४. सोणदण्डसुत्तवण्णना
३००.एवं अम्बट्ठसुत्तं संवण्णेत्वा इदानि सोणदण्डसुत्तं संवण्णेन्तो यथानुपुब्बं संवण्णनोकासस्स पत्तभावं विभावेतुं, अम्बट्ठसुत्तस्सानन्तरं सङ्गीतस्स सुत्तस्स सोणदण्डसुत्तभावं वा पकासेतुं ‘‘एवं मे सुतं…पे॰… अङ्गेसूति सोणदण्डसुत्त’’न्ति आह। सुन्दरभावेन सातिसयानि अङ्गानि एतेसमत्थीति अङ्गा। तद्धितपच्चयस्स अतिसयविसिट्ठे अत्थिताअत्थे पवत्तितो, पधानतो राजकुमारा, रुळ्हिवसेन पन जनपदोति वुत्तं ‘‘अङ्गा नामा’’तिआदि। इधापि अधिप्पेता, न अम्बट्ठसुत्ते एव। ‘‘तदा किरा’’तिआदि तस्सा चारिकाय कारणवचनं। आगमने आदीनवं दस्सेत्वा पटिक्खिपनवसेन आगन्तुं न दस्सन्ति, नानुजानिस्सन्तीति अधिप्पायो।
नीलासोककणिकारकोविळारकुन्दराजरुक्खादिसम्मिस्सताय तं चम्पकवनं नीलादिपञ्चवण्णकुसुमपटिमण्डितं, न चम्पकरुक्खानञ्ञेव नीलादिपञ्चवण्णकुसुमतायाति वदन्ति, तथारूपाय पन धातुया चम्पकरुक्खाव नीलादिपञ्चवण्णम्पि कुसुमं पुप्फन्ति। इदानिपि हि कत्थचि देसे दिस्सन्ति, एवञ्च यथारुतम्पि अट्ठकथावचनं उपपन्नं होति। कुसुमगन्धसुगन्धेति वुत्तनयेन सम्मिस्सकानं, सुद्धचम्पकानं वा कुसुमानं गन्धेहि सुगन्धे। एवं पन वदन्तो न मापनकालेयेव तस्मिं नगरे चम्पकरुक्खा उस्सन्ना, अथ खो अपरभागेपीति दस्सेति। मापनकाले हि चम्पकरुक्खानमुस्सन्नताय तं नगरं ‘‘चम्पा’’ति नामं लभि। इस्सरत्ताति अधिपतिभावतो। सेना एतस्स अत्थीति सेनिको, स्वेव सेनियो। बहुभावविसिट्ठा चेत्थ अत्थिता तद्धितपच्चयेन जोतिताति वुत्तं ‘‘महतिया सेनाय समन्नागतत्ता’’ति। सारसुवण्णसदिसतायाति उत्तमजातिसुवण्णसदिसताय। चूळदुक्खक्खन्धसुत्तट्ठकथायं पन एवं वुत्तं ‘‘सेनियो’’ति तस्स नामं, बिम्बीति अत्तभावस्स नामं वुच्चति, सो तस्स सारभूतो दस्सनीयो पासादिको अत्तभावसमिद्धिया बिम्बिसारोति वुच्चती’’ति (म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१८०)।
३०१-२.संहताति सन्निपतनवसेन सङ्घटिता, सन्निपतिताति वुत्तं होति। एकेकिस्साय दिसायाति एकेकाय पदेसभूताय दिसाय। पाळियं ब्राह्मणगहपतिकानमधिप्पेतत्ता ‘‘सङ्घिनो’’ति वत्तब्बे ‘‘सङ्घी’’ति पुथुत्ते एकवचनं वुत्तन्ति दस्सेति ‘‘एतेस’’न्ति इमिना। एवं आचरियेन (दी॰ नि॰ टी॰ १.