थूपारम्ह कथा
२१.ततो राजा भिक्खुसङ्घं वन्दित्वा याच महाचेतियं निट्ठातिनाव मे भिक्खुसङ्घो भिक्खं गण्हातूति आह। भिक्खू नाधिवासेसु, अनुपुब्बेन याचन्तो उपल्लभिक्खूनं सत्ताहं अधिवासनं लभित्वा थूपट्ठानस्स समन्ततो अट्ठारससु ठानेसु मण्डपे कारयित्वा भिक्खुसङ्घं निसीदापेत्वा सत्ताहं महादानं दत्वा सब्बेसंयेव तेल-मधु-पाणितादि भेसज्जं दत्वा भिक्खुसङ्घं विस्सज्जेसि ततो नगरे भेरिंचारापेत्वा सब्बे इट्ठक वड्ढकि सन्तिपातेसि। ते पञ्चसतमत्ता अहेसुं।
तेसु एको अहं रञ्ञो चित्तं आराधेत्वा महाचेतियं कातुं सक्कोमीति राजानं पस्सि राजा कथं करोसीति पुच्छि। अहं देव पेसिकानं सतं गहेत्वा एकाहं एकं पंसुसकटं खेपेत्वा कम्मं करोमीति आह। राजा एवं सति पंसुरासिकं भविस्सति। तिणरुक्खादीनि उप्पज्जिस्सन्ति अद्धानं नप्पवत्ततीति तं पटिबाहि।
अञ्ञो अहं पुरिससतं गहेत्वा एकाहं एकं पंसुगुम्बं खेपेत्वा कम्मं करोमीति आह।
अञ्ञो पंसूनं पञ्चम्मणानि खेपेत्वा कम्मं करोमीति आह।
अञ्ञो द्वे अम्मणानि खेपेत्वा कम्मं करोमीति आह। तेपि राजा पटिबाहियेव।
अथ अञ्ञो पण्डितो इट्ठक वड्ढकी अहं देव उदुक्खले कोट्टेत्वा सुप्पेहि वट्टेत्वा निसदेपिंसित्वा पंसूनं एकम्मणं एकाहेनेव खेपेत्वा पेसिकानं सतं गहेत्वा कम्मं करोमीति आह।
राजा एवं सति महाचेतिये तिणादीनि न भविस्सन्ति चिरट्ठितिकञ्च भविस्सतिति सम्पटिच्छित्वा पुन पुच्छि-किं सण्ठानं पन करिस्ससीति।
तस्मिं खणे विस्सकम्म देवपुत्तो वड्ढकिस्स सरीरे अधिमुच्चि। वड्ढकी सुवण्णपातिं पूरेत्वा उदकमाहरापेत्वा पाणिना उदकं गहेत्वा उदकपिट्ठियं आहनि। एळिकघट सदिसं महन्तं उदकबुब्बुलं उठ्ठासि। देव ईदिसं करोमीति आह।
राजा साधूति सम्पटिच्छित्वा तस्स सहस्सग्घनकं साटक युगलं, सहस्सग्घनकंयेव पुण्णकं नाम सुवण्णालङ्कारं सहस्सग्घनका पादुका, द्वादस कहापन सहस्सानि च दत्वा अनुरूपट्ठाने गेहञ्च खेत्तञ्च दापेसि।
ततो राजारत्तिभागे चिन्तेसि कथं नाम मनुस्से अपीलेत्वा इट्ठका आहरापेय्यन्ति देवता रञ्ञो चित्तं ञत्वा चेतियस्स चतुसु द्वारेसु एकेकदिवसप्पहोणकं कत्वा तस्सायेव रत्तिया इट्ठकारासिं अकंसु विहाताय रत्तिया मनुस्सा दिस्वा रञ्ञो आरोचेसुं। राजा तुस्सित्वा वड्ढकिं कम्मे पट्ठपेसि। देवता एतेनेव नयेन याव महाचेतियस्स निट्ठानं ताव एकेकस्स दिवसस्स पहोणकं कत्वा इट्ठका आहरिंसु। सकलदिवसभागे कम्मं कतट्ठाने मत्तिका इट्ठक चुण्णं वापि न पञ्ञायति। रत्तियं देवता अन्तरधापेन्ति।
