१. मूलपरियायवग्गो
१. मूलपरियायसुत्तवण्णना
अब्भन्तरनिदानवण्णना
१.एवं बाहिरनिदाने वत्तब्बं अतिदिसित्वा इदानि अभन्तरनिदानं आदितो पट्ठाय संवण्णेतुं ‘‘यं पनेत’’न्तिआदि वुत्तं। तत्थ यस्मा संवण्णनं करोन्तेन संवण्णेतब्बे धम्मे पदविभागं पदत्थञ्च दस्सेत्वा ततो परं पिण्डत्तादिदस्सनवसेन संवण्णना कातब्बा, तस्मा पदानि ताव दस्सेन्तो ‘‘एवन्ति निपातपद’’न्तिआदिमाह। तत्थ पदविभागोति पदानं विसेसो, न पदविग्गहो। अथ वा पदानि च पदविभागो च पदविभागो, पदविग्गहो च पदविभागो च पदविभागोति वा एकसेसवसेन पदपदविग्गहा पदविभागसद्देन वुत्ताति वेदितब्बं। तत्थ पदविग्गहो ‘‘सुभगञ्च तं वनञ्चाति सुभगवनं, सालानं राजा, सालो च सो राजा च इतिपि सालराजा’’तिआदिवसेन समासपदेसु दट्ठब्बो।
अत्थतोति पदत्थतो। तं पन पदत्थं अत्थुद्धारक्कमेन पठमं एवंसद्दस्स दस्सेन्तो ‘‘एवं-सद्दो तावा’’तिआदिमाह। अवधारणादीति एत्थ आदि-सद्देन इदमत्थपुच्छापरिमाणादिअत्थानं सङ्गहो दट्ठब्बो। तथा हि ‘‘एवंगतानि पुथुसिप्पायतनानि (दी॰ नि॰ १.१६३), एवविधो एवमाकारो’’ति च आदीसु इदं-सद्दस्स अत्थे एवं-सद्दो। गत-सद्दो हि पकारपरियायो, तथा विधाकार-सद्दा च। तथा हि विधयुत्तगत-सद्दे लोकिया पकारत्थे वदन्ति। ‘‘एवं सु ते सुन्हाता सुविलित्ता कप्पितकेसमस्सू आमुक्कमणिकुण्डलाभरणा ओदातवत्थवसना पञ्चहि कामगुणेहि समप्पिता समङ्गीभूता परिचारेन्ति, सेय्यथापि त्वं एतरहि साचरियकोति। नो हिदं, भो गोतमा’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.२८६) पुच्छायं। ‘‘एवंलहुपरिवत्तं (अ॰ नि॰ १.४८) एवमायुपरियन्तो’’ति (पारा॰ १२) च आदीसु परिमाणे।
ननु च ‘‘एवं सु ते सुन्हाता सुविलित्ता, एवमायुपरियन्तो’’ति एत्थ एवं-सद्देन पुच्छनाकारपरिमाणाकारानं वुत्तत्ता आकारत्थो एव एवं-सद्दोति? न, विसेससब्भावतो। आकारमत्तवाचको हि एवं-सद्दो आकारत्थोति अधिप्पेतो यथा ‘‘एवं ब्या खो’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.२३४, ३९६), न पन आकारविसेसवाचको। एवञ्च कत्वा ‘‘एवं जातेन मच्चेना’’तिआदीनि उपमादिउदाहरणानि उपपन्नानि होन्ति। तथा हि ‘‘यथापि…पे॰… बहु’’न्ति (ध॰ प॰ ५३) एत्थ पुप्फरासिट्ठानियतो मनुस्सूपपत्ति-सप्पुरिसूपनिस्सय-सद्धम्मस्सवन-योनिसोमनसिकार- भोगसम्पत्ति-आदिदानादि-पुञ्ञकिरियहेतुसमुदायतो सोभा-सुगन्धतादिगुणयोगतो मालागुणसदिसियो पहूता पुञ्ञकिरिया मरितब्बसभावताय मच्चेन सत्तेन कत्तब्बाति जोतितत्ता पुप्फरासिमालागुणाव उपमा, तेसं उपमाकारो यथा-सद्देन अनियमतो वुत्तोति ‘‘एवं-सद्दो उपमाकारनिगमनत्थो’’ति वत्तुं युत्तं। सो पन उपमाकारो नियमियमानो अत्थतो उपमाव होतीति आह ‘‘उपमायं आगतो’’ति। तथा ‘‘एवं इमिना आकारेन अभिक्कमितब्ब’’न्तिआदिना उपदिसियमानाय समणसारुप्पाय आकप्पसम्पत्तिया यो तत्थ उपदिसनाकारो, सो अत्थतो उपदेसो एवाति वुत्तं ‘‘एवं ते…पे॰… उपदेसे’’ति। तथा ‘‘एवमेतं भगवा, एवमेतं सुगता’’ति एत्थ च भगवता यथावुत्तमत्थं अविपरीततो जानन्तेहि कतं तत्थ संविज्जमानगुणानं पकारेहि हंसनं उदग्गताकरणं सम्पहंसनं। यो तत्थ सम्पहंसनाकारोति योजेतब्बं।
एवमेवं पनायन्ति एत्थ गरहणाकारोति योजेतब्बं, सो च गरहणाकारो ‘‘वसली’’तिआदिखुंसनसद्दसन्निधानतो इध एवं-सद्देन पकासितोति विञ्ञायति। यथा चेत्थ, एवं उपमाकारादयोपि उपमादिवसेन वुत्तानं पुप्फरासिआदिसद्दानं सन्निधानतो दट्ठब्बं। एवं, भन्तेति पन धम्मस्स साधुकं सवनमनसिकारे सन्नियोजितेहि भिक्खूहि अत्तनो तत्थ ठितभावस्स पटिजाननवसेन वुत्तत्ता एत्थ एवं-सद्दो वचनसम्पटिच्छनत्थो वुत्तो। तेन एवं, भन्ते साधु, भन्ते, सुट्ठु, भन्तेति वुत्तं होति। एवञ्च वदेहीति ‘‘यथाहं वदामि, एवं समणं आनन्दं वदेही’’ति यो एवं वदनाकारो इदानि वत्तब्बो। सो एवंसद्देन निदस्सीयतीति ‘‘निदस्सने’’ति वुत्तोति। एवं नोति एत्थापि तेसं यथावुत्तधम्मानं अहितदुक्खावहभावे सन्निट्ठानजननत्थं अनुमतिगहणवसेन ‘‘संवत्तन्ति वा नो वा, कथं वो एत्थ होती’’ति पुच्छाय कताय ‘‘एवं नो एत्थ होती’’ति वुत्तत्ता तदाकारसन्निट्ठानं एवं-सद्देन विभावितन्ति विञ्ञायति। सो पन तेसं धम्मानं अहिताय दुक्खाय संवत्तनाकारो नियमियमानो अवधारणत्थो होतीति आह ‘‘एवं नो एत्थ होतीतिआदीसु अवधारणे’’ति।
नानानयनिपुणन्ति एकत्तनानत्तअब्यापारएवंधम्मतासङ्खाता, नन्दियावत्ततिपुक्खलसीहविक्कीळितअङ्कुसदिसालोचनसङ्खाता वा आधारादिभेदवसेन नानाविधा नया नानानया, नया वा पाळिगतियो, ता च पञ्ञत्तिअनुपञ्ञत्तिआदिवसेन संकिलेसभागियादिलोकियादितदुभयवोमिस्सकादिवसेन कुसलादिवसेन खन्धादिवसेन सङ्गहादिवसेन समयविमुत्तादिवसेन ठपनादिवसेन कुसलमूलादिवसेन तिकप्पट्ठानादिवसेन च नानप्पकाराति नानानया। तेहि निपुणं सण्हं सुखुमन्ति नानानयनिपुणं। आसयोव अज्झासयो, ते च सस्सतादिभेदेन, तत्थ च अप्परजक्खतादिभेदेन अनेके, अत्तज्झासयादयो एव वा समुट्ठानं उप्पत्तिहेतु एतस्साति अनेकज्झासयसमुट्ठानं। अत्थब्यञ्जनसम्पन्नन्ति अत्थब्यञ्जनपरिपुण्णं उपनेतब्बाभावतो, सङ्कासनपकासन-विवरण-विभजन-उत्तानीकरण-पञ्ञत्तिवसेन छहि अत्थपदेहि, अक्खर-पदब्यञ्जनाकारनिरुत्तिनिद्देसवसेन छहि ब्यञ्जनपदेहि च समन्नागतन्ति वा अत्थो दट्ठब्बो।
विविधपाटिहारियन्ति एत्थ पाटिहारियपदस्स वचनत्थं (उदा॰ अट्ठ॰ १; इतिवु॰ अट्ठ॰ निदानवण्णना; सं॰ नि॰ टी॰ १.१.१ देवतासंयुत्त) ‘‘पटिपक्खहरणतो, रागादिकिलेसापनयनतो च पाटिहारिय’’न्ति वदन्ति, भगवतो पन पटिपक्खा रागादयो न सन्ति, ये हरितब्बा। पुथुज्जनानम्पि विगतूपक्किलेसे अट्ठगुणसमन्नागते चित्ते हतपटिपक्खे इद्धिविधं पवत्तति, तस्मा तत्थ पवत्तवोहारेन च न सक्का इध ‘‘पाटिहारिय’’न्ति वत्तुं। सचे पन महाकारुणिकस्स भगवतो वेनेय्यगता च किलेसा पटिपक्खा, तेसं हरणतो ‘‘पाटिहारिय’’न्ति वुत्तं, एवं सति युत्तमेतं। अथ वा भगवतो च सासनस्स च पटिपक्खा तित्थिया, तेसं हरणतो पाटिहारियं। ते हि दिट्ठिहरणवसेन दिट्ठिपकासने असमत्थभावेन च इद्धिआदेसनानुसासनीहि हरिता अपनीता होन्तीति । ‘‘पटी’’ति वा अयं सद्दो ‘‘पच्छा’’ति एतस्स अत्थं बोधेति ‘‘तस्मिं पटिपविट्ठम्हि, अञ्ञो आगञ्छि ब्राह्मणो’’तिआदीसु (सु॰ नि॰ ९८५; चूळनि॰ ४) विय, तस्मा समाहिते चित्ते विगतूपक्किलेसे च कतकिच्चेन पच्छा हरितब्बं पवत्तेतब्बन्ति पाटिहारियं, अत्तनो वा उपक्किलेसेसु चतुत्थज्झानमग्गेहि हरितेसु पच्छा हरणं पाटिहारियं, इद्धिआदेसनानुसासनियो च विगतूपक्किलेसेन कतकिच्चेन च सत्तहितत्थं पुन पवत्तेतब्बा, हरितेसु च अत्तनो उपक्किलेसेसु परसत्तानं उपकिलेसहरणानि होन्तीति पाटिहारियानि भवन्ति। पाटिहारियमेव पाटिहारियं, पाटिहारिये वा इद्धिआदेसनानुसासनिसमुदाये भवं एकमेकं पाटिहारियन्ति वुच्चति। पाटिहारियं वा चतुत्थज्झानं मग्गो च पटिपक्खहरणतो, तत्थ जातं, तस्मिं वा निमित्तभूते, ततो वा आगतन्ति पाटिहारियं। तस्स पन इद्धिआदिभेदेन विसयभेदेन च बहुविधस्स भगवतो देसनायं लब्भमानत्ता आह ‘‘विविधपाटिहारिय’’न्ति।
न अञ्ञथाति भगवतो सम्मुखा सुताकारतो न अञ्ञथाति अत्थो, न पन भगवतो देसिताकारतो। अचिन्तेय्यानुभावा हि भगवतो देसना। एवञ्च कत्वा ‘‘सब्बप्पकारेन को समत्थो विञ्ञातु’’न्ति इदं वचनं समत्थितं भवति, धारणबलदस्सनञ्च न विरुज्झति सुताकाराविरज्झनस्स अधिप्पेतत्ता। न हेत्थ अत्थन्तरतापरिहारो द्विन्नम्पि अत्थानं एकविसयत्ता। इतरथा थेरो भगवतो देसनाय सब्बथा पटिग्गहणे समत्थो असमत्थो चाति आपज्जेय्याति।
‘‘यो परो न होति, सो अत्ता’’ति एवं वुत्ताय नियकज्झत्तसङ्खाताय ससन्ततिया वत्तनतो तिविधोपि मे-सद्दो किञ्चापि एकस्मिंयेव अत्थे दिस्सति, करणसम्पदानसामिनिद्देसवसेन पन विज्जमानं भेदं सन्धायाह ‘‘मे-सद्दो तीसु अत्थेसु दिस्सती’’ति।
किञ्चापि उपसग्गो किरियं विसेसेति, जोतकभावतो पन सतिपि तस्मिं सुतसद्दो एव तं तमत्थं वदतीति अनुपसग्गस्स सुतसद्दस्स अत्थुद्धारे सउपसग्गस्स गहणं न विरुज्झतीति दस्सेन्तो ‘‘सउपसग्गो च अनुपसग्गो चा’’तिआदिमाह। अस्साति सुतसद्दस्स। कम्मभावसाधनानि इध सुतसद्दे सम्भवन्तीति वुत्तं ‘‘उपधारितन्ति वा उपधारणन्ति वा अत्थो’’ति। मयाति अत्थे सतीति यदा मे-सद्दस्स कत्तुवसेन करणनिद्देसो, तदाति अत्थो। ममाति अत्थे सतीति यदा सम्बन्धवसेन सामिनिद्देसो, तदा।
सुत-सद्दसन्निधाने पयुत्तेन एवं-सद्देन सवनकिरियाजोतकेन भवितब्बन्ति वुत्तं ‘‘एवन्ति सोतविञ्ञाणादिविञ्ञाणकिच्चनिदस्सन’’न्ति। आदि-सद्देन सम्पटिच्छनादीनं पञ्चद्वारिकविञ्ञाणानं तदभिनीहटानञ्च मनोद्वारिकविञ्ञाणानं गहणं वेदितब्बं। सब्बेसम्पि वाक्यानं एव-कारत्थसहितत्ता ‘‘सुत’’न्ति एतस्स सुतमेवाति अयमत्थो लब्भतीति आह ‘‘अस्सवनभावपटिक्खेपतो’’ति। एतेन अवधारणेन निरासङ्कतं दस्सेति। यथा च सुतं सुतमेवाति नियमेतब्बं, तं सम्मा सुतं होतीति आह ‘‘अनूनानधिकाविपरीतग्गहणनिदस्सन’’न्ति। अथ वा सद्दन्तरत्थापोहनवसेन सद्दो अत्थं वदतीति सुतन्ति असुतं न होतीति अयमेतस्स अत्थोति वुत्तं ‘‘अस्सवनभावपटिक्खेपतो’’ति । इमिना दिट्ठादिविनिवत्तनं करोति। इदं वुत्तं होति ‘‘न इदं मया दिट्ठं, न सयम्भुञाणेन सच्छिकतं, अथ खो सुतं, तञ्च खो सम्मदेवा’’ति। तेनेवाह – ‘‘अनूनानधिकाविपरीतग्गहणनिदस्सन’’न्ति। अवधारणत्थे वा एवं-सद्दे अयमत्थयोजना करीयतीति तदपेक्खस्स सुत-सद्दस्स अयमत्थो वुत्तो ‘‘अस्सवनभावपटिक्खेपतो’’ति। तेनेवाह ‘‘अनूनानधिकाविपरीतग्गहणनिदस्सन’’न्ति। सवनसद्दो चेत्थ कम्मत्थो वेदितब्बो ‘‘सुय्यती’’ति।
एवं सवनहेतुसुणन्तपुग्गलसवनविसेसवसेन पदत्तयस्स एकेन पकारेन अत्थयोजनं दस्सेत्वा इदानि पकारन्तरेहिपि तं दस्सेतुं ‘‘तथा एव’’न्तिआदि वुत्तं। तत्थ तस्साति या सा भगवतो सम्मुखा धम्मस्सवनाकारेन पवत्ता मनोद्वारविञ्ञाणवीथि, तस्सा। सा हि नानप्पकारेन आरम्मणे पवत्तितुं समत्था। तथा च वुत्तं ‘‘सोतद्वारानुसारेना’’ति। नानप्पकारेनाति वक्खमानानं अनेकविहितानं ब्यञ्जनत्थग्गहणानं नानाकारेन। एतेन इमिस्सा योजनाय आकारत्थो एवं-सद्दो गहितोति दीपेति। पवत्तिभावप्पकासनन्ति पवत्तिया अत्थिभावप्पकासनं। सुतन्ति धम्मप्पकासनन्ति यस्मिं आरम्मणे वुत्तप्पकारा विञ्ञाणवीथि नानप्पकारेन पवत्ता, तस्स धम्मत्ता वुत्तं, न सुतसद्दस्स धम्मत्थत्ता। वुत्तस्सेवत्थस्स पाकटीकरणं ‘‘अयञ्हेत्था’’तिआदि। तत्थ विञ्ञाणवीथियाति करणत्थे करणवचनं। मयाति कत्तुअत्थे।
एवन्ति निद्दिसितब्बप्पकासनन्ति निदस्सनत्थं एवं-सद्दं गहेत्वा वुत्तं निदस्सेतब्बस्स निद्दिसितब्बत्ताभावाभावतो। तेन एवं-सद्देन सकलम्पि सुत्तं पच्चामट्ठन्ति दस्सेति। सुत-सद्दस्स किरियासद्दत्ता सवनकिरियाय च साधारणविञ्ञाणपबन्धपटिबद्धत्ता तत्थ च पुग्गलवोहारोति वुत्तं ‘‘सुतन्ति पुग्गलकिच्चप्पकासन’’न्ति। न हि पुग्गलवोहाररहिते धम्मपबन्धे सवनकिरिया लब्भतीति।
यस्स चित्तसन्तानस्सातिआदिपि आकारत्थमेव एवं-सद्दं गहेत्वा पुरिमयोजनाय अञ्ञथा अत्थयोजनं दस्सेतुं वुत्तं। तत्थ आकारपञ्ञत्तीति उपादापञ्ञत्ति एव धम्मानं पवत्तिआकारूपादानवसेन तथा वुत्ता। सुतन्ति विसयनिद्देसोति सोतब्बभूतो धम्मो सवनकिरियाकत्तुपुग्गलस्स सवनकिरियावसेन पवत्तिट्ठानन्ति कत्वा वुत्तं। चित्तसन्तानविनिमुत्तस्स परमत्थतो कस्सचि कत्तु अभावेपि सद्दवोहारेन बुद्धिपरिकप्पितभेदवचनिच्छाय चित्तसन्तानतो अञ्ञं विय तंसमङ्गिं कत्वा वुत्तं ‘‘चित्तसन्तानेनतंसमङ्गिनो’’ति। सवनकिरियाविसयोपि सोतब्बधम्मो सवनकिरियावसेन पवत्तचित्तसन्तानस्स इध परमत्थतो कत्तुभावतो, सवनवसेन चित्तप्पवत्तिया एव वा सवनकिरियाभावतो तंकिरियाकत्तु च विसयो होतीति वुत्तं ‘‘तंसमङ्गिनो कत्तुविसये’’ति। सुताकारस्स च थेरस्स सम्मानिच्छितभावतो आह ‘‘गहणसन्निट्ठान’’न्ति। एतेन वा अवधारणत्थं एवं-सद्दं गहेत्वा अयमत्थयोजना कताति दट्ठब्बं।
पुब्बे सुतानं नानाविहितानं सुत्तसङ्खातानं अत्थब्यञ्जनानं उपधारितरूपस्स आकारस्स निदस्सनस्स, अवधारणस्स वा पकासनसभावो एवं-सद्दोति तदाकारादिउपधारणस्स पुग्गलपञ्ञत्तिया उपादानभूतधम्मपबन्धब्यापारताय वुत्तं – ‘‘एवन्ति पुग्गलकिच्चनिद्देसो’’ति। सवनकिरिया पन पुग्गलवादिनोपि विञ्ञाणनिरपेक्खा नत्थीति विसेसतो विञ्ञाणब्यापारोति आह ‘‘सुतन्ति विञ्ञाणकिच्चनिद्देसो’’ति। ‘‘मे’’ति सद्दप्पवत्तिया एकन्तेनेव सत्तविसयत्ता विञ्ञाणकिच्चस्स च तत्थेव समोदहितब्बतो ‘‘मेति उभयकिच्चयुत्तपुग्गलनिद्देसो’’ति वुत्तं। अविज्जमानपञ्ञत्तिविज्जमानपञ्ञत्तिसभावा यथाक्कमं एवं-सद्द – सुत-सद्दानं अत्थाति ते तथारूप-पञ्ञत्ति-उपादानभूत-धम्मपबन्धब्यापारभावेन दस्सेन्तो आह – ‘‘एवन्ति पुग्गलकिच्चनिद्देसो, सुतन्ति विञ्ञाणकिच्चनिद्देसो’’ति। एत्थ च करणकिरियाकत्तुकम्मविसेसप्पकासनवसेन पुग्गलब्यापारविसयपुग्गलब्यापारनिदस्सनवसेन गहणाकारगाहकतब्बिसयविसेसनिद्देसवसेन कत्तुकरणब्यापारकत्तुनिद्देसवसेन च दुतियादयो चतस्सो अत्थयोजना दस्सिताति दट्ठब्बं।
सब्बस्सपि सद्दाधिगमनीयस्स अत्थस्स पञ्ञत्तिमुखेनेव पटिपज्जितब्बत्ता सब्बपञ्ञत्तीनञ्च विज्जमानादिवसेन छसु पञ्ञत्तिभेदेसु अन्तोगधत्ता तेसु ‘‘एव’’न्तिआदीनं पञ्ञत्तीनं सरूपं निद्धारेन्तो आह – ‘‘एवन्ति च मेति चा’’तिआदि। तत्थ ‘‘एव’’न्ति च ‘‘मे’’ति च वुच्चमानस्सत्थस्स आकारादिनो धम्मानं असल्लक्खणभावतो अविज्जमानपञ्ञत्तिभावोति आह – ‘‘सच्चिकट्ठपरमत्थवसेन अविज्जमानपञ्ञत्ती’’ति। तत्थ सच्चिकट्ठपरमत्थवसेनाति भूतत्थउत्तमत्थवसेन। इदं वुत्तं होति – यो मायामरीचिआदयो विय अभूतत्थो, अनुस्सवादीहि गहेतब्बो विय अनुत्तमत्थो च न होति, सो रूपसद्दादिसभावो, रुप्पनानुभवनादिसभावो वा अत्थो सच्चिकट्ठो परमत्थो चाति वुच्चति, न तथा ‘‘एवं मे’’ति पदानं अत्थोति। एतमेवत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘किञ्हेत्थ त’’न्तिआदि वुत्तं। सुतन्ति पन सद्दायतनं सन्धायाह ‘‘विज्जमानपञ्ञत्ती’’ति। तेनेव हि ‘‘यञ्हि तं एत्थ सोतेन उपलद्ध’’न्ति वुत्तं, ‘‘सोतद्वारानुसारेन उपलद्ध’’न्ति पन वुत्ते अत्थब्यञ्जनादिसब्बं लब्भति।
तंतं उपादाय वत्तब्बतोति सोतपथमागते धम्मे उपादाय तेसं उपधारिताकारादिनो पच्चामसनवसेन ‘‘एव’’न्ति, ससन्ततिपरियापन्ने खन्धे उपादाय ‘‘मे’’ति वत्तब्बत्ताति अत्थो। दिट्ठादिसभावरहिते सद्दायतने पवत्तमानोपि सुतवोहारो ‘‘दुतियं ततिय’’न्तिआदिको विय पठमादीनि दिट्ठमुतविञ्ञाते अपेक्खित्वाव पवत्तोति आह ‘‘दिट्ठादीनि उपनिधाय वत्तब्बतो’’ति असुतं न होतीति हि सुतन्ति पकासितोयमत्थोति। अत्तना पटिविद्धा सुत्तस्स पकारविसेसा ‘‘एव’’न्ति थेरेन पच्चामट्ठाति आह ‘‘असम्मोहं दीपेती’’ति। नानप्पकारपटिवेधसमत्थो होतीति एतेन वक्खमानस्स सुत्तस्स नानप्पकारतं दुप्पटिविज्झतञ्च दस्सेति। सुतस्स असम्मोसं दीपेतीति सुताकारस्स याथावतो दस्सियमानत्ता वुत्तं। असम्मोहेनाति सम्मोहाभावेन, पञ्ञाय एव वा सवनकालसम्भूताय तदुत्तरकालपञ्ञासिद्धि। एवं असम्मोसेनाति एत्थापि वत्तब्बं। ब्यञ्जनानं पटिविज्झितब्बो आकारो नातिगम्भीरो, यथासुतधारणमेव तत्थ करणीयन्ति सतिया ब्यापारो अधिको, पञ्ञा तत्थ गुणीभूताति वुत्तं ‘‘पञ्ञापुब्बङ्गमाया’’तिआदि ‘‘पञ्ञाय पुब्बङ्गमा’’ति कत्वा। पुब्बङ्गमता चेत्थ पधानता ‘‘मनोपुब्बङ्गमा’’तिआदीसु (ध॰ प॰ १, २) विय। पुब्बङ्गमताय वा चक्खुविञ्ञाणादीसु आवज्जनादीनं विय अप्पधानत्ते पञ्ञा पुब्बङ्गमा एतिस्साति अयम्पि अत्थो युज्जति। एवं सतिपुब्बङ्गमायाति एत्थापि वुत्तनयानुसारेन यथासम्भवमत्थो वेदितब्बो। अत्थब्यञ्जनसम्पन्नस्साति अत्थब्यञ्जनपरिपुण्णस्स, सङ्कासनपकासनविवरणविभजनउत्तानीकरणपञ्ञत्तिवसेन छहि अत्थपदेहि, अक्खरपदब्यञ्जनाकारनिरुत्तिनिद्देसवसेन छहि ब्यञ्जनपदेहि च समन्नागतस्साति वा अत्थो दट्ठब्बो।
