि भगवतो गुणं वण्णेसुं। तेन वुत्तं अपदाने।
बत्तिंसलक्खणधरो, सुनक्खत्तोव चन्दिमा।
अनुब्यञ्जनसम्पन्नो, सालराजाव फुल्लितो॥
रंसिजालपरिक्खित्तो, दित्तोव कनकाचलो।
ब्यामप्पभापरिवुतो, सतरंसि दिवाकरो॥
सोण्णा ननो जिनवरो, समणीव सिलुच्चयो।
करुणापुण्णहदयो, विवट्टो विय सागरो॥
लोकविस्सुतकित्तीव, सिनेरुव नगुत्तमो।
यससा विततो धीरो, आकाससदिसो मुनि॥
असङ्गचित्तो सब्बत्थ, अनिलो विय नायको।
पतिट्ठा सब्बभूतानं, महीव मुनिसुत्तमो॥
२६. चोरघातकवत्थुम्हि अयमानुपुब्बीकथा
एकस्मिं किर समये अम्हाकं भगवा सावत्थियं उपनिस्साय जेतवने विहरति धम्मदेसनाय महाजनस्स सग्गमोक्खसम्पदं ददमानो। तस्मिंसमये पञ्चसता चोरा अटवितो नगरं आगन्त्वा रत्तिभागे चोरकम्मं कत्वा तेन पुत्तदारे पोसेन्ति। अथेकदिवसं चोरा चोरकम्मत्थाय नगरं पविसन्ता नगरद्वारे एकं दुक्खितं जनपदमनुस्सं पस्सित्वा हम्भो कत्थ वसतीति पुच्छिंसु, सो अत्तजना जनपदवासिभावं पकासेसि। अथस्स ते कस्मा भो इमिना दुक्खवासेन वसिस्ससि, एहि अम्हेहि सद्धिं चोरकम्मं करोन्तो वत्थालङ्कारसम्पन्नो पुत्तदारं पोसेहि। इमिना कपणवासेन न वसाति आहंसु। सो पनिमे युत्तं कथेन्तीति तेसं वचनं सम्पटिच्छि। अथ ते एवं सति अम्हेहि सद्धिं आगच्छाहीति वत्वा नं गहेत्वा अन्तोनगरं पविट्ठा तत्थ तत्थ विलुम्पन्ता चोरकम्मं अकंसु। तदा जानपदिको लद्धविभवो इममेव वरतरन्ति तेहि सद्धिं चोरकम्मं करोन्तो जीविकं कप्पेसि, अथेकदिवसं राजपुरिसा कतकम्मे ते सब्बेव गहेत्वा पच्छाबाहं गाळ्हं बन्धित्वा कोसलरञ्ञो दस्सेसुं, राजा ते दिस्वा एवमाह, भणे तुम्हाकं अन्तरे यो एतेसं मारेत्वा जीवितक्खयं पापेस्सति, तस्स जीवितदानं दम्मीति, तं सुत्वा ते चोरा सब्बे अञ्ञमञ्ञञातिसुहदसम्बन्धभावेन तं न इच्छिंसु। सो पन जनपदवासी मनुस्सो अहमेते सब्बे मारेस्सामीति रञ्ञो वत्वा तेनानुञ्ञातो ते सब्बे मारेसि। तं दिस्वा तुट्ठो राजा तस्स चोरघातकम्मं अदासि। सो चोरे च वज्झप्पत्ते च मारेन्तो पञ्चवीसतिवस्सानि वसन्तो अपरभागे महल्लको अहोसि। अथ सो मन्दबलत्ता कतिपयपहारेनापि चोरं मारेतुं न सक्कोति, राजा तं ञत्वा अञ्ञस्स चोरघातकम्मं अदासि। अथ सो चोरघातकम्मा [चोरघातकम्म इतिपिकत्थचि] परिहीनो अत्तनो गेहे वसति। तदा अञ्ञतरो मनुस्सो मन्तं परिवत्तेत्वा नासावातेन मनुस्समारणकमन्तं जानाति। तथाहि हत्थपादकण्णनाससीसादीसु यंकिञ्चि छेज्जभेज्जं कत्तुकामो मन्तं परिवत्तेत्वा नासावातं विस्सज्जेति। तं तं ठानं छिज्जति भिज्जति, एवं महानुभावो सो मन्तो, अथ सो तं पुरिसं उपट्ठहित्वा मन्तं लभित्वा रञ्ञो सासनं पेसेसि । अहं इतो पुब्बे महल्लकत्ता चोरानं हत्थपादादयो दुक्खेन छेज्ज भेज्जं करोमि, मारेतब्बेपि दुक्खेन मारेमि। इदानि पनाहं तथा न करोमि, मम मन्तानुभावेन छेज्जभेज्जकम्मं करिस्सामीति। राजा तं सासनं सुत्वा साधूति तं पक्कोसापेत्वा ठानन्तरं तस्सेव पाकतिक मकासि। सो ततो पट्ठाय तं कम्मं करोन्तो पुन पञ्चवस्सानि अतिक्कामेसि। सो महल्लको खीणायुको दुब्बलो मरणमञ्चपरायणो हुत्वा मरणवेदनादुक्खेन महन्तेन भयानकेन सद्देन विस्सरं विरवन्तो निमीलितेन चक्खुना भयानकं नरकग्गिजालापज्जलन्तअयकूटमुग्गरधरे निरयपाले च पस्सन्तो निपन्नो होति, ततो तस्स पटिविस्सकगेहे मनुस्सा तस्स भयानकसद्दसवणेन गेहं छट्टेत्वा पलायिंसु। तस्मिं किर दिवसे महासारिपुत्तत्थेरो दिब्बचक्खुना लोकं ओलोकेन्ता तं चोरघातकं तदहेव कालंकत्वा निरये निब्बत्तमानं दिस्वा मयि तत्थ गते पनेस मयि पसादेन सग्गे निब्बत्ततीति ञत्वा अज्ज मया तस्सानुग्गहं कातुं वट्टतीति पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा तस्स घरद्वार मगमासि। अथ सो थेरं दिस्वा कुद्धो कोपेन तटतटायमानदेहो अज्ज तं विज्झित्वा फालेत्वा मारेस्सामीति निपन्नोव मन्तं परिवत्तेत्वा नासावातं विस्सज्जेसि, थेरो तस्मिं खणे निरोधसमापन्नो निरोधा वुट्ठाय सुरियो विय विरोचमानो अट्ठासि, अथ सो थेरस्स तयो वारे तथेव कत्वा किञ्चि कातुं असक्कोन्तो अतिविय विम्हितचित्तो थेरे चित्तं पसादेत्वा अत्तनो पटियत्तं पायसं थेरस्स दापेसि, थेरो मङ्गलं वड्ढेत्वा विहारमेव अगमासि, चोरघातको थेरस्स दिन्नदानं अनुस्सरन्तो तस्मिं खणे कालं कत्वा सग्गे निब्बत्ति। अहो वीतरागानं बुद्धपुत्तानं आनुभावो। एवं नरके निब्बत्तमानोपिस्स बलेन सग्गे निब्बत्तोति। तथाहि।
२७. सद्धोपासकस्स वत्थुम्हि अयमानुपुब्बीकथा
अतीते किर कस्सपदसबलस्स काले एको पुरिसो सद्धो रतनत्तयेसु पसन्नो उच्छुयन्तकम्मेन जीविकं कप्पेन्तो पटिवसति। अथ सो एकं गिलानभिक्खुं दिस्वा तस्स उळुङ्कमत्तं सप्पिं अदासि, तथेवेकस्स भिक्खुस्स एकं गुळपिण्डं अदासि, अथापरस्मिंदिवसे एकं छातज्झत्तं सुनखं दिस्वा तस्स भत्तपिण्डेन सङ्गह मकासि, अथेकस्स इणट्ठकस्स एकं कहापणं अदासि, अथेकदिवसं धम्मं सुणमानो धम्मदेसकस्स भिक्खुस्स साटकं पूजेसि, सो एत्तकं पुञ्ञकम्मं कत्वा भवेसु चरमानोहं समुद्दपब्बतादीसुपि यं यं इच्छामि। तं तं समिज्झतूति पत्थनं अकासि, सो अपरभागे कालं कत्वा तेहेव कुसलमूलेहि सुत्तप्पबुद्धो विय देवलोके निब्बत्तित्वा तत्थ महन्तं दिब्बसम्पत्तिं अनुभवित्वा ततो चुतो अम्हाकं भगवतो काले सावत्थियं महद्धने महासालकुले