अथ राजा महाचेतियेकम्मकारायचतुपरिसायहत्थ कम्ममूलत्थंचतुसु द्वारेसु एकेकस्मिं द्वारे सोळस कहापन सहस्सानि वत्थालङ्कार-गन्ध-माल-तेल-मधु-फाणित-पञ्चकटुक भेसज्जानि नानाविध सूपव्यञ्जन संयुत्तं भत्तं यागुखज्जकादीनि अट्ठविध कप्पियय पानकानि पञ्चविध मुखवास सहित ताम्बूलानि च ठपापेत्वा महाचेतिये कम्मं करोन्तागहट्ठा वा पब्बजिता वा यथाज्झासयं गण्हन्तु मुलं अगहेत्वा कम्मं करोन्तानं कातुं न देथाति आणापेसि।
अथेको थेरो चेतियकम्मे सहाय भावं इच्छन्तो कम्मकरणट्ठाने मत्तिका सदिसं कत्वा अत्तानं अभिसङ्खटं मत्तिका पिण्डं एकेन हत्थेन गहेत्वा अञ्ञेन माला गहेत्वा महाचेतियङ्गणं आरुय्ह राजकम्मिके वञ्चेत्वा वड्ढकिस्स अदासि। सो गण्हन्तोव पकतिमत्ति का ना भवतीति ञत्वा थेरस्स मुखं ओलोकेसि तस्साकारं ञत्वा तत्थ कोलाहल महोसि अनुक्कमेन राजा सुत्वा आगन्त्वा वड्ढकिं पुच्छि-तुय्हं किर भणे एको भिक्खु अमूलक मत्तिकापिण्डं अदासीति।
सो एवमाह-येभुय्येन अय्या एकेन हत्थेन पुप्फं एकेन मत्तिकापिण्डे गहेत्वा आहरित्वा देन्ति तेनाहं अजानित्वा कम्मे उपनेसिं ‘‘अयं पन आगन्तुको, अयं नेवासिकोति एत्तकं जानामीति।‘‘तेन हि तं थेरं इमस्स दस्सेहीति एकं महल्लक बलत्थं वड्ढकिस्स सन्तिके ठपेसि वड्ढकी पुन आगतकाले तं थेरं बलत्थस्स दस्सेसि सो तं सञ्जानित्वा रञ्ञो आरोचेसि।
राजा तस्स सञ्ञं अदासि। तो त्वं तयो जातिसुमन मकुलकुम्भे महाबोधि अङ्गणे रासिं कत्वा गण्धञ्च ठपेत्वा महाबोधि अङ्गणं गत काले आगन्तुकस्स थेरस्स पूजनत्थाय रञ्ञो दापितं गण्धमालान्ति वत्वा देहीति। बलत्थो रञ्ञो वुत्तनयेनेव तस्स बोधि अङ्गणं गत काले तं गण्धमालं अदासि।
सोपि सोमनस्सप्पत्तो हुत्वा सेलसण्थरं धोवित्वा गण्धेन परिभण्डं कत्वा सिलासन्थरं कत्वा पुप्फं पूजेत्वा चतुसु ठानेसु वन्दित्वा पाचीनद्वारे अञ्जलिं पग्गय्ह पीतिं उप्पादेत्वा पुप्फ पूजं ओलोकेन्तो अट्ठासि।
बलत्थो तस्मिं काले तं थेरं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एवमाह। भन्ते तुम्हाकं चेतियकम्मे सहायभावत्थाय दिन्नस्स अमूलक मत्तिकापिण्डस्स मूलं दिन्नभावं राजा जानापेति अत्तनो वन्दनेन वन्दापेतीति। तं सुत्वा थेरो अनत्तमनो अहोसि। बलत्थो तिट्ठन्तु भन्ते तयो सुमन मकुल कुम्भातत्तकानेव सुवण्णपुप्फानिपि एतं मत्तिकपिण्डं नाग्घन्ति। चित्तं पसादेथ भन्तेति पक्कामि।
तदा कोट्ठिवालजनपदे पियङ्गल्ल विहारवासी एको थेरो इट्ठकवड्ढकिस्स ञातको अहोसि। सो आगन्त्वा वड्ढकिना सद्धिं मन्तेत्वा दीघ बहल किरियतो इट्ठकप्पमाणं जानित्वा गन्त्वा सहत्थेनेव सक्कच्चं मत्तिकं मद्दित्वा इट्ठकं कत्वा पचित्वा पत्तत्थविकाय पक्खिपित्वा पच्चागन्त्वा एकेन हत्थेन रञ्ञो इट्ठकं एकेन पुप्फं गहेत्वा अत्तनो इट्ठकास सद्धिं रञ्ञो इट्ठकं अदासि। वड्ढकी गहेत्वा कम्मे उपनेसि।