योनिसोमनसिकारं दीपेति एवं-सद्देन वुच्चमानानं आकारनिदस्सनावधारणत्थानं अविपरीतसद्धम्मविसयत्ताति अधिप्पायो। अविक्खेपं दीपेतीति ‘‘मूलपरियायं कत्थ भासित’’न्तिआदिपुच्छावसेन पकरणप्पत्तस्स वक्खमानस्स सुत्तस्स सवनं समाधानमन्तरेन न सम्भवतीति कत्वा वुत्तं। विक्खित्तचित्तस्सातिआदि तस्सेवत्थस्स समत्थनवसेन वुत्तं। सब्बसम्पत्तियाति अत्थब्यञ्जनदेसकपयोजनादिसम्पत्तिया। अविपरीतसद्धम्मविसयेहि विय आकारनिदस्सनावधारणत्थेहि योनिसोमनसिकारस्स, सद्धम्मस्सवनेन विय च अविक्खेपस्स यथा योनिसोमनसिकारेन फलभूतेन अत्तसम्मापणिधिपुब्बेकतपुञ्ञतानं सिद्धि वुत्ता तदविनाभावतो, एवं अविक्खेपेन फलभूतेन कारणभूतानं सद्धम्मस्सवनसप्पुरिसूपनिस्सयानं सिद्धि दस्सेतब्बा सिया अस्सुतवतो सप्पुरिसूपनिस्सयरहितस्स च तदभावतो। न हि विक्खित्तचित्तोतिआदिना समत्थनवचनेन पन अविक्खेपेन कारणभूतेन सप्पुरिसूपनिस्सयेन च फलभूतस्स सद्धम्मस्सवनस्स सिद्धि दस्सिता। अयं पनेत्थ अधिप्पायो युत्तो सिया – सद्धम्मस्सवनसप्पुरिसूपनिस्सया न एकन्तेन अविक्खेपस्स कारणं बाहिरङ्गत्ता, अविक्खेपो पन सप्पुरिसूपनिस्सयो विय सद्धम्मस्सवनस्स एकन्तकारणन्ति। एवम्पि अविक्खेपेन सप्पुरिसूपनिस्सयसिद्धिजोतना न समत्थिताव, नो न समत्थिता विक्खित्तचित्तानं सप्पुरिसपयिरुपासनाभावस्स अत्थसिद्धत्ता। एत्थ च पुरिमं फलेन कारणस्स सिद्धिदस्सनं नदीपूरेन विय उपरि वुट्ठिसब्भावस्स, दुतियं कारणेन फलस्स सिद्धिदस्सनं दट्ठब्बं एकन्तवस्सिना विय मेघवुट्ठानेन वुट्ठिप्पवत्तिया।
भगवतो वचनस्स अत्थब्यञ्जनपभेदपरिच्छेदवसेन सकलसासनसम्पत्तिओगाहनाकारो निरवसेसपरहितपारिपूरिकारणन्ति वुत्तं ‘‘एवं भद्दको आकारो’’ति। यस्मा न होतीति सम्बन्धो। पच्छिमचक्कद्वयसम्पत्तिन्ति अत्तसम्मापणिधिपुब्बेकतपुञ्ञतासङ्खातं गुणद्वयं। अपरापरवुत्तिया चेत्थ चक्कभावो, चरन्ति एतेहि सत्ता सम्पत्तिभवेसूति वा। ये सन्धाय वुत्तं ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, चक्कानि, येहि समन्नागतानं देवमनुस्सानं चतुचक्कं वत्तती’’तिआदि (अ॰ नि॰ ४.३१)। पुरिमपच्छिमभावो चेत्थ देसनाक्कमवसेन दट्ठब्बो। पच्छिमचक्कद्वयसिद्धियाति पच्छिमचक्कद्वयस्स अत्थिताय। सम्मापणिहितत्तो पुब्बे च कतपुञ्ञो सुद्धासयो होति तदसुद्धिहेतूनं किलेसानं दूरीभावतोति आह – ‘‘आसयसुद्धि सिद्धा होती’’ति। तथा हि वुत्तं ‘‘सम्मापणिहितं चित्तं, सेय्यसो नं ततो करे’’ति (ध॰ प॰ ४३), ‘‘कतपुञ्ञोसि त्वं आनन्द, पधानमनुयुञ्ज, खिप्पं होहिसि अनासवो’’ति (दी॰ नि॰ २.२०७) च। तेनेवाह ‘‘आसयसुद्धिया अधिगमब्यत्तिसिद्धी’’ति। पयोगसुद्धियाति योनिसोमनसिकारपुब्बङ्गमस्स धम्मस्सवनपयोगस्स विसदभावेन। तथा चाह ‘‘आगमब्यत्तिसिद्धी’’ति। सब्बस्स वा कायवचीपयोगस्स निद्दोसभावेन। परिसुद्धकायवचीपयोगो हि विप्पटिसाराभावतो अविक्खित्तचित्तो परियत्तियं विसारदो होतीति।
नानप्पकारपटिवेधदीपकेनातिआदिना अत्थब्यञ्जनेसु थेरस्स एवंसद्दसुत-सद्दानं असम्मोहासम्मोसदीपनतो चतुपटिसम्भिदावसेन अत्थयोजनं दस्सेति। तत्थ सोतब्बभेदपटिवेधदीपकेनाति एतेन अयं सुत-सद्दो एवं-सद्दसन्निधानतो, वक्खमानापेक्खाय वा सामञ्ञेनेव सोतब्बधम्मविसेसं आमसतीति दस्सेति। मनोदिट्ठिकरणा परियत्तिधम्मानं अनुपेक्खनसुप्पटिवेधा विसेसतो मनसिकारपटिबद्धाति ते वुत्तनयेन योनिसोमनसिकारदीपकेन एवंसद्देन योजेत्वा, सवनधारणवचीपरिचया परियत्तिधम्मानं विसेसेन सोतावधानपटिबद्धाति ते अविक्खेपदीपकेन सुत-सद्देन योजेत्वा दस्सेन्तो सासनसम्पत्तिया धम्मस्सवने उस्साहं जनेति। तत्थ धम्माति परियत्तिधम्मा। मनसानुपेक्खिताति ‘‘इध सीलं कथितं, इध समाधि, इध पञ्ञा, एत्तका एत्थ अनुसन्धियो’’तिआदिना नयेन मनसा अनु अनु पेक्खिता। दिट्ठिया सुप्पटिविद्धाति निज्झानक्खन्तिभूताय, ञातपरिञ्ञासङ्खाताय वा दिट्ठिया तत्थ तत्थ वुत्तरूपारूपधम्मे ‘‘इति रूपं, एत्तकं रूप’’न्तिआदिना सुट्ठु ववत्थपेत्वा पटिविद्धा।
सकलेन वचनेनाति पुब्बे तीहि पदेहि विसुं विसुं योजितत्ता वुत्तं। अत्तनो अदहन्तोति ‘‘ममेद’’न्ति अत्तनि अट्ठपेन्तो। असप्पुरिसभूमिन्ति अकतञ्ञुतं ‘‘इधेकच्चो पापभिक्खु तथागतप्पवेदितं धम्मविनयं परियापुणित्वा अत्तनो दहती’’ति (पारा॰ १९५) एवं वुत्तं अनरियवोहारावत्थं, सा एव अनरियवोहारावत्था असद्धम्मो। ननु च आनन्दत्थेरस्स ‘‘ममेदं वचन’’न्ति अधिमानस्स, महाकस्सपत्थेरादीनञ्च तदासङ्काय अभावतो असप्पुरिसभूमिसमतिक्कमादिवचनं निरत्थकन्ति? नयिदमेवं ‘‘एवं मे सुत’’न्ति वदन्तेन अयम्पि अत्थो विभावितोति दस्सनतो। केचि पन ‘‘देवतानं परिवितक्कापेक्खं तथावचनन्ति एदिसी चोदना अनवकासावा’’ति वदन्ति। तस्मिं किर खणे एकच्चानं देवतानं एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि ‘‘भगवा च परिनिब्बुतो, अयञ्च आयस्मा देसनाकुसलो, इदानि धम्मं देसेति सक्यकुलप्पसुतो तथागतस्स भाता चूळपितुपुत्तो, किं नु खो सयं सच्छिकतं धम्मं देसेति, उदाहु भगवतोयेव वचनं यथासुत’’न्ति। एवं तदासङ्कितप्पकारतो असप्पुरिसभूमिसमोक्कमादितो अतिक्कमादि विभावितन्ति। अप्पेतीति निदस्सेति। दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थेसु यथारहं सत्ते नेतीति नेत्ति, धम्मोयेव नेत्ति धम्मनेत्ति।
दळ्हतरनिविट्ठा विचिकिच्छा कङ्खा। नातिसंसप्पना मतिभेदमत्ता विमति। अस्सद्धियं विनासेति भगवता देसितत्ता, सम्मुखावस्स पटिग्गहितत्ता, खलितदुरुत्तादिगहणदोसाभावतो च। एत्थ च पठमादयो तिस्सो अत्थयोजना आकारादिअत्थेसु अग्गहितविसेसमेव एवं-सद्दं गहेत्वा दस्सिता, ततो परा चतस्सो आकारत्थमेव एवं-सद्दं गहेत्वा विभाविता, पच्छिमा पन तिस्सो यथाक्कमं आकारत्थं निदस्सनत्थं अवधारणत्थञ्च एवं-सद्दं गहेत्वा योजिताति दट्ठब्बं।
एक-सद्दो अञ्ञसेट्ठासहायसङ्ख्यादीसु दिस्सति। तथा हेस ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको च, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञन्ति इत्थेके अभिवदन्ती’’तिआदीसु (म॰ नि॰ ३.२७) अञ्ञत्थे दिस्सति , ‘‘चेतसो एकोदिभाव’’न्तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.२२८) सेट्ठत्थे, ‘‘एको वूपकट्ठो’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.४०५) असहाये, ‘‘एकोव खो, भिक्खवे, खणो च समयो च ब्रह्मचरियवासाया’’तिआदीसु सङ्ख्यायं। इधापि सङ्ख्यायन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘एकन्ति गणनपरिच्छेदनिद्देसो’’ति। कालञ्च समयञ्चाति युत्तकालञ्च पच्चयसामग्गिञ्च खणोति ओकासो। तथागतुप्पादादिको हि मग्गब्रह्मचरियस्स ओकासो तप्पच्चयपटिलाभहेतुत्ता। खणो एव च समयो। यो ‘‘खणो’’ति च ‘‘समयो’’ति च वुच्चति, सो एकोवाति हि अत्थो महासमयोति महासमूहो। समयोपि खोति सिक्खापदपूरणस्स हेतुपि। समयप्पवादकेति दिट्ठिप्पवादके। तत्थ हि निसिन्ना तित्थिया अत्तनो अत्तनो समयं पवदन्तीति। अत्थाभिसमयाति हितपटिलाभा। अभिसमेतब्बोति अभिसमयो, अभिसमयो अत्थो अभिसमयट्ठोति पीळनादीनि अभिसमेतब्बभावेन एकीभावं उपनेत्वा वुत्तानि। अभिसमयस्स वा पटिवेधस्स विसयभूतो अत्थो अभिसमयट्ठोति। तानेव तथा एकत्तेन वुत्तानि। तत्थ पीळनं दुक्खसच्चस्स तंसमङ्गिनो हिंसनं अविप्फारिकताकरणं। सन्तापो दुक्खदुक्खतादिवसेन सन्तापनं परिदहनं।
तत्थ सहकारीकारणं सन्निज्झं समेति समवेतीति समयो, समवायो। समेति समागच्छति मग्गब्रह्मचरियं एत्थ तदाधारपुग्गलेहीति समयो, खणो। समेति एत्थ, एतेन वा संगच्छति सत्तो, सभावधम्मो वा सहजातादीहि उप्पादादीहि वाति समयो, कालो। धम्मप्पवत्तिमत्तताय अत्थतो अभूतोपि हि कालो धम्मप्पवत्तिया अधिकरणं करणं विय च कप्पनामत्तसिद्धेन रूपेन वोहरीयतीति। समं, सह वा अवयवानं अयनं पवत्ति अवट्ठानन्ति समयो, समूहो यथा ‘‘समुदायो’’ति। अवयवसहावट्ठानमेव हि समूहोति। अवसेसपच्चयानं समागमे एति फलं एतस्मा उप्पज्जति पवत्तति चाति समयो, हेतु यथा ‘‘समुदयो’’ति। समेति संयोजनभावतो सम्बन्धो एति अत्तनो विसये पवत्तति, दळ्हग्गहणभावतो वा संयुत्ता अयन्ति पवत्तन्ति सत्ता यथाभिनिवेसं एतेनाति समयो, दिट्ठि; दिट्ठिसञ्ञोजनेन हि सत्ता अतिविय बज्झन्तीति। समिति सङ्गति समोधानन्ति समयो, पटिलाभो। समयनं, सम्मा वा अयनं अपगमोति समयो, पहानं। अभिमुखं ञाणेन सम्मा एतब्बो अभिसमेतब्बोति अभिसमयो, धम्मानं अविपरीतो सभावो। अभिमुखभावेन सम्मा एति गच्छति बुज्झतीति अभिसमयो, धम्मानं अविपरीतसभावावबोधो। एवं तस्मिं तस्मिं अत्थे समय-सद्दस्स पवत्ति वेदितब्बा। समयसद्दस्स अत्थुद्धारे अभिसमयसद्दस्स उदाहरणं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। अस्साति समयसद्दस्स । कालो अत्थो समवायादीनं अत्थानं इध असम्भवतो, देसदेसकपरिसानं विय सुत्तस्स निदानभावेन कालस्स अपदिसितब्बतो च।
कस्मा पनेत्थ अनियमितवसेनेव कालो निद्दिट्ठो, न उतुसंवच्छरादिवसेन नियमेत्वाति? आह – ‘‘तत्थ किञ्चापी’’तिआदि। उतुसंवच्छरादिवसेन नियमं अकत्वा समयसद्दस्स वचनेन अयम्पि गुणो लद्धो होतीति दस्सेन्तो ‘‘ये वा इमे’’तिआदिमाह। सामञ्ञजोतना हि विसेसे अवतिट्ठतीति। तत्थ दिट्ठधम्मसुखविहारसमयो देवसिकं झानफलसमापत्तीहि वीतिनामनकालो, विसेसतो सत्तसत्ताहानि। सुप्पकासाति दससहस्सिलोकधातुसंकम्पनओभासपातुभावादीहि पाकटा। यथावुत्तभेदेसु एव समयेसु एकदेसं पकारन्तरेहि सङ्गहेत्वा दस्सेतुं ‘‘यो चाय’’न्तिआदिमाह। तथा हि ञाणकिच्चसमयो अत्तहितपटिपत्तिसमयो च अभिसम्बोधिसमयो, अरियतुण्हीभावसमयो दिट्ठधम्मसुखविहारसमयो, करुणाकिच्चपरहितपटिपत्तिधम्मिकथासमयो देसनासमयो एव।
करणवचनेन निद्देसो कतोति सम्बन्धो। तत्थाति अभिधम्मतदञ्ञसुत्तपदविनयेसु। तथाति भुम्मकरणेहि। अधिकरणत्थो आधारत्थो। भावो नाम किरिया, ताय किरियन्तरलक्खणं भावेनभावलक्खणं। तत्थ यथा कालो सभावधम्मपरिच्छिन्नो सयं परमत्थतो अविज्जमानोपि आधारभावेन पञ्ञातो तङ्खणप्पवत्तानं ततो पुब्बे परतो च अभावतो ‘‘पुब्बण्हे जातो, सायन्हे गच्छती’’ति च आदीसु, समूहो च अवयवविनिमुत्तो अविज्जमानोपि कप्पनामत्तसिद्धो अवयवानं आधारभावेन पञ्ञापीयति ‘‘रुक्खे साखा, यवरासियं सम्भूतो’’तिआदीसु, एवं इधापीति दस्सेन्तो आह ‘‘अधिकरणञ्हि…पे॰… धम्मान’’न्ति। यस्मिं काले धम्मपुञ्जे वा कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, तस्मिं एव काले धम्मपुञ्जे च फस्सादयोपि होन्तीति अयञ्हि तत्थ अत्थो। यथा च ‘‘गावीसु दुय्हमानासु गतो, दुद्धासु आगतो’’ति दोहनकिरियाय गमनकिरिया लक्खीयति, एवं इधापि ‘‘यस्मिं समये, तस्मिं समये’’ति च वुत्ते ‘‘सती’’ति अयमत्थो विञ्ञायमानो एव होति पदत्थस्स सत्ताविरहाभावतोति समयस्स सत्ताकिरियाय चित्तस्स उप्पादकिरिया फस्सादीनं भवनकिरिया च लक्खीयति। यस्मिं समयेति यस्मिं नवमे खणे, यस्मिं योनिसोमनसिकारादिहेतुम्हि, पच्चयसमवाये वा सति कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होति, तस्मिंयेव खणे, हेतुम्हि, पच्चयसमवाये वा फस्सादयोपि होन्तीति उभयत्थ समयसद्दे भुम्मनिद्देसो कतो लक्खणभूतभावयुत्तोति दस्सेन्तो आह ‘‘खण…पे॰… लक्खीयती’’ति।
हेतुअत्थोकरणत्थो च सम्भवति ‘‘अन्नेन वसति, अज्झेनेन वसति, फरसुना छिन्दति, कुदालेन खणती’’तिआदीसु विय। वीतिक्कमञ्हि सुत्वा भिक्खुसङ्घं सन्निपातापेत्वा ओतिण्णवत्थुकं पुग्गलं पटिपुच्छित्वा विगरहित्वा च तं तं वत्थुं ओतिण्णकालं अनतिक्कमित्वा तेनेव कालेन सिक्खापदानि पञ्ञपेन्तो भगवा विहरति सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुञ्च अपेक्खमानो ततियपाराजिकादीसु विय।
अच्चन्तमेव आरम्भतो पट्ठाय याव देसनानिट्ठानं परहितपटिपत्तिसङ्खातेन करुणाविहारेन। तदत्थजोतनत्थन्ति अच्चन्तसंयोगत्थजोतनत्थं। उपयोगवचननिद्देसो कतो यथा ‘‘मासं अज्झेती’’ति।
पोराणाति अट्ठकथाचरिया। अभिलापमत्तभेदोति वचनमत्तेन विसेसो। तेन सुत्तविनयेसु विभत्तिब्यत्तयो कतोति दस्सेति।
सेट्ठन्ति सेट्ठवाचकं वचनं ‘‘सेट्ठ’’न्ति वुत्तं सेट्ठगुणसहचरणतो। तथा उत्तमन्ति एत्थापि। गारवयुत्तोति गरुभावयुत्तो गरुगुणयोगतो, गरुकरणारहताय वा गारवयुत्तो। वुत्तोयेव, न पन इध वत्तब्बो विसुद्धिमग्गस्स इमिस्सा अट्ठकथाय एकदेसभावतोति अधिप्पायो।
अपरो नयो (सं॰ नि॰ टी॰ १.१.१; सारत्थ॰ टी॰ १.विनयानिसंसकथावण्णना; विसुद्धि॰ महाटी॰ १.१४४; इतिवु॰ अट्ठ॰ गन्थारम्भकथा) – भागवाति भगवा, भतवाति भगवा, भागे वनीति भगवा, भगे वनीति भगवा, भत्तवाति भगवा, भगे वमीति भगवा, भागे वमीति भगवा।
भगवा भतवा भागे, भगे च वनि भत्तवा।
भगे वमि तथा भागे, वमीति भगवा जिनो॥
तत्थ कथं भागवाति भगवा? ये ते सीलादयो धम्मक्खन्धा गुणभागा गुणकोट्ठासा, ते अनञ्ञसाधारणा निरतिसया तथागतस्स अत्थि उपलब्भन्ति। तथा हिस्स सीलं, समाधि, पञ्ञा, विमुत्ति, विमुत्तिञाणदस्सनं, हिरी, ओत्तप्पं, सद्धा, वीरियं, सति सम्पजञ्ञं, सीलविसुद्धि, दिट्ठिविसुद्धि, समथो, विपस्सना, तीणि कुसलमूलानि, तीणि सुचरितानि, तयो सम्मावितक्का, तिस्सो अनवज्जसञ्ञा, तिस्सो धातुयो, चत्तारो सतिपट्ठाना, चत्तारो सम्मप्पधाना, चत्तारो इद्धिपादा, चत्तारो अरियमग्गा, चत्तारि अरियफलानि, चतस्सो पटिसम्भिदा, चतुयोनिपटिच्छेदकञाणं, चत्तारो अरियवंसा, चत्तारि वेसारज्जञाणानि, पञ्च पधानियङ्गानि, पञ्चङ्गिको सम्मासमाधि, पञ्चञाणिको सम्मासमाधि, पञ्चिन्द्रियानि, पञ्च बलानि, पञ्च निस्सारणीया धातुयो, पञ्च विमुत्तायतनञाणानि, पञ्च विमुत्तिपरिपाचनीया सञ्ञा, छ अनुस्सतिट्ठानानि, छ गारवा, छ निस्सारणीया धातुयो, छ सततविहारा, छ अनुत्तरियानि, छ निब्बेधभागिया सञ्ञा, छ अभिञ्ञा, छ असाधारणञाणानि, सत्त अपरिहानिया धम्मा, सत्त अरियधम्मा, सत्त अरियधनानि, सत्त बोज्झङ्गा, सत्त सप्पुरिसधम्मा, सत्त निज्जरवत्थूनि, सत्त सञ्ञा, सत्त दक्खिणेय्यपुग्गलदेसना, सत्त खीणासवबलदेसना, अट्ठ पञ्ञापटिलाभहेतुदेसना, अट्ठ सम्मत्तानि, अट्ठ लोकधम्मातिक्कमा, अट्ठ आरम्भवत्थूनि, अट्ठ अक्खणदेसना, अट्ठ महापुरिसवितक्का, अट्ठ अभिभायतनदेसना, अट्ठ विमोक्खा, नव योनिसोमनसिकारमूलका धम्मा, नव पारिसुद्धिपधानियङ्गानि, नव सत्तावासदेसना, नव आघातपटिविनया, नव सञ्ञा, नव नानत्ता, नव अनुपुब्बविहारा, दस नाथकरणा धम्मा, दस कसिणायतनानि, दस कुसलकम्मपथा, दस सम्मत्तानि, दस अरियवासा, दस असेक्खधम्मा, दस तथागतबलानि, एकादस मेत्तानिसंसा, द्वादस धम्मचक्काकारा, तेरस धुतगुणा, चुद्दस बुद्धञाणानि, पञ्चदस विमुत्तिपरिपाचनीया धम्मा, सोळसविधा आनापानस्सति, सोळस अपरन्तपनीया धम्मा, अट्ठारस बुद्धधम्मा, एकूनवीसति पच्चवेक्खणञाणानि, चतुचत्तालीस ञाणवत्थूनि, पञ्ञास उदयब्बयञाणानि, परोपण्णास कुसलधम्मा, सत्तसत्तति ञाणवत्थूनि, चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्खासमापत्तिसञ्चारिमहावजिरञाणं, अनन्तनयसमन्तपट्ठानपविचयपच्चवेक्खणदेसनाञाणानि तथा अनन्तासु लोकधातूसु अनन्तानं सत्तानं आसयादिविभावनञाणानि चाति एवमादयो अनन्तापरिमाणभेदा अनञ्ञसाधारणा निरतिसया गुणभागा गुणकोट्ठासा संविज्जन्ति उपलब्भन्ति, तस्मा यथावुत्तविभागा गुणभागा अस्स अत्थीति ‘‘भागवा’’ति वत्तब्बे आ-कारस्स रस्सत्तं कत्वा ‘‘भगवा’’ति वुत्तो। एवं ताव भागवाति भगवा।
यस्मा सीलादयो सब्बे, गुणभागा असेसतो।
विज्जन्ति सुगते तस्मा, भगवाति पवुच्चतीति॥
कथं भतवाति भगवा? ये ते सब्बलोकहिताय उस्सुक्कमापन्नेहि मनुस्सत्तादिके अट्ठ धम्मे समोधानेत्वा सम्मासम्बोधिया कतमहाभिनीहारेहि महाबोधिसत्तेहि परिपूरितब्बा दानपारमी, सील, नेक्खम्म, पञ्ञा, वीरिय, खन्ति, सच्च, अधिट्ठान, मेत्ता, उपेक्खापारमीति दस पारमियो दस उपपारमियो दस परमत्थपारमियोति समतिंस पारमियो, दानादीनि चत्तारि सङ्गहवत्थूनि, सच्चादीनि चत्तारि अधिट्ठानानि, अङ्गपरिच्चागो नयनधनरज्जपुत्तदारपरिच्चागोति पञ्च महापरिचागा, पुब्बयोगो, पुब्बचरिया, धम्मक्खानं, ञातत्थचरिया, लोकत्थचरिया, बुद्धिचरियाति एवमादयो, सङ्खेपतो वा सब्बे पुञ्ञञाणसम्भारा बुद्धकरधम्मा, ते महाभिनीहारतो पट्ठाय कप्पानं सतसहस्साधिकानि चत्तारि असङ्खेय्यानि यथा हानभागिया संकिलेसभागिया ठितिभागिया वा न होन्ति, अथ खो उत्तरुत्तरि विसेसभागियाव होन्ति, एवं सक्कच्चं निरन्तरं अनवसेसतो भता सम्भता अस्स अत्थीति ‘‘भतवा’’ति वत्तब्बे ‘‘भगवा’’ति वुत्तो निरुत्तिनयेन त-कारस्स ग-कारं कत्वा। अथ वा भतवाति तेयेव यथावुत्ते बुद्धकरधम्मे वुत्तनयेनेव भरि सम्भरि, परिपूरेसीति अत्थो। एवम्पि भतवाति भगवा।
