८. सक्‍कपञ्हसुत्तं

३४५.अथ खो सक्‍को देवानमिन्दो पञ्‍चसिखं गन्धब्बदेवपुत्तं [गन्धब्बपुत्तं (स्या॰)] आमन्तेसि – ‘‘अयं, तात पञ्‍चसिख, भगवा मगधेसु विहरति पाचीनतो राजगहस्स अम्बसण्डा नाम ब्राह्मणगामो, तस्सुत्तरतो वेदियके पब्बते इन्दसालगुहायं। यदि पन , तात पञ्‍चसिख, मयं तं भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्कमेय्याम अरहन्तं सम्मासम्बुद्ध’’न्ति? ‘‘एवं भद्दन्तवा’’ति खो पञ्‍चसिखो गन्धब्बदेवपुत्तो सक्‍कस्स देवानमिन्दस्स पटिस्सुत्वा बेलुवपण्डुवीणं आदाय सक्‍कस्स देवानमिन्दस्स अनुचरियं उपागमि।

३४६.अथ खो सक्‍को देवानमिन्दो देवेहि तावतिंसेहि परिवुतो पञ्‍चसिखेन गन्धब्बदेवपुत्तेन पुरक्खतो सेय्यथापि नाम बलवा पुरिसो समिञ्‍जितं वा बाहं पसारेय्य पसारितं वा बाहं समिञ्‍जेय्य; एवमेव देवेसु तावतिंसेसु अन्तरहितो मगधेसु पाचीनतो राजगहस्स अम्बसण्डा नाम ब्राह्मणगामो, तस्सुत्तरतो वेदियके पब्बते पच्‍चुट्ठासि। तेन खो पन समयेन वेदियको पब्बतो अतिरिव ओभासजातो होति अम्बसण्डा च ब्राह्मणगामो यथा तं देवानं देवानुभावेन। अपिस्सुदं परितो गामेसु मनुस्सा एवमाहंसु – ‘‘आदित्तस्सु नामज्‍ज वेदियको पब्बतो झायतिसु [झायतस्सु (स्या॰), पज्झायितस्सु (सी॰ पी॰)] नामज्‍ज वेदियको पब्बतो जलतिसु [जलतस्सु (स्या॰), जलितस्सु (सी॰ पी॰)] नामज्‍ज वेदियको पब्बतो किंसु नामज्‍ज वेदियको पब्बतो अतिरिव ओभासजातो अम्बसण्डा च ब्राह्मणगामो’’ति संविग्गा लोमहट्ठजाता अहेसुं।

३४७.अथ खो सक्‍को देवानमिन्दो पञ्‍चसिखं गन्धब्बदेवपुत्तं आमन्तेसि – ‘‘दुरुपसङ्कमा खो, तात पञ्‍चसिख, तथागता मादिसेन, झायी झानरता, तदन्तरं [तदनन्तरं (सी॰ स्या॰ पी॰ क॰)] पटिसल्‍लीना। यदि पन त्वं, तात पञ्‍चसिख, भगवन्तं पठमं पसादेय्यासि, तया, तात, पठमं पसादितं पच्छा मयं तं भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्कमेय्याम अरहन्तं सम्मासम्बुद्ध’’न्ति। ‘‘एवं भद्दन्तवा’’ति खो पञ्‍चसिखो गन्धब्बदेवपुत्तो सक्‍कस्स देवानमिन्दस्स पटिस्सुत्वा बेलुवपण्डुवीणं आदाय येन इन्दसालगुहा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा ‘‘एत्तावता मे भगवा नेव अतिदूरे भविस्सति नाच्‍चासन्‍ने, सद्दञ्‍च मे सोस्सती’’ति एकमन्तं अट्ठासि।