थेरो सञ्जात पीति सोमनस्सो महाचेतिये कम्मं करोन्तो इट्ठ कसालपरिवेणे वसति तस्स तं कम्मं पाकटं अहोसि। राजा वड्ढकिं पुच्छि-भणे एकेन किर अय्येन अमूलिक इट्ठका दिन्नाति। सच्चं देव, एकेन अय्येन दिन्न इट्ठका अम्हाकं इट्ठकाय सदिसाति कम्मे उपनेसिन्ति आह। पुन तं इट्ठकं सञ्जानासीति रञ्ञा वुत्ते ञातकानुग्गहेन न जानामीति आह।
राजा यदि एवं तं इमस्स दन्नेहीति बलत्थं ठपेसि सो तं पुब्बे विय बलत्थस्स दस्सेसि। बलत्थो परिवेणं गन्त्वा सन्तिके निसीदित्वा पटिसण्थारं कत्वा भन्ते तुम्हे आगन्तुका नेवासिकाति पुच्छि। आगन्तुकोम्ही उपासकाति। कतर रट्ठवासिको भन्तेति कोट्ठिवालजनपदे पियङ्गल्ल विहारवासिम्हि उपासकाति इधेव वसथ गच्छथाति। इध न वसाम असुकदिवसे गच्छामाति आह। बलत्थोपि अहम्पि तुम्हेहि सद्धिं आगमिस्सामि। मय्हम्पि गामो एतस्मिंयेव जनपदे असुक गामो नामाति आह। थेरो साधूति सम्पटिच्छि। बलत्थो तं पवत्तिं रञ्ञो निवेदेसि।
राजा बलत्थस्स सहस्सग्घनकं वत्थयुगलं महग्घं रत्तकम्बलं उपाहनयुगं सुगण्धतेलनाळिं अञ्ञ्च बहुं समणपरिक्खारं थेरस्स देहीति दापेसि सोपि परिक्खारं गहेत्वा परिवेणं गन्त्वा थेरेन सद्धिं रत्तिं वसित्वा पातो सद्धिंयेव निक्खमित्वा अनुपुब्बेन गन्त्वा पियङ्गल्ल विहारस्स दिस्समाने ठाने सीतच्छायाय थेरं निसीदापेत्वा पादे धोवित्वा गण्धतेलेन मक्खेत्वा गुळोदकं पायेत्वा उपाहनं पटिमुञ्चित्वा इदं मे परिक्खारं कुलूपगथेरस्सत्थाय गहितं, इदानि तुम्हाकं दम्मि, इदं पन साटकयुगं मम पुत्तस्स मङ्गलत्थाय गहितं, तुम्हे चीवरं कत्वा पारुपथाति वत्वा थेरस्स पादमूले ठपेसि।
थेरो साटकयुगं पत्तत्थविकाय पक्खिपित्वा सेसपरिक्खारं भण्डिकं कत्वा उपाहनं आरुय्हं कत्तयट्ठिं गहेत्वा मग्गं पट्पज्जि। बलत्थो तेन सद्धिं थोकं गन्त्वा ‘‘तिट्ठथ भन्ते, मय्हं अयं मग्गो‘‘ति वत्वा पुब्बे वुत्तनयेनेव रञ्ञो सासनं थेरस्स आरोचेसि
थेरो तं सुत्वा महन्तेन परक्कमेन कतकम्मं अकतं विय जातन्ति दोमनस्सप्पत्तो हुत्वा अस्सुधारं पवत्तेत्वा’उपासक तव परिक्खारं त्वमेव गण्हाही‘‘ति ठितकोव सब्बापरिक्खारं छड्डेसि बलत्थो किं नाम भन्ते वदथ एस राजा तुय्हं भवग्गप्पमाणं कत्वा पच्चयं देन्तोपि तव इट्ठकानुरूपं कातुं न सक्कोति। केवलं पन महाचेतिये कम्मं अञ्ञेसं अपत्तकं कत्वा करोमीति अधिप्पायेन एवं कारेति तुम्हे पन भन्ते अत्तना लद्धपरिक्खारं गहेत्वा चित्तं पसादेथाति वत्वा थेरं सञ्ञापेत्वा पक्कामि। इमस्मिं पन चेतिये भतिया कम्मं कत्वा चित्तं पसादेत्वा सग्गे निब्बत्त सत्तानं पमाणं नत्थि।