सम्मासम्बोधिया सब्बे, दानपारमिआदिके।
सम्भारे भतवा नाथो, तेनापि भगवा मतोति॥
कथं भागे वनीति भगवा? ये ते चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्खा देवसिकं वळञ्जनकसमापत्तिभागा, ते अनवसेसतो लोकहितत्थं अत्तनो च दिट्ठधम्मसुखविहारत्थं निच्चकप्पं वनि भजि सेवि बहुलमकासीति भागे वनीति भगवा। अथ वा अभिञ्ञेय्यधम्मेसु कुसलादीसु खन्धादीसु च ये ते परिञ्ञेय्यादिवसेन सङ्खेपतो वा चतुब्बिधा अभिसमयभागा, वित्थारतो पन ‘‘चक्खु परिञ्ञेय्यं सोतं…पे॰… जरामरणं परिञ्ञेय्य’’न्तिआदिना (पटि॰ म॰ १.२१) अनेके परिञ्ञेय्यभागा, ‘‘चक्खुस्स समुदयो पहातब्बो…पे॰… जरामरणस्स समुदयो पहातब्बो’’तिआदिना पहातब्बभागा, ‘‘चक्खुस्स निरोधो…पे॰… जरामरणस्स निरोधो सच्छिकातब्बो’’तिआदिना सच्छिकातब्बभागा, ‘‘चक्खुस्स निरोधगामिनी पटिपदा’’तिआदिना, ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाना’’तिआदिना च अनेकभेदा भावेतब्बभागा च धम्मा, ते सब्बे वनि भजि यथारहं गोचरभावनासेवनानं वसेन सेवि। एवम्पि भागे वनीति भगवा। अथ वा ‘‘ये इमे सीलादयो धम्मक्खन्धा सावकेहि साधारणा गुणभागा गुणकोट्ठासा, किन्ति नु खो ते विनेय्यसन्तानेसु पतिट्ठपेय्य’’न्ति महाकरुणाय वनि अभिपत्थयि, सा चस्स अभिपत्थना यथाधिप्पेतफलावहा अहोसि। एवम्पि भागे वनीति भगवा।
यस्मा ञेय्यसमापत्तिगुणभागे असेसतो।
भजि पत्थयि सत्तानं, हिताय भगवा ततोति॥
कथं भगे वनीति भगवा? समासतो ताव कतपुञ्ञेहि पयोगसम्पन्नेहि यथाविभवं भजीयन्तीति भगा, लोकियलोकुत्तरा सम्पत्तियो। तत्थ लोकिये ताव तथागतो सम्बोधितो पुब्बे बोधिसत्तभूतो परमुक्कंसगते वनि भजि सेवि, यत्थ पतिट्ठाय निरवसेसतो बुद्धकरधम्मे समन्नानेन्तो बुद्धधम्मे परिपाचेसि, बुद्धभूतो पन ते निरवज्जसुखूपसंहिते अनञ्ञसाधारणे लोकुत्तरेपि वनि भजि सेवि, वित्थारतो पन पदेसरज्जइस्सरियचक्कवत्तिसम्पत्ति-देवरज्जसम्पत्तिआदिवसेन- झानविमोक्खसमाधिसमापत्तिञाणदस्सन-मग्गभावनाफलसच्छि- किरियादि-उत्तरिमनुस्सधम्मवसेन च अनेकविहिते अनञ्ञसाधारणे भगे वनि भजि सेवि। एवम्पि भगे वनीति भगवा।
या ता सम्पत्तियो लोके, या च लोकुत्तरा पुथु।
सब्बा ता भजि सम्बुद्धो, तस्मापि भगवा मतोति॥
कथं भत्तवाति भगवा? भत्ता दळ्हभत्तिका अस्स बहू अत्थीति भत्तवा। तथागतो हि महाकरुणासब्बञ्ञुतञ्ञाणादिअपरिमितनिरुपमपभावगुणविसेससमङ्गिभावतो सब्बसत्तुत्तमो, सब्बानत्थपरिहारपुब्बङ्गमाय निरवसेसहितसुखविधानतप्पराय निरतिसयाय पयोगसम्पत्तिया सदेवमनुस्साय पजाय अच्चन्तूपकारिताय द्वत्तिंसमहापुरिसलक्खण-असीतिअनुब्यञ्जन-ब्यामप्पभादिअनञ्ञसाधारण- विसेसपटिमण्डित-रूपकायताय यथाभुच्च-गुणाधिगतेन ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिनयप्पवत्तेन लोकत्तयब्यापिना सुविपुलेन सुविसुद्धेन च थुतिघोसेन समन्नागतत्ता उक्कंसपारमिप्पत्तासु अप्पिच्छतासन्तुट्ठिआदीसु सुप्पतिट्ठितभावतो दसबलचतुवेसारज्जादिनिरतिसयगुणविसेस-समङ्गिभावतो च रूपप्पमाणो रूपप्पसन्नो, घोसप्पमाणो घोसप्पसन्नो, लूखप्पमाणो लूखप्पसन्नो, धम्मप्पमाणो धम्मप्पसन्नोति एवं चतुप्पमाणिके लोकसन्निवासे सब्बथापि पसादावहभावेन समन्तपासादिकत्ता अपरिमाणानं सत्तानं सदेवमनुस्सानं आदरबहुमानगारवायतनताय परमपेमसम्भत्तिट्ठानं। ये तस्स ओवादे पतिट्ठिता अवेच्चप्पसादेन समन्नागता होन्ति, केनचि असंहारिया तेसं पसादभत्ति समणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेन वा ब्रह्मुना वा। तथा हि ते अत्तनो जीवितपरिच्चागेपि तत्थ पसादं न परिच्चजन्ति, तस्स वा आणं दळ्हभत्तिभावतो। तेनेवाह –
‘‘यो वे कतञ्ञू कतवेदि धीरो।
कल्याणमित्तो दळ्हभत्ति च होती’’ति॥ (जा॰ २.१७.७८)।
‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, महासमुद्दो ठितधम्मो वेलं नातिवत्तति, एवमेव खो, भिक्खवे, यं मया सावकानं सिक्खापदं पञ्ञत्तं, तं मम सावका जीवितहेतुपि नातिक्कमन्ती’’ति (अ॰ नि॰ ८.२०; उदा॰ ४५; चूळव॰ ३८५) च।
एवं भत्तवाति भगवा निरुत्तिनयेन एकस्स त-कारस्स लोपं कत्वा इतरस्स ग-कारं कत्वा।
गुणातिसययुत्तस्स, यस्मा लोकहितेसिनो।
सम्भत्ता बहवो सत्थु, भगवा तेन वुच्चतीति॥
कथं भगे वमीति भगवा? यस्मा तथागतो बोधिसत्तभूतोपि पुरिमासु जातीसु पारमियो पूरेन्तो भगसङ्खातं सिरिं इस्सरियं यसञ्च वमि, उग्गिरि, खेळपिण्डं विय अनपेक्खो छड्डयि; पच्छिमत्तभावेपि हत्थागतं चक्कवत्तिसिरिं देवलोकाधिपच्चसदिसं चतुदीपिस्सरियं चक्कवत्तिसम्पत्तिसन्निस्सयं सत्तरतनसमुज्जलं यसञ्च तिणायपि अमञ्ञमानो निरपेक्खो पहाय अभिनिक्खमित्वा सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो, तस्मा इमे सिरिआदिके भगे वमीति भगवा। अथ वा भानि नाम नक्खत्तानि, तेहि समं गच्छन्ति पवत्तन्तीति भगा, सिनेरुयुगन्धरउत्तरकुरुहिमवन्तादिभाजनलोकविसेससन्निस्सया सोभा कप्पट्ठियभावतो, तेपि भगे वमि तन्निवासिसत्तावाससमतिक्कमनतो, तप्पटिबद्धछन्दरागपहानेन पजहीति। एवम्पि भगे वमीति भगवा।
चक्कवत्तिसिरिं यस्मा, यसं इस्सरियं सुखं।
पहासि लोकचित्तञ्च, सुगतो भगवा ततोति॥
कथं भागे वमीति भगवा? भागा नाम सभागधम्मकोट्ठासा, ते खन्धायतनधातादिवसेन, तत्थापि रूपवेदनादिवसेन, पथवियादिअतीतादिवसेन च अनेकविधा। ते भगवा सब्बं पपञ्चं सब्बं योगं सब्बं गन्थं सब्बं संयोजनं समुच्छिन्दित्वा अमतं धातुं समधिगच्छन्तो वमि उग्गिरि, अनपेक्खो छड्डयि न पच्चागमि। तथा हेस ‘‘सब्बत्थमेव पथविं आपं तेजं वायं, चक्खुं सोतं घानं जिव्हं कायं मनं, रूपे सद्दे गन्धे रसे फोट्ठब्बे धम्मे, चक्खुविञ्ञाणं…पे॰… मनोविञ्ञाणं, चक्खुसम्फस्सं…पे॰… मनोसम्फस्सं, चक्खुसम्फस्सजं वेदनं…पे॰… मनोसम्फस्सजं वेदनं, चक्खुसम्फस्सजं सञ्ञं…पे॰… मनोसम्फस्सजं सञ्ञं, चक्खुसम्फस्सजं चेतनं…पे॰… मनोसम्फस्सजं चेतनं, रूपतण्हं…पे॰… धम्मतण्हं, रूपवितक्कं…पे॰… धम्मवितक्कं, रूपविचारं…पे॰… धम्मविचार’’न्तिआदिना अनुपदधम्मविभागवसेनपि सब्बेव धम्मकोट्ठासे अनवसेसतो वमि उग्गिरि, अनपेक्खपरिच्चागेन छड्डयि। वुत्तं हेतं ‘‘यं तं, आनन्द, चत्तं वन्तं मुत्तं पहीनं पटिनिस्सट्ठं, तं तथागतो पुन पच्चागमिस्सतीति नेतं ठानं विज्जती’’ति (दी॰ नि॰ २.१८३)। एवम्पि भागे वमीति भगवा। अथ वा भागे वमीति सब्बेपि कुसलाकुसले सावज्जानवज्जे हीनपणीते कण्हसुक्कसप्पटिभागे धम्मे अरियमग्गञाणमुखेन वमि उग्गिरि अनपेक्खो परिच्चजि पजहि, परेसञ्च तथत्ताय धम्मं देसेसि। वुत्तम्पि चेतं ‘‘धम्मापि वो, भिक्खवे, पहातब्बा, पगेव अधम्मा (म॰ नि॰ १.२४०), कुल्लूपमं वो, भिक्खवे, धम्मं देसेस्सामि नित्थरणत्थाय, नो गहणत्थाया’’तिआदि (म॰ नि॰ १.२४०)। एवम्पि भागे वमीति भगवा।
खन्धायतनधातादि-धम्मभागामहेसिना।
कण्हसुक्का यतो वन्ता, ततोपि भगवा मतोति॥
तेन वुत्तं –
‘‘भागवा भतवा भागे, भगे च वनि भत्तवा।
भगे वमि तथा भागे, वमीति भगवा जिनो’’ति॥
धम्मसरीरं पच्चक्खं करोतीति ‘‘यो वो, आनन्द, मया धम्मो च विनयो च देसितो पञ्ञत्तो, सो वो ममच्चयेन सत्था’’ति (दी॰ नि॰ २.२१६) वचनतो धम्मस्स सत्थुभावपरियायो विज्जतीति कत्वा वुत्तं। वजिरसङ्घातसमानकायो परेहि अभेज्जसरीरत्ता। न हि भगवतो रूपकाये केनचि सक्का अन्तरायो कातुन्ति।
देसनासम्पत्तिं निद्दिसति वक्खमानस्स सकलस्स सुत्तस्स ‘‘एव’’न्ति निदस्सनतो। सावकसम्पत्तिं निद्दिसति पटिसम्भिदाप्पत्तेन पञ्चसु ठानेसु भगवता एतदग्गे ठपितेन मया महासावकेन सुतं, तञ्च खो मयाव सुतं, न अनुस्सुतिकं, न परम्पराभतन्ति इमस्स अत्थस्स दीपनतो। कालसम्पत्तिं निद्दिसति भगवा-सद्दसन्निधाने पयुत्तस्स समय-सद्दस्स कालस्स बुद्धुप्पादपटिमण्डितभावदीपनतो। बुद्धुप्पादपरमा हि कालसम्पदा। तेनेतं वुच्चति –
‘‘कप्पकसाये कलियुगे, बुद्धुप्पादो अहो महच्छरियं।
हुतावहमज्झे जातं, समुदितमकरन्दमरविन्द’’न्ति॥ (दी॰ नि॰ टी॰ १.१; सं॰ नि॰ टी॰ १.१.१; अ॰ नि॰ टी॰ १.१.१ रूपादिवग्गवण्णना)।
भगवाति देसकसम्पत्तिं निद्दिसति गुणविसिट्ठसत्तुत्तमगरुगारवाधिवचनभावतो।
मङ्गलदिवसो सुखणो सुनक्खत्तन्ति अज्ज मङ्गलदिवसो, तस्मा सुनक्खत्तं, तत्थापि अयं सुखणो। मा अतिक्कमीति मा रत्तिविभायनं अनुदिक्खन्तानं रत्ति अतिक्कमीति एवं सम्बन्धो वेदितब्बो। उक्कासु ठितासु ठिताति उक्कट्ठा (दी॰ नि॰ टी॰ १.२५५; अ॰ नि॰ टी॰ २.४.३६)। उक्कासु विज्जोतलन्तीसु ठिता पतिट्ठिताति मूलविभूजादिपक्खेपेन (पाणिनि ३.२.५) सद्दसिद्धि वेदितब्बा। निरुत्तिनयेन वा उक्कासु ठितासु ठिता आसीति उक्कट्ठा। अपरे पन भणन्ति ‘‘भूमिभागसम्पत्तिया मनुस्ससम्पत्तिया उपकरणसम्पत्तिया च सा नगरी उक्कट्ठगुणयोगतो ‘उक्कट्ठा’ति नामं लभी’’ति।
अविसेसेनाति न विसेसेन, विहारभावसामञ्ञेनाति अत्थो। इरियापथ…पे॰… विहारेसूति इरियापथविहारो दिब्बविहारो ब्रह्मविहारो अरियविहारोति एतेसु चतूसु विहारेसु। समङ्गिपरिदीपनन्ति समङ्गीभावपरिदीपनं। एतन्ति ‘‘विहरती’’ति एतं पदं। तथा हि तं ‘‘इधेकच्चो गिहीहि संसट्ठो विहरति सहनन्दी सहसोकी’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ ४.२४१) इरियापथविहारे आगतं; ‘‘यस्मिं समये, भिक्खवे, भिक्खु विविच्चेव कामेहि…पे॰… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरती’’तिआदीसु (ध॰ स॰ १६०; विभ॰ ६२४) दिब्बविहारे; ‘‘सो मेत्तासहगतेन चेतसा एकं दिसं फरित्वा विहरती’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.५५६; ३.३०८; म॰ नि॰ १.७७; २.३०९; ३.२३०) ब्रह्मविहारे; ‘‘सो खो अहं अग्गिवेस्सन तस्सायेव कथाय परियोसाने तस्मिं एव पुरिमस्मिं समाधिनिमित्ते अज्झत्तमेव चित्तं सण्ठपेमि सन्निसादेमि एकोदिं करोमि समादहामि, येन सुदं निच्चकप्पं विहरामी’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.३८७) अरियविहारे।
तत्थ इरियनं वत्तनं इरिया, कायप्पयोगो। तस्सा पवत्तनुपायभावतो ठानादि इरियापथो। ठानसमङ्गी वा हि कायेन किञ्चि करेय्य गमनादीसु अञ्ञतरसमङ्गी वा। अथ वा इरियति पवत्तति एतेन अत्तभावो, कायकिच्चं वाति इरिया, तस्सा पवत्तिया उपायभावतो पथोति इरियापथो, ठानादि एव। सो च अत्थतो गतिनिवत्तिआदिआकारेन पवत्तो चतुसन्ततिरूपपबन्धो एव। विहरणं, विहरति एतेनाति वा विहारो, इरियापथो एव विहारो इरियापथविहारो। दिवि भवोति दिब्बो। तत्थ बहुलप्पवत्तिया ब्रह्मपारिसज्जादिदेवलोके भवोति अत्थो। तत्थ यो दिब्बानुभावो, तदत्थाय संवत्ततीति वा दिब्बो, अभिञ्ञाभिनीहारवसेन महागतिकत्ता वा दिब्बो, दिब्बो च सो विहारो चाति दिब्बविहारो, चतस्सो रूपावचरसमापत्तियो। आरुप्पसमापत्तियोपि एत्थेव सङ्गहं गच्छन्ति। ब्रह्मूनं, ब्रह्मानो वा विहारा ब्रह्मविहारा, चतस्सो अप्पमञ्ञायो। अरियानं, अरिया वा विहारा अरियविहारा, चत्तारि सामञ्ञफलानि। सो हि भगवा एकं इरियापथबाधनन्तिआदि यदिपि भगवा एकेनपि इरियापथेन चिरतरं कालं अत्तभावं पवत्तेतुं सक्कोति, तथापि ‘‘उपादिन्नकसरीरस्स नाम अयं सभावो’’ति दस्सेतुं वुत्तं। यस्मा वा भगवा यत्थ कत्थचि वसन्तो वेनेय्यानं धम्मं देसेन्तो, नानासमापत्तीहि च कालं वीतिनामेन्तो वसतीति वेनेय्यसत्तानं अत्तनो च विविधं हितसुखं हरति उपनेति उप्पादेति, तस्मा विविधं हरतीति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो।
सुभगत्ताति सिरीकामानवसेन सोभनत्ता। तेनेवाह ‘‘सुन्दरसिरिकत्ता सुन्दरकामत्ता चा’’ति। छणसमज्जउस्सवेति एत्थ छणं नाम फग्गुनमासादीसु उत्तरफग्गुनादि-अभिलक्खितदिवसेसु सपरिजनानं मनुस्सानं मङ्गलकरणं। समज्जं नाम नटसमज्जादि। उस्सवो नक्खत्तं। यत्थ गामनिगमवासिनो तयो सत्त वा दिवसे नक्खत्तघोसनं कत्वा यथाविभवं अलङ्कतपटियत्ता भोगे परिभुञ्जन्ता नक्खत्तकीळनं कीळन्ति। तेसं तं तथेव होतीति तेसं मनुस्सानं तं पत्थनं तन्निवासिदेवतानुभावेन येभुय्येन तथेव होति, पत्थना समिज्झतीति अत्थो। बहुजनकन्ततायाति इमिना ‘‘सुन्दरकामत्ता’’ति एतस्सेव पदस्स पकारन्तरेन अत्थं विभावेति। तत्रायं वचनत्थो – कमनीयट्ठेन सुट्ठु भजीयतीति सुभगं, सुभा अगा रुक्खा एत्थाति वा सुभगं, सुन्दरकित्तियोगतो वा ‘‘सुभग’’न्ति एवम्पेत्थ अत्थं वण्णेन्ति। केचि पन ‘‘सुभागवने’’ति पठन्ति, ‘‘सुन्दरभूमिभागे वने’’ति चस्स अत्थं वदन्ति। सुभगस्स नाम यक्खस्स वनं तेन परिग्गहितत्ताति ‘‘सुभगवन’’न्ति अञ्ञे। वननं भत्तीतिअत्थे तं वननं कारेतीति एतस्मिं अत्थे वनयतीति पदसिद्धि वेदितब्बा। तेनेवाह ‘‘अत्तनि सिनेहं उप्पादेती’’ति। याचनत्थे वनुते इति वनन्ति उपचारकप्पनावसेन वन-सद्दो वेदितब्बो।
उजुवंसाति उजुभूतविटपा। महासालाति महारुक्खा। अञ्ञतरस्मिं सालमूलेति अञ्ञतरस्स रुक्खस्स मूले। वनप्पतिजेट्ठकरुक्खोति वनप्पतिभूतो जेट्ठकरुक्खो। तमेव जेट्ठकभावन्ति वनप्पतिभावेनागतं सेट्ठभावं पधानभावं। तेन हि सो ‘‘सालराजा’’ति वुत्तो। उपगतानं रञ्जनट्ठेन राजा, अञ्ञस्मिम्पि तादिसे रुक्खे राजवोहारं दस्सेतुं ‘‘सुपतिट्ठितस्सा’’तिआदि वुत्तं। तत्थ ब्राह्मण धम्मिकाति आलपनं। निप्परियायेन साखादिमतो सङ्घातस्स सुप्पतिट्ठितभावसाधने अवयवविसेसे पवत्तमानो मूल-सद्दो। यस्मा तंसदिसेसु तन्निस्सये पदेसे च रुळ्हीवसेन परियायतो पवत्तति, तस्मा ‘‘मूलानि उद्धरेय्या’’ति एत्थ निप्परियायमूलं अधिप्पेतन्ति एकेन मूल-सद्देन विसेसेत्वा आह ‘‘मूलमूले दिस्सती’’ति यथा ‘‘दुक्खदुक्खं (सं॰ नि॰ ४.३२७), रूपरूप’’न्ति (विसुद्धि॰ २.४४९) च। असाधारणहेतुम्हीति असाधारणकारणे। लोभसहगतचित्तुप्पादानं एव आवेणिके नेसं सुप्पतिट्ठितभावसाधनतो मूलट्ठेन उपकारके पच्चयधम्मे दिस्सतीति अत्थो।
तत्थाति ‘‘एकं समयं भगवा उक्कट्ठायं विहरति सुभगवने सालराजमूले’’ति यं वुत्तं वाक्यं, तत्त। सियाति कस्सचि एवं परिवितक्को सिया, वक्खमानाकारेन कदाचि चोदेय्य वाति अत्थो। अथ तत्थ विहरतीति यदि सुभगवने सालराजमूले विहरति। न वत्तब्बन्ति नानाठानभूतत्ता उक्कट्ठासुभगवनानं, एकं समयन्ति च वुत्तत्ताति अधिप्पायो। इदानि चोदको तमेव अत्तनो अधिप्पायं ‘‘न हि सक्का’’तिआदिना विवरति। इतरो सब्बमेतं अविपरीतं अत्थं अजानन्तेन वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘न खो पनेतं एवं दट्ठब्ब’’न्ति आह। तत्थ एतन्ति ‘‘उक्कट्ठायं विहरति सुभगवने सालराजमूले’’ति एतं वचनं। एवन्ति ‘‘यदि ताव भगवा’’तिआदिना यं तं भवता चोदितं, तं अत्थतो एवं न खो पन दट्ठब्बं, न उभयत्थ अपुब्बअचरिमं विहारदस्सनत्थन्ति अत्थो।
इदानि अत्तनो यथाधिप्पेतं अविपरीतं अत्थं, तस्स च पटिकच्चेव वुत्तभावं, तेन च अप्पटिविद्धत्तं पकासेन्तो ‘‘ननु अवोचुम्ह…पे॰… सालराजमूले’’ति आह। एवम्पि ‘‘सुभगवने सालराजमूले विहरती’’च्चेव वत्तब्बं, न ‘‘उक्कट्ठाय’’न्ति चोदनं मनसि कत्वा वुत्तं ‘‘गोचरगामनिदस्सनत्थ’’न्तिआदि।
अवस्सं चेत्थ गोचरगामकित्तनं कातब्बं। तथा हि तं यथा सुभगवनादिकित्तनं पब्बजितानुग्गहकरणादिअनेकप्पयोजनं, एवं गहट्ठानुग्गहकरणादिविविधप्पयोजनन्ति दस्सेन्तो ‘‘उक्कट्ठाकित्तनेना’’तिआदिमाह। तत्थ पच्चयग्गहणेन उपसङ्कमनपयिरुपासनानं ओकासदानेन धम्मदेसनाय सरणेसु सीलेसु च पतिट्ठापनेन यथूपनिस्सयं उपरिविसेसाधिगमावहनेन च गहट्ठानग्गहकरणं, उग्गहपरिपुच्छानं कम्मट्ठानानुयोगस्स च अनुरूपवसनट्ठानपरिग्गहेनेत्थ पब्बजितानुग्गहकरणं वेदितब्बं। करुणाय उपगमनं, न लाभादिनिमित्तं, पञ्ञाय अपगमनं, न विरोधादिनिमित्तन्ति उपगमनापगमनानं निरुपक्किलेसतं विभावेति। धम्मिकसुखं नाम अनवज्जसुखं। देवानं उपकारबहुलता जनविवित्तताय। पचुरजनविवित्तं हि ठानं देवा उपसङ्कमितब्बं मञ्ञन्ति। तदत्थपरिनिप्फादनन्ति लोकत्थनिप्फादनं, बुद्धकिच्चसम्पादनन्ति अत्थो। एवमादिनाति आदि-सद्देन उक्कट्ठाकित्तनतो रूपकायस्स अनुग्गण्हनं दस्सेति, सुभगवनादिकित्तनतो धम्मकायस्स। तथा पुरिमेन पराधीनकिरियाकरणं, दुतियेन अत्ताधीनकिरियाकरणं। पुरिमेन वा करुणाकिच्चं, इतरेन पञ्ञाकिच्चं। पुरिमेन चस्स परमाय अनुकम्पाय समन्नागमं, पच्छिमेन परमाय उपेक्खाय समन्नागमं दीपेति। भगवा हि सब्बसत्ते परमाय अनुकम्पाय अनुकम्पति, न च तत्थ सिनेहदोसानुपतितो परमुपेक्खकभावतो, उपेक्खको च न च परहितसुखकरणे अप्पोसुक्को महाकारुणिकभावतो।