निब्बत्तित्वा ततो सो विञ्ञुतं पत्तो कालेन कालं धम्मं सुणन्तो घरावासे आदीनवं पब्बज्जाय च आनिसंसं सुत्वा पब्बजितो न चिरेनेव अरहत्तं पापुणि। सो अपरभागे सत्थारं वन्दित्वा पञ्चसतभिक्खुपरिवारो उग्गनगरं अगमासि, तत्थ सेट्ठिनो भरिया सद्धा अहोसि पसन्ना। सा थेरं पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं भिक्खाय चरन्तं दिस्वा तुरिततुरिता गन्त्वा थेरस्स पत्तं गहेत्वा सद्धिं पञ्चसतेहि भिक्खूहि भोजेत्वा थेरं तत्थ निबद्धवासत्थं याचित्वा पञ्चसतकूटागारानि कारापेत्वा अलङ्करित्वा पञ्चसतभिक्खू तत्थ वासेन्ती निबद्धं चतुपच्चयेहि उपट्ठानमकासि। ततो थेरो तं पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेत्वा तत्थ यथाभिरन्तं विहरित्वा अञ्ञत्त गन्तुकामो अनुपुब्बेन पट्टनगामं अगमासि, तत्थ वसित्वा ततो नावं अभिरुय्ह पञ्चसतभिक्खूहि परिवुतो समुद्दपिट्ठेन गच्छति, समुद्दं तरन्तस्स तस्स सागरमज्झे उदरवातो समुट्ठहित्वा पीळेति, तं दिस्वा भिक्खू भन्ते इदं पुब्बे केन वूपसमेस्सतीति पुच्छिंसु, थेरो पुब्बे मे आवुसो उलुङ्कमत्ते सप्पिपीते रोगो वूपसम्मतीति आह, भिक्खू भन्ते समुद्दपिट्ठे कथं सप्पिं लभिस्साम, अधिवासेथाति आहंसु, तं सुत्वा थेरेन [थेरोननोआयस्मन्ता इतिसब्बत्थ] न नो आयस्मन्ता सप्पि दुल्लभा, मम पत्तं गहेत्वा समुद्दोदकं उद्धरित्वा आनेथाति वुत्ते भिक्खू तथा अकंसु। उद्धटमत्तमेव तंउदकं परिवत्तेत्वा सप्पि अहोसि, अथ भिक्खू तं दिस्वा अच्छरियब्भुतचित्ता जाता थेरस्स सप्पिं उपनामेसुं, थेरेन सप्पिनो [सप्पिना इतिसब्बत्थ] पीतमत्ते सो आबाधो वूपसमि, अथस्स भिक्खूहि कि मेतं भन्ते अच्छरियं, न नो इतो पुब्बे एवरूपं दिट्ठपुब्बंति वुत्ते थेरो तेनहि कतपुञ्ञानं पुञ्ञविपाकं पस्सिस्सथाति वत्वा समुद्दं ओलोकेसि इदं सप्पि होतूति। अथस्स चक्खुपथे समुद्दे सब्बोदकं परिवत्तेत्वा सप्पि अहोसि। अथस्स भिक्खू अब्भुतचित्ता अञ्ञम्पि ईदिसं पुञ्ञं अत्थि भन्तेति पुच्छिंसु, ततो थेरो तेनहि पस्सथायस्मन्ता मम पुञ्ञन्ति वत्वा समन्ता तत्थ तत्थ घनसेलपब्बते ओलोकेसि, सब्बानि तानि गुळपिण्डानि अहेसुं, ततो चक्खुपथे समन्ता भत्तभाजनानि दस्सेसि सब्यञ्जनं सोपकरणं। ततो हिमवन्तं ओलोकेसि, सब्बं तं सुवण्णमयं अहोसि। अथाभिमुखट्ठाने महन्तं वनसण्डं ओलोकेसि, सकलवनसण्डंनानाविरागवत्थेहि सञ्छन्नं अहोसि, भिक्खू तं तं पाटिहारियं दिस्वा अतीव विम्हिता भन्ते केन ते पुञ्ञकम्मेन एतादिसानि पाटिहारियानि भविस्सन्तीति पुच्छिंसु, थेरो कस्सपदसबलस्स काले अत्तना कतं सब्बं तं कुसलं पकासेसि। तेनेत्थ।