३४९.एवं वुत्ते भगवा पञ्‍चसिखं गन्धब्बदेवपुत्तं एतदवोच – ‘‘संसन्दति खो ते, पञ्‍चसिख, तन्तिस्सरो गीतस्सरेन, गीतस्सरो च तन्तिस्सरेन; न च पन [नेव पन (स्या॰)] ते पञ्‍चसिख, तन्तिस्सरो गीतस्सरं अतिवत्तति, गीतस्सरो च तन्तिस्सरं। कदा संयूळ्हा पन ते, पञ्‍चसिख, इमा गाथा बुद्धूपसञ्हिता धम्मूपसञ्हिता सङ्घूपसञ्हिता अरहन्तूपसञ्हिता कामूपसञ्हिता’’ति? ‘‘एकमिदं, भन्ते, समयं भगवा उरुवेलायं विहरति नज्‍जा नेरञ्‍जराय तीरे अजपालनिग्रोधे पठमाभिसम्बुद्धो । तेन खो पनाहं, भन्ते, समयेन भद्दा नाम सूरियवच्छसा तिम्बरुनो गन्धब्बरञ्‍ञो धीता, तमभिकङ्खामि। सा खो पन, भन्ते, भगिनी परकामिनी होति; सिखण्डी नाम मातलिस्स सङ्गाहकस्स पुत्तो, तमभिकङ्खति। यतो खो अहं, भन्ते, तं भगिनिं नालत्थं केनचि परियायेन। अथाहं बेलुवपण्डुवीणं आदाय येन तिम्बरुनो गन्धब्बरञ्‍ञो निवेसनं तेनुपसङ्कमिं; उपसङ्कमित्वा बेलुवपण्डुवीणं अस्सावेसिं, इमा च गाथा अभासिं बुद्धूपसञ्हिता धम्मूपसञ्हिता सङ्घूपसञ्हिता अरहन्तूपसञ्हिता कामूपसञ्हिता –

‘‘वन्दे ते पितरं भद्दे, तिम्बरुं सूरियवच्छसे।

येन जातासि कल्याणी, आनन्दजननी मम॥ …पे॰…

सालंव न चिरं फुल्‍लं, पितरं ते सुमेधसे।

वन्दमानो नमस्सामि, यस्सा सेतादिसी पजा’’ति॥

‘‘एवं वुत्ते, भन्ते, भद्दा सूरियवच्छसा मं एतदवोच – ‘न खो मे, मारिस, सो भगवा सम्मुखा दिट्ठो अपि च सुतोयेव मे सो भगवा देवानं तावतिंसानं सुधम्मायं सभायं उपनच्‍चन्तिया। यतो खो त्वं, मारिस, तं भगवन्तं कित्तेसि, होतु नो अज्‍ज समागमो’ति। सोयेव नो, भन्ते, तस्सा भगिनिया सद्धिं समागमो अहोसि। न च दानि ततो पच्छा’’ति।

३५१.एवञ्‍च पन तथागता एवरूपे महेसक्खे यक्खे अभिवदन्ति। अभिवदितो सक्‍को देवानमिन्दो भगवतो इन्दसालगुहं पविसित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि। देवापि तावतिंसा इन्दसालगुहं पविसित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठंसु। पञ्‍चसिखोपि गन्धब्बदेवपुत्तो इन्दसालगुहं पविसित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं अट्ठासि।

तेन खो पन समयेन इन्दसालगुहा विसमा सन्ती समा समपादि, सम्बाधा सन्ती उरुन्दा [उरुद्दा (क॰)] समपादि, अन्धकारो गुहायं अन्तरधायि, आलोको उदपादि यथा तं देवानं देवानुभावेन।