तस्स महाकारुणिकताय लोकनाथता, उपेक्खकताय अत्तनाथता। तथा हेस बोधिसत्तभूतो महाकरुणाय सञ्चोदितमानसो सकललोकहिताय उस्सुक्कमापन्नो महाभिनीहारतो पट्ठाय तदत्थनिप्फादनत्थं पुञ्ञञाणसम्भारे सम्पादेन्तो अपरिमितं कालं अनप्पकं दुक्खमनुभोसि, उपेक्खकताय सम्मा पतितेहि दुक्खेहि न विकम्पि। तथा महाकारुणिकताय संसाराभिमुखता, उपेक्खकताय ततो निब्बिन्दना। तथा उपेक्खकताय निब्बानाभिमुखता, महाकारुणिकताय तदधिगमो। तथा महाकारुणिकताय परेसं अभिंसापनं, उपेक्खकताय सयं परेहि अभायनं। महाकारुणिकताय परं रक्खतो अत्तनो रक्खणं, उपेक्खकताय अत्तानं रक्खतो परेसं रक्खणं। तेनस्स अत्तहिताय पटिपन्नादीसु चतुत्थपुग्गलभावो सिद्धो होति। तथा महाकारुणिकताय सच्चाधिट्ठानस्स चागाधिट्ठानस्स च पारिपूरि, उपेक्खकताय उपसमाधिट्ठानस्स पञ्ञाधिट्ठानस्स च पारिपूरि। एवं परिसुद्धासयपयोगस्स महाकारुणिकताय लोकहितत्थमेव रज्जसम्पदादिभवसम्पत्तिया उपगमनं, उपेक्खकताय तिणायपि अमञ्ञमानस्स ततो अपगमनं। इति सुविसुद्धउपगमापगमस्स महाकारुणिकताय लोकहितत्थमेव दानवसेन सम्पत्तीनं परिच्चजना, उपेक्खकताय चस्स फलस्स अत्तनो अपच्चासीसना। एवं समुदागमनतो पट्ठाय अच्छरियब्भुतगुणसमन्नागतस्स महाकारुणिकताय परेसं हितसुखत्थं अतिदुक्करकारिता, उपेक्खकताय कायम्पि अनलंकारिता।
तथा महाकारुणिकताय चरिमत्तभावे जिण्णातुरमतदस्सनेन सञ्जातसंवेगो, उपेक्खकताय उळारेसु देवभोगसदिसेसु भोगेसु निरपेक्खो महाभिनिक्खमनं निक्खमि। तथा महाकारुणिकताय ‘‘किच्छं वतायं लोको आपन्नो’’तिआदिना (दी॰ नि॰ २.५७; सं॰ नि॰ २.४, १०) करुणामुखेनेव विपस्सनारम्भो , उपेक्खकताय बुद्धभूतस्स सत्त सत्ताहानि विवेकसुखेनेव वीतिनामनं। महाकारुणिकताय धम्मगम्भीरतं पच्चवेक्खित्वा धम्मदेसनाय अप्पोसुक्कतं आपज्जित्वापि महाब्रह्मुनो अज्झेसनापदेसेन ओकासकरणं, उपेक्खकताय पञ्चवग्गियादि वेनेय्यानं अननुरूपसमुदाचारेपि अनञ्ञथाभावो। महाकारुणिकताय कत्थचि पटिघाताभावेनस्स सब्बत्थ अमित्तसञ्ञाय अभावो, उपेक्खकताय कत्थचिपि अनुरोधाभावेन सब्बत्थ सिनेहसन्थवाभावो। महाकारुणिकताय गामादीनं आसन्नट्ठाने वसन्तस्सपि उपेक्खकताय अरञ्ञट्ठाने एव विहरणं। तेन वुत्तं ‘‘पुरिमेन चस्स परमाय अन्नुकम्पाय समन्नागमं, पच्छिमेन परमाय उपेक्खाय समन्नागमं दीपेती’’ति।
तन्ति ‘‘तत्रा’’ति पदं। देसकालपरिदीपनन्ति ये देसकाला इध विहरणकिरियाविसेसनभावेन वुत्ता, तेसं परिदीपनन्ति दस्सेन्तो ‘‘यं समयं…पे॰… दीपेती’’ति आह। तं-सद्दो हि वुत्तस्स अत्थस्स पटिनिद्देसो, तस्मा इध कालस्स, देसस्स वा पटिनिद्देसो भवितुं अरहति, न अञ्ञस्स। अयं ताव तत्र-सद्दस्स पटिनिद्देसभावे अत्थविभावना। यस्मा पन ईदिसेसु ठानेसु तत्र-सद्दो धम्मदेसनाविसिट्ठं देसं कालञ्च विभावेति, तस्मा वुत्तं ‘‘भासितब्बयुत्ते वा देसकाले दीपेती’’ति। तेन तत्राति यत्थ भगवा धम्मदेसनत्थं भिक्खू आलपि अभासि, तादिसे देसे, काले वाति अत्थो। न हीतिआदिना तमेवत्थं समत्थेति। ननु च यत्थ ठितो भगवा ‘‘अकालो खो तावा’’तिआदिना बाहियस्स धम्मदेसनं पटिक्खिपि, तत्थेव अन्तरवीथियं ठितो तस्स धम्मं देसेतीति? सच्चमेतं, अदेसेतब्बकाले अदेसनाय इदं उदाहरणं। तेनेवाह ‘‘अकालो खो तावा’’ति। यं पन तत्थ वुत्तं ‘‘अन्तरघरं पविट्ठम्हा’’ति (उदा॰ १०), तम्पि तस्स अकालभावस्सेव परियायेन दस्सनत्थं वुत्तं। तस्स हि तदा अद्धानपरिस्समेन रूपकाये अकम्मञ्ञता अहोसि, बलवपीतिवेगेन नामकाये, तदुभयस्स वूपसमं आगमेन्तो पपञ्चपरिहारत्थं भगवा ‘‘अकालो खो’’ति परियायेन पटिक्खिपि। अदेसेतब्बदेसे अदेसनाय पन उदाहरणं ‘‘अथ खो भगवा मग्गा ओक्कम्म अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि (सं॰ नि॰ २.१५४), विहारतो निक्खमित्वा विहारपच्छायायं पञ्ञत्ते आसने निसीदी’’ति (दी॰ नि॰ १.३६३) च एवमादिकं इध आदि-सद्देन सङ्गहितं।
‘‘अथ खो सो, भिक्खवे, बालो इध पुब्बे रसादो इध पापानि कम्मानि करित्वा’’तिआदीसु (म॰ नि॰ ३.२५१) पदपूरणमत्ते खो-सद्दो, ‘‘दुक्खं खो अगारवो विहरति अप्पतिस्सो’’तिआदीसु (अ॰ नि॰ ४.२१) अवधारणे, ‘‘कित्तावता नु खो, आवुसो, सत्थु पविवित्तस्स विहरतो सावका विवेकं नानुसिक्खन्ती’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.३१) आदिकालत्थे। वाक्यारम्भेति अत्थो। तत्थ पदपूरणेन वचनालङ्कारमत्तं कतं होति, आदिकालत्थेन वाक्यस्स उपञ्ञासमत्तं, अवधारत्थेन पन नियमदस्सनं, तस्मा आमन्तेसि एवाति आमन्तने नियमो दस्सितो होतीति।
‘‘भगवाति लोकगरुदीपन’’न्ति कस्मा वुत्तं, ननु पुब्बेपि भगवा-सद्दस्स अत्थो वुत्तोति? यदिपि पुब्बे वुत्तो, तं पनस्स यथावुत्ते ठाने विहरणकिरियाय कत्तुविसेसदस्सनत्थं कतं, न आमन्तनकिरियाय, इध पन आमन्तनकिरियाय, तस्मा तदत्थं पुन ‘‘भगवा’’ति पाळियं वुत्तन्ति तस्सत्थं दस्सेतुं ‘‘भगवाति लोकगरुदीपन’’न्ति आह। कथासवनयुत्तपुग्गलवचनन्ति वक्खमानाय मूलपरियायदेसनाय सवनयोग्यपुग्गलवचनं। चतूसुपि परिसासु भिक्खू एव एदिसानं देसनानं विसेसेन भाजनभूता, इति सातिसयसासनसम्पटिग्गाहकभावदस्सनत्थं इध भिक्खुगहणन्ति दस्सेत्वा इदानि सद्दत्थं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह।
तत्थ भिक्खकोति भिक्खूति भिक्खनधम्मताय भिक्खूति अत्थो। भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति बुद्धादीहिपि अज्झुपगतं भिक्खाचरियं उञ्छाचरियं अज्झुपगतत्ता अनुट्ठितत्ता भिक्खू। यो हि कोचि अप्पं वा महन्तं वा भोगक्खन्धं पहाय अगारस्मा अनगारियं पब्बजितो, सो कसिगोरक्खादीहि जीविकाकप्पनं हित्वा लिङ्गसम्पटिच्छनेनेव भिक्खाचरियं अज्झुपगतत्ता भिक्खु, परपटिबद्धजीविकत्ता वा विहारमज्झे काजभत्तं भुञ्जमानोपि भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति भिक्खु, पिण्डियालोपभोजनं निस्साय पब्बज्जाय उस्साहजातत्ता वा भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति भिक्खूति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो। आदिना नयेनाति ‘‘भिन्नपटधरोति भिक्खु, भिन्दति पापके अकुसले धम्मेति भिक्खु, भिन्नत्ता पापकानं अकुसलानं धम्मानं भिक्खू’’तिआदिना विभङ्गे (विभ॰ ५१०) आगतनयेन। ञापनेति अवबोधने, पटिवेदनेति अत्थो।
भिक्खनसीलतातिआदीसु भिक्खनसीलता भिक्खनेन आजीवनसीलता, न कसिवणिज्जादीहि आजीवनसीलता। भिक्खनधम्मता ‘‘उद्दिस्स अरिया तिट्ठन्ती’’ति (पटि॰ म॰ १५३; मि॰ प॰ ४.५.९) एवं वुत्तभिक्खनसभावता, न सम्भावनाकोहञ्ञसभावता। भिक्खने साधुकारिता ‘‘उत्तिट्ठे नप्पमज्जेय्या’’ति (ध॰ प॰ १६८) वचनं अनुस्सरित्वा तत्थ अप्पमज्जना। अथ वा सीलं नाम पकतिसभावो, इध पन तदधिट्ठानं। धम्मोति वतं। अपरे पन ‘‘सीलं नाम वतसमादानं, धम्मो नाम पवेणीआगतं चारित्तं, साधुकारिताति सक्कच्चकारिता आदरकिरिया’’ति वण्णेन्ति। हीनाधिकजनसेवितन्ति ये भिक्खुभावे ठितापि जातिमदादिवसेन उद्धता उन्नळा। ये च गिहिभावे परेसु अत्थिकभावम्पि अनुपगतताय भिक्खाचरियं परमकापञ्ञतं मञ्ञन्ति, तेसं उभयेसम्पि यथाक्कमं ‘‘भिक्खवो’’ति वचनेन हीनजनेहि दलिद्देहि परमकापञ्ञतं पत्तेहि परकुलेसु भिक्खाचरियाय जीविकं कप्पेन्तेहि सेवितं वुत्तिं पकासेन्तो उद्धतभावनिग्गहं करोति, अधिकजनेहि उळारभोगखत्तियकुलादितो पब्बजितेहि बुद्धादीहि आजीवविसोधनत्थं सेवितं वुत्तिं पकासेन्तो दीनभावनिग्गहं करोतीति योजेतब्बं। यस्मा ‘‘भिक्खवो’’ति वचनं आमन्तनभावतो अभिमुखीकरणं, पकरणतो सामत्थियतो च सुस्सूसाजननं सक्कच्चसवनमनसिकारनियोजनञ्च होति। तस्मा तमत्थं दस्सेन्तो ‘‘भिक्खवोति इमिना’’तिआदिमाह।
तत्थ साधुकसवनमनसिकारेति साधुकसवने साधुकमनसिकारे च। कथं पन पवत्तिता सवनादयो साधुकं पवत्तिता होन्तीति? ‘‘अद्धा इमाय सम्मापटिपत्तिया सकलसासनसम्पत्ति हत्थगता भविस्सती’’ति आदरगारवयोगेन, कथादीसु अपरिभवनादिना च। वुत्तं हि ‘‘पञ्चहि, भिक्खवे, धम्मेहि समन्नागतो सुणन्तो सद्धम्मं भब्बो नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं। कतमेहि पञ्चहि? न कथं परिभोति, न कथिकं परिभोति, न अत्तानं परिभोति, अविक्खित्तचित्तो धम्मं सुणाति एकग्गचित्तो, योनिसो च मनसि करोति। इमेहि खो, भिक्खवे , पञ्चहि धम्मेहि समन्नागतो सुणन्तो सद्धम्मं भब्बो नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्त’’न्ति (अ॰ नि॰ ५.१५१)। तेनेवाह ‘‘साधुकसवनमनसिकारायत्ता हि सासनसम्पत्ती’’ति। सासनसम्पत्ति नाम सीलादिनिप्फत्ति।
पठमं उप्पन्नत्ता अधिगमवसेन। सत्थुचरियानुविधायकत्ता सीलादिगुणानुट्ठानेन। तिण्णं यानानं वसेन अनुधम्मपटिपत्तिसब्भावतो सकलसासनपटिग्गाहकत्ता। सन्तिकत्ताति समीपभावतो। सन्तिकावचरत्ताति सब्बकालं सम्पयुत्तभावतो। यथानुसिट्ठन्ति अनुसासनिअनुरूपं, अनुसासनिं अनवसेसतो पटिग्गहेत्वाति अत्थो। एकच्चे भिक्खूयेव सन्धायाति ये सुत्तपरियोसाने ‘‘ते भिक्खू भगवतो भासितं अभिनन्दु’’न्ति वुत्ता पञ्चसता ब्राह्मणपब्बजिता, ते सन्धाय।
पुब्बे सब्बपरिससाधारणत्तेपि भगवतो धम्मदेसनाय ‘‘जेट्ठसेट्ठा’’तिआदिना भिक्खूनं एव आमन्तने कारणं दस्सेत्वा इदानि भिक्खू आमन्तेत्वाव धम्मदेसनाय पयोजनं दस्सेतुं ‘‘किमत्थं पन भगवा’’ति चोदनं समुट्ठापेसि। तत्थ अञ्ञं चिन्तेन्ताति अञ्ञविहिता। विक्खित्तचित्ताति असमाहितचित्ता। धम्मं पच्चवेक्खन्ताति तदा हिय्यो ततो परदिवसेसु वा सुतधम्मं पति पति मनसा अवेक्खन्ता। भिक्खू आमन्तेत्वा धम्मे देसियमाने आदितो पट्ठाय देसनं सल्लक्खेतुं सक्कोन्तीति इममेवत्थं ब्यतिरेकमुखेन दस्सेतुं ‘‘ते अनामन्तेत्वा’’तिआदि वुत्तं।
भिक्खवोतीति च सन्धिवसेन इ-कारलोपो दट्ठब्बो ‘‘भिक्खवो इती’’ति। अयं हि इति-सद्दो हेतु-परिसमापनादिपदत्थविपरियाय-पकारावधारणनिदस्सनादिअनेकत्थप्पभेदो। तथा हेस ‘‘रुप्पतीति खो, भिक्खवे, तस्मा ‘रूप’न्ति वुच्चती’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ ३.७९) हेतुअत्थे दिस्सति; ‘‘तस्मा तिह मे, भिक्खवे, धम्मदायादा भवथ, मा आमिसदायादा, अत्थि मे तुम्हेसु अनुकम्पा ‘किन्ति मे सावका धम्मदायादा भवेय्युं, नो आमिसदायादा’ति’’आदीसु परिसमापने; ‘‘इति वा, इति एवरूपा नच्चगीतवादितविसूकदस्सना पटिविरतो’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.१३) आदिअत्थे; ‘‘मागण्ठियोति तस्स ब्राह्मणस्स सङ्खा समञ्ञा पञ्ञत्ति वोहारो नामं नामकम्मं नामधेय्यं निरुत्ति ब्यञ्जनमभिलापो’’तिआदीसु (महानि॰ ७३) पदत्थविपरियाये; ‘‘इति खो, भिक्खवे, सप्पटिभयो बालो, अप्पटिभयो पण्डितो, सउपद्दवो बालो, अनुपद्दवो पण्डितो, सउपसग्गो बालो, अनुपसग्गो पण्डितो’’तिआदीसु (म॰ नि॰ ३.१२४) पकारे; ‘‘अत्थि इदप्पच्चया जरामरणन्ति इति पुट्ठेन सता, आनन्द, अत्थीतिस्स वचनीयं, किं पच्चया जरामरणन्ति इति चे वदेय्य, जातिपच्चया जरामरणन्ति इच्चस्स वचनीय’’न्तिआदीसु (दी॰ नि॰ २.९६) अवधारणे; ‘‘सब्बमत्थीति खो, कच्चान, अयमेको अन्तो, सब्बं नत्थीति खो, कच्चान, अयं दुतियो अन्तो’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ २.१५) निदस्सने। इधापि निदस्सनेव दट्ठब्बो। भिक्खवोति हि आमन्तिताकारो, तमेस इति-सद्दो निदस्सेति ‘‘भिक्खवोति आमन्तेसी’’ति। इमिना नयेन ‘‘भद्दन्ते’’तिआदीसुपि यथारहं इति-सद्दस्स अत्थो वेदितब्बो। पुब्बे ‘‘भगवा आमन्तेसी’’ति वुत्तत्ता ‘‘भगवतो पच्चस्सोसु’’न्ति इध ‘‘भगवतो’’ति सामिवचनं आमन्तनमेव सम्बन्धीअन्तरं अपेक्खतीति इमिना अधिप्पायेन ‘‘भगवतो आमन्तनं पटिअस्सोसु’’न्ति वुत्तं। ‘‘भगवतो’’ति पन इदं पटिस्सवसम्बन्धनेन सम्पदानवचनं यथा ‘‘देवदत्तस्स पटिस्सुणोती’’ति।
यं निदानं भासितन्ति सम्बन्धो। एत्थाह – किमत्थं पन धम्मविनयसङ्गहे करियमाने निदानवचनं, ननु भगवता भासितवचनस्सेव सङ्गहो कातब्बोति? वुच्चते – देसनाय ठितिअसम्मोससद्धेय्यभावसम्पादनत्थं। कालदेसदेसकनिमित्तपरिसापदेसेहि उपनिबन्धित्वा ठपिता हि देसना चिरट्ठितिका होति असम्मोसधम्मा सद्धेय्या च, देसकालकत्तुसोतुनिमित्तेहि उपनिबद्धो विय वोहारविनिच्छयो। तेनेव च आयस्मता महाकस्सपेन ‘‘मूलपरियायसुत्तं आवुसो, आनन्द, कत्थ भासित’’न्तिआदिना देसादिपुच्छासु कतासु तासं विस्सज्जनं करोन्तेन धम्मभण्डागारिकेन ‘‘एवं मे सुत’’न्तिआदिना इमस्स सुत्तस्स निदानं भासितं। अपिच सत्थुसम्पत्तिपकासनत्थं निदानवचनं। तथागतस्स हि भगवतो पुब्बरचनानुमानागमतक्काभावतो सम्मासम्बुद्धभावसिद्धि । न हि सम्मासम्बुद्धस्स पुब्बरचनादीहि अत्थो अत्थि सब्बत्थ अप्पटिहतञाणचारताय एकप्पमाणत्ता च ञेय्यधम्मेसु। तथा आचरियमुट्ठिधम्ममच्छरियसासनसावकानुरोधाभावतो खीणासवभावसिद्धि। न हि सब्बसो खीणासवस्स ते सम्भवन्तीति सुविसुद्धस्स परानुग्गहप्पवत्ति। एवं देसकसंकिलेसभूतानं दिट्ठिसीलसम्पदादूसकानं अविज्जातण्हानं अच्चन्ताभावसंसूचकेहि ञाणसम्पदापहानसम्पदाभिब्यञ्जकेहि च सम्बुद्धविसुद्धभावेहि पुरिमवेसारज्जद्वयसिद्धि, ततो एव च अन्तरायिकनिय्यानिकधम्मेसु सम्मोहाभावसिद्धितो पच्छिमवेसारज्जद्वयसिद्धीति भगवतो चतुवेसारज्जसमन्नागमो अत्तहितपरहितपटिपत्ति च निदानवचनेन पकासिता होति तत्थ तत्थ सम्पत्तपरियाय अज्झासयानुरूपं ठानुप्पत्तिकपटिभानेन धम्मदेसनादीपनतो, इध पन पथवीआदीसु वत्थूसु पुथुज्जनानं पटिपत्तिविभागववत्थापकदेसनादीपनतोति योजेतब्बं। तेन वुत्तं ‘‘सत्थुसम्पत्तिपकासनत्थं निदानवचन’’न्ति।
तथा सासनसम्पत्तिपकासनत्थं निदानवचनं। ञाणकरुणापरिग्गहितसब्बकिरियस्स हि भगवतो नत्थि निरत्थिका पटिपत्ति, अत्तहितत्था वा। तस्मा परेसं एव अत्थाय पवत्तसब्बकिरियस्स सम्मासम्बुद्धस्स सकलम्पि कायवचीमनोकम्मं यथापवत्तं वुच्चमानं दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थेहि यथारहं सत्तानं अनुसासनट्ठेन सासनं, न कब्यरचना, तयिदं सत्थुचरितं कालदेसदेसकपरिसापदेसेहि सद्धिं तत्थ तत्थ निदानवचनेहि यथारहं पकासीयति, इध पन ‘‘पथवियादीसु वत्थूसू’’ति सब्बं पुरिमसदिसमेव। तेन वुत्तं ‘‘सासनसम्पत्तिपकासनत्थं निदानवचन’’न्ति। अपिच सत्थुनो पमाणभावप्पकासनेन सासनस्स पमाणभावदस्सनत्थं निदानवचनं, तञ्च देसकप्पमाणभावदस्सनं हेट्ठा वुत्तनयानुसारेन ‘‘भगवा’’ति च इमिना पदेन विभावितन्ति वेदितब्बं। ‘‘भगवा’’ति इमिना तथागतस्स रागदोसमोहादिसब्बकिलेसमलदुच्चरितादिदोसप्पहानदीपनेन वचनेन अनञ्ञसाधारणसुपरिसुद्धञाणकरुणादिगुणविसेसयोगपरिदीपनेन ततो एव सब्बसत्तुत्तमभावदीपनेन अयमत्थो सब्बथा पकासितो होतीति इदमेत्थ निदानवचनप्पयोजनस्स मुखमत्तदस्सनं।
अब्भन्तरनिदानवण्णना निट्ठिता।
सुत्तनिक्खेपवण्णना
निक्खित्तस्साति देसितस्स। देसनापि हि देसेतब्बस्स सीलादिअत्थस्स विनेय्यसन्तानेसु निक्खिपनतो ‘‘निक्खेपो’’ति वुच्चति। सुत्तनिक्खेपं विचारेत्वा वुच्चमाना पाकटा होतीति सामञ्ञतो भगवतो देसनासमुट्ठानस्स विभागं दस्सेत्वा ‘‘एत्थायं देसना एवंसमुट्ठाना’’ति देसनाय समुट्ठाने दस्सिते सुत्तस्स सम्मदेव निदानपरिजाननेन वण्णनाय सुविञ्ञेय्यत्ता वुत्तं। एवञ्हि ‘‘अस्सुतवा भिक्खवे पुथुज्जनो’’तिआदिना, ‘‘योपि सो, भिक्खवे, भिक्खु अरहं खीणासवो’’तिआदिना (म॰ नि॰ १.८), ‘‘तथागतोपि खो, भिक्खवे, अरहं सम्मासम्बुद्धो’’तिआदिना (म॰ नि॰ १.१२) च पवत्तदेसना अनुसन्धिदस्सनसुखताय सुविञ्ञेय्या होति। तत्थ यथा अनेकसतअनेकसहस्सभेदानिपि सुत्तन्तानि संकिलेसभागियादिपधाननयवसेन सोळसविधतं नातिवत्तन्ति, एवं अत्तज्झासयादिसुत्तनिक्खेपवसेन चतुब्बिधभावन्ति आह ‘‘चत्तारो हि सुत्तनिक्खेपा’’ति।