३०१, ३०२) वुत्तं, सङ्घीति पन दीघवसेन बहुवचनम्पि दिस्सति। अगणाति असमूहभूता अगणबन्धा, ‘‘अगणना’’तिपि पाठो, अयमेवत्थो, सङ्ख्यात्थस्स अयुत्तत्ता। न हि तेसं सङ्ख्या अत्थीति। इदं वुत्तं होति – पुब्बे अन्तोनगरे अगणापि पच्छा बहिनगरे गणं भूता पत्ताति गणीभूताति। अभूततब्भावे हि करासभूयोगे अ-कारस्स ई-कारादेसो, ईपच्चयो वा। राजराजञ्ञादीनं दण्डधरो पुरिसोव ततो ततो खत्तियानं तायनतो रक्खणतो खत्ता निरुत्तिनयेन। सो हि यत्थ तेहि पेसितो, तत्थ तेसं दोसं परिहरन्तो युत्तपत्तवसेन पुच्छितमत्थं कथेति। तेनाह ‘‘पुच्छितपञ्हे ब्याकरणसमत्थो’’ति। कुलापदेसादिना महती मत्ता पमाणमेतस्साति महामत्तो।
सोणदण्डगुणकथावण्णना
३०३.एकस्स रञ्ञो आणापवत्तिट्ठानानि रज्जानि नाम, विसिट्ठानि रज्जानि विरज्जानि, तानेव वेरज्जानि, नानाविधानि वेरज्जानि तथा, तेसु जातातिआदिना तिधा तद्धितनिब्बचनं। विचित्रा हि तद्धितवुत्तीति। यञ्ञानुभवनत्थन्ति यस्स कस्सचि यञ्ञस्स अनुभवनत्थं। तेति नानावेरज्जका ब्राह्मणा। तस्साति सोणदण्डब्राह्मणस्स। उत्तमब्राह्मणोति अभिजनसम्पत्तिया, वित्तसम्पत्तिया, विज्जासम्पत्तिया च उग्गततरो, उळारो वा ब्राह्मणो। आवट्टनीमाया वुत्ताव। लाभमच्छेरेन निप्पीळितताय असन्निपातो भविस्सति।
अङ्गेति गमेति अत्तनो फलं ञापेति, सयं वा अङ्गीयति गमीयति ञायतीति अङ्गं, हेतु। तेनाह ‘‘कारणेना’’ति। लोकधम्मतानुस्सरणेन अपरानिपि कारणानि आहंसूति दस्सेन्तो ‘‘एव’’न्तिआदिमाह।
द्वीहि पक्खेहीति मातुपक्खेन, पितुपक्खेन चाति द्वीहि ञातिपक्खेहि। ‘‘उभतो सुजातो’’ति हि एत्थकेयेव वुत्ते येहि केहिचि द्वीहि भागेहि सुजातत्तं विजानेय्य, सुजातसद्दो च ‘‘सुजातो चारुदस्सनो’’तिआदीसु (म॰ नि॰ २.३९९) आरोहसम्पत्तिपरियायोपि होतीति जातिवसेनेव सुजातत्तं विभावेतुं ‘‘मातितो च पितितो चा’’ति वुत्तं। तेनाह ‘‘भोतो माता ब्राह्मणी’’तिआदि। एवन्ति वुत्तप्पकारेन, मातुपक्खतो च पितुपक्खतो च पच्चेकं तिविधेन ञातिपरिवट्टेनाति वुत्तं होति। ‘‘संसुद्धगहणिको’’ति इमिनापि ‘‘मातितो च पितितो चा’’ति वुत्तमेवत्थं समत्थेतीति आह ‘‘संसुद्धा ते मातुगहणी’’ति, संसुद्धाव अनञ्ञपुरिससाधारणाति अत्थो। अनोरसपुत्तवसेनापि हि लोके मातापितुसमञ्ञा दिस्सति, इध पनस्स ओरसपुत्तवसेनेव इच्छिताति दस्सेतुं ‘‘संसुद्धगहणिको’’ति वुत्तं। गब्भं गण्हाति धारेतीति गहणी, ततियावट्टसङ्खातो गब्भासयसञ्ञितो मातुकुच्छिपदेसो समवेपाकिनियाति समविपाचनिया। एत्थाति महासुदस्सनसुत्ते। यथाभुत्तमाहारं विपाचनवसेन गण्हाति न छड्डेतीति गहणी, कम्मजतेजोधातु, या ‘‘उदरग्गी’’ति लोके पञ्ञायति।