३५२.अथ खो भगवा सक्‍कं देवानमिन्दं एतदवोच – ‘‘अच्छरियमिदं आयस्मतो कोसियस्स, अब्भुतमिदं आयस्मतो कोसियस्स ताव बहुकिच्‍चस्स बहुकरणीयस्स यदिदं इधागमन’’न्ति। ‘‘चिरपटिकाहं, भन्ते, भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्कमितुकामो; अपि च देवानं तावतिंसानं केहिचि केहिचि [केहिचि (स्या॰)] किच्‍चकरणीयेहि ब्यावटो; एवाहं नासक्खिं भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्कमितुं। एकमिदं, भन्ते, समयं भगवा सावत्थियं विहरति सलळागारके। अथ ख्वाहं, भन्ते, सावत्थिं अगमासिं भगवन्तं दस्सनाय। तेन खो पन, भन्ते, समयेन भगवा अञ्‍ञतरेन समाधिना निसिन्‍नो होति, भूजति [भुञ्‍जती च (सी॰ पी॰), भुजगी (स्या॰)] च नाम वेस्सवणस्स महाराजस्स परिचारिका भगवन्तं पच्‍चुपट्ठिता होति, पञ्‍जलिका नमस्समाना तिट्ठति। अथ ख्वाहं, भन्ते, भूजतिं एतदवोचं – ‘अभिवादेहि मे त्वं, भगिनि, भगवन्तं – ‘‘सक्‍को, भन्ते, देवानमिन्दो सामच्‍चो सपरिजनो भगवतो पादे सिरसा वन्दती’’ति। एवं वुत्ते, भन्ते, सा भूजति मं एतदवोच – ‘अकालो खो, मारिस, भगवन्तं दस्सनाय; पटिसल्‍लीनो भगवा’ति। ‘तेन ही, भगिनि, यदा भगवा तम्हा समाधिम्हा वुट्ठितो होति, अथ मम वचनेन भगवन्तं अभिवादेहि – ‘‘सक्‍को, भन्ते, देवानमिन्दो सामच्‍चो सपरिजनो भगवतो पादे सिरसा वन्दती’’ति। कच्‍चि मे सा, भन्ते, भगिनी भगवन्तं अभिवादेसि? सरति भगवा तस्सा भगिनिया वचन’’न्ति? ‘‘अभिवादेसि मं सा, देवानमिन्द, भगिनी, सरामहं तस्सा भगिनिया वचनं। अपि चाहं आयस्मतो नेमिसद्देन [चक्‍कनेमिसद्देन (स्या॰)] तम्हा समाधिम्हा वुट्ठितो’’ति। ‘‘ये ते, भन्ते, देवा अम्हेहि पठमतरं तावतिंसकायं उपपन्‍ना, तेसं मे सम्मुखा सुतं सम्मुखा पटिग्गहितं – ‘यदा तथागता लोके उप्पज्‍जन्ति अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा, दिब्बा काया परिपूरेन्ति, हायन्ति असुरकाया’ति। तं मे इदं, भन्ते, सक्खिदिट्ठं यतो तथागतो लोके उप्पन्‍नो अरहं सम्मासम्बुद्धो, दिब्बा काया परिपूरेन्ति, हायन्ति असुरकायाति।

३५४.‘‘‘उपासिका चक्खुमतो अहोसिं,

नामम्पि मय्हं अहु ‘गोपिका’ति।

बुद्धे च धम्मे च अभिप्पसन्‍ना,

सङ्घञ्‍चुपट्ठासिं पसन्‍नचित्ता॥

‘‘‘तस्सेव बुद्धस्स सुधम्मताय,

सक्‍कस्स पुत्तोम्हि महानुभावो।

महाजुतीको तिदिवूपपन्‍नो,

जानन्ति मं इधापि ‘गोपको’ति॥

‘‘‘अथद्दसं भिक्खवो दिट्ठपुब्बे,

गन्धब्बकायूपगते वसीने।

इमेहि ते गोतमसावकासे,

ये च मयं पुब्बे मनुस्सभूता॥

‘‘‘अन्‍नेन पानेन उपट्ठहिम्हा,

पादूपसङ्गय्ह सके निवेसने।

कुतोमुखा नाम इमे भवन्तो,

बुद्धस्स धम्मानि पटिग्गहेसुं [बुद्धस्स धम्मं न पटिग्गहेसुं (स्या॰)]॥

३५५.अथ खो भगवतो एतदहोसि – ‘‘दीघरत्तं विसुद्धो खो अयं यक्खो [सक्‍को (सी॰ स्या॰ पी॰)], यं किञ्‍चि मं पञ्हं पुच्छिस्सति, सब्बं तं अत्थसञ्हितंयेव पुच्छिस्सति, नो अनत्थसञ्हितं। यञ्‍चस्साहं पुट्ठो ब्याकरिस्सामि, तं खिप्पमेव आजानिस्सती’’ति।