एत्थ च यथा अत्तज्झासयस्स अट्ठुप्पत्तिया च परज्झासयपुच्छाहि सद्धिं संसग्गभेदो सम्भवति ‘‘अत्तज्झासयो च परज्झासयो च, अत्तज्झासयो च पुच्छावसिको च, अट्ठुप्पत्तिको च परज्झासयो च, अट्ठुप्पत्तिको च पुच्छावसिको चा’’ति अज्झासयपुच्छानुसन्धिसब्भावतो, एवं यदिपि अट्ठुप्पत्तिया अत्तज्झासयेनपि संसग्गभेदो सम्भवति, अत्तज्झासयादीहि पन पुरतो ठितेहि अट्ठुप्पत्तिया संसग्गो नत्थीति नयिध निरवसेसो वित्थारनयो सम्भवतीति ‘‘चत्तारो सुत्तनिक्खेपा’’ति वुत्तं, तदन्तोगधत्ता वा सम्भवन्तानं सेसनिक्खेपानं मूलनिक्खेपवसेन चत्तारोव दस्सिता। तथादस्सनञ्चेत्थ अयं संसग्गभेदो गहेतब्बोति।
तत्रायं वचनत्थो – निक्खिपीयतीति निक्खेपो, सुत्तं एव निक्खेपो सुत्तनिक्खेपो। अथ वा निक्खिपनं निक्खेपो, सुत्तस्स निक्खेपो सुत्तनिक्खेपो, सुत्तदेसनाति अत्थो। अत्तनो अज्झासयो अत्तज्झासयो, सो अस्स अत्थि कारणभूतोति अत्तज्झासयो। अत्तनो अज्झासयो एतस्साति वा अत्तज्झासयो। परज्झासयेपि एसेव नयो। पुच्छाय वसो पुच्छावसो, सो एतस्स अत्थीति पुच्छावसिको। सुत्तदेसनावत्थुभूतस्स अत्थस्स उप्पत्ति अत्थुप्पत्ति, अत्थुप्पत्तियेव अट्ठुप्पत्ति त्थ-कारस्स ट्ठ-कारं कत्वा। सा एतस्स अत्थीति अट्ठुप्पत्तिको। अथ वा निक्खिपीयति सुत्तं एतेनाति सुत्तनिक्खेपो, अत्तज्झासयादि एव। एतस्मिं पन अत्तविकप्पे अत्तनो अज्झासयो अत्तज्झासयो। परेसं अज्झासयो परज्झासयो। पुच्छीयतीति पुच्छा, पुच्छितब्बो अत्थो। पुच्छनवसेन पवत्तं धम्मपटिग्गाहकानं वचनं पुच्छावसिकं, तदेव निक्खेप-सद्दापेक्खाय पुल्लिङ्गवसेन ‘‘पुच्छावसिको’’ति वुत्तं। तथा अट्ठुप्पत्ति एव अट्ठुप्पत्तिकोति एवम्पेत्थ अत्थो वेदितब्बो।
अपिचेत्थ परेसं इन्द्रियपरिपाकादिकारणनिरपेक्खत्ता अत्तज्झासयस्स विसुं सुत्तनिक्खेपभावो युत्तो केवलं अत्तनो अज्झासयेनेव धम्मतन्तिठपनत्थं पवत्तितदेसनत्ता। परज्झासयपुच्छावसिकानं पन परेसं अज्झासयपुच्छानं देसनापवत्तिहेतुभूतानं उप्पत्तियं पवत्तितानं कथमट्ठुप्पत्तियं अनवरोधो, पुच्छावसिकअट्ठुप्पत्तिकानं वा परज्झासयानुरोधेन पवत्तिकानं कथं परज्झासये अनवरोधोति? न चोदेतब्बमेतं। परेसञ्हि अभिनीहारपरिपुच्छादिविनिमुत्तस्सेव सुत्तदेसनाकारणुप्पादस्स अट्ठुप्पत्तिभावेन गहितत्ता परज्झासयपुच्छावसिकानं विसुं गहणं। तथा हि ब्रह्मजाल (दी॰ नि॰ १.१) धम्मदायादसुत्तादीनं (म॰ नि॰ १.२९) वण्णावण्णआमिसुप्पादादिदेसनानिमित्तं ‘‘अट्ठुप्पत्ती’’ति वुच्चति। परेसं पुच्छं विना अज्झासयं एव निमित्तं कत्वा देसितो परज्झासयो, पुच्छावसेन देसितो पुच्छावसिकोति पाकटोयमत्थोति।
२.अस्सुतवाति एत्थ (अ॰ नि॰ टी॰ १.१.५१) सुतन्ति सोतद्वारानुसारेन उपधारितं, उपधारणं वा, सुतं अस्सत्थीति सुतवा। वा-सद्दस्स हि अत्थो अत्थितामत्तादिवसेन अनेकविधो। तथा हि ‘‘अन्तवा अयं लोको परिवटुमो’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.५४; पटि॰ म॰ १.१४०) अत्थितामत्तं अत्थो। ‘‘धनवा भोगवा, लाभी अन्नस्सा’’ति च आदीसु बहुभावो। ‘‘रोगवा होति रोगाभिभूतो’’तिआदीसु कायाबाधो। ‘‘कुट्ठी कुट्ठचीवरेना’’तिआदीसु निन्दा, ‘‘इस्सुकी मच्छरी सठो मायाविनो केटुभिनो’’तिआदीसु अभिण्हयोगो। ‘‘दण्डी छत्ती अलम्बरी’’तिआदीसु (विसुद्धि॰ १.१४२) संसग्गो। ‘‘पण्डितो वापि तेन सो’’तिआदीसु (ध॰ प॰ ६३) उपमानं, सदिसभावोति अत्थो। ‘‘तं वापि धीरा मुनिं वेदयन्ती’’तिआदीसु (सु॰ नि॰ २१३) समुच्चयो। ‘‘के वा इमे कस्स वा’’तिआदीसु (पारा॰ २९६) संसयो। ‘‘अयं वा इमेसं समणब्राह्मणानं सब्बबालो सब्बमूळ्हो’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.१८१) विभावनो। ‘‘न वायं कुमारो मत्तमञ्ञासी’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ २.१५४) पदपूरणं। ‘‘ये हि केचि, भिक्खवे, समणा वा ब्राह्मणा वा’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.१७०) विकप्पो। ‘‘सक्यपुत्तस्स सिरीमतो (दी॰ नि॰ ३.२७७), सीलवतो सीलसम्पत्तिया कल्याणो कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छती’’ति (दी॰ नि॰ २.१५०; ३.३१६; अ॰ नि॰ ५.२१३; महाव॰ २८५) च आदीसु पसंसा। ‘‘पञ्ञवा होति उदयत्थगामिनिया पञ्ञाय समन्नागतो अरियाय निब्बेधिकाय सम्मा दुक्खक्खयगामिनिया’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ ३.३१७, ३५५) अतिसयो। इधापि अतिसयो, पसंसा वा अत्थो, तस्मा यस्स पसंसितं, अतिसयेन वा सुतं अत्थि, सो सुतवाति संकिलेसविद्धंसनसमत्थं परियत्तिधम्मस्सवनं, तं सुत्वा तथत्ताय पटिपत्ति च ‘‘सुतवा’’ति इमिना सद्देन पकासिता। अथ वा सोतब्बयुत्तं सुत्वा कत्तब्बनिप्फत्तिवसेन सुणीति सुतवा, तप्पटिक्खेपेन न सुतवाति अस्सुतवा।
अयञ्हि अ-कारो ‘‘अहेतुका धम्मा (ध॰ स॰ २.दुकमातिका), अभिक्खुको आवासो’’तिआदीसु (पाचि॰ १०४६, १०४७) तंसहयोगनिवत्तियं इच्छितो। ‘‘अपच्चया धम्मा’’ति (ध॰ स॰ ७.दुकमातिका) तंसम्बन्धीभावनिवत्तियं। पच्चयुप्पन्नञ्हि पच्चयसम्बन्धीति अप्पच्चयुप्पन्नत्ता अतंसम्बन्धिता एत्थ जोतिता। ‘‘अनिदस्सना धम्मा’’ति (ध॰ स॰ ९.दुकमातिका) तंसभावनिवत्तियं। निदस्सनञ्हि दट्ठब्बता। अथ वा पस्सतीति निदस्सनं, चक्खुविञ्ञाणं, तग्गहेतब्बभावनिवत्तियं यथा ‘‘अनासवा धम्मा’’ति (ध॰ स॰ १५.दुकमातिका), ‘‘अप्पटिघा धम्मा (ध॰ स॰ १०.दुकमातिका), अनारम्मणा धम्मा’’ति (ध॰ स॰ ५५.दुकमातिका) तंकिच्चनिवत्तियं, ‘‘अरूपिनो धम्मा (ध॰ स॰ ११.दुकमातिका) अचेतसिका धम्मा’’ति (ध॰ स॰ ५७.दुकमातिका) तब्भावनिवत्तियं। तदञ्ञथा हि एत्थ पकासिता। ‘‘अमनुस्सो’’ति तब्भावमत्तनिवत्तियं। मनुस्समत्तं नत्थि, अञ्ञं समानन्ति। सदिसता हि एत्थ सूचिता। ‘‘अस्समणो समणपटिञ्ञो, अनरियो’’ति (अ॰ नि॰ ३.१३) च तंसम्भावनीयगुणनिवत्तियं। गरहा हि इध ञायति। ‘‘कच्चि भोतो अनामयं, अनुदरा कञ्ञा’’ति (जा॰ २.२०.१२९) तदनप्पभावनिवत्तियं, ‘‘अनुप्पन्ना धम्मा’’ति (ध॰ स॰ १७.तिकमातिका) तंसदिसभावनिवत्तियं। अतीतानञ्हि उप्पन्नपुब्बत्ता उप्पादिधम्मानञ्च पच्चयेकदेसनिप्फत्तिया आरद्धुप्पादिभावतो कालविमुत्तस्स च विज्जमानत्ता उप्पन्नानुकूलता पगेव पच्चुप्पन्नानन्ति तब्बिदूरताव एत्थ विञ्ञायति ‘‘असेक्खा धम्मा’’ति (ध॰ स॰ ११.तिकमातिका) तदपरियोसाननिवत्तियं। तन्निट्ठानञ्हि एत्थ पकासितन्ति। एवमनेकेसं अत्थानं जोतको। इध पन ‘‘अरूपिनो धम्मा अचेतसिका धम्मा’’तिआदीसु विय तब्भावनिवत्तियं दट्ठब्बो, अञ्ञत्थेति अत्थो। एतेनस्स सुतादिञाणविरहतं दस्सेति। तेन वुत्तं ‘‘आगमाधिगमाभावा ञेय्यो अस्सुतवा इती’’ति।
पथवीवारवण्णना
तस्साति पुथुज्जनस्स। वसति एत्थ आरम्मणकरणवसेनाति आरम्मणम्पि वत्थूति वुच्चति पवत्तिट्ठानभावतोति आह ‘‘पथवीआदीसु वत्थूसू’’ति। सक्कायधम्मानम्पि आरम्मणादिना सतिपि मञ्ञनाहेतुभावे मञ्ञनाहेतुकत्तेनेव तेसं निब्बत्तितोति वुत्तं ‘‘सब्बसक्कायधम्मजनितं मञ्ञन’’न्ति। एत्थ च पथवीधातु सेसधातूनं ससम्भारासम्भारभावा सतिपि पमाणतो समभावे सामत्थियतो अधिकानधिकभावेन वेदितब्बा। सम्भारन्तीति सम्भारा, परिवारा। तंतंकलापेहि लक्खणपथविया सेसधम्मा यथारहं पच्चयभावेन परिवारभावेन च पवत्तन्ति। तेनाह ‘‘सा हि वण्णादीहि सम्भारेहि सद्धिं पथवीति ससम्भारपथवी’’ति। पथवितोति एत्थ पुथुलट्ठेन पुथुवी, पुथुवी एव पथवी। सा हि सतिपि परिच्छिन्नवुत्तियं सब्बेसं सकलापभावानं आधारभावेन पवत्तमाना पुथुला पत्थटा वित्थिण्णाति वत्तब्बतं अरहति, न पन तं अनुपविसित्वा पवत्तमाना आपादयो। ससम्भारपथविया पन पुथुलभावे वत्तब्बमेव नत्थि। आरम्मणपथवियं वड्ढनफरणट्ठेहि पुथुलट्ठो, इतरस्मिं रुळ्हियाव दट्ठब्बो। आरम्मणपथवीति झानस्स आरम्मणभूतं पथवीसङ्खातं पटिभागनिमित्तं। तेनाह ‘‘निमित्तपथवीतिपि वुच्चती’’ति। आगमनवसेनाति पथवीकसिणभावनागमनवसेन। तथा हि वुत्तं ‘‘आपो च देवा पथवी, तेजो वायो तदागमु’’न्ति (दी॰ नि॰ २.३४०)।
सब्बापीति चतुब्बिधा पथवीपि। अनुस्सवादिमत्तलद्धा मञ्ञना वत्थु होतियेव। तथा हि ‘‘कक्खळं खरिगत’’न्तिआदिना (विभ॰ १७३) लक्खणपथवीपि उद्धरीयति। यं पनेके वदन्ति ‘‘लक्खणे दिट्ठे मञ्ञना नत्थि, सञ्जानातीति वुत्तसञ्ञा च दिट्ठिग्गाहस्स मूलभूता पिण्डग्गाहिता, सा लक्खणे नक्खमति, तस्मा लक्खणपथवी न गहेतब्बा’’ति, तदयुत्तं लक्खणपटिवेधस्स इध अनधिप्पेतत्ता। तेनाह ‘‘लोकवोहारं गहेत्वा’’ति। न च सब्बसञ्ञा पिण्डग्गाहिका , नापि दिट्ठिग्गाहस्सेव मूलभूता, तस्मा लक्खणपथवियापि कायद्वारानुसारेन अञ्ञथा च उपट्ठिताय मञ्ञना पवत्ततेव। तेनेव च ‘‘अनुस्सवादिमत्तलद्धा’’ति वुत्तं। पथवितोति पच्चते निस्सक्कवचनन्ति दस्सेन्तो ‘‘पथवीति सञ्जानाती’’ति आह। यस्मा चतुब्बिधम्पि पथविं ‘‘पथवी’ति सञ्जानन्तो तेन तेन नयेन पथवीकोट्ठासेनेव सञ्जानातीति वुच्चति, न आपादिकोट्ठासेन, तस्मा वुत्तं ‘‘पथविभागेन सञ्जानाती’’ति। लोकवोहारं गहेत्वाति लोकसमञ्ञं अविजहित्वा। एतेन लक्खणपथवियम्पि वोहारमुखेनेवस्सा पवत्तीति दस्सेति।
यदि लोकवोहारेन तत्थ पवत्ति, को एत्थ दोसो, ननु अरियापि ‘‘अयञ्हि भन्ते महापथवी’’तिआदिना लोकवोहारेन पवत्तन्तीति? न एत्थ वोहारमत्ते अवट्ठानं अधिप्पेतं, अथ खो वोहारमुखेन मिच्छाभिनिवेसोति दस्सेन्तो ‘‘सञ्ञाविपल्लासेन सञ्जानाती’’ति आह। तस्सत्थो – अयोनिसोमनसिकारसम्भूताय ‘‘सुभ’’न्तिआदिनयप्पवत्ताय विपरीतसञ्ञाय सञ्जानातीति। एतेन दुब्बला तण्हामानदिट्ठिमञ्ञना दस्सिताति दट्ठब्बं। यदि एवं कस्मा सञ्ञा गहिताति? पाकटभावतो। यथा नाम अग्गिम्हि मथियमाने यदा धूमो उपलब्भति, किञ्चापि तदा विज्जतेव पावको अविनाभावतो, पाकटभावतो पन धूमो जातोति वुच्चति, न अग्गि जातोति, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं। यदिपि तत्थ मञ्ञनाकिच्चं अत्थि, न पन विभूतं अपाकटभावतो सञ्ञाकिच्चमेव विभूतं, तं पन मञ्ञनानुकूलं मञ्ञनासहितं चाति आह ‘‘सञ्ञाविपल्लासेन सञ्जानाती’’ति। एवं पथवीभागं अमुञ्चन्तोयेव वा सञ्जानातीति सम्बन्धो। यो हि वुत्तप्पभेदाय पथविया पथविभागं अमुञ्चन्तोयेव अविजहन्तोयेव सीसपिण्डे सुवण्णसञ्ञी विय अनत्तादिसभावंयेव तं अत्तादिवसेन सञ्जानाति, तस्स वसेन वुत्तं ‘‘पथवी’’तिआदि। न वत्तब्बं पुथुज्जनग्गाहस्स युत्तिमग्गननिवारणतोति दस्सेन्तो आह ‘‘उम्मत्तको विय…पे॰… गण्हाती’’ति । अरियानं अदस्सावितादिभेदन्ति अरियानं अदस्सावितादिविसेसं वदन्तेन भगवताव एत्थ यथावुत्तसञ्जानने कारणं वुत्तन्ति योजना।
आपोवारादिवण्णना
आपंआपतोति एत्थ अप्पोति, अप्पायतीति वा आपो, यस्मिं सङ्घाते सयं अत्थि, तं आबन्धनवसेन ब्यापेत्वा तिट्ठति, परिब्रूहेतीति वा अत्थो। अत्थानं अधि अज्झत्तं। पति पति अत्तानन्ति पच्चत्तं। उभयेनपि सत्तसन्तानपरियापन्नमेव वदति। आपो आपोगतन्तिआदीसु आबन्धनमेव आपो, तदेव आपोसभावं गतत्ता आपोगतं, सभावेनेव आपभावं पत्तन्ति अत्थो। सिनेहनवसेन सिनेहो, सोयेव सिनेहनसभावं गतत्ता सिनेहगतं। बन्धनत्तं रूपस्साति अविनिब्भोगरूपस्स बन्धनभावो, अविप्पकिरणवसेन सम्पिण्डनन्ति अत्थो। उग्गण्हन्तोति यथापरिच्छिन्ने आपोमण्डले यथा उग्गहनिमित्तं उपलब्भति, तथा निमित्तं गण्हन्तो। वुत्तोति ‘‘आपस्मि’’न्ति एत्थ वुत्तआपो। सो हि ससम्भारआपो, न ‘‘आपोकसिण’’न्ति एत्थ वुत्तआपो। सेसन्ति आरम्मणसम्मुतिआपानं सरूपविभावनं। ‘‘आपं आपतो पजानाती’’तिआदिपाळिया अत्थविभावनञ्चेव तत्थ तत्थ मञ्ञनाविभागदस्सनञ्च पथवियं वुत्तसदिसमेवाति। तत्थ ‘‘पथवीकसिणमेको सञ्जानाती’’तिआदिना (दी॰ नि॰ ३.३६०; अ॰ नि॰ १०.२५) वुत्तं, इध ‘‘आपोकसिणमेको सञ्जानाती’’तिआदिना वत्तब्बं। तत्थ च ‘‘पथवीति सञ्जानाती’’ति वुत्तं, इध पन ‘‘आपोति सञ्जानाती’’तिआदिना वत्तब्बन्ति एवमादि एव विसेसो। सेसं तादिसमेव। तेन वुत्तं ‘‘पथवियं वुत्तसदिसमेवा’’ति। यो पनेत्थ विसेसो, तं दस्सेतुं ‘‘केवल’’न्तिआदि वुत्तं। तत्थ मूलरसोति मूलं पटिच्च निब्बत्तरसो। खन्धरसादीसुपि एसेव नयो। खीरादीनि पाकटानेव। यथा पन भेसज्जसिक्खापदे (पारा॰ ६१८-६२५), न एवमिध नियमो अत्थि। यं किञ्चि खीरं खीरमेव। सेसेसुपि एसेव नयो। भुम्मानीति आवाटादीसु ठितउदकानि। अन्तलिक्खानीति पथविं अप्पत्तानि वस्सोदकानि, पत्तानि पन भुम्मानेव। एवं वुत्ता चाति च-सद्देन हिमोदककप्पविनासकउदकपथवियाअन्तोउदकपथवीसन्धारकउदकादिं पुब्बे अवुत्तम्पि समुच्चिनोति।
तेजं तेजतोति एत्थ तेजनट्ठेन तेजो, तेजनं नाम दहनपचनादिसमत्थं निसानं, यं उण्हत्तन्ति वुच्चति। येन चाति येन तेजोगतेन कुपितेन। सन्तप्पतीति अयं कायो समन्ततो तप्पति एकाहिकजरादिभावेन उसुमजातो होति। येन च जीरीयतीति येन अयं कायो जीरीयति, इन्द्रियवेकल्लतं बलपरिक्खयं वलितादिभावञ्च पापुणाति। येन च परिडय्हतीति येन कुपितेन अयं कायो परितो डय्हति, सो च पुग्गलो डय्हामीति सतधोतसप्पिगोसीतचन्दनादिलेपञ्चेव तालवण्टवातञ्च पच्चासीसति। येन च असितपीतखायितसायितं सम्मा परिणामं गच्छतीति येन असितं वा ओदनादि, पीतं वा पानकादि, खायितं वा पिठखज्जकादि, सायितं वा अम्बपक्कमधुफाणितादि सम्मदेव परिपाकं गच्छति, रसादिभावेन विवेकं गच्छतीति अत्थो। एत्थ च सरीरस्स पकतिउसुमं अतिक्कमित्वा उण्हभावो सन्तापो, सरीरदहनवसेन पवत्तो महादाहो परिदाहो, सतवारं तापेत्वा उदके पक्खिपित्वा उद्धटसप्पि सतधोतसप्पि, रसरुधिरमंसमेदअट्ठिअट्ठिमिञ्जसुक्का रसादयो। तत्थ पुरिमा तयो तेजा चतुसमुट्ठाना, पच्छिमो कम्मसमुट्ठानोव।
तेजोभावं गतत्ता तेजोगतं। उस्माति उण्हाकारो। उस्माव उस्माभावं गतत्ता उस्मागतं। उसुमन्ति चण्डउसुमं। तदेव उसुमगतं, सभावेनेव उसुमभावं पत्तन्ति अत्थो। कट्ठग्गीति कट्ठुपादानो अग्गि। सकलिकग्गीआदीसुपि एसेव नयो। सङ्कारग्गीति कचवरं पटिच्च उप्पन्नअग्गि। इन्दग्गीति असनिअग्गि। सन्तापोति जालाय वा वीतच्चितङ्गारानं वा सन्तापो । सूरियसन्तापोति आतपो। कट्ठसन्निचयसन्तापोति कट्ठरासिं पटिच्च उप्पन्नसन्तापो। सेसेसुपि एसेव नयो। एवं वुत्ता चाति। च-सद्देन पेतग्गिकप्पविनासकग्गिनिरयग्गिआदिके अवुत्तेपि समुच्चिनोति।
भूतवारादिवण्णना
३.‘‘पथविं मञ्ञति, पथविया मञ्ञती’’तिआदीहि पदेहि ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सति, रूपस्मिं अत्तानं समनुपस्सती’’तिआदीनं सक्कायदिट्ठीनं निद्धारितत्ता वुत्तं ‘‘एवं रूपमुखेन सङ्खारवत्थुकं मञ्ञनं वत्वा’’ति । तेसु सङ्खारेसु सत्तेसुपीति तदुपादानेसुपि सत्तेसु । धातूसूति पथवीआदीसु चतूसु धातूसु। ‘‘जातं भूतं सङ्खत’’न्तिआदीसु (दी॰ नि॰ २.२०७; सं॰ नि॰ ५.३७९) भूत-सद्दो उप्पादे दिस्सति, सउपसग्गो पन ‘‘पभूतमरियो पकरोति पुञ्ञ’’न्तिआदीसु विपुले, ‘‘येभुय्येन भिक्खूनं परिभूतरूपो’’तिआदीसु हिंसने, ‘‘सम्भूतो साणवासी’’तिआदीसु (चूळव॰ ४५०) पञ्ञत्तियं, ‘‘अभिभूतो मारो विजितो सङ्गामो’’तिआदीसु विमथने, ‘‘पराभूतरूपो खो अयं अचेलो पाथिकपुत्तो’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ ३.२३, २५, ३१, ३२) पराजये, ‘‘अनुभूतं सुखदुक्ख’’न्तिआदीसु वेदियने, ‘‘विभूतं विभावितं पञ्ञाया’’तिआदीसु पाकटीकरणे दिस्सति। ते सब्बे रुक्खादीसूति। आदि-सद्देन सङ्गहिताति दट्ठब्बा। ‘‘कालो घसति भूतानीति (जा॰ १.२.१९०), भूता लोके समुस्सय’’न्ति (दी॰ नि॰ २.२२०; सं॰ नि॰ १.१८६) च आदीसु अविसेसेन सत्तवाचकोपि भूतसद्दो, उपरि देवादिपदेहि सत्तविसेसानं गहितत्ता इध तदवसिट्ठा भूतसद्देन गय्हन्तीति आह ‘‘नो च खो अविसेसेना’’ति। तेनेवाह – ‘‘चातुमहाराजिकानञ्हि हेट्ठा सत्ता इध भूताति अधिप्पेता’’ति। यो हि सत्तनिकायो परिपुण्णयोनिको चतूहिपि योनीहि निब्बत्तनारहो, तत्थायं भूतसमञ्ञा अण्डजादिवसेन भवनतो।