पितुपिताति पितुनो पिता। पितामहोति आमह-पच्चयेन तद्धितसिद्धि। ‘‘चतुयुग’’न्तिआदीसु विय तं तदत्थे युज्जितब्बतो कालविसेसो युगं नाम। एतं युगसद्देन आयुप्पमाणवचनं अभिलापमत्तं लोकवोहारवचनमत्तमेव, अधिप्पेतत्थतो पन पितामहोयेव पितामहयुगसद्देन वुत्तो तस्सेव पधानभावेन अधिप्पेतत्ताति अधिप्पायो। ततो उद्धन्ति पितामहतो उपरि। तेनाह ‘‘पुब्बपुरिसा’’ति, तदवसेसा पुब्बका छ पुरिसाति अत्थो। पुरिसग्गहणञ्चेत्थ उक्कट्ठनिद्देसेन कतन्ति दट्ठब्बं। एवञ्हि ‘‘मातितो’’ति पाळिवचनं समत्थितं होति।
तत्रायमट्ठकथामुत्तकनयो – माता च पिता च पितरो, पितूनं पितरो पितामहा, तेसं युगो द्वन्दो पितामहयुगो, तस्मा, याव सत्तमा पितामहयुगा पितामहद्वन्दाति अत्थो वेदितब्बो, एवञ्च पितामहग्गहणेनेव मातामहोपि गहितो। युगसद्दो चेत्थ एकसेसो ‘‘युगो च युगो च युगो’’ति, अतो तत्थ तत्थ ञातिपरिवट्टे पितामहद्वन्दं गहितं होतीति।
बुद्धगुणकथावण्णना
३०४.तादिसेहि महानुभावेहि सद्धिं युगग्गाहवसेन ठपनम्पि न मादिसानं पण्डितजातीनमनुच्छविकं, कुतो पन उक्कंसवसेन ठपनन्ति इदं ब्राह्मणस्स न युत्तरूपन्ति दस्सेन्तो ‘‘न खो पन मेत’’न्तिआदिमाह। तत्थ येपि गुणा अत्तनो गुणेहि सदिसा, तेपि गुणे उत्तरितरेयेव मञ्ञमानो पकासेतीति सम्बन्धो। सदिसाति च एकदेसेन सदिसा। न हि बुद्धानं गुणेहि सब्बथा सदिसा केचिपि गुणा अञ्ञेसु लब्भन्ति। ‘‘को चाह’’न्तिआदि उत्तरितराकारदस्सनं। अहञ्च कीदिसो नाम हुत्वा सदिसो भविस्सामि, समणस्स…पे॰… गुणा च कीदिसा नाम हुत्वा सदिसा भविस्सन्तीति साधिप्पाययोजना। केचि नवं पाठं करोन्ति, अयमेव मूलपाठो यथा तं अम्बट्ठसुत्ते ‘‘को चाहं भो गोतम साचरियको, का च अनुत्तरा विज्जाचरणसम्पदा’’ति। इतरेति अत्तनो गुणेहि असदिसे गुणे, ‘‘पकासेती’’ति इमिनाव सम्बन्धो। एकन्तेनेवाति सदिसगुणानं विय पसङ्गाभावेन।
एवं नियामेन्तो सोणदण्डो इदं अत्थजातं दीपेति। यथा हीति एत्थ हि-सद्दो कारणे। तेनाह ‘‘तस्मा मयमेव अरहामा’’ति। गोपदकन्ति गाविया खुरट्ठाने ठितउदकं। गुणेति सदिसगुणेपि, पगेव असदिसगुणे।
सट्ठिकुलसतसहस्सन्ति सट्ठिसहस्साधिकं कुलसतसहस्सं। धम्मपदट्ठकथादीसु (ध॰ प॰ अट्ठ॰ १६) पन कत्थचि भगवतो असीतिकुलसहस्सतावचनं एकेकपक्खमेव सन्धायाति वेदितब्बं।
सुधामट्ठपोक्खरणियोति सुधाय परिकम्मकता पोक्खरणियो। सत्तरतनानन्ति सत्तहि रतनेहि। पूरयोगे हि करणत्थे बहुलं छट्ठीवचनं। पासादनियूहादयोति उपरिपासादे ठिततुलासीसादयो। ‘‘सत्तरतनान’’न्ति अधिकारो, अभेदेपि भेदवोहारो एस। कुलपरियायेनाति सुद्धोदनमहाराजस्स असम्भिन्नखत्तियकुलानुक्कमेन। तेसुपीति चतूसु निधीसुपि। गहितं गहितं ठानं पूरतियेव धनेन पाकतिकमेव होति, न ऊनं।