२८. कपणस्स वत्थुम्हि अयमानुपुब्बीकथा
अम्हाकं भगवति परिनिब्बुते बाराणसीनगरवासी एको दुग्गतपुरिसो परगेहे भतिंकत्वा जीविकं कप्पेति, तस्मिं समये नगरवासिनो येभुय्येन तस्मिं तस्मिं ठाने मण्डपादयो कारापेत्वा महादानं देन्ति, तं दिस्वा दुग्गतो एवं चिन्तेसि, अहं पुब्बे अकतपुञ्ञत्ता परगेहे भतिं कत्वा किच्छेन कसिरेन जीवामि। निवासनपारुपनम्पि वासट्ठानमत्तम्मि दुक्खतो लभामि। इदानि बुद्धुप्पादो वत्तति भिक्खुसङ्घोपि।
सब्बे इमे दानं दत्वा सग्गमग्गं सोधेन्ति। मयापि दानं दातुं वट्टति। तम्मे दीघरत्तं हिताय सुखाय भविस्सति। अपि च मय्हं तण्डुलनालिमत्तम्पि नत्थि, अकतवीरियेन तं मत्थकं पापेतुं न सक्का, एतदत्थायाहं उय्योगं कत्वा दानं दस्सामीति चिन्तेत्वा ततो पट्ठाय भतिं परियेसमानो गन्त्वा तत्थ तत्थ भतिं कत्वा लद्धनिवापे च भिक्खाचरियाय लद्धतिलतण्डुलादयो च एकत्थ संहरित्वा मनुस्से समादापेत्वा तस्मिं मण्डपं कारापेत्वा वनकुसमादीहि तं अलङ्करित्वा भिक्खू निमन्तेत्वा मण्डपे निसीदापेत्वा सब्बेसं पायसं [पायासं इतिसब्बत्थ] पटियादेत्वा भोजेसि। अथ सो मरणकाले अत्तना कतं तं दानवरं अनुस्सरि। सो तेन कुसलकम्मेन सुत्तप्पबुद्धो विय देवलोके निब्बत्ति। तस्मिं तेन कतपुञ्ञानुरूपं महन्तं कनकविमानं निब्बत्ति। समन्ता तिगावुतट्ठाने देवता नाना विधानि तुरियानि गहेत्वा उपहारं करोन्ति। निच्चं देवच्छरासहस्सानि [देवच्छरासहस्सं इतिसब्बत्थ] तं परिवारेत्वा तिट्ठन्ति। एवं सो महन्तं सम्पत्तिं अनुभवति। अथेकदिवसं सुवण्णसेलविहारवासी महासङ्घरक्खितत्थेरो पत्तपटिसम्भिदो देवचारिकं चरमानो तं देवपुत्तं अनुपमाय देवसम्पत्तिया विरोचमानं दिस्वा उपसङ्कम्म ठितो तेन कतकम्मं पुच्छि। सोपिस्स यथाभूतं ब्याकासि, तेनत्थ।
सब्बसोवण्णयो आसि, पासादो रतनामयो।
सोण्णसिङ्गसताकिण्णो, दुद्दिक्खो च पभस्सरो॥
कूटागार सताकिण्णो, सोण्णमालासमाकुलो।
मुत्ताकलापालम्बन्ति, तत्थ तत्थ मनोरमा॥
नेकगब्भसताकिण्णो, सयनासनमण्डितो।
विभत्तो भब्बभागेहि, पुञ्ञवड्ढकिना कतो॥
२९. देवपुत्तस्स वत्थुम्हि अयमानुपुब्बीकथा
इतो पुब्बे नारदस्स किर सम्मासम्बुद्धस्स काले अयं दीपो अञ्ञतरेन नामेन पाकटो अहोसि, सो पनेकस्मिं काले दुब्भिक्खो अहोसि दुस्सस्सो, महाछातकभयं सत्ते पीळेति। तस्मिं समये नारदस्स भगवतो एको सासनिको सावको अञ्ञतरस्मिं गामे पिण्डाय चरित्वा यथा धोतपत्तोव निक्खमि। अथञ्ञतरस्मिं गेहे मनुस्सा एकं तण्डुलनाळिंपोटलिकाय बन्धित्वा उदके पक्खिपित्वा पचित्वा उदकं गहेत्वा पिवन्तो जीवन्ति, तदा थेरं दिस्वा वन्दित्वा पत्तं गहेत्वा