भूतेति वुत्तदेसआदेसिते भूते। भूततो सञ्जानातीति इमिना ‘‘भूता’’ति लोकवोहारं गहेत्वा यथा तत्थ तण्हादिमञ्ञना सम्भवन्ति, एवं विपरीतसञ्ञाय सञ्जाननं पकासीयति। स्वायमत्थो हेट्ठा ‘‘पथवितो सञ्जानाती’’ति एत्थ वुत्तनयानुसारेन सक्का जानितुन्ति आह ‘‘वुत्तनयमेवा’’ति। यथा सुद्धावासा सब्बदा अभावतो इमं देसनं नारुळ्हा, एवं नेरयिकापि सब्बमञ्ञनानधिट्ठानतो। एतेनेव एकच्चपेतानम्पेत्थ असङ्गहो दट्ठब्बो। अपरे पन ‘‘दिट्ठिमञ्ञनाधिट्ठानतो तेसम्पेत्थ सङ्गहो इच्छितोयेवा’’ति वदन्ति। ‘‘समङ्गिभूतं परिचारेन्त’’न्तिआदिना सुत्ते वुत्तनयेन। रज्जतीति ‘‘सुभा सुखिता’’ति विपल्लासग्गाहेन तत्थ रागं जनेति। एवमेत्थ रज्जन्तो च न केवलं दस्सनवसेनेव, सवनादिवसेनपि रज्जतेवाति दस्सेन्तो ‘‘दिस्वापि…पे॰… उत्वापी’’ति आह। तत्थ घायनादिवसेन रज्जनं तेहि अनुभूतगन्धमालादिवसेन चेव विसभागवत्थुभूतानं तेसं परिभोगवसेन च यथानुभवं अनुस्सरणवसेन च वेदितब्बं। एवं भूते तण्हामञ्ञनाय मञ्ञतीति वुत्तनयेन भूते पटिच्च छन्दरागं जनेन्तो तेसं पटिपत्तिं अस्सादेन्तो अभिनन्दन्तो अभिवदन्तो अज्झोसाय तिट्ठन्तो ‘‘ईदिसी अवत्था मम अनागतमद्धानं सिया’’तिआदिना वा पन नयेन तत्थ नन्दिं समन्नानेन्तो भूते तण्हामञ्ञनाय मञ्ञतीति अत्थो। अप्पटिलद्धस्स खत्तियमहासालादिभावस्स, सम्पत्तिं विपत्तिन्ति जातिवसेन उक्कट्टनिहीनतं। दहतीति ठपेति। योएवरूपो मानोति यो एसो ‘‘अयं पुब्बे मया सदिसो, इदानि अयं सेट्ठो अयं हीनतरो’’ति उप्पन्नो मानो। अयं वुच्चति मानातिमानोति अयं भारातिभारो विय पुरिमं सदिसमानं उपादाय मानातिमानो नामाति अत्थो।
निच्चातिआदीसु उप्पादाभावतो निच्चा, मरणाभावतो धुवा, सब्बदा भावतो सस्सता। अनिच्चपटिपक्खतो वा निच्चा, थिरभावतो धुवा, सस्सतिसमताय सस्सता, जरादिवसेन विपरिणामस्स अभावतो अविपरिणामधम्माति मञ्ञति। सब्बे सत्ताति ओट्ठगोणगद्रभादयो अनवसेसा सञ्जनट्ठेन सत्ता। सब्बे पाणाति ‘‘एकिन्द्रियो पाणो द्विन्द्रियो पाणो’’तिआदिवसेन वुत्ता अनवसेसा पाणनट्ठेन पाणा। सब्बे भूताति अनवसेसा अण्डकोसादीसु भूता सञ्जाताति भूता। सब्बे जीवाति सालियवगोधूमादयो अनवसेसा जीवनट्ठेन जीवा। तेसु हि सो विरूहभावेन जीवसञ्ञी। अवसा अबला अवीरियाति तेसं अत्तनो वसो वा बलं वा वीरियं वा नत्थीति दस्सेति। नियतिसङ्गतिभावपरिणताति एत्थ नियतीति। नियतता, अच्छेज्जसुत्तावुतअभेज्जमणि विय अविजहितपकतिता। सङ्गतीति छन्नं अभिजातीनं तत्थ सङ्गमो। भावोति सभावोयेव, कण्डकानं तिखिणता, कपिट्ठफलादीनं परिमण्डलादिता, मिगपक्खीनं विचित्तवण्णादिताति एवमादिको। एवं नियतिया च सङ्गतिया च भावे च परिणता नानप्पकारतं पत्ता। येन हि यथा भवितब्बं, सो तथेव भवति। येन न भवितब्बं, सो न भवतीति दस्सेति। छस्वेवाभिजातीसूति कण्हाभिजातिआदीसु छसु एव अभिजातीसु ठत्वा सुखञ्च दुक्खञ्च पटिसंवेदेन्ति, अञ्ञा सुखदुक्खभूमि नत्थीति दस्सेति। वा-सद्देन अन्तादिभेदे दिट्ठाभिनिवेसे सङ्गण्हाति।
आकासानञ्चायतनवारादिवण्णना
४.एवं सत्तवसेन भूमिक्कमदस्सने सुद्धावासानं अग्गहणे कारणं निद्धारेन्तो ‘‘एवं भगवा’’तिआदिमाह। तत्थ अनागामिखीणासवाति अनागामिनो च खीणासवा च। किञ्चापि सुद्धावासा अत्थेव अनेककप्पसहस्सायुका, उक्कंसपरिच्छेदतो पन सोळसकप्पसहस्सायुकाव, न ततो परन्ति आह ‘‘कतिपयकप्पसहस्सायुका’’ति। कामरूपभवेसु पवत्तमानापि आकासानञ्चायतनादिधम्मा अरूपावचरभावतो तंभूमिकवोहारं न लभन्तीति ‘‘तत्रूपपन्नायेवा’’ति अवधारेत्वा वुत्तं। अभिभूवारे वुत्तनयेन वेदितब्बा यथारहन्ति अधिप्पायो। न हेत्थ वण्णवन्ततादि सम्भवतीति। पजापतिवारेवुत्तनयेनाति एत्थ ‘‘अहमस्मि अरूपो पहीनरूपपटिघसञ्ञो’’तिआदिना मानमञ्ञना वेदितब्बा।
आकासानञ्चायतनवारादिवण्णना निट्ठिता।
दिट्ठसुतवारादिवण्णना
५.रूपमुखेन मञ्ञनावत्थुदस्सनं सङ्खेपोति कत्वा वुत्तं ‘‘वित्थारतोपी’’ति। तम्पि हि ‘‘यत्थ नेव पथवी, न आपो, न तेजो, न वायो, न आकासानञ्चायतन’’न्तिआदिग्गहणं विय सङ्खेपतो पञ्चवोकारभवदस्सनं होतीति।
दिट्ठन्ति यं चक्खुद्वारेन कतदस्सनकिरियासमापनं, यञ्च चक्खु द्वयं पस्सति पस्सिस्सति सति सम्भवे पस्सेय्य, तं सब्बकालन्ति विसेसवचनिच्छाय अभावतो दिट्ठन्तेव वुत्तं यथा ‘‘दुद्ध’’न्ति। तेनाह ‘‘रूपायतनस्सेतं अधिवचन’’न्ति। अयञ्च नयो सुतादीसुपि योजेतब्बो। सत्ताति रूपादीसु सत्ता विसत्ताति सत्ता। सञ्जनट्ठेन सामञ्ञसद्दोपि चेस सत्त-सद्दो ‘‘इत्थिरूपे’’ति विसयविसेसितत्ता इध पुरिसवाचको दट्ठब्बो। रत्ताति वत्थं विय रङ्गजातेन चित्तस्स विपरिणामकारकेन छन्दरागेन रत्ता सारत्ता। गिद्धाति अभिकङ्खनसभावेन अभिगिज्झनेन गिद्धा गेधं आपन्ना। गधिताति गन्थिता विय लोभेन दुम्मोचनीयभावेन आरम्मणे पटिबद्धा। मुच्छिताति किलेसवसेन विसञ्ञीभूता विय अनञ्ञकिच्चा मुच्छं मोहं आपन्ना। अज्झोसन्नाति विसये अञ्ञसाधारणे विय कत्वा गिलित्वा परिनिट्ठापेत्वा विय ठिता। इमिनाति सुवण्णवण्णादिआकारेन। मङ्गलं अमङ्गलन्ति ईदिसं दिट्ठं मङ्गलं, ईदिसं अमङ्गलन्ति । रूपस्मिं अत्तानं समनुपस्सननयेनाति इदं वेदनादिअरूपधम्मे, रूपायतनविनिमुत्तसब्बधम्मे वा अत्ततो गहेत्वा ततो अज्झत्तिकं, बाहिरं वा रूपायतनं तस्सोकासभावेन परिकप्पेत्वा ‘‘सो खो पन मे अयं अत्ता इमस्मिं रूपायतने’’ति मञ्ञन्तो दिट्ठस्मिं मञ्ञतीति इमं नयं सन्धाय वुत्तं। ‘‘पथवितो मञ्ञती’’तिआदीसु यथा ‘‘सउपकरणस्स अत्तनो वा परस्स वा’’तिआदिमञ्ञनापवत्ति दस्सिता, एवं ‘‘दिट्ठतो मञ्ञती’’तिआदीसु सक्का तं दस्सेतुन्ति आह ‘‘तेसं पथवीवारे वुत्तनयेनेव वेदितब्ब’’न्ति।
आहच्चाति विसयं अन्वाय, पत्वाति अत्थो। तेनाह ‘‘उपगन्त्वा’’ति। अञ्ञमञ्ञसंसिलेसेति चक्खुरूपसोतसद्दा विय दुरे अहुत्वा अञ्ञमञ्ञं अल्लियने।
मनसा विञ्ञातं केवलन्ति अत्थो। इतरानिपि हि मनसा विञ्ञायन्तीति। सेसेहि सत्तहि आयतनेहि पञ्ञत्तिया असङ्गहितत्ता तम्पि सङ्गहेत्वा दस्सेतुं ‘‘धम्मारम्मणस्स वा’’ति वुत्तं। द्वीसुपि विकप्पेसु लोकुत्तरानम्पि सङ्गहो आपन्नोति आह ‘‘इध पन सक्कायपरियापन्नमेव लब्भती’’ति। वित्थारोति मञ्ञनानं पवत्तनाकारवित्थारो। एत्थाति एतेसु सुतवारादीसु।
दिट्ठसुतवारादिवण्णना निट्ठिता।
एकत्तवारादिवण्णना
६.समापन्नकवारेनाति समापन्नकप्पवत्तिया, रूपावचरारूपावचरझानप्पवत्तियाति अत्थो। सा हि एकस्मिंयेव आरम्मणे एकाकारेन पवत्ततीति कत्वा ‘‘एकत्त’’न्ति वुच्चति, एवञ्च कत्वा विपाकज्झानप्पवत्तिपि इध समापन्नकवारग्गहणेनेव गहिताति दट्ठब्बा। असमापन्नकवारेनाति कामावचरधम्मप्पवत्तिया। उपचारज्झानेनपि हि चित्तं न सम्मा एकत्तं गतन्ति वुच्चतीति।
योजनाति मञ्ञनायोजना। भिन्दित्वाति विभजित्वा। सासननयेनाति पाळिनयेन। तत्थ ‘‘एकत्तं मञ्ञती’’तिआदीसु ‘‘वेदनं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदिना नयेन, ‘‘नानत्तं मञ्ञती’’तिआदीसु पन ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदिना नयेन वुत्तविधिं अनुगन्त्वा मञ्ञना वेदितब्बा।
पथवीवारादीसु वुत्तेन च अट्ठकथानयेनाति ‘‘अहं वेदनाति मञ्ञति, मम वेदनाति मञ्ञती’’तिआदिना, ‘‘अहं रूपन्ति मञ्ञति, मम रूपन्ति मञ्ञती’’तिआदिना चाति अत्थो। तेनाह ‘‘यथानुरूपंवीमंसित्वा’’ति, एकत्तनानत्तभावेसु यो योजनानयो सम्भवति, तदनुरूपं विचारेत्वाति अत्थो। केचीति अभयगिरिवासिनो। अपरेति सारसमासाचरिया। दिट्ठाभिनिवेसं वदन्तीति सम्बन्धो। पुथुज्जनस्स मञ्ञना नाम सक्कायं भिन्दित्वाव यथाउपट्ठितविसयवसेनेव पवत्ततीति न तत्थ अयमेकत्तनयो अयं नानत्तनयोति विभागवसेनेव, एकत्तसञ्ञी अत्ता होतीतिआदीसु च अत्तनो एकत्तनानत्तसञ्ञिता वुत्ता, न पन एकत्तं नानत्तन्ति एवं पवत्तस्स दिट्ठाभिनिवेसस्स एकत्तनानत्तभावोति एवमेत्थ तदुभयस्स इध अनधिप्पेतभावो दट्ठब्बो।
यं यथावुत्तपुथुज्जनो अनवसेसतो गण्हन्तो गहेतुं सक्कोति, तं तस्स अनवसेसतो गहेतब्बतं उपादाय ‘‘सब्ब’’न्ति वुच्चतीति दस्सेन्तो ‘‘तमेवा’’ति आह, सक्कायसब्बन्ति अत्थो। सब्बस्मिम्पि तेभूमकधम्मे आदीनवदस्सने असति निब्बिदाभावतो अस्सादानुपस्सनाय तण्हा वड्ढतेवाति आह ‘‘सब्बं अस्सादेन्तो सब्बं तण्हामञ्ञनाय मञ्ञती’’ति। वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘संयोजनियेसु, भिक्खवे, धम्मेसु अस्सादानुपस्सिनो विहरतो तण्हा पवड्ढती’’ति (सं॰ नि॰ २.५३, ५७)। ‘‘सब्बमिदं मया निम्मित’’न्ति तेन निम्मितमञ्ञनाय अत्तानं सेय्यादितो दहन्तो तेन मानेन निम्मितं मञ्ञतियेव नाम निम्मितमञ्ञनाय विना तथामानुप्पत्तिया अभावतोति आह ‘‘अत्तना निम्मितं मञ्ञन्तो सब्बं मानमञ्ञनाय मञ्ञती’’ति। सब्बं नत्थीतिआदिना नयेनाति आदि-सद्देन नियतिवादादिके सङ्गण्हाति। महा मे अत्ताति इमिना सब्बतो अत्तनो विभूतिपवत्तिवादं दस्सेति। ‘‘सब्बं सब्बत्थक’’न्ति दिट्ठिवसेन – ‘‘अहं सब्बस्मिं मय्हं किञ्चनं पलिबोधो सब्बस्मिं, परो सब्बस्मिं परस्स किञ्चनं पलिबोधो सब्बस्मि’’न्तिआदिना नयेनपेत्थ मञ्ञना सम्भवतीति दस्सेन्तो आह ‘‘सेसं पथवीवारे वुत्तनयेन वेदितब्ब’’न्ति। अपिच ‘‘सब्बोयं लोको पुरिसमयो’’ति एवंदिट्ठिको पुरिससङ्खाततो सब्बतो, अत्तनो उप्पत्तिं वा निग्गमनं वा मञ्ञन्तो दिट्ठिमञ्ञनाय सब्बतो मञ्ञति, तस्मिंयेव पन दिट्ठिमञ्ञनाय मञ्ञिते वत्थुस्मिं सिनेहं मानञ्च उप्पादयतो तण्हामञ्ञना मानमञ्ञना च वेदितब्बा। तंयेव पन सब्बं मय्हं अत्ता कत्ता सामीति वा मञ्ञन्तो ‘‘सब्बं मे’’ति मञ्ञति, तथायं दिट्ठितण्हाभिनन्दनाहि अभिनन्दन्तो सब्बं अभिनन्दतीति एवम्पेत्थ मञ्ञनानं पवत्ति वेदितब्बा।
सेक्खवारदुतियनयवण्णना
७.अधिप्पेतस्स अत्थस्स अनियमेत्वा वचनं उद्देसो, नियमेत्वा वचनं निद्देसोति आह ‘‘योति उद्देसवचनं, सोति निद्देसवचन’’न्ति। सम्पिण्डनत्थोति समुच्चयत्थो। सम्पिण्डनञ्च सभागतावसेन होतीति आह – ‘‘आरम्मणसभागेना’’ति, आरम्मणस्स सभागताय सदिसतायाति अत्थो। सेक्खं दस्सेति सामञ्ञजोतनाय विसेसे अवट्ठानतो, सेक्खविसयत्ता च तस्स वचनस्स।
केनट्ठेनाति यस्मा ञाणेन अरणीयतो अत्थो सभावो, तस्मा केनट्ठेन केन सभावेन केन लक्खणेन सेक्खो नाम होतीति अत्थो। यस्मा पन सेक्खधम्माधिगमेन पुग्गले सेक्खवोहारप्पवत्ति, तस्मा ‘‘सेक्खधम्मपटिलाभतो सेक्खो’’ति वुत्तं। सेक्खधम्मा नाम चतूसु मग्गेसु, हेट्ठिमेसु च तीसु फलेसु सम्मादिट्ठिआदयो। तेनाह ‘‘सेक्खाय सम्मादिट्ठिया…पे॰… एत्तावता खो भिक्खु सेक्खो होती’’ति। एवं अभिधम्मपरियायेन सेक्खलक्खणं दस्सेत्वा इदानि सुत्तन्तिकपरियायेनपि तं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं। तत्थ सिक्खतीति इमिना सिक्खात्तयसमङ्गी अपरिनिट्ठितसिक्खो सेक्खोति दस्सेति। तेनाह ‘‘सिक्खती’’तिआदि । सिक्खाहि निच्चसमायोगदीपनत्थञ्चेत्थ ‘‘सिक्खति सिक्खती’’ति आमेडितवचनं। अथ वा सिक्खनं सिक्खा, सा एतस्स सीलन्ति सेक्खो। सो हि अपरियोसितसिक्खत्ता तदधिमुत्तत्ता च एकन्तेन सिक्खनसीलो, न असेक्खो विय परिनिट्ठितसिक्खो तत्थ पटिप्पस्सद्धुस्सुक्को, नापि विस्सट्ठसिक्खो पचुरजनो विय तत्थ अनधिमुत्तो। अथ वा अरियाय जातिया तीसु सिक्खासु जातो, तत्थ वा भवोति सेक्खो। अथ वा इक्खति एतायाति इक्खा, मग्गफलसम्मादिट्ठि। सह इक्खायाति सेक्खो।
अनुलोमपटिपदाय परिपूरकारीति या सा सीलादिका विपस्सनन्ता दुक्खनिरोधगामिनिया लोकुत्तराय पटिपदाय अनुलोमनतो अनुलोमपटिपदा, तस्सा सम्पादनेन परिपूरकारीति। इदानि तं पटिपदं पुग्गलाधिट्ठानेन दस्सेतुं ‘‘सीलसम्पन्नो’’तिआदि वुत्तं। तत्थ सीलसम्पन्नोति पातिमोक्खसंवरसीलेन समन्नागतो, परिपुण्णपातिमोक्खसीलो वा। पातिमोक्खसीलञ्हि इध ‘‘सील’’न्ति अधिप्पेतं पधानभावतो। रूपादिआरम्मणेसु अभिज्झादीनं पवत्तिनिवारणसङ्खातेन मनच्छट्ठानं इन्द्रियानं पिधानेन इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो। परियेसनादिवसेन भोजने पमाणजाननेन भोजने मत्तञ्ञू। विगतथिनमिद्धो हुत्वा रत्तिन्दिवं कम्मट्ठानमनसिकारे युत्तताय जागरियानुयोगमनुयुत्तो। कथं पन जागरियानुयोगो होतीति तं दस्सेतुं ‘‘पुब्बरत्ता…पे॰… विहरती’’ति वुत्तं। यथाह ‘‘कथञ्च पुब्बरत्तापररत्तं जागरियानुयोगमनुयुत्तो होति? इध भिक्खु दिवसं चङ्कमेन निसज्जाय आवरणीयेहि चित्तं परिसोधेति, रत्तिया पठमं यामं चङ्कमेन…पे॰… सोधेति, एवं खो भिक्खु पुब्बरत्तापररत्तं जागरियानुयोगमनुयुत्तो होती’’ति (विभ॰ ५१९)। इमस्मिं पनत्थेति ‘‘मञ्ञति, न मञ्ञती’’ति च वत्तब्बभावसङ्खाते अत्थे। नो पुथुज्जनो अधिप्पेतो ‘‘अप्पत्तमानसो, अनुत्तरं योगक्खेमं पत्थयमानो’’ति च वुत्तत्ता।
सम्पयुत्तत्ता मनसि भवोति रागो मानसो, मनो एव मानसन्ति कत्वा चित्तं मानसं, अनवसेसतो मानं सीयति समुच्छिन्दतीति अग्गमग्गो मानसं, तन्निब्बत्तत्ता पन अरहत्तस्स मानसता दट्ठब्बा। जनेसुताति जने सकलसत्तलोके विस्सुता, पत्थटयसाति अत्थो।
खीणासववारततियादिनयवण्णना
८.सभागो दिट्ठसच्चतादिसामञ्ञेन। आरका किलेसेहि अरहन्ति पदस्स निरुत्तिनयेन अत्थं वत्वा तं पाळिया समानेन्तो ‘‘वुत्तञ्चेत’’न्तिआदिमाह। तत्थ पापकाति लामकट्ठेन दुग्गतिसम्पापनट्ठेन च पापका। सावज्जट्ठेन अकोसल्लसम्भूतट्ठेन च अकुसला। संकिलेसं अरहन्ति, तत्थ वा नियुत्ताति संकिलेसिका। पुनब्भवस्स करणसीला, पुनब्भवफलं अरहन्तीति वा पोनोभविका। सह दरथेन परिळाहेन पवत्तन्तीति सदरा। दुक्खो कटुको, दुक्खमो वा विपाको एतेसन्ति दुक्खविपाका। अनागते जातिया चेव जरामरणानञ्च वड्ढनेन जातिजरामरणियाति। एवमेतेसं पदानं अत्थो वेदितब्बो। कामञ्चायं सुत्तन्तवण्णना, अभिधम्मनयो पन निप्परियायोति तेन दस्सेन्तो ‘‘चत्तारो आसवा’’तिआदिमाह। समुच्छिन्ना पटिप्पस्सद्धाति न केवलं समुच्छिन्ना एव, अथ खो पटिप्पस्सद्धापीति मग्गकिच्चेन सदिसं फलकिच्चम्पि निद्धारेति।
सीलविसोधनादिना गरूनं पटिपत्तिया अनुकरणं गरुसंवासो। अरियमग्गपटिपत्ति एव अरियमग्गसंवासो। दस अरियावासा नाम पञ्चङ्गविप्पहीनतादयो। ये सन्धाय वुत्तं –
‘‘दसयिमे, भिक्खवे, अरियावासा, ये अरिया आवसिंसु वा आवसन्ति वा आवसिस्सन्ति वा। कतमे दस? इध, भिक्खवे, भिक्खु पञ्चङ्गविप्पहीनो होति छळङ्गसमन्नागतो, एकारक्खो, चतुरापस्सेनो, पनुण्णपच्चेकसच्चो, समवयसट्ठेसनो, अनाविलसङ्कप्पो, पस्सद्धकायसङ्खारो, सुविमुत्तचित्तो, सुविमुत्तपञ्ञो। इमे खो, भिक्खवे, दस अरियावासा’’ति (अ॰ नि॰ १०.१९)।
वुस्सतीति वा वुसितं, अरियमग्गो, अरियफलञ्च, तं एतस्स अत्थीति अतिसयवचनिच्छावसेन अरहा ‘‘वुसितवा’’ति वुत्तो। करणीयन्ति परिञ्ञापहानभावनासच्छिकिरियमाह। तं पन यस्मा चतूहि मग्गेहि चतूसु सच्चेसु कत्तब्बत्ता सोळसविधन्ति वेदितब्बं। तेनाह ‘‘चतूहि मग्गेहिकरणीय’’न्ति। सम्माविमुत्तस्साति अग्गमग्गफलपञ्ञाहि समुच्छेदपटिप्पस्सद्धीनं वसेन सुट्ठु विमुत्तस्स। सन्तचित्तस्साति ततो एव सब्बकिलेसदरथपरिळाहानं वूपसन्तचित्तस्स। भिन्नकिलेसस्स खीणासवस्स भिक्खुनो। कतस्स परिञ्ञादिकिच्चस्स पटिचयो पुन करणं नत्थि, ततो एव करणीयं न विज्जति न उपलब्भति।
भाराति ओसीदापनट्ठेन भारा वियाति भारा। वुत्तञ्हि ‘‘भारा हवे पञ्चक्खन्धा’’तिआदि (सं॰ नि॰ ३.२२)। अत्तनो योनिसोमनसिकारायत्तन्ति अत्तुपनिबन्धं, ससन्तानपरियापन्नत्ता अत्तानं अविजहनं। तयिदं यदिपि सब्बस्मिं अनवज्जधम्मे सम्भवति, अकुप्पसभावापरिहानधम्मेसु पन अग्गभूते अरहत्ते सातिसयं, नेतरेसूति दस्सेन्तो आह ‘‘अत्तनो परमत्थट्ठेन वा’’ति, उत्तमट्ठभावेनाति अत्थो।
सुत्तन्तनयो नाम परियायनयोति निप्परियायनयेन संयोजनानि दस्सेन्तो ‘‘भवरागइस्सामच्छरियसंयोजन’’न्ति आह, न पन ‘‘रूपरागो’’तिआदिना। भवेसु संयोजन्तीति किलेसकम्मविपाकवट्टानं पच्चयो हुत्वा निस्सरितुं अप्पदानवसेन बन्धन्ति। सतिपि हि अञ्ञेसं तप्पच्चयभावे न विना संयोजनानि तेसं तप्पच्चयभावो अत्थि, ओरम्भागियउद्धम्भागियसङ्गहितेहि च तेहि तंतंभवनिब्बत्तककम्मनियमो भवनियमो च होति , न च उपच्छिन्नसंयोजनस्स कतानिपि कम्मानि भवं निब्बत्तेन्तीति तेसंयेव संयोजनट्ठो दट्ठब्बो।
तथागतवारसत्तमनयवण्णना