भद्दकेनाति सुन्दरेन। पच्छिमवये वुत्तनयेन पठमवयो वेदितब्बो। मातापितूनं अनिच्छाय पब्बज्जाव अनादरो तेन युत्ते अत्थे सामिवचनन्ति वुत्तं होति। एतेसन्ति मातापितूनं। कन्दित्वाति ‘‘कहं पियपुत्तका’’तिआदिना परिदेवित्वा।
अपरिमाणोयेवाति ‘‘एत्तको एसो’’ति केनचि परिच्छिन्दितुमसक्कुणेय्यताय अपरिच्छिन्नोयेव। द्वे वेळू अधोकटिमत्तकमेव होन्तीति आह ‘‘द्विन्नं वेळूनं उपरि कटिमत्तमेवा’’ति। पारमितानुभावेन ब्राह्मणस्स एव पञ्ञायति, भगवा पन तदा पकतिप्पमाणोवाति दस्सेतुं ‘‘पञ्ञायमानो’’ति वुत्तमिव दिस्सति, वीमंसित्वा गहेतब्बं। ‘‘न ही’’तिआदिना पारमिताबलेनेव एवं अपरिमाणता, न इद्धिबलेनाति दस्सेती’’ति वदन्ति। अतुलोति असदिसो। ‘‘धम्मपदे गाथमाहा’’ति कत्थचि पाठो अयुत्तोव। न हि धम्मपदे अयं गाथा दिस्सति। सुधापिण्डियत्थेरापदानादीसु (अप॰ १.१०.सुधापिण्डियत्थेरापदान) पनायं गाथा आगता, सा च खो अञ्ञवत्थुस्मिं एव, न इमस्मिं वत्थुम्हि, तस्मा पाळिवसेन सङ्गीतिमनारुळ्हा पकिण्णकदेसनायेवायं गाथाति दट्ठब्बं।
३०५.नन्ति आचरियं। अलं-सद्दो इध अरहत्थो ‘‘अलमेव निब्बिन्दितु’’न्तिआदीसु (दी॰ नि॰ २.२७२; सं॰ नि॰ २.१३४, १४३) वियाति आह ‘‘युत्तमेवा’’ति। पुटेन नेत्वा असितब्बतो परिभुञ्जितब्बतो पुटोसं वुच्चति पाथेय्यं। इत्थम्भूतलक्खणे करणवचनं दस्सेति ‘‘तं गहेत्वा’’ति इमिना। पाळियं पुटंसेनपि कुलपुत्तेनाति सम्बन्धं दस्सेतुं ‘‘तेन पुटंसेना’’ति वुत्तं। ‘‘अंसेना’’तिआदि अधिप्पायमत्तदस्सनं, वहन्तेन कुलपुत्तेन उपसङ्कमितुं अलमेवाति अत्थो।
सोणदण्डपरिवितक्कवण्णना
३०६-७.न इध तिरो-सद्दो ‘‘तिरोकुड्डे वा तिरोपाकारे वा छड्डेय्य वा छड्डापेय्य वा’’तिआदीसु (पाचि॰ ८२५) विय बहिअत्थोति आह ‘‘अन्तोवनसण्डे गतस्सा’’ति। तत्थ विहारोपि वनसण्डपरियापन्नोति दस्सेति ‘‘विहारब्भन्तरं पविट्ठस्सा’’ति इमिना। एते अञ्जलिं पणामेत्वा निसिन्ना मिच्छादिट्ठिवसेन उभतोपक्खिका, ‘‘इतरे पन सम्मादिट्ठिवसेन एकतोपक्खिका’’ति अत्थतो आपन्नो होति। दलिद्दत्ता, ञातिपारिजुञ्ञादिना जिण्णत्ता च नामगोत्तवसेन अपाकटा हुत्वा पाकटा भवितुकामा एवमकंसूति अधिप्पायो। केराटिकाति सठा। तत्थाति द्वीसु जनेसु। ततोति विस्सासतो, दानतो वा।
ब्राह्मणपञ्ञत्तिवण्णना
३०९.अनोनतकायवसेन थद्धगत्तो, न मानवसेन। तेन पाळियं वक्खति ‘‘अब्भुन्नामेत्वा’’ति। चेतोवितक्कं सन्धाय चित्तसीसेन ‘‘चित्तं अञ्ञासी’’ति वुत्तं। विघातन्ति चित्तदुक्खं।