३५६.अथ खो भगवा सक्‍कं देवानमिन्दं गाथाय अज्झभासि –

‘‘पुच्छ वासव मं पञ्हं, यं किञ्‍चि मनसिच्छसि।

तस्स तस्सेव पञ्हस्स, अहं अन्तं करोमि ते’’ति॥

पठमभाणवारो निट्ठितो।

३५७.कतावकासो सक्‍को देवानमिन्दो भगवता इमं भगवन्तं [देवानमिन्दो भगवन्तं इमं (सी॰ पी॰)] पठमं पञ्हं अपुच्छि –

‘‘किं संयोजना नु खो, मारिस, देवा मनुस्सा असुरा नागा गन्धब्बा ये चञ्‍ञे सन्ति पुथुकाया, ते – ‘अवेरा अदण्डा असपत्ता अब्यापज्‍जा विहरेमु अवेरिनो’ति इति च नेसं होति, अथ च पन सवेरा सदण्डा ससपत्ता सब्यापज्‍जा विहरन्ति सवेरिनो’’ति? इत्थं सक्‍को देवानमिन्दो भगवन्तं पञ्हं [इमं पठमं पञ्हं (सी॰ पी॰)] अपुच्छि। तस्स भगवा पञ्हं पुट्ठो ब्याकासि –

‘‘इस्सामच्छरियसंयोजना खो, देवानमिन्द, देवा मनुस्सा असुरा नागा गन्धब्बा ये चञ्‍ञे सन्ति पुथुकाया, ते – ‘अवेरा अदण्डा असपत्ता अब्यापज्‍जा विहरेमु अवेरिनो’ति इति च नेसं होति, अथ च पन सवेरा सदण्डा ससपत्ता सब्यापज्‍जा विहरन्ति सवेरिनो’’ति। इत्थं भगवा सक्‍कस्स देवानमिन्दस्स पञ्हं पुट्ठो ब्याकासि। अत्तमनो सक्‍को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दि अनुमोदि – ‘‘एवमेतं, भगवा, एवमेतं, सुगत। तिण्णा मेत्थ कङ्खा विगता कथंकथा भगवतो पञ्हवेय्याकरणं सुत्वा’’ति।

३५८.इतिह सक्‍को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा भगवन्तं उत्तरिं [उत्तरिं (सी॰ स्या॰ पी॰)] पञ्हं अपुच्छि –

‘‘इस्सामच्छरियं पन, मारिस, किंनिदानं किंसमुदयं किंजातिकं किंपभवं; किस्मिं सति इस्सामच्छरियं होति; किस्मिं असति इस्सामच्छरियं न होती’’ति? ‘‘इस्सामच्छरियं खो, देवानमिन्द, पियाप्पियनिदानं पियाप्पियसमुदयं पियाप्पियजातिकं पियाप्पियपभवं; पियाप्पिये सति इस्सामच्छरियं होति, पियाप्पिये असति इस्सामच्छरियं न होती’’ति।

‘‘पियाप्पियं खो पन, मारिस, किंनिदानं किंसमुदयं किंजातिकं किंपभवं; किस्मिं सति पियाप्पियं होति; किस्मिं असति पियाप्पियं न होती’’ति? ‘‘पियाप्पियं खो, देवानमिन्द, छन्दनिदानं छन्दसमुदयं छन्दजातिकं छन्दपभवं; छन्दे सति पियाप्पियं होति; छन्दे असति पियाप्पियं न होती’’ति।

‘‘छन्दो खो पन, मारिस, किंनिदानो किंसमुदयो किंजातिको किंपभवो; किस्मिं सति छन्दो होति; किस्मिं असति छन्दो न होती’’ति? ‘‘छन्दो खो, देवानमिन्द, वितक्‍कनिदानो वितक्‍कसमुदयो वितक्‍कजातिको वितक्‍कपभवो; वितक्‍के सति छन्दो होति; वितक्‍के असति छन्दो न होती’’ति।