तेन तण्डुलेन भत्तं पचित्वा पत्ते पक्खिपित्वा थेरस्स अदंसु। अथ तेसं सद्धाबलेन सा उक्खलि भत्तेन परिपुण्णा अहोसि, ते तं अब्भुतं दिस्वा अय्यस्स दिन्नदाने विपाको अज्जेव नो दिट्ठोति सोमनस्सजाता महाजनं सन्निपातेत्वा ते भत्तं भोजेत्वा पच्छा सयं भुञ्जिंसु। भत्तस्स गहितगहितट्ठानं पूरतेव। ततो पट्ठाय ते सम्पत्तमहाजनस्स दानं ददन्ता आयुपरियोसाने देवलोके निब्बत्तिंसु, अथ सो थेरो भत्तं आदाय गन्त्वा अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदित्वा भुञ्जितुमारति। तस्मिं किर रुक्खे निब्बत्तो एको देवपुत्तो आहारेन किलन्तो भुञ्जमानं थेरं दिस्वा अत्तभावं विजहित्वा महल्लकवेसेन तस्स समीपे अट्ठासि। थेरो अनावज्जित्वाव भुञ्जति। देवपुत्तो चरिमालोपं ठपेत्वा भुत्तकाले उक्कासित्वा अत्तानं ठितभावं जानापेसि। थेरो तं दिस्वा विप्पटिसारि हुत्वा चरिमं भत्थपिण्डं तस्स हत्थे ठपेसि, ततो सो भत्तपिण्डं गहेत्वा ठितो चिन्तेसि। इतो किर मया पुब्बे समणब्राह्मणानं वा कपणद्धिकानं वा अन्तमसो काकसुनखा दीनम्पि आहारं अदिन्नपुब्बं भविस्सति, तेनवाहं देवो हुत्वापि भत्तं न लभामि। हन्दाहं इमं भत्तपिण्डं थेरस्सेव दस्सामि, तं मे भविस्सति दीघरत्तं हिताय सुखाय चाति। एवञ्च पन चिन्तेत्वा भत्तपिण्डे आसं पहाय थेरं उपसङ्कम्म सामि दासस्स वो अलं इध लोकेन सङ्गहं। परलोकेन मे सङ्गहं करोथाति वत्वा तस्स पत्ते ओकिरि। अथस्स भत्थपिण्डं [भत्थपिण्डं इतिसब्बत्थ] पत्ते पतितमत्तेयेव तिगावुतट्ठाने दिब्बमयानि भत्तभाजनानिपञ्ञायिंसु। देवपुत्तो थेरं पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा ततो दिब्बभोजनं गहेत्वा पथमं दानं दत्वा पच्छा सयं भुञ्चि। ततो देपुत्तो दुतियदिवसतो पट्ठाय थेरस्स च सम्पत्तमहाजनस्स च महादानं देन्तो आयुपरियोसाने ० देवलोके निब्बत्तित्वा छसु कामसग्गेसु अपरापरं दिब्बसम्पत्ति मनुभवमानो पदुमुत्तरस्स भगवतो काले ततो चुतो बाराणसियं अनेकविभवस्स मिच्छादिट्ठिकस्स कुटुम्बिकस्स गेहे निब्बत्ति। देवोतिस्स नामं अकंसु। अपरभागे विञ्ञुतं पत्तस्स तस्स मातापितरो कालमकंसु। सोवण्णमणिमुत्तादिपूरितकोट्ठागारादयो ओलोकेत्वा मम मातापितरो मिच्छादिट्ठिकत्ता इतो दानादिकिञ्चिकम्मं अकरित्वा परलोकं गच्छन्ता काकणिकमत्तम्पि अगहेत्वा गता, अहं पन तं गहेत्वाव गमिस्सामीति सन्निट्ठानं कत्वा भेरिं चरापेत्वा कपणद्धिकवनिब्बके सन्निपातेत्वा सत्ताहब्भन्तरे सब्बं सापतेय्यं दानमुखेन दत्वा अरञ्ञं पविसित्वा इसिप्पब्बज्जं पब्बजित्वा कसिणपरिकम्मं कत्वा पञ्च भिञ्ञा अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेत्वा आकासचारी अहोसि। अथ तस्मिंसमये पदुमुत्तरो नाम भगवा हंसवतीनगरे पटिवसन्तो देवब्रह्मादिपरिवुतो चतुसच्चपटिसंयुत्तं धम्मं देसेन्तो निसिन्नो होति, तदा सो तापसो आकासेन गच्छन्तो महाजनसमागमञ्च भगवतो सरीरतो निक्खन्तछब्बण्णरंसियो च दिस्वा किमेतंति विम्हितो आकासा ओतरित्वा महतिया बुद्धलीळाय निसीदित्वा धम्मं देसेन्तं भगवन्तं दिस्वा पसन्नमानसो परिसन्तरे निसिन्नो धम्मं सुत्वा भगवन्तं वन्दित्वा अत्तनो अस्सममेव अगमासि। अथ सो तत्थ यावतायुकं ठत्वा आयुपरियोसाने तावतिंसभवने निब्बत्तो तिंसकप्पे दिब्बसम्पत्तिमनुभवन्तो छसु कामसग्गेसु अपरापरियवसेन संसरि। एकपञ्ञासअत्तभावे सक्को देवराजा अहोसि, एककवीसतिअत्तभावे चक्कवत्ति हुत्वा मनुस्ससम्पत्ति मनुभवित्वा इमस्मिंबुद्धुप्पादे भगवति परिनिब्बुते सावत्थियं अञ्ञतरस्मिं कुलगेहे निब्बत्तित्वा सत्तवस्सिको एकं भिक्खुं धम्मं देसेन्तं अद्दस। दिस्वा तं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा अनिच्चसञ्ञं पटिलभित्वा तत्थ निसिन्नोव अरहत्तं पापुणि, ततो सो पत्तपटिसम्भिदो अत्तना कतपुञ्ञकम्मं ओलोकेन्तो तं पुब्बचरियं भिक्खूनं मज्झे पकासेन्तो आह। तस्मा।
३०. सीवलित्थेरस्स वत्थुम्हि अयमानुपुब्बीकथा
इतो किर कप्पसतसहस्समत्थके पदुमुत्तरो नाम सत्था लोके उदपादि धम्मदेसनाय सत्ते अमतमहानिब्बाणं पापेन्तो, तस्मिं समये भगवा हंसावतियं सराजिकाय परिसाय मज्झे एकं भिक्खुं लाभीनं अग्गट्ठाने ठपेसि। तदा राजा तं दिस्वा तं ठानं कामयमानो बुद्धपमुखस्स सङ्घस्स महादानं दत्वा भगवतो पादमूले सिरसा निपज्जि, तदास्स भगवा अनागते गोतमस्स भगवतो सासने तं ठानं लभिस्ससीति वत्वा ब्याकासि। तं सुत्वा मुदितो राजा पुञ्ञानि कत्वा देवलोके निब्बत्ति। ततो अपरभागे बाराणसियं सेट्ठिपुत्तो हुत्वा पच्चेकबुद्धसहस्सं चतुपच्चयदानेन यावजीवं पटिजग्गित्वा देवलोके निब्बत्तो महन्तं सम्पत्ति मनुभवित्वा ततो चुतो विपस्सिस्स भगवतो काले बन्धुमतीनगरे अञ्ञतरस्मिं कुलगेहे निब्बत्ति। सो तस्मिं समये सेनगुत्तट्ठाने ठत्वा रञ्ञो कम्मं करोति, तदा नगरवासिनो उपासकगणा विपस्सीसम्मासम्बुद्धं उपसङ्कम्म वन्दित्वा भगवा भन्ते ससावको अम्हाकं अनुग्गहं करोतूति स्वातनाय निमन्तेत्वा महादानं दत्वा सब्बे एकच्छन्दा भगवन्त मुद्दिस्स महारहं महापरिवेणं कारापेत्वा परिवेणमहे महादानं ददन्ता दानग्गे असुकं नाम नत्थीति न वत्तब्बन्ति वत्वा दानं पटियादेत्वा दानग्गं ओलोकेन्ता नवदधिञ्च पटलमधुञ्च अपस्सन्ता पुरिसे पक्कोसित्वा सहस्सं दत्वा दधिमधुं