३११.सकसमयेति ब्राह्मणलद्धियं। मीयमानोति मरियमानो। दिट्ठिसञ्जाननेनेवाति अत्तनो लद्धिसञ्जाननेनेव। सुजन्ति होमदब्बिं, निब्बचनं वुत्तमेव। गण्हन्तेसूति जुहनत्थं गण्हनकेसु, इरुविज्जेसूति अत्थो। इरुवेदवसेन होमकरणतो हि यञ्ञयजका ‘‘इरुविज्जा’’ति वुच्चन्ति। पठमो वाति तत्थ सन्निपतितेसु सुजाकिरियायं सब्बपधानो वा। दुतियोवाति तदनन्तरिको वा। ‘‘सुज’’न्ति इदं करणत्थे उपयोगवचनन्ति आह ‘‘सुजाया’’ति। अग्गिहुत्तमुखताय यञ्ञस्स यञ्ञे दिय्यमानं सुजामुखेन दिय्यति। वुत्तञ्च ‘‘अग्गिहुत्तमुखा यञ्ञा, सावित्ती छन्दसो मुख’’न्ति (म॰ नि॰ २.४००)। तस्मा ‘‘दिय्यमान’’न्ति अयं पाठसेसो विञ्ञायतीति आचरियेन (दी॰ नि॰ टी॰ १.३११) वुत्तं। अपिच सुजाय दिय्यमानं सुजन्ति तद्धितवसेन अत्थं दस्सेतुं एवमाह। पोराणाति अट्ठकथाचरिया। पुरिमवादे चेत्थ दानवसेन पठमो वा दुतियो वा, पच्छिमवादे आदानवसेनाति अयमेतेसं विसेसो। विसेसतोति विज्जाचरणविसेसतो, न ब्राह्मणेहि इच्छितविज्जाचरणमत्ततो। उत्तमब्राह्मणस्साति अनुत्तरदक्खिणेय्यताय उक्कट्ठब्राह्मणस्स। यथाधिप्पेतस्स हि विज्जाचरणविसेसदीपकस्स ‘‘कतमं पन तं ब्राह्मणसीलं, कतमा सा पञ्ञा’’तिआदिवचनस्स ओकासकरणत्थमेव ‘‘इमेसं पन ब्राह्मण पञ्चन्नं अङ्गान’’न्तिआदिवचनं भगवा अवोच, तस्मा पधानवचनानुरूपमनुसन्धिं दस्सेतुं ‘‘भगवा पना’’तिआदि वुत्तन्ति दट्ठब्बं।
३१३.अपवदतीति वण्णादीनि अपनेत्वा वदति, अत्थमत्तं पन दस्सेतुं ‘‘पटिक्खिपती’’ति वुत्तं। इदन्ति ‘‘मा भवं सोणदण्डो एवं अवचा’’तिआदिवचनं। ब्राह्मणसमयन्ति ब्राह्मणसिद्धन्तं। मा भिन्दीति मा विनासेसि।
३१६.समोयेव हुत्वा समोति समसमो, सब्बथा समोति अत्थो। परियायद्वयञ्हि अतिसयत्थदीपकं यथा ‘‘दुक्खदुक्खं, रूपरूप’’न्ति। एकदेसमत्ततो पन अङ्गकेन माणवेन तेसं समभावतो तं निवत्तेन्तो ‘‘ठपेत्वा एकदेसमत्त’’न्तिआदिमाह। कुलकोटिपरिदीपनन्ति कुलस्स आदिपरिदीपनं। यस्मा अत्तनो भगिनिया…पे॰… न जानिस्सति, तस्मा न तस्स मातापितुमत्तं सन्धाय वदति, कुलकोटिपरिदीपनं पन सन्धाय वदतीति अधिप्पायो। ‘‘अत्थभञ्जनक’’न्ति इमिना कम्मपथपत्तं वदति। गुणेति यथावुत्ते पञ्चसीले। अथापि सियाति यदिपि तुम्हाकं एवं परिवितक्को सिया, भिन्नसीलस्सापि पुन पकतिसीले ठितस्स ब्राह्मणभावं वण्णादयो साधेन्तीति एवं सियाति अत्थो। ‘‘साधेती’’ति पाठे ‘‘वण्णो’’ति कत्ता आचरियेन (दी॰ नि॰ टी॰ १.३१६) अज्झाहटो, निदस्सनञ्चेतं। मन्तजातीसुपि हि एसेव नयो। सीलमेवाति पुन पकतिभूतं सीलमेव ब्राह्मणभावं साधेस्सति, कस्माति चे ‘‘तस्मिं हि…पे॰… वण्णादयो’’ति। तत्थ सम्मोहमत्तं वण्णादयोति वण्णमन्तजातियो ब्राह्मणभावस्स अङ्गन्ति सम्मोहमत्तमेतं, असमवेक्खित्वा कथितमिदं।