‘‘वितक्‍को खो पन, मारिस, किंनिदानो किंसमुदयो किंजातिको किंपभवो; किस्मिं सति वितक्‍को होति; किस्मिं असति वितक्‍को न होती’’ति? ‘‘वितक्‍को खो, देवानमिन्द, पपञ्‍चसञ्‍ञासङ्खानिदानो पपञ्‍चसञ्‍ञासङ्खासमुदयो पपञ्‍चसञ्‍ञासङ्खाजातिको पपञ्‍चसञ्‍ञासङ्खापभवो; पपञ्‍चसञ्‍ञासङ्खाय सति वितक्‍को होति; पपञ्‍चसञ्‍ञासङ्खाय असति वितक्‍को न होती’’ति।

‘‘कथं पटिपन्‍नो पन, मारिस, भिक्खु पपञ्‍चसञ्‍ञासङ्खानिरोधसारुप्पगामिनिं पटिपदं पटिपन्‍नो होती’’ति?

३६०.‘‘सोमनस्संपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पीति इति खो पनेतं वुत्तं, किञ्‍चेतं पटिच्‍च वुत्तं? तत्थ यं जञ्‍ञा सोमनस्सं ‘इमं खो मे सोमनस्सं सेवतो अकुसला धम्मा अभिवड्ढन्ति, कुसला धम्मा परिहायन्ती’ति, एवरूपं सोमनस्सं न सेवितब्बं। तत्थ यं जञ्‍ञा सोमनस्सं ‘इमं खो मे सोमनस्सं सेवतो अकुसला धम्मा परिहायन्ति, कुसला धम्मा अभिवड्ढन्ती’ति, एवरूपं सोमनस्सं सेवितब्बं। तत्थ यं चे सवितक्‍कं सविचारं, यं चे अवितक्‍कं अविचारं, ये अवितक्‍के अविचारे, ते [से (सी॰ पी॰)] पणीततरे। सोमनस्संपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पीति। इति यं तं वुत्तं, इदमेतं पटिच्‍च वुत्तं।

३६१.‘‘दोमनस्संपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि सेवितब्बम्पि , असेवितब्बम्पीति। इति खो पनेतं वुत्तं, किञ्‍चेतं पटिच्‍च वुत्तं? तत्थ यं जञ्‍ञा दोमनस्सं ‘इमं खो मे दोमनस्सं सेवतो अकुसला धम्मा अभिवड्ढन्ति, कुसला धम्मा परिहायन्ती’ति, एवरूपं दोमनस्सं न सेवितब्बं। तत्थ यं जञ्‍ञा दोमनस्सं ‘इमं खो मे दोमनस्सं सेवतो अकुसला धम्मा परिहायन्ति, कुसला धम्मा अभिवड्ढन्ती’ति, एवरूपं दोमनस्सं सेवितब्बं। तत्थ यं चे सवितक्‍कं सविचारं, यं चे अवितक्‍कं अविचारं, ये अवितक्‍के अविचारे, ते पणीततरे। दोमनस्संपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पी’ति इति यं तं वुत्तं, इदमेतं पटिच्‍च वुत्तं।

३६२.‘‘उपेक्खंपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पीति इति खो पनेतं वुत्तं, किञ्‍चेतं पटिच्‍च वुत्तं? तत्थ यं जञ्‍ञा उपेक्खं ‘इमं खो मे उपेक्खं सेवतो अकुसला धम्मा अभिवड्ढन्ति, कुसला धम्मा परिहायन्ती’ति, एवरूपा उपेक्खा न सेवितब्बा। तत्थ यं जञ्‍ञा उपेक्खं ‘इमं खो मे उपेक्खं सेवतो अकुसला धम्मा परिहायन्ति, कुसला धम्मा अभिवड्ढन्ती’ति, एवरूपा उपेक्खा सेवितब्बा। तत्थ यं चे सवितक्‍कं सविचारं, यं चे अवितक्‍कं अविचारं, ये अवितक्‍के अविचारे, ते पणीततरे। उपेक्खंपाहं, देवानमिन्द, दुविधेन वदामि सेवितब्बम्पि, असेवितब्बम्पीति इति यं तं वुत्तं, इदमेतं पटिच्‍च वुत्तं।