तावतिंस भवने किर निब्बत्त देवधीतरो अत्तनो सम्पत्तिं ओलोकेत्वा केन नु को कम्मेन इमं सम्पत्तिं लभिम्हाति आवज्जमाना महाचेतिये भतिया कम्मं कत्वा लद्धभावं ञत्वा भतिया कतकम्मस्सापि फलं ईदिसं, अत्तनो सन्तकेन कम्मफलं सद्दहित्वा कतकम्मस्स फलं कीदिसं भविस्सतीति चिन्तेत्वा दिब्बगण्धमालं आदाय रत्तिभागे आगन्त्वा पूजेत्वा चेतियं वन्दन्ति।
तस्मिं खणे भातिवङ्कवासी महासीवत्थेरो नाम चेतियं वन्दनत्थाय गतो, ता वन्दन्तियो दिस्वा महासत्तपण्णिरुक्खसमीपे ठितो तासं यथारुचिं वन्दित्वा गमनकाले पुच्छि? तुम्हाकं सरीरालोकेन सकलतम्बपण्णिदिपो एकालोको, किं कम्मं करित्थाति भन्ते अम्हाकं सन्तके कतकम्मं नाम नत्थि इमस्मिं चेतिये मनं पसादेत्वा भतिया कम्मं करिम्हाति आहंसु एवं बुद्धसासने पसन्नचित्तेन भतिया कतकम्मम्पि महप्फलं होति। तस्मा-
‘‘चित्तप्पसादमत्तेन-सुगते गति उत्तमा,
लब्भतीति विदित्वान-थूपपूजं करे बुद्धो’’ति।
एवं राजा चेतियकम्मं कारापेन्तो पुप्फधानत्तयं निट्ठापेसि। तं खीणासव थिरभावत्थाय भूमिसमं कत्वा ओसीदापेसुं, एवं नववारे चितं चितं ओसीदापेसुं। राजा कारणं अजानन्तो अनत्तमनो हुत्वा भिक्खुसङ्घं सन्निपातेसि। असीति भिक्खुसहस्सानि सन्निपतिंसु राजा भिक्खुसङ्घं गण्धमालादीहि पूजेत्वा वन्दित्वा पुच्छि’भन्ते महाचेतिये पुप्फधानत्तयं नववारे न जानामी’ति भिक्खुसङ्घो आह महाराज तुय्हं कम्मस्स वा जीवितस्स वा अन्तरायो नत्थि। अनागते थिरभावत्थाय इद्धिमन्तेहि ओसीदापितं, इतो पट्ठाय न ओसीदापेस्सन्ति। त्वं अञ्ञथत्तं अकत्वा महाथूपं समापेहीति। तं सुत्वा हट्ठो राजा थूपकम्मं कारेसि।
दसपुप्फधानानि दसहि इट्ठकाकोटीहि निट्ठनं गमिंसु पुन पुप्फधानत्तये निट्ठिते भिक्खुसङ्घो उत्तर-सुमन नामके द्वे खीणासव सामणेरे आणापेसि। तुम्हे समचतुरस्सं अट्ठरतन बहलं एकेक पस्सतो असीति असिति हत्थप्पमाणं छमेदक वण्णपासाणे आहरथाति। ते साधूति सम्पटिच्छित्वा उत्तरकुरुं गन्त्वा चुत्तप्पकारप्पमाणे भण्डिपुप्फनिहेछ मेदवण्णपासाणे आहरित्वा एकं पासाणं धातुगब्भस्स भूमियं अत्थरित्वा चत्तारो पासाणे चतुसु पस्सेसु संविधाय अपरं धातुगब्भं पिदहनत्थाय पाचीन दिसाभागे वालुक पाकार समीपे अदिस्समानं कत्वा ठपेसुं।
२२.ततो राजा धातुगब्भस्स मज्झे सब्बरतनमयं सब्बाकारसम्पन्नं मनोहरं बोधिरुक्खं कारेसि सो हि इण्दनीलमणिभूमियं पतिट्ठितो, तस्समूलानि पचाळमयानि, खण्धो सिरिवच्छादीहि अट्ठमङ्गलिकेहि पुप्फपन्ति लतापन्ति चतुप्पद हंसपन्तिहि च विचित्तो अट्ठारस हत्थुब्बेधो रजतमयो अहोसि।