सीलपञ्ञाकथावण्णना
३१७.कथितोब्राह्मणेन पञ्होति ‘‘सीलवा च होती’’तिआदिना द्विन्नमेव अङ्गानं वसेन यथापुच्छितो पञ्हो याथावतो विस्सज्जितो। एत्थाति यथाविस्सज्जिते अत्थे, अङ्गद्वये वा। तस्साति सोणदण्डस्स। यदि एकमङ्गं ठपेय्य, अथ पतिट्ठातुं न सक्कुणेय्य। यदि पन न ठपेय्य, अथ सक्कुणेय्य, किं पनेस तथा सक्खिस्सति नु खो, नोति वीमंसनत्थमेव एवमाह, न तु एकस्स अङ्गस्स ठपनीयत्ताति वुत्तं होति। तथा चाह ‘‘एवमेतं ब्राह्मणा’’तिआदि। धोवितत्ताव परिसुज्झनन्ति आह ‘‘सीलपरिसुद्धा’’ति, सीलसम्पत्तिया सब्बसो सुद्धा अनुपक्किलिट्ठाति अत्थो। कुतो दुस्सीले पञ्ञा असमाहितत्ता तस्स। कुतो वा पञ्ञारहिते जळे एळमूगे सीलं सीलविभागस्स, सीलपरिसोधनूपायस्स च अजाननतो। एळा मुखे गळति यस्साति एळमूगो ख-कारस्स ग-कारं कत्वा, एलमुखो, एलमूको वा। इति बहुधा पाठोति भयभेरवसुत्तट्ठकथायं (म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.४८) वुत्तो। पकट्ठं उक्कट्ठं ञाणं पञ्ञाणन्ति कत्वा पाकतिकं ञाणं निवत्तेतुं ‘‘पञ्ञाण’’न्ति वुत्तं। विपस्सनादिञाणञ्हि इधाधिप्पेतं, तदेतं पकारेहि जाननतो पञ्ञावाति आह ‘‘पञ्ञायेवा’’ति।
चतुपारिसुद्धिसीलेनधोताति समाधिपदट्ठानेन चतुपारिसुद्धिसीलेन सकलसंकिलेसमलविसुद्धिया धोविता विसुद्धा। तेनाह ‘‘कथं पना’’तिआदि। तत्थ धोवतीति सुज्झति। सट्ठिअसीतिवस्सानीति सट्ठिवस्सानि वा असीतिवस्सानि वा। मरणकालेपि, पगेव अञ्ञस्मिं काले। महासट्ठिवस्सत्थेरो वियाति सट्ठिवस्समहाथेरो विय। वेदनापरिग्गहमत्तम्पीति एत्थ वेदनापरिग्गहो नाम यथाउप्पन्नं वेदनं सभावसरसतो उपधारेत्वा पुन पदट्ठानतो ‘‘अयं वेदना फस्सं पटिच्च उप्पज्जति, सो च फस्सो अनिच्चो दुक्खो विपरिणामधम्मो’’ति लक्खणत्तयं आरोपेत्वा पवत्तितविपस्सना। एवं पस्सन्तेन हि सुखेन सक्का सा वेदना अधिवासेतुं ‘‘वेदना एव वेदयती’’ति। वेदनं विक्खम्भेत्वाति यथाउप्पन्नं दुक्खवेदनं अनुवत्तित्वा विपस्सनं आरभित्वा वीथिपटिपन्नाय विपस्सनाय तं विनोदेत्वा। संसुमारपतितेनाति कुम्भीलेन विय भूमियं उरेन निपज्जमानेन। ‘‘नाह’’न्तिआदिं तथा सीलरक्खणमेव दुक्करन्ति कत्वा वदति। सीले पतिट्ठितस्स हि अरहत्तं हत्थगतंयेव। यथाह ‘‘सीले पतिट्ठाय…पे॰… विजटये जट’’न्ति (सं॰ नि॰ १.