३६३.‘‘एवं पटिपन्‍नो खो, देवानमिन्द, भिक्खु पपञ्‍चसञ्‍ञासङ्खानिरोधसारुप्पगामिनिं पटिपदं पटिपन्‍नो होती’’ति। इत्थं भगवा सक्‍कस्स देवानमिन्दस्स पञ्हं पुट्ठो ब्याकासि। अत्तमनो सक्‍को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दि अनुमोदि – ‘‘एवमेतं, भगवा, एवमेतं, सुगत, तिण्णा मेत्थ कङ्खा विगता कथंकथा भगवतो पञ्हवेय्याकरणं सुत्वा’’ति।

३६६.इतिह सक्‍को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा भगवन्तं उत्तरिं पञ्हं अपुच्छि –

‘‘सब्बेव नु खो, मारिस, समणब्राह्मणा एकन्तवादा एकन्तसीला एकन्तछन्दा एकन्तअज्झोसाना’’ति? ‘‘न खो, देवानमिन्द, सब्बे समणब्राह्मणा एकन्तवादा एकन्तसीला एकन्तछन्दा एकन्तअज्झोसाना’’ति।

‘‘कस्मा पन, मारिस, न सब्बे समणब्राह्मणा एकन्तवादा एकन्तसीला एकन्तछन्दा एकन्तअज्झोसाना’’ति? ‘‘अनेकधातु नानाधातु खो, देवानमिन्द, लोको। तस्मिं अनेकधातुनानाधातुस्मिं लोके यं यदेव सत्ता धातुं अभिनिविसन्ति, तं तदेव थामसा परामासा अभिनिविस्स वोहरन्ति – ‘इदमेव सच्‍चं मोघमञ्‍ञ’न्ति। तस्मा न सब्बे समणब्राह्मणा एकन्तवादा एकन्तसीला एकन्तछन्दा एकन्तअज्झोसाना’’ति।

‘‘सब्बेव नु खो, मारिस, समणब्राह्मणा अच्‍चन्तनिट्ठा अच्‍चन्तयोगक्खेमी अच्‍चन्तब्रह्मचारी अच्‍चन्तपरियोसाना’’ति? ‘‘न खो, देवानमिन्द, सब्बे समणब्राह्मणा अच्‍चन्तनिट्ठा अच्‍चन्तयोगक्खेमी अच्‍चन्तब्रह्मचारी अच्‍चन्तपरियोसाना’’ति।

‘‘कस्मा पन, मारिस, न सब्बे समणब्राह्मणा अच्‍चन्तनिट्ठा अच्‍चन्तयोगक्खेमी अच्‍चन्तब्रह्मचारी अच्‍चन्तपरियोसाना’’ति? ‘‘ये खो, देवानमिन्द, भिक्खू तण्हासङ्खयविमुत्ता ते अच्‍चन्तनिट्ठा अच्‍चन्तयोगक्खेमी अच्‍चन्तब्रह्मचारी अच्‍चन्तपरियोसाना। तस्मा न सब्बे समणब्राह्मणा अच्‍चन्तनिट्ठा अच्‍चन्तयोगक्खेमी अच्‍चन्तब्रह्मचारी अच्‍चन्तपरियोसाना’’ति।

इत्थं भगवा सक्‍कस्स देवानमिन्दस्स पञ्हं पुट्ठो ब्याकासि। अत्तमनो सक्‍को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दि अनुमोदि – ‘‘एवमेतं, भगवा, एवमेतं, सुगत। तिण्णा मेत्थ कङ्खा विगता कथंकथा भगवतो पञ्हवेय्याकरणं सुत्वा’’ति।

३६७.इतिह सक्‍को देवानमिन्दो भगवतो भासितं अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा भगवन्तं एतदवोच –