पञ्चमहासाखापि अट्ठारसहत्थाच, पत्तापि मणिमयानि, पण्डुपत्तानि, हेममयानि, फला पवाळमयानि। तथा अङ्कुरोपरि चेलवितानं बण्धापेसि। तस्स अन्ते समन्नतो मुत्तमय किङ्किणिकजालं ओलम्बति। स्वण्णघण्टापन्ति च सुवण्णदामानि च तहिं तहिं ओलम्बन्ति वितानस्स चतुसु कण्णेसु नवसतसहस्सग्घनको एकेको मुत्ताकलापो ओलम्बति। तत्थ यथानुरूपं नानारतन कतानेव चण्द-सूरिय-तारकारूपानि पदुमानि च अप्पितानि अहेसुं। महग्घानि अनेकवण्णानि अट्ठुत्तर सहस्सानि वत्थानि ओलम्बिंसु।
ततो बोधिरुक्खस्स समन्ततो सत्त रतनमय वेदिका कारेत्वा महामलक मुत्ता अत्थरापेसि मुत्ता वेदिकानं अन्तरे गण्धोदक पुण्ण सत्तरतनमय पुण्णघट पन्तियो ठपापेसि। तासु सुवण्णघटे पवाळमयानि पुप्फानि अहेसुं। पवाळघटे सुवण्णमयानि पुप्फानि। मणिघटे रजतमयानि पुप्फानि रजतघटे मणिमयानिपुप्फाति। सत्तरतनघटे सत्तरतनमयानि पुप्फानि अहेसुं।
बोधिरुक्खस्स पाचीन दिसाभागे रतनमये कोटिअग्घनके पल्लङ्के घनकोट्टिम सुवण्णमयं बुद्धपटिमं निसीदापेसि। तस्सा पटिमाय वीसति नखा अक्खिनं सेतट्ठानानि च फळकमयानि। हत्थतल पादतल दन्तावरणानि अक्खीनं रत्तट्ठातानि च पवाळमयानि केस भमुकानि अक्खिनं काळकट्ठानानि च इण्दनील मणिमयानि उण्णालोमं पनं रजतमयं अहोसि। ततो सहम्पति महा ब्रह्मानं रजतच्छत्तं धारेत्वा ठिनं कारेसि। तता द्वीसु देवलोकेसु देवताहि सद्धिं विजयुत्तरसङ्खं गहेत्वा अभिसेकं ददमानं सक्कं देवराजानं पञ्चसिख देवपुत्तं बेळुव पण्डु वीणमादाय गण्धब्बं कुरुमानं। महाकाळ नागराजानं नागकञ्ञापरिवुतं नानाविधेनथुतिघोसेन तथागतं वण्णेन्तं कारेसि।
वसवत्तिमारम्पन बाहुसहस्सं मापेत्वा तिसूल मुग्गरादि नानावुधानि गहेत्वा सहस्सकुम्भं गिरिमेखल हत्थिक्खण्ध मारुय्ह मारबलं परिवारेत्वा बोधिमण्डं आगन्त्वा अनेक भिंसनकं कुरुमानं कारेसि। सेसासु दिसासु पाचीन दिसाभागे पल्लङ्कसदिसे कोटि कोटि अग्घनके तयो पल्लङ्के अत्थरापेत्वा दन्तमयं दण्डं पवाळवीजनिं ठपापेसि। बोधिक्खण्धं उस्सीसके कत्वा नानारतनं मण्डितं कोटिअग्घनकं रजत सयनं अत्थरापेसि।
दसबलस्स अभिसम्बोधिम्पत्वा अनिमिसेन चक्खुना बोधिपल्लङ्कं ओलोकितट्ठानं सत्ताहमेव रतनचङ्कमे चङ्कमितट्ठानं ओलोकितट्ठानं सत्ताहमेव रतनचङ्कमे चङ्कमितट्ठानं रतनघरं पविसित्वा धम्मसम्मसितट्ठानं मुचलिण्दमूलं गन्त्वा निसिन्नस्स मुचलिण्देन नागेन सत्तक्खत्तुं भोगेहि परिक्खिपित्वा उपरि फणं कत्वा ठितट्ठानं, ततो अजपाल निग्रोध मूलं गन्त्वा निसिन्नट्ठानं, ततो राजायतनं भोजने उपनीते चतुमहाराजेहि उपनीत पत्तपटिग्गहणं कारेसि।