खिप्पं परियेसित्वा आनेथाति पेसेसुं, ते सहस्सं गहेत्वा दधिमधुं उपधारेतुं तत्थ तत्थ विचरन्ता द्वारन्तरे अट्ठंसु, तदा अयं सेनगुत्तो रञ्ञो सभत्तं दधिमधुं आदाय गच्छन्तो महाद्वारं सम्पापुणि, अथ ते दधिमधुं दिस्वा भो कहापणं गहेत्वा इमं देहीति याचिंसु। तेन [तेनदस्सामि इतिपिकत्तचि] न दस्सामीति वुत्ते यावसहस्सं वड्ढेत्वा याचिंसु। ततो सेनगुत्तो इमं अप्पग्घं सहस्सेन याचथ, कि मनेन करोथाति पुच्छि, तेहि सम्बुद्धत्थायाति वुत्ते तेनहि अहमेव दस्सामीति जीरमरिचादीहि सक्खरमधुफाणितादयो योजेत्वा दानग्गं उपनामेसि। तं सत्थु आनुभावेन बुद्धपमुखस्स अट्ठसट्ठिभिक्खुसतसहस्सस्स पहोणकं अहोसि। ततो सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सलोकेसु सम्पत्ति मनुभवित्वा अपरभागे अम्हाकं भगवतो काले कोलियनगरे महालिलिच्छविरञ्ञो उपनिस्साय सुप्पियाय नाम अग्गमहेसिया कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गण्हि। सो सत्तमाससत्तसंवच्छरानि मातुकुच्छियं वसित्वा सत्तदिवसानि मूळ्हगब्भो दुक्खमनुभवि। मातुकुच्छितो निक्खमन्तस्स तस्स मातापितरो सीवलीति नाम मकंसु। एवं महापुञ्ञस्स एत्तकं कालं मातुकुच्छिम्हि दुक्खानुभवनं अत्तनाव कतेन पापबलेन अहोसि, सो किर अतीते राजा हुत्वा अत्तनो सपत्तरञ्ञा सद्धिं सङ्गामेन्तो मातरा सद्धिं मन्तेसि। सा नगरं रुन्धित्वा अमित्ते गण्हितुं सक्काति उपाय मदासि, सोपि तस्सा वचनेन नगरं रुन्धित्वा सत्तमे दिवसे अग्गहेसि, तेन पापकम्मबलेन मातापुत्तानं एवं महन्तं दुक्खं अहोसीति। ततो सा पुत्तं विजायनकाले सत्तमे दिवसे भगवन्तं अनुस्सरित्वा सुखेन भारं मुञ्चि। तुट्ठा सा सत्तमे दिवसे बुद्धपमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स महादानं अदासि, अथस्सा पुत्तो सत्तवस्सिककाले गेहा निक्खम्म सत्थारं दिस्वा पब्बज्जं याचि। सत्था सारिपुत्तत्थेरस्स नियोजेसि, ततो सारिपुत्तत्थेरेन उपज्झायेन मोग्गल्लानमाचरियं कत्वा पब्बजि, अथ सो खुरग्गेयेव अरहत्तं पत्वा बुद्धसासनं सोभेसि, सो पुब्बे कतपुञ्ञानुभावेन महापुञ्ञो अहोसि लाभीनञ्च अग्गो। अथेकस्मिं समये भगवा रेवतत्थेरं दस्सनाय खदिरवनविहारं गच्छन्तो तिंसभिक्खुसहस्सेहि सद्धिं तिंसयोजनिकं छट्टितकन्तारं सम्पापुणि निरूदकं अप्पभक्खं। येभुय्येन देवता सीवलित्थेरे पसन्ना। तस्मा भगवा सीवलित्थेरं पुरतो चारिकं कत्वा देवताहि कारापिते विहारे वसन्तो देवताहि सज्जितदानं परिभुञ्जन्तो रेवतत्थेरं संपापुणित्वा गतकम्मं निट्ठापेत्वा जेतवनमागम्म लाभीनं अग्गट्ठाने तं ठपेसीति। तेन वुत्तं अपदाने।