‘‘एजा, भन्ते, रोगो, एजा गण्डो, एजा सल्‍लं, एजा इमं पुरिसं परिकड्ढति तस्स तस्सेव भवस्स अभिनिब्बत्तिया। तस्मा अयं पुरिसो उच्‍चावचमापज्‍जति । येसाहं, भन्ते, पञ्हानं इतो बहिद्धा अञ्‍ञेसु समणब्राह्मणेसु ओकासकम्मम्पि नालत्थं, ते मे भगवता ब्याकता। दीघरत्तानुसयितञ्‍च पन [दीघरत्तानुपस्सता, यञ्‍च पन (स्या॰), दीघरत्तानुसयिनो, यञ्‍च पन (सी॰ पी॰)] मे विचिकिच्छाकथंकथासल्‍लं, तञ्‍च भगवता अब्बुळ्ह’’न्ति।

‘‘अभिजानासि नो त्वं, देवानमिन्द, इमे पञ्हे अञ्‍ञे समणब्राह्मणे पुच्छिता’’ति? ‘‘अभिजानामहं, भन्ते, इमे पञ्हे अञ्‍ञे समणब्राह्मणे पुच्छिता’’ति। ‘‘यथा कथं पन ते, देवानमिन्द, ब्याकंसु? सचे ते अगरु भासस्सू’’ति। ‘‘न खो मे, भन्ते, गरु यत्थस्स भगवा निसिन्‍नो भगवन्तरूपो वा’’ति। ‘‘तेन हि, देवानमिन्द, भासस्सू’’ति। ‘‘येस्वाहं [येसाहं (सी॰ स्या॰ पी॰)], भन्ते , मञ्‍ञामि समणब्राह्मणा आरञ्‍ञिका पन्तसेनासनाति, त्याहं उपसङ्कमित्वा इमे पञ्हे पुच्छामि, ते मया पुट्ठा न सम्पायन्ति, असम्पायन्ता ममंयेव पटिपुच्छन्ति – ‘को नामो आयस्मा’ति? तेसाहं पुट्ठो ब्याकरोमि – ‘अहं खो, मारिस, सक्‍को देवानमिन्दो’ति। ते ममंयेव उत्तरि पटिपुच्छन्ति – ‘किं पनायस्मा, देवानमिन्द [देवानमिन्दो (सी॰ पी॰)], कम्मं कत्वा इमं ठानं पत्तो’ति? तेसाहं यथासुतं यथापरियत्तं धम्मं देसेमि। ते तावतकेनेव अत्तमना होन्ति – ‘सक्‍को च नो देवानमिन्दो दिट्ठो, यञ्‍च नो अपुच्छिम्हा, तञ्‍च नो ब्याकासी’ति। ते अञ्‍ञदत्थु ममंयेव सावका सम्पज्‍जन्ति, न चाहं तेसं। अहं खो पन, भन्ते, भगवतो सावको सोतापन्‍नो अविनिपातधम्मो नियतो सम्बोधिपरायणो’’ति ।

३६९.‘‘किं पन त्वं, देवानमिन्द, अत्थवसं सम्पस्समानो एवरूपं वेदपटिलाभं सोमनस्सपटिलाभं पवेदेसी’’ति? ‘‘छ खो अहं, भन्ते, अत्थवसे सम्पस्समानो एवरूपं वेदपटिलाभं सोमनस्सपटिलाभं पवेदेमि।

‘‘इधेव तिट्ठमानस्स, देवभूतस्स मे सतो।

पुनरायु च मे लद्धो, एवं जानाहि मारिस॥

‘‘इमं खो अहं, भन्ते, पठमं अत्थवसं सम्पस्समानो एवरूपं वेदपटिलाभं सोमनस्सपटिलाभं पवेदेमि।

‘‘चुताहं दिविया काया, आयुं हित्वा अमानुसं।

अमूळ्हो गब्भमेस्सामि, यत्थ मे रमती मनो॥

‘‘इमं खो अहं, भन्ते, दुतियं अत्थवसं सम्पस्समानो एवरूपं वेदपटिलाभं सोमनस्सपटिलाभं पवेदेमि।