१२.येहि (दी॰ नि॰ अभि॰ टी॰ १.७.चूळसीलवण्णना; अ॰ नि॰ टी॰ १.१.१७०) गुणविसेसेहि निमित्तभूतेहि भगवति ‘‘तथागतो’’ति अयं समञ्ञा पवत्ता, तं दस्सनत्थं ‘‘अट्ठहि कारणेहि भगवा तथागतो’’तिआदि वुत्तं। गुणनेमित्तकानेव हि भगवतो सब्बानि नामानि। यथाह –
‘‘असङ्ख्येय्यानि नामानि, सगुणेन महेसिनो।
गुणेन नाममुद्धेय्यं, अपि नामसहस्सतो’’ति॥ (ध॰ स॰ अट्ठ॰ १३१३; उदा॰ अट्ठ॰ ५३; पटि॰ म॰ अट्ठ॰ १.७६; दी॰ नि॰ अभि॰ टी॰ १.७.चूळसीलवण्णना; अ॰ नि॰ टी॰ १.१.१७०) –
तथा आगतोति एत्थ आकारनियमनवसेन ओपम्मसम्पटिपादनत्थो तथा-सद्दो। सामञ्ञजोतना हि विसेसे अवतिट्ठतीति पटिपादगमनत्थो आगत-सद्दो, न ञाणगमनत्थो ‘‘तथलक्खणं आगतो’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.७; म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१२; सं॰ नि॰ अट्ठ॰ २.३.७८; अ॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१.१७०; उदा॰ अट्ठ॰ १८; इतिवु॰ अट्ठ॰ ३८; थेरगा॰ अट्ठ॰ १.१.३; बु॰ वं॰ अट्ठ॰ २.बाहिरनिदान; महानि॰ अट्ठ॰ १४) विय, नापि कायगमनादिअत्थो ‘‘आगतो खो महासमणो, मागधानं गिरिब्बज’’न्तिआदीसु (महाव॰ ६३) विय। तत्थ यदाकारनियमनवसेन ओपम्मसम्पटिपादनत्थो तथा-सद्दो, तं करुणाप्पधानत्ता महाकरुणामुखेन पुरिमबुद्धानं आगमनपटिपदं उदाहरणवसेन सामञ्ञतो दस्सेन्तो यंतंसद्दानं एकन्तसम्बन्धभावतो ‘‘यथा सब्बलोक…पे॰… आगता’’ति साधारणतो वत्वा पुन तं पटिपदं महापदानसुत्तादीसु (दी॰ नि॰ २.४) सम्बहुलनिद्देसेन सुपाकटानं आसन्नानञ्च विपस्सीआदीनं छन्नं सम्मासम्बुद्धानं वसेन दस्सेन्तो ‘‘यथा विपस्सी भगवा’’तिआदिमाह। तत्थ येन अभिनीहारेनाति मनुस्सत्त-लिङ्गसम्पत्ति-हेतु-सत्थारदस्सन-पब्बज्जा-अभिञ्ञादिगुणसम्पत्ति-अधिकार-छन्दानं वसेन अट्ठङ्गसमन्नागतेन कायपणिधानमहापणिधानेन। सब्बेसञ्हि सम्मासम्बुद्धानं कायपणिधानं इमिनाव नीहारेन समिज्झतीति।
एवं महाभिनीहारवसेन ‘‘तथागतो’’ति पदस्स अत्थं वत्वा इदानि पारमीपूरणवसेन दस्सेतुं ‘‘अथ वा यथा विपस्सी भगवा…पे॰… यथा कस्सपो भगवा दानपारमिं पूरेत्वा’’तिआदि वुत्तं। इमस्मिं पन ठाने सुत्तन्तिकानं महाबोधियानपटिपदाय कोसल्लजननत्थं पारमीकथा वत्तब्बा, सा पन सब्बाकारसम्पन्ना चरियापिटकवण्णनाय (चरिया॰ पकिण्णककथा) वित्थारतो निद्दिट्ठा, तस्मा अत्थिकेहि तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बा। यथा पन पुब्बे विपस्सीआदयो सम्मासम्बुद्धा अभिनीहारसम्पत्तियं पतिट्ठाय सुविसुद्धाय पटिपदाय अनवसेसतो सम्मदेव सब्बा पारमियो परिपूरेसुं, एवं अम्हाकम्पि भगवा परिपूरेसीति इममत्थं सन्धायाह ‘‘समत्तिं सपारमियो पूरेत्वा’’ति। सतिपि अङ्गपरिच्चागादीनं दानपारमिभावे परिच्चागविसेसभावदस्सनत्थञ्चेव सुदुक्करभावदस्सनत्थञ्च ‘‘पञ्च महापरिच्चागे’’ति विसुं गहणं, ततोयेव च अङ्गपरिच्चागतो विसुं नयनपरिच्चागग्गहणम्पि कतं, परिग्गहपरिच्चागभावसामञ्ञेपि धनरज्जपरिच्चागतो पुत्तदारपरिच्चागग्गहणञ्च कतं।
तथागतवारअट्ठमनयवण्णना
१३.पुरिमतण्हाति पुरिमतरेसु भवेसु निब्बत्ता पच्चुप्पन्नत्तभावहेतुभूता तण्हा। तग्गहणेनेव च अतीतद्धसङ्गहा अविज्जासङ्खारा सद्धिं उपादानेन सङ्गहिताति दट्ठब्बा। एत्थाति ‘‘भवा जाती’’ति एतस्मिं पदे। तेन उपपत्तिभवेनाति ‘‘भवा जाती’’ति जातिसीसेन वुत्तउपपत्तिभवेन। भूतस्साति निब्बत्तस्स। सो पन यस्मा सत्तो नाम होति, तस्मा वुत्तं ‘‘सत्तस्सा’’ति। एवञ्च जानित्वाति इमिना ‘‘भूतस्स जरामरण’’न्ति एत्थापि ‘‘इति विदित्वा’’ति इदं पदं आनेत्वा योजेतब्बन्ति दस्सेति।
यदिपि तेभूमका उपादानक्खन्धा ‘‘यं किञ्चि रूप’’न्तिआदिना (विभ॰ २; म॰ नि॰ १.२४४) एकादससु ओकासेसु पक्खिपितब्बा सम्मसितब्बा च, ते पन यस्मा भगवता ‘‘किम्हि नु खो सति जरामरणं होति, किंपच्चया जरामरण’’न्तिआदिना (दी॰ नि॰ २.५७; सं॰ नि॰ २.४, १०) पटिच्चसमुप्पादमुखेन सम्मसिता, पटिच्चसमुप्पादो च पवत्तिपवत्तिहेतुभावतो पुरिमसच्चद्वयमेव होति, तस्मा तदभिसमयं ‘‘मञ्ञनाभावहेतु पच्चयाकारपटिवेधो’’ति विभावेन्तो ‘‘यं बोधिरुक्खमूले…पे॰… दस्सेन्तो’’ति आह। संखिप्पन्ति एत्थ अविज्जादयो विञ्ञाणादयो चाति सङ्खेपा, अतीते हेतुआदयो ‘‘हेतु, फल’’न्ति एवं संखिप्पन्तीति वा सङ्खेपा, अविज्जादयो विञ्ञाणादयो च। सङ्खेप-सद्दो भागाधिवचनन्ति दट्ठब्बो। तेनाह ‘‘कोट्ठासाति अत्थो’’ति। ते पन अतीते हेतुसङ्खेपो, एतरहि फलसङ्खेपो, एतरहि हेतुसङ्खेपो, आयतिं फलसङ्खेपोति चत्तारो सङ्खेपा एतस्साति चतुसङ्खेपो, तं चतुसङ्खेपं। हेतुफलसन्धि, फलहेतुसन्धि, पुन हेतुफलसन्धीति एवं तयो सन्धी एतस्साति तिसन्धि, तं तिसन्धिं। अतीतपच्चुप्पन्नानागतभेदा तयो अद्धा एतस्साति तियद्धो, तं तियद्धं। सरूपतो अवुत्तापि तस्मिं तस्मिं सङ्खेपे आकिरीयन्ति अविज्जासङ्खारादिग्गहणेहि पकासीयन्तीति आकारा, अतीतहेतुआदीनं वा पकारा आकारा, ते एकेकसङ्खेपे पञ्च पञ्च कत्वा वीसति आकारा एतस्साति वीसताकारो, तं वीसताकारं।
एससब्बोति एस चतुसङ्खेपादिपभेदो अनवसेसो पच्चयो। पच्चयलक्खणेनाति पच्चयभावेन अत्तनो फलस्स पटिसन्धिविञ्ञाणस्स पच्चयभावेन, अविनाभावलक्खणेनाति अत्थो। यथा हि तण्हं विना अविज्जादयो विञ्ञाणस्स पच्चया न होन्ति, एवं तण्हापि अविज्जादिके विनाति। एत्थ दुक्खग्गहणेन विञ्ञाणनामरूपसळायतनफस्सवेदनानं, भवग्गहणेन च तण्हासङ्खारुपादानानं गहितता वुत्तनया एवाति न उद्धटा।
इदानि ते वीसति आकारे पटिसम्भिदामग्गपाळिया विभावेतुं ‘‘एवमेते’’तिआदि वुत्तं। तत्थ (पटि॰ म॰ अट्ठ॰ १.४७) पुरिमकम्मभवस्मिन्ति पुरिमे कम्मभवे, अतीतजातियं कम्मभवे कयिरमानेति अत्थो। मोहो अविज्जाति यो तदा दुक्खादीसु मोहो, येन मूळ्हो कम्मं करोति, सा अविज्जा। आयूहना सङ्खाराति तं तं कम्मं करोन्तो दानुपकरणादि सज्जनादिवसेन या पुरिमचेतनायो, ते सङ्खारा। पटिग्गाहकानं पन हत्थे देय्यधम्मं पतिट्ठापयतो चेतना भवो। एकावज्जनजवनेसु वा पुरिमा चेतना आयूहना सङ्खारा, सत्तमा भवो। या काचि वा पन चेतना भवो, सम्पयुत्ता आयूहना सङ्खारा। निकन्ति तण्हाति यं कम्मं करोन्तस्स उपपत्तिभवे तस्स फलस्स निकामना पत्थना, सा तण्हा नाम। उपगमनं उपादानन्ति यं कम्मभवस्स पच्चयभूतं ‘‘इदं कम्मं कत्वा असुकस्मिं नाम ठाने कामे सेविस्सामि उच्छिज्जिस्सामी’’तिआदिना नयेन पवत्तं उपगमनं गहणं परामसनं, इदं उपादानं नाम। चेतना भवोति द्वीसु अत्थविकप्पेसु वुत्तस्स आयूहनस्स अवसाने वुत्तचेतना, ततिये पन आयूहनसम्पयुत्तचेतना भवो। इति इमे पञ्च धम्मा पुरिमकम्मभवस्मिं इध पटिसन्धिया पच्चयाति इमे यथावुत्ता मोहादयो पञ्च धम्मा अतीतकम्मभवसिद्धा एतरहि पटिसन्धिया पच्चयभूताति अत्थो।
नेत्तिनयवण्णना
इदानि (दी॰ नि॰ टी॰ १.१४९; सं॰ नि॰ टी॰ १.१.नेत्तिनयवण्णना; अ॰ नि॰ टी॰ नेत्तिनयवण्णना) पकरणनयेन पाळिया अत्थवण्णनं करिस्साम। सा पनायं अत्थवण्णना यस्मा देसनाय समुट्ठानपयोजनभाजनेसु पिण्डत्थेसु च निद्धारितेसु सुतरा होति सुविञ्ञेय्या च, तस्मा सुत्तदेसनाय समुट्ठानादीनि पठमं निद्धारयिस्साम। तत्थ समुट्ठानं ताव परियत्तिं निस्साय मानुप्पादो, पयोजनंमानमद्दनं। वुत्तञ्हि अट्ठकथायं ‘‘सुतपरियत्तिं…पे॰… आरभी’’ति। अपिच वेनेय्यानं पथवीआदिभूतादिभेदभिन्ने सक्काये पुथुज्जनस्स सेक्खादिअरियस्स च सद्धिं हेतुना मञ्ञनामञ्ञनवसेन पवत्तिविभागानवबोधो समुट्ठानं, यथावुत्तविभागावबोधो पयोजनं, वेनेय्यानञ्हि वुत्तप्पकारे विसये यथावुत्तानं पुग्गलानं सद्धिं हेतुना मञ्ञनामञ्ञनवसेन पवत्तिविभागावबोधो पयोजनं।
अपिच समुट्ठानं नाम देसनानिदानं। तं साधारणं असाधारणन्ति दुविधं। तत्थ साधारणम्पि अज्झत्तिकबाहिरभेदतो दुविधं। तत्थ साधारणं अज्झत्तिकसमुट्ठानं नाम लोकनाथस्स महाकरुणा। ताय हि समुस्साहितस्स भगवतो वेनेय्यानं धम्मदेसनाय चित्तं उदपादि। तं सन्धाय वुत्तं ‘‘सत्तेसु च कारुञ्ञतं पटिच्च बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेसी’’तिआदि (म॰ नि॰ १.२८३; सं॰ नि॰ १.१७२; महाव॰ ९)। एत्थ च हेतावत्थायपि महाकरुणाय सङ्गहो दट्ठब्बो यावदेव संसारमहोघतो सद्धम्मदेसनाहत्थदानेहि सत्तसन्तारणत्थं तदुप्पत्तितो। यथा च महाकरुणा, एवं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं दसबलञाणादीनि च देसनाय अब्भन्तरसमुट्ठानभावे वत्तब्बानि। सब्बम्पि हि ञेय्यधम्मं, तेसं देसेतब्बप्पकारं, सत्तानञ्च आसयानुसयादिं याथावतो जानन्तो भगवा ठानाट्ठानादीसु कोसल्लेन वेनेय्यज्झासयानुरूपं विचित्तनयदेसनं पवत्तेसीति। बाहिरं पन साधारणं समुट्ठानं दससहस्सब्रह्मपरिवारितस्स सहम्पतिमहाब्रह्मुनो अज्झेसनं। तदज्झेसनुत्तरकालञ्हि धम्मगम्भीरतापच्चवेक्खणाजनितं अप्पोस्सुक्कतं पटिप्पस्सम्भेत्वा धम्मस्सामी धम्मदेसनाय उस्साहजातो अहोसि। असाधारणम्पि अम्भन्तरबाहिरभेदतो दुविधमेव। तत्थ अब्भन्तरं याय महाकरुणाय येन च देसनाञाणेन इदं सुत्तं पवत्तितं, तदुभयं वेदितब्बं। बाहिरं पन पञ्चसतानं ब्राह्मणजातिकानं भिक्खूनं परियत्तिं निस्साय मानुप्पादनं, वुत्तमेव तं अट्ठकथायं।
पयोजनम्पि साधारणं असाधारणन्ति दुविधं। तत्थ साधारणं अनुक्कमेन याव अनुपादापरिनिब्बानं विमुत्तिरसत्ता भगवतो देसनाय। तेनेवाह ‘‘एतदत्था तथा, एतदत्था मन्तना’’तिआदि (परि॰ ३६६)। एतेनेव च संसारचक्कनिवत्ति सद्धम्मचक्कप्पवत्ति सस्सतादिमिच्छावादनिराकरणं सम्मावादपुरेक्खारो अकुसलमूलसमूहननं कुसलमूलसंरोपनं अपायद्वारपिदहनं सग्गमोक्खद्वारविवरणं परियुट्ठानवूपसमनं अनुसयसमुग्घातनं ‘‘मुत्तो मोचेस्सामी’’ति (उदा॰ अट्ठ॰ १८; इतिवु॰ अट्ठ॰ ३८) पुरिमपटिञ्ञाअविसंवादनं तप्पटिपक्खमारमनोरथविसंवादनं तित्थियधम्मनिम्मथनं बुद्धधम्मपतिट्ठापनन्ति एवमादीनम्पि पयोजनानं सङ्गहो दट्ठब्बो। असाधारणं पन तेसं भिक्खूनं मानमद्दनं। वुत्तञ्चेतं अट्ठकथायं (म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१) ‘‘देसनाकुसलो भगवा मानभञ्जनत्थं ‘सब्बधम्ममूलपरियाय’न्ति देसनं आरभी’’ति। उभयम्पेतं बाहियमेव। सचे पन वेनेय्यसन्तानगतम्पि देसनाबलसिद्धिसङ्खातं पयोजनं अधिप्पायसमिज्झनभावतो यथाधिप्पेतत्थसिद्धिया यथाकारुणिकस्स भगवतोपि पयोजनमेवाति गण्हेय्य, इमिना परियायेनस्स अब्भन्तरतापि वेदितब्बा।
सोळसहारवण्णना
१. देसनाहारवण्णना
तत्थ ये उपादानक्खन्धधम्मे उपादाय पथवीआदिभूतादिभेदा पञ्ञत्ति, ते पञ्ञत्तिपटिपादनभावेन जातिजरामरणविसेसनदुक्खपरियायेन च वुत्ता तण्हावज्जा तेभूमकधम्मा दुक्खसच्चं। मञ्ञनाभिनन्दननन्दीपरियायेहि वुत्ता तण्हा समुदयसच्चं। अयं ताव सुत्तन्तनयो। अभिधम्मनये पन यथावुत्ततण्हाय सद्धिं ‘‘अस्सुतवा’’तिआदिना दीपिता अविज्जादयो, मञ्ञनापरियायेन गहिता मानदिट्ठियो, भवपदेन गहितो कम्मभवो चाति सब्बेपि किलेसाभिसङ्खारा समुदयसच्चं। उभिन्नं अप्पवत्ति निरोधसच्चं। अरियधम्मग्गहणेन, परिञ्ञाभिक्खुसेक्खाभिञ्ञागहणेहि, रागादिखयवचनेहि, सम्मासम्बोधिगहणेन च मग्गसच्चं। केचि पन तण्हाक्खयादिवचनेहि निरोधसच्चं उद्धरन्ति, तं अट्ठकथाय विरुज्झति तत्थ तण्हाक्खयादीनं मग्गकिच्चभावस्स उद्धटत्ता।
तत्थ समुदयेन अस्सादो, दुक्खेन आदीनवो, मग्गनिरोधेहि निस्सरणं, तेसं भिक्खूनं मानभञ्जनं फलं, तथा ‘‘यथावुत्तविभागावबोधो’’तिआदिना वुत्तं पयोजनञ्च। तस्स निप्फत्तिकारणत्ता देसनाय विचित्तता चतुन्नं पुग्गलानं याथावतो सभावूपधारणञ्च उपायो, पथवीआदीसु पुथुज्जनादीनं पवत्तिदस्सनापदेसेन पथवीआदयो एकन्ततो परिजानितब्बा, मञ्ञना च पहातब्बाति अयमेत्थ भगवतो आणत्तीति। अयं देसनाहारो।
२. विचयहारवण्णना
मञ्ञनानं सक्कायस्स अविसेसहेतुभावतो, कस्सचिपि तत्थ असेसितब्बतो च सब्बगहणं, सभावधारणतो निस्सत्तनिज्जीवतो च धम्मग्गहणं, पतिट्ठाभावतो आवेणिकहेतुभावतो च मूलग्गहणं, कारणभावतो देसनत्थसम्भवतो च परियायग्गहणं, सम्मुखभावतो सम्पदानत्थसम्भवतो च ‘‘वो’’ति वचनं, तथारूपगुणयोगतो अभिमुखीकरणतो च ‘‘भिक्खवे’’ति आलपनं। देसेतुं समत्थभावतो तेसं सतुप्पादनत्थञ्च ‘‘देसेस्सामी’’ति पटिजाननं, देसेतब्बताय पटिञ्ञातभावतो, यथापटिञ्ञञ्च देसनतो ‘‘त’’न्ति पच्चामसनं, सोतब्बभावतो, सवनत्थस्स च एकन्तेन निप्फादनतो ‘‘सुणाथा’’ति वुत्तं। सक्कातब्बतो, सक्कच्चकिरियाय एव च तदत्थसिद्धितो ‘‘साधुक’’न्ति वुत्तं। धम्मस्स मनसिकरणीयतो तदधीनत्ता च सब्बसम्पत्तीनं ‘‘मनसि करोथा’’ति वुत्तं यथापरिञ्ञाताय देसनाय परिब्यत्तभावतो वित्थारत्थसम्भवतो च ‘‘भासिस्सामी’’ति वुत्तं। भगवतो सदेवकेन लोकेन सिरसा सम्पटिच्छितब्बवचनत्ता, तस्स च यथाधिप्पेतत्थसाधनतो ‘‘एव’’न्ति वुत्तं। सत्थु उत्तमगारवट्ठानभावतो, तत्थ च गारवस्स उळारपुञ्ञभावतो ‘‘भन्ते’’ति वुत्तं। भिक्खूनं तथाकिरियाय निच्छितभावतो वचनालङ्कारतो च ‘‘खो’’ति वुत्तं। सवनस्स पटिजानितब्बतो, तथा तेहि पटिपन्नत्ता च ‘‘पच्चस्सोसु’’न्ति वुत्तं पच्चक्खभावतो, सकलस्सपि एकज्झं करणतो ‘‘एत’’न्ति वुत्तं।
वुच्चमानस्स पुग्गलस्स लोकपरियापन्नत्ता लोकाधारत्ता च लोकं उपादाय ‘‘इधा’’ति वुत्तं। पटिवेधबाहुसच्चाभावतो परियत्तिबाहुसच्चाभावतो च ‘‘अस्सुतवा’’ति वुत्तं। पुथूसु, पुथु वा जनभावतो ‘‘पुथुज्जनो’’ति वुत्तं। अनरियधम्मविरहतो अरियधम्मसमन्नागमतो च ‘‘अरियान’’न्ति वुत्तं। अरियभावकराय पटिपत्तिया अभावतो, तत्थ कोसल्लदमथाभावतो ‘‘अरियानं अदस्सावी’’तिआदि वुत्तं। असन्तधम्मस्सवनतो सन्तधम्मसमन्नागमतो सब्भि पासंसियतो च ‘‘सप्पुरिसान’’न्ति वुत्तं। सप्पुरिसभावकराय पटिपत्तिया अभावतो, तत्थ च कोसल्लदमथाभावतो ‘‘सप्पुरिसानं अदस्सावी’’तिआदि वुत्तं। पथवीवत्थुकानं मञ्ञनानं, उपरि वुच्चमानानञ्चमञ्ञनानं मूलकत्ता पपञ्चसङ्खानं ‘‘पथविं पथवितो सञ्जानाती’’ति वुत्तं। अन्धपुथुज्जनस्स अहंकार-ममंकारानं कत्थचिपि अप्पहीनत्ता ‘‘पथविं मञ्ञती’’तिआदि वुत्तं।
पुब्बे अग्गहितत्ता, सामञ्ञतो च गय्हमानत्ता, पुग्गलस्स पथवीआदिआरम्मणसभागताय लब्भमानत्ता च ‘‘योपी’’ति वुत्तं। ‘‘यो’’ति अनियमेन गहितस्स नियमेतब्बतो पटिनिद्दिसितब्बतो च; ‘‘सो’’ति वुत्तं सातिसयं संसारे भयस्स इक्खनतो किलेसभेदनसम्भवतो च ‘‘भिक्खू’’ति वुत्तं। सिक्खाहि समन्नागमतो सेक्खधम्मपटिलाभतो च ‘‘सेक्खो’’ति वुत्तं। मनसा लद्धब्बस्स अरहत्तस्स अनधिगतत्ता अधिगमनीयतो च ‘‘अप्पत्तमानसो’’ति वुत्तं। अपरेन अनुत्तरणीयतो, परं अनुच्छविकभावेन उत्तरित्वा ठितत्ता च ‘‘अनुत्तर’’न्ति वुत्तं। योगेन भावनाय कामयोगादितो च खेमं सिवं अनुपद्दवन्ति ‘‘योगक्खेम’’न्ति वुत्तं। छन्दप्पवत्तिया उस्सुक्कापत्तिया च ‘‘पत्थयमानो’’ति वुत्तं। तदत्थस्स सब्बसो सब्बइरियापथविहारस्स समथविपस्सनाविहारस्स दिब्बविहारस्स च वसेन ‘‘विहरती’’ति वुत्तं। सेक्खस्स सब्बसो अभिञ्ञेय्यभावञ्चेव परिञ्ञेय्यभावञ्च ञाणेन अभिभवित्वा जाननतो ‘‘अभिजानाती’’ति वुत्तं। सेक्खस्स सब्बसो अप्पहीनमञ्ञनताय अभावतो ‘‘मा मञ्ञी’’ति वुत्तं। सेसं वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बं। इमिना नयेन इतो परं सब्बपदेसु विनिच्छयो कातब्बो। सक्का हि अट्ठकथं तस्सा लीनत्थवण्णनञ्च अनुगन्त्वा अयमत्थो विञ्ञूहि विभावेतुन्ति अतिवित्थारभयेन न वित्थारयिम्ह। इति अनुपदविचयतो विचयो हारो।
३. युत्तिहारवण्णना
सक्कायस्स सब्बमञ्ञनानं मूलभावो युज्जति परिकप्पमत्तकत्ता लोकविचित्तस्स। ब्याहुसच्चद्वयरहितस्स अन्धपुथुज्जनभावो युज्जति पुथुकिलेसाभिसङ्खारजननादिसभावत्ता। यथावुत्तपुथुज्जनस्स वा वुत्तप्पकारबाहुसच्चाभावो युज्जति तस्मिं सति सब्भावतो। तत्थ अस्सुतवतो पुथुज्जनस्स अरियानं सप्पुरिसानञ्च अदस्सावितादि युज्जति अरियकरधम्मानं अरियभावस्स च तेन अदिट्ठत्ता अप्पटिपन्नत्ता च तथा तस्स पथविया ‘‘अहं पथवी, मम पथवी, परो पथवी’’ति सञ्जाननं युज्जति अहंकारममंकारानं सब्बेन सब्बं अप्पहीनत्ता। तथा सञ्जानतो चस्स पथविं कम्मादिकरणादिवसेन गहेत्वा नानप्पकारतो मञ्ञनापवत्ति युज्जति सञ्ञानिदानत्ता पपञ्चसङ्खानं। यो मञ्ञति, तस्स अपरिञ्ञातवत्थुकता युज्जति परिञ्ञाय विना मञ्ञनापहानाभावतो। ‘‘आपं आपतो सञ्जानाती’’तिआदीसुपि एसेव नयो। अपरियोसितसिक्खस्स अप्पत्तमानसता युज्जति कतकिच्चताभावतो। सेक्खस्स सतो योगक्खेमपत्थना युज्जति तदधिमुत्तभावतो। तथा तस्स पथविया अभिजानना युज्जति परिञ्ञापहानेसु मत्तसो कारिभावतो। ततो एव चस्स ‘‘मा मञ्ञी’’ति वत्तब्बता युज्जति वत्थुपरिञ्ञाय विय मञ्ञनापहानस्सपि विप्पकतभावतो। सेक्खस्स पथविया परिञ्ञेय्यता युज्जति परिञ्ञातुं सक्कुणेय्यत्ता सब्बसो अपरिञ्ञातत्ता च। ‘‘आपं आपतो’’तिआदीसुपि एसेव नयो। अरहत्तादियुत्तस्स पथवियादीनं अभिजानना मञ्ञनाभावो च युज्जति सङ्खातधम्मत्ता, सब्बसो किलेसानं पहीनत्ता, ततो एव चस्स वीतरागादिभावो ततो सम्मदेव च पटिच्चसमुप्पादस्स पटिविद्धताति। अयं युत्तिहारो।