२३, १९२; पेटको॰ २२; मि॰ प॰ २.९) चतूसु पुग्गलेसु उग्घाटितञ्ञुनो एवायं विसयोति आह ‘‘उग्घाटितञ्ञुताया’’ति। पञ्ञाय सीलं धोवित्वाति सीलं आदिमज्झपरियोसानेसु अखण्डादिभावापादनेन पञ्ञाय सुविसोधितं कत्वा। सन्ततिमहामत्तवत्थु धम्मपदे (ध॰ प॰ अट्ठ॰ २.सन्तिमहामत्तवत्थु)।
३१८.‘‘कस्मा आहा’’ति उपरिदेसनाय कारणं पुच्छति। लज्जा नाम ‘‘सीलस्स च जातिया च गुणदोसप्पकासनेन समणेन गोतमेन पुच्छितपञ्हं विस्सज्जेसी’’ति परिसाय पञ्ञातता, सा तथा विस्सज्जितुमसमत्थताय भिज्जिस्सतीति अत्थो, पठमं अलज्जमानोपि इदानि लज्जिस्सामीति वुत्तं होति। परमन्ति पमाणं। ‘‘एत्तकपरमा मय’’न्ति पदानं तुल्याधिकरणतं दस्सेतुं ‘‘ते मय’’न्ति वुत्तं। इदं वुत्तं होति – ‘‘सीलपञ्ञाण’’न्ति वचनमेव अम्हाकं परमं, तदत्थभूतानि पञ्चसीलानि, वेदत्तयविभावनं पञ्ञञ्च लक्खणादितो निद्धारेत्वा जाननं नत्थि, केवलं तत्थ वचीपरमाव मयन्ति। अयं पनेत्थ अट्ठकथामुत्तकनयो – एत्तकपरमाति एत्तकउक्कंसकोटिका, पठमं पञ्हाविस्सज्जनाव अम्हाकं उक्कंसकोटीति अत्थो। तेनाह ‘‘मया सकसमयवसेन पञ्हो विस्सज्जितो’’ति। परन्ति अतिरेकं। भासितस्साति वचनस्स सद्दस्स।
अयं पन विसेसोति सीलनिद्देसे निय्यातनमत्तं अपेक्खित्वा वुत्तं। तेनाह ‘‘सीलमिच्चेव निय्यातित’’न्ति। सामञ्ञफलसुत्ते (दी॰ नि॰ १.१५०) हि सीलं निय्यातेत्वापि पुन सामञ्ञफलमिच्चेव निय्यातितं। सब्बेसम्पि महग्गतचित्तानं ञाणसम्पयुत्तत्ता, झानानञ्च तं सम्पयोगतो ‘‘अत्थतो पञ्ञासम्पदा’’ति वुत्तं। पञ्ञानिद्देसे हि झानपञ्ञं अधिट्ठानं कत्वा पठमं विपस्सनापञ्ञा निय्यातिता। तेनाह ‘‘विपस्सनापञ्ञाया’’तिआदि।
सोणदण्डउपासकत्तपटिवेदनाकथावण्णना
३२१.दहरो युवाति एत्थ दहरवचनेन पठमयोब्बनभावं दस्सेति। पठमयोब्बनकालगतो हि ‘‘दहरो’’ति वुच्चति। पुत्तस्स पुत्तो नत्ता नाम। नप्पहोतीति न सम्पज्जति, पुत्तनत्तप्पमाणोपि न होतीति अत्थो। ‘‘आसना मे तं वुट्ठान’’न्ति एतस्स अत्थापत्तिं दस्सेतुं ‘‘मम अगारवेना’’तिआदि वुत्तं। एतन्ति अञ्जलिपग्गहणं। अयञ्हि यथा तथा अत्तनो महाजनस्स सम्भावनं उप्पादेत्वा कोहञ्ञेन परे विम्हापेत्वा लाभुप्पादनं निजिगीसन्तो विचरति, तस्मास्स अतिविय कुहकभावं दस्सेन्तो ‘‘इमिना किरा’’तिआदिं वदति । अगारवं नाम नत्थीति अगारववचनं नाम नत्थि, नायं भगवति अगारवेन ‘‘अहञ्चेव खो पना’’तिआदिमाह, अथ खो अत्तनो लाभपरिहानिभयेनेवाति वुत्तं होति।