‘‘स्वाहं अमूळ्हपञ्‍ञस्स [अमूळ्हपञ्हस्स (?)], विहरं सासने रतो।

ञायेन विहरिस्सामि, सम्पजानो पटिस्सतो॥

‘‘इमं खो अहं, भन्ते, ततियं अत्थवसं सम्पस्समानो एवरूपं वेदपटिलाभं सोमनस्सपटिलाभं पवेदेमि।

‘‘ञायेन मे चरतो च, सम्बोधि चे भविस्सति।

अञ्‍ञाता विहरिस्सामि, स्वेव अन्तो भविस्सति॥

‘‘इमं खो अहं, भन्ते, चतुत्थं अत्थवसं सम्पस्समानो एवरूपं वेदपटिलाभं सोमनस्सपटिलाभं पवेदेमि।

३७०.‘‘अपरियोसितसङ्कप्पो , विचिकिच्छो कथंकथी।

विचरिं दीघमद्धानं, अन्वेसन्तो तथागतं॥

‘‘यस्सु मञ्‍ञामि समणे, पविवित्तविहारिनो।

सम्बुद्धा इति मञ्‍ञानो, गच्छामि ते उपासितुं॥

‘‘‘कथं आराधना होति, कथं होति विराधना’।

इति पुट्ठा न सम्पायन्ति [सम्भोन्ति (स्या॰)], मग्गे पटिपदासु च॥

‘‘त्यस्सु यदा मं जानन्ति, सक्‍को देवानमागतो।

त्यस्सु ममेव पुच्छन्ति, ‘किं कत्वा पापुणी इदं’॥

‘‘तेसं यथासुतं धम्मं, देसयामि जने सुतं [जनेसुत (क॰ सी॰)]।

तेन अत्तमना होन्ति, ‘दिट्ठो नो वासवोति च’॥

‘‘यदा च बुद्धमद्दक्खिं, विचिकिच्छावितारणं।

सोम्हि वीतभयो अज्‍ज, सम्बुद्धं पयिरुपासिय [पयिरुपासयिं (स्या॰ क॰)]॥

‘‘तण्हासल्‍लस्स हन्तारं, बुद्धं अप्पटिपुग्गलं।

अहं वन्दे महावीरं, बुद्धमादिच्‍चबन्धुनं॥

३७१.अथ खो सक्‍को देवानमिन्दो पञ्‍चसिखं गन्धब्बपुत्तं आमन्तेसि – ‘‘बहूपकारो खो मेसि त्वं, तात पञ्‍चसिख, यं त्वं भगवन्तं पठमं पसादेसि। तया, तात, पठमं पसादितं पच्छा मयं तं भगवन्तं दस्सनाय उपसङ्कमिम्हा अरहन्तं सम्मासम्बुद्धं। पेत्तिके वा ठाने ठपयिस्सामि , गन्धब्बराजा भविस्ससि, भद्दञ्‍च ते सूरियवच्छसं दम्मि, सा हि ते अभिपत्थिता’’ति।

अथ खो सक्‍को देवानमिन्दो पाणिना पथविं परामसित्वा तिक्खत्तुं उदानं उदानेसि – ‘‘नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्सा’’ति।

इमस्मिञ्‍च पन वेय्याकरणस्मिं भञ्‍ञमाने सक्‍कस्स देवानमिन्दस्स विरजं वीतमलं धम्मचक्खुं उदपादि – ‘‘यं किञ्‍चि समुदयधम्मं, सब्बं तं निरोधधम्म’’न्ति। अञ्‍ञेसञ्‍च असीतिया देवतासहस्सानं , इति ये सक्‍केन देवानमिन्देन अज्झिट्ठपञ्हा पुट्ठा , ते भगवता ब्याकता। तस्मा इमस्स वेय्याकरणस्स सक्‍कपञ्हात्वेव अधिवचनन्ति।

सक्‍कपञ्हसुत्तं निट्ठितं अट्ठमं।