४. पदट्ठानहारवण्णना
किस्सोपि मञ्ञना सक्कायस्स पदट्ठानं, मञ्ञनानं अयोनिसोमनसिकारो पदट्ठानं, सुतद्वयविरहो अन्धपुथुज्जनभावस्स पदट्ठानं, सो अरियानं अदस्साविताय पदट्ठानं, सा अरियधम्मस्स अकोविदताय पदट्ठानं, सा अरियधम्मे अविनीतताय पदट्ठानं। ‘‘सप्पुरिसानं अदस्सावी’’ति एत्थापि एसेव नयो। सञ्ञाविपल्लासो मञ्ञनानं पदट्ठानं। सञ्ञानिदाना हि पपञ्चसङ्खाति। मञ्ञनासु च तण्हामञ्ञना इतरमञ्ञनानं पदट्ठानं ‘‘तण्हागतानं परितस्सितविप्फन्दित’’न्ति, (दी॰ नि॰ १.१०५-१०९) ‘‘तण्हापच्चया उपादान’’न्ति (म॰ नि॰ ३.१२६; महाव॰ १) च वचनतो, तण्हागतस्सेव च ‘‘सेय्योहमस्मि’’न्तिआदिना मानजप्पनासब्भावता। सब्बापि वा मञ्ञना सब्बासं मञ्ञनानं पदट्ठानं । ‘‘उपादानपच्चया तण्हा’’ति हि वचनतो दिट्ठिपि तण्हाय पदट्ठानं। ‘‘अहमस्मि ब्रह्मा महाब्रह्मा’’ति (दी॰ नि॰ १.४२; ३.३९) आदिवचनतो मानोपि दिट्ठिया पदट्ठानं। तथा ‘‘अस्मीति सति इत्थंस्मीति होति, एवंस्मीति होति, अञ्ञथास्मीति होती’’तिआदिवचनतो मानस्सपि तण्हाय पदट्ठानता लब्भतेव। सेक्खा धम्मा सप्पदेसतो मञ्ञनापहानस्स पदट्ठानं। असेक्खा निप्पदेसतो मञ्ञनापहानस्स पदट्ठानं। कम्मभवो च जातिया पदट्ठानं। जाति जरामरणस्स पदट्ठानं। पच्चयाकारस्स यथाभूतावबोधो सम्मासम्बोधिया पदट्ठानन्ति। अयं पदट्ठानो हारो।
५. लक्खणहारवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्ति एत्थ मूलग्गहणेन मूलपरियायग्गहणेन वा यथा तण्हामानदिट्ठियो गय्हन्ति, एवं दोसमोहादीनम्पि सक्कायमूलधम्मानं सङ्गहो दट्ठब्बो सक्कायस्स मूलभावेन एकलक्खणत्ता। ‘‘अस्सुतवा’’ति इमिना यथा तस्स पुग्गलस्स परियत्तिपटिवेधसद्धम्मानं अभावो गय्हति, एवं पटिपत्तिसद्धम्मस्सपि अभावो गय्हति सद्धम्मभावेन एकलक्खणत्ता। अरियानं अदस्सनकामतादिलक्खणा। ‘‘अरियधम्मस्स अकोविदो’’ति इमिना अरियधम्माधिगमस्स विबन्धभूतं अञ्ञाणं। ‘‘अरियधम्मे अविनीतो’’ति इमिना अरियविनयाभावो। सो पनत्थतो अरियविनये अप्पटिपत्ति एव वाति तीहिपि पदेहि यथावुत्तविसया मिच्छादिट्ठि विचिकिच्छा च गहिताव होन्ति। तग्गहणेन च सब्बेपि अकुसला धम्मा सङ्गहिताव होन्ति संकिलेसलक्खणेन एकलक्खणत्ता। ‘‘सप्पुरिसानं अदस्सावी’’ति एत्थापि एसेव नयो।
‘‘पथविं पथवितो सञ्जानाती’’ति इदं दिट्ठिमञ्ञनादीनं सञ्ञाय कारणभावदस्सनं। तत्थ यथा सञ्ञा, एवं वितक्कफस्साविज्जाअयोनिसोमनसिकारादयोपि तासं कारणन्ति अत्थतो तेसम्पेत्थ सङ्गहो वुत्तो होति मञ्ञनानं कारणभावेन एकलक्खणत्ता। ‘‘मञ्ञती’’ति इमिना मञ्ञनाकिच्चेन तण्हामानदिट्ठियो गहिता तासं किलेससभावत्ता। तग्गहणेनेव विचिकिच्छादिनम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो किलेसलक्खणेन एकलक्खणत्ता। तथा तण्हाय हेतुसभावत्ता तग्गहणेनेव अवसिट्ठाकुसलहेतूनं सङ्गहो दट्ठब्बो हेतुलक्खणेन एकलक्खणत्ता। तथा तण्हादिट्ठीनं आसवादिसभावत्ता तग्गहणेनेव अवसिट्ठासवोघयोगगन्थनीवरणादीनम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो आसवादिसभावत्ता एकलक्खणत्ता। तथा ‘‘पथविं मञ्ञती’’तिआदिना पथवीआदीनं रूपसभावत्ता तब्बिसयानञ्च मञ्ञनानं रूपविसयत्ता तग्गहणेनेव सकलरूपक्खन्धविसयापि मञ्ञना दस्सिता होन्ति रूपविसयलक्खणेन आसं एकलक्खणत्ता। एवं चक्खायतनादिविसयापि मञ्ञना निद्धारेतब्बा। ‘‘अपरिञ्ञात’’न्ति परिञ्ञापटिक्खेपेन तप्पटिबद्धकिलेसानं पहानपटिक्खेपोति दट्ठब्बो मग्गकिच्चभावेन परिञ्ञापहानानं एकलक्खणत्ता। इमिना नयेन सेसेसुपि यथारहं एकलक्खणा निद्धारेतब्बाति। अयं लक्खणो हारो।
६. चतुब्यूहहारवण्णना
पथवीआदीसु वत्थूसु ब्यञ्जनच्छायाय अत्थं गहेत्वा धम्मगम्भीरतं असल्लक्खेत्वा असद्धम्मस्सवनादिना वञ्चिता हुत्वा सद्धम्मस्सवनधारणपरिचयमनसिकारविमुखा पथवीआदीसु वत्थूसु पुथुज्जनसेक्खासेक्खतथागतानं पटिपत्तिविसेसं अजानन्ता च वेनेय्या इमिस्सा देसनाय निदानं। ते ‘‘कथं नु खो यथावुत्तदोसविनिमुत्ता यथावुत्तञ्च विसेसं जानन्ता सम्मापटिपत्तिया उभयहितपरायणा सवेय्यु’’न्ति अयमेत्थ भगवतो अधिप्पायो। पदनिब्बचनं निरुत्तं, तं ‘‘एव’’न्तिआदिनिदानपदानं, ‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्तिआदिपाळिपदानञ्च अट्ठकथायं, तस्सा लीनत्थवण्णनायञ्चेव वुत्तनयेन सुविञ्ञेय्यत्ता अतिवित्थारभयेन न वित्थारयिम्ह।
पदपदत्थदेसनानिक्खेपसुत्तसन्धिवसेन पञ्चविधा सन्धि। तत्थ पदस्स पदन्तरेन सम्बन्धो पदसन्धि, तथा पदत्थस्स पदत्थन्तरेन सम्बन्धो पदत्थसन्धि, यो ‘‘किरियाकारकसम्बन्धो’’ति वुच्चति। नानानुसन्धिकस्स सुत्तस्स तंतंअनुसन्धीहि सम्बन्धो, एकानुसन्धिकस्स पन पुब्बापरसम्बन्धो देसनासन्धि। या अट्ठकथायं ‘‘पुच्छानुसन्धि अज्झासयानुसन्धि यथानुसन्धी’’ति तिधा विभत्ता। अज्झासयो चेत्थ अत्तज्झासयो परज्झासयोति द्विधा वेदितब्बो। यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं हेट्ठा निदानवण्णनायं वुत्तमेव। निक्खेपसन्धि चतुन्नं सुत्तनिक्खेपानं वसेन वेदितब्बो। सुत्तसन्धि इध पठमनिक्खेपवसेनेव वेदितब्बो। कस्मा पनेत्थ मूलपरियायसुत्तमेव पठमं निक्खित्तन्ति? नायमनुयोगो कत्थचि नप्पवत्तति, अपिच यस्मा मञ्ञनामूलकं सक्कायं, सब्बमञ्ञना च तत्थ एव अनेकभेदभिन्ना पवत्तति, न तस्सा सविसयाय लेसमत्तम्पि सारं अत्थीति पथवीआदिविभागभिन्नेसु मञ्ञनासु च सातिसयं निब्बेधविरागसञ्जननी उपरि सेक्खासेक्खतथागतगुणविभावनी च अयं देसना। सुत्तन्तदेसना च विसेसतो दिट्ठिविनिवेठनकथा, तस्मा सनिस्सयस्स दिट्ठिग्गाहस्स आदितो असारभावदीपनं उपरि च सब्बेसं अरियानं गुणविसेसविभावनमिदं सुत्तं पठमं निक्खित्तं। किञ्च सक्काये मञ्ञनामञ्ञनामुखेन पवत्तिनिवत्तीसु आदीनवानिसंसविभावनतो सब्बेसं पुग्गलानं पटिपत्तिविभागतो च इदमेव सुत्तं पठमं निक्खित्तं।
यं पन एकिस्सा देसनाय देसनन्तरेन सद्धिं संसन्दनं, अयम्पि देसनासन्धि, सा एवं वेदितब्बा। ‘‘अस्सुतवा पुथुज्जनो…पे॰… निब्बानं अभिनन्दती’’ति अयं देसना। ‘‘इध, भिक्खवे, अस्सुतवा पुथुज्जनो…पे॰… सप्पुरिसधम्मे अविनीतो मनसिकरणीये धम्मे नप्पजानाति, अमनसिकरणीये च धम्मे नप्पजानाति, सो मनसिकरणीये धम्मे अप्पजानन्तो अमनसिकरणीये च धम्मे अप्पजानन्तो ये धम्मा न मनसिकरणीया, ते धम्मे मनसि करोति…पे॰… अनुप्पन्नो वा कामासवो उप्पज्जति, उप्पन्नो वा कामासवो पवड्ढति। अनुप्पन्नो वा भवासवो उप्पज्जति, उप्पन्नो वा भवासवो पवड्ढति, अनुप्पन्नो वा अविज्जासवो उप्पज्जति, उप्पन्नो वा अविज्जासवो पवड्ढती’’ति (म॰ नि॰ १.१७) इमाय देसनाय संसन्दति। तथा ‘‘तस्सेतं पाटिकङ्खं सुभनिमित्तं मनसि करिस्सति, तस्स सुभनिमित्तस्स मनसिकारा रागो चित्तं अनुद्धंसेस्सति, सो सरागो सदोसो समोहो साङ्गणो संकिलिट्ठचित्तो कालं करिस्सती’’ति (म॰ नि॰ १.५९) इमाय देसनाय संसन्दति। तथा ‘‘चक्खुञ्चावुसो पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं, तिण्णं सङ्गति फस्सो, फस्सपच्चया वेदना। यं वेदेति तं सञ्जानाति, यं सञ्जानाति तं वितक्केति, यं वितक्केति तं पपञ्चेति, यं पपञ्चेति ततोनिदानं पुरिसं पपञ्चसञ्ञासङ्खा समुदाचरन्ती’’ति (म॰ नि॰ १.२०४) इमाय देसनाय संसन्दति। तथा ‘‘इध, भिक्खवे, असुतवा पुथुज्जनो…पे॰… सप्पुरिसधम्मे अविनीतो रूपं ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’ति समनुपस्सति। वेदनं…पे॰…, सञ्ञं…पे॰…, सङ्खारे…पे॰…, विञ्ञाणं ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’ति समनुपस्सति। यम्पि तं दिट्ठं…पे॰… यम्पि तं दिट्ठिट्ठानं, सो लोको सो अत्ता सो पेच्च भविस्सामि निच्चो धुवो सस्सतो अविपरिणामधम्मो सस्सतिसमं तथेव ठस्सामीति, तम्पि ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’ति समनुपस्सती’’ति (म॰ नि॰ १.२४१) इमाय देसनाय संसन्दति।
७. आवत्तहारवण्णना
‘‘अस्सुतवा पुथुज्जनो’’ति इमिना योनिसोमनसिकारपटिक्खेपमुखेन अयोनिसोमनसिकारपरिग्गहो दीपितो। ‘‘अरियानं अदस्सावी’’तिआदिना सप्पुरिसूपनिस्सयादिपटिक्खेपमुखेन असप्पुरिसूपनिस्सयादिपरिग्गहो दीपितो। तेसु पुरिमनयेन आसयविपत्ति कित्तिता, दुतियेन पयोगविपत्ति। पुरिमेन चस्स किलेसवट्टं, तञ्च यतो विपाकवट्टन्ति सकलं संसारचक्कमावत्तति। ‘‘पथविं मञ्ञती’’तिआदिना तत्थ तिस्सो मञ्ञना वुत्ता। तासु तण्हामञ्ञना ‘‘एतं ममा’’ति तण्हाग्गाहो, मानमञ्ञना ‘‘एसोहमस्मी’’ति मानग्गाहो, दिट्ठिमञ्ञना ‘‘एसो मे अत्ता’’ति दिट्ठिग्गाहो। तत्थ तण्हाग्गाहेन ‘‘तण्हं पटिच्चपरियेसना’’तिआदिका (दी॰ नि॰ २.१०३; दी॰ नि॰ ३.३५९; अ॰ नि॰ ३.२३; विभ॰ ९६३) नव तण्हामूलका धम्मा आवत्तन्ति। मानग्गाहेन ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदिका नव मानविधा आवत्तन्ति। दिट्ठिग्गाहेन ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदिका (सं॰ नि॰ ४.३४५) वीसतिवत्थुका सक्कायदिट्ठि आवत्तति। तीसु च गाहेसु याय सञ्ञाय तण्हाग्गाहस्स विक्खम्भना, सा दुक्खसञ्ञा दुक्खानुपस्सना। याय सञ्ञाय मानग्गाहस्स विक्खम्भना, सा अनिच्चसञ्ञा अनिच्चानुपस्सना। याय पन सञ्ञाय दिट्ठिग्गाहस्स विक्खम्भना, सा अनत्तसञ्ञा अनत्तानुपस्सना। तत्थ पठमग्गाहविसभागतो अप्पणिहितविमोक्खमुखं आवत्तति, दुतियग्गाहविसभागतो अनिमित्तविमोक्खमुखं आवत्तति, ततियग्गाहविसभागतो सुञ्ञतविमोक्खमुखं आवत्तति।
सेक्खग्गहणेन अरियाय सम्मादिट्ठिया सङ्गहो, ततो च परतोघोसयोनिसोमनसिकारा दीपिता होन्ति। परतोघोसेन च सुतवा अरियसावकोति आवत्तति, योनिसोमनसिकारेन नव योनिसोमनसिकारमूलका धम्मा आवत्तन्ति, चतुब्बिधञ्च सम्पत्तिचक्कं। ‘‘मा मञ्ञी’’ति मञ्ञनानं विप्पकतप्पहानतागहणेन एकच्चासवपरिक्खयो दीपितो होति, तेन च सद्धाविमुत्तदिट्ठिप्पत्तकायसक्खिभावा आवत्तन्ति। ‘‘अरहं खीणासवो’’तिआदिना असेक्खा सीलक्खन्धादयो दस्सिता होन्ति, सीलक्खन्धादिपारिपूरिया च दस नाथकरणा धम्मा आवत्तन्ति। ‘‘न मञ्ञती’’ति मञ्ञनापटिक्खेपेन पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु ‘‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’’ति सम्मापटिपत्ति दस्सिता, ताय च सातिसया निकन्तिपरियादानमानसमुग्घाटनदिट्ठिउग्घाटनानि पकासितानीति अप्पणिहितानिमित्त-सुञ्ञतविमोक्खा आवत्तन्ति।
‘‘तथागतो’’तिआदिना सब्बञ्ञुगुणा विभाविताति तदविनाभावतो दसबल-चतुवेसारज्जअसाधारणञाणआवेणिकबुद्धधम्मा आवत्तन्ति। ‘‘नन्दी दुक्खस्स मूल’’न्तिआदिना सद्धिं हेतुना वट्टविवट्टं कथितन्ति पवत्तिनिवत्तितदुभयहेतुविभावनेन चत्तारि अरियसच्चानि आवत्तन्ति। ‘‘तण्हानं खया’’तिआदिना तण्हप्पहानापदेसेन तदेकट्ठभावतो दियड्ढस्स किलेससहस्सस्स पहानं आवत्तति। ‘‘सब्बसो तण्हानं खया सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुद्धो’’ति च वुत्तत्ता ‘‘नन्दी दुक्खस्स मूल’’न्ति, ‘‘इति विदित्वा’’तिआदिना वुत्तस्स मञ्ञनाभावहेतुभूतस्स पच्चयाकारवेदनस्स सावकेहि असाधारणञाणचारभावो दस्सितो, तेन चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससमापत्तिसञ्चारि भगवतो महावजिरञाणं आवत्ततीति। अयं आवत्तो हारो।
८. विभत्तिहारवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्ति एत्थ सब्बधम्मा नाम तेभूमका धम्मा सक्कायस्स अधिप्पेतत्ता। तेसं मञ्ञना पदट्ठानं पपञ्चसङ्खानिमित्तत्ता लोकविचित्तस्स। तयिमे कुसला अकुसला अब्याकताति तिविधा। तेसु कुसलानं योनिसोमनसिकारादि पदट्ठानं, अकुसलानं अयोनिसोमनसिकारादि, अब्याकतानं कम्मभवआवज्जनभूतरूपादि पदट्ठानं। तत्थ कुसला कामावचरादिवसेन भूमितो तिविधा, तथा अब्याकता चित्तुप्पादसभावा, अचित्तुप्पादसभावा पन कामावचराव तथा अकुसला। परियत्तिपटिपत्तिपटिवेधसुतकिच्चाभावेन तिविधो अस्सुतवा। अन्धकल्याणविभागेन दुविधो पुथुज्जनो। सम्मासम्बुद्धपच्चेकबुद्धसावकभेदेन तिविधा अरिया। मंसचक्खुदिब्बचक्खुपञ्ञाचक्खूहि दस्सनाभावेन तिविधो अदस्सावी। मग्गफलनिब्बानभेदेन तिविधो, नवविधो वा अरियधम्मो। सवनधारणपरिचयमनसिकारपटिवेधवसेन पञ्चविधा अरियधम्मस्स कोविदता। तदभावतो अकोविदो। संवरपहानभेदेन दुविधो, दसविधो वा अरियधम्मविनयो, तदभावतो अरियधम्मे अविनीतो। एत्थ पदट्ठानविभागो हेट्ठा दस्सितोयेव। ‘‘सप्पुरिसानं अदस्सावी’’तिआदीसुपि एसेव नयो। ‘‘पथविं मञ्ञती’’तिआदीसु मञ्ञनावत्थुविभागो पाळियं आगतोव, तथा अज्झत्तिकबाहिरादिको च अन्तरविभागो।
मञ्ञना पन तण्हामानदिट्ठिवसेन सङ्खेपतो तिविधा, वित्थारतो पन तण्हामञ्ञना ताव कामतण्हादिवसेन अट्ठसतविधा, तथा ‘‘अस्मीति सति इत्थंस्मीति होती’’तिआदिना। एवं मानमञ्ञनापि। ‘‘अस्मीति सति इत्थंस्मीति होती’’तिआदिना पपञ्चत्तयं उद्दिट्ठं निद्दिट्ठञ्चाति । एतेन दिट्ठिमञ्ञनायपि अट्ठसतविधता वुत्ताति वेदितब्बा। अपिच सेय्यस्स ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदिना मानमञ्ञनाय नवविधता तदन्तरभेदेन अनेकविधता च वेदितब्बा। अयञ्च अत्थो हीनत्तिकत्थवण्णनाय विभावेतब्बो। दिट्ठिमञ्ञनाय पन ब्रह्मजाले आगतनयेन द्वासट्ठिविधता तदन्तरभेदेन अनेकविधता च वेदितब्बा। ‘‘अपरिञ्ञात’’न्ति एत्थ ञातपरिञ्ञादिवसेन चेव रूपमुखादिअभिनिवेसभेदादिवसेन च परिञ्ञानं अनेकविधता वेदितब्बा। तथा अट्ठमकादिवसेन सेक्खविभागो पञ्ञाविमुत्तादिवसेन असेक्खविभागो च। अयमेत्थ धम्मविभागो। पदट्ठानविभागो च भूमिविभागो च वुत्तनयानुसारेन वेदितब्बाति। अयं विभत्तिहारो।
९. परिवत्तहारवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्ति एत्थ ‘‘सब्बधम्मा’’ति पञ्चुपादानक्खन्धा गहिता, तेसं मूलकारणन्ति च तण्हामानदिट्ठियो। तथा अस्सुतवा पुथुज्जनो…पे॰… सप्पुरिसधम्मे अविनीतोति। यावकीवञ्च पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु सुभतो सुखतो निच्चतो अत्ततो समनुपस्सनवसेन ‘‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’ति तण्हामानदिट्ठिगाहा न समुच्छिज्जन्ति, ताव नेसं पबन्धूपरमो सुपिनन्तेपि न केनचि लद्धपुब्बो। यदा पन नेसं असुभतो दुक्खतो अनिच्चतो अनत्ततो समनुपस्सनवसेन ‘‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’’ति पवत्तमाना अप्पणिहितानिमित्तसुञ्ञतानुपस्सना उस्सक्कित्वा अरियमग्गाधिगमाय संवत्तन्ति, अथ नेसं पबन्धूपरमो होति अच्चन्तअप्पञ्ञत्तिकभावूपगमनतो। तेन वुत्तं ‘‘सब्बधम्माति पञ्चुपादानक्खन्धा गहिता, तेसं मूलकारणन्ति च तण्हामानदिट्ठियो’’ति। तथा अस्सुतवा पुथुज्जनो…पे॰… सप्पुरिसधम्मे अविनीतो तीहिपि मञ्ञनाहि पथविं मञ्ञति याव निब्बानं अभिनन्दति, तीहिपि परिञ्ञाहि तस्स तं वत्थु अपरिञ्ञातन्ति कत्वा। यस्स पन तं वत्थु तीहि परिञ्ञाहि परिञ्ञातं, न सो इतरो विय तं मञ्ञति। तेनाह भगवा ‘‘सुतवा च खो, भिक्खवे, अरियसावको…पे॰… सप्पुरिसधम्मे सुविनीतो रूपं ‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’ति समनुपस्सति, वेदनं…पे॰… असति न परितस्सती’’ति (म॰ नि॰ १.२४१)। सेक्खो पथविं मा मञ्ञि, याव निब्बानं माभिनन्दि, अरहा सम्मासम्बुद्धो च पथविं न मञ्ञति, याव निब्बानं नाभिनन्दति, मञ्ञनामञ्ञितेसु वत्थूसु मत्तसो सब्बसो च परिञ्ञाभिसमयसंसिद्धिया पहानाभिसमयनिब्