३२२.तङ्खणानुरूपायाति यादिसी तदा तस्स अज्झासयप्पवत्ति, तदनुरूपायाति मज्झेपदलोपेन अत्थो। तदा तस्स विवट्टसन्निस्सितस्स तादिसस्स ञाणपरिपाकस्स अभावतो केवलं अब्भुदयसन्निस्सितो एव अत्थो दस्सितोति आह ‘‘दिट्ठधम्मिकसम्परायिकं अत्थं सन्दस्सेत्वा’’ति, पच्चक्खतो विभावेत्वाति अत्थो। कुसले धम्मेति तेभूमके कुसलधम्मे, अयमेत्थ निप्परियायतो अत्थो। परियायतो पन ‘‘चतुभूमके’’तिपि वत्तुं वट्टति लोकुत्तरकुसलस्सपि आयतिं लब्भमानत्ता। तथा हि वक्खति ‘‘आयतिं निब्बानत्थाय, वासनाभागियाय वा’’ति। तत्थाति कुसले धम्मे यथासमादपिते। नन्ति सोणदण्डब्राह्मणं। समुत्तेजेत्वाति सम्मदेव उपरूपरि निसानेत्वा पुञ्ञकिरियाय तिक्खविसदभावमापादेत्वा। तं पन अत्थतो तत्थ उस्साहजननमेव होतीति आह ‘‘सउस्साहं कत्वा’’ति। ताय च सउस्साहतायाति एवं पुञ्ञकिरियाय सउस्साहता नियमतो दिट्ठधम्मिकादिअत्थसम्पादनीति यथावुत्ताय सउस्साहताय च सम्पहंसेत्वाति सम्बन्धो। अञ्ञेहि च विज्जमानगुणेहीति एवरूपा ते गुणसमङ्गिता च एकन्तेन दिट्ठधम्मिकादिअत्थनिप्फादनीति तस्मिं विज्जमानेहि, अञ्ञेहि च गुणेहि सम्पहंसेत्वा सम्मदेव हट्ठतुट्ठभावमापादेत्वाति अत्थो।
यदि भगवा धम्मरतनवस्सं वस्सि, अथ कस्मा सो विसेसं नाधिगच्छीति चोदनं सोधेतुं ‘‘ब्राह्मणो पना’’तिआदि वुत्तं। कुहकतायाति वुत्तनयेन कोहञ्ञकत्ता, इमिना पयोगसम्पत्तिअभावं दस्सेति। यज्जेवं कस्मा भगवा तस्स तथा धम्मरतनवस्सं वस्सीति पटिचोदनम्पि सोधेन्तो ‘‘केवलमस्सा’’तिआदिमाह। तत्थ केवलन्ति निब्बेधासेक्खभागियेन असम्मिस्सं। निब्बानत्थायाति निब्बानाधिगमत्थाय, परिनिब्बानत्थाय वा। आयतिं विसेसाधिगमनूपायभूता पुञ्ञकिरियासु परिचयसङ्खाता वासना एव भागो, तस्मिं उपायभावेन पवत्ताति वासनाभागिया। न हि भगवतो निरत्थका चतुप्पदिकगाथामत्तापि धम्मदेसना अत्थि। तेनाह ‘‘सब्बा पुरिमपच्छिमकथा’’ति। आदितो चेत्थ पभुति याव ब्राह्मणस्स विस्सज्जनापरियोसानं, ताव पुरिमकथा, भगवतो पन सीलपञ्ञाविस्सज्जना पच्छिमकथा। ब्राह्मणेन वुत्तापि हि बुद्धगुणादिपटिसञ्ञुत्ता कथा आयतिं निब्बानत्थाय वासनाभागिया एवाति। सेसं सुविञ्ञेय्यमेव।
इति सुमङ्गलविलासिनिया दीघनिकायट्ठकथाय परमसुखुमगम्भीरदुरनुबोधत्थपरिदीपनाय सुविमलविपुलपञ्ञावेय्यत्तियजननाय साधुविलासिनिया नाम लीनत्थपकासनिया सोणदण्डसुत्तवण्णनाय लीनत्थपकासना।
सोणदण्डसुत्तवण्णना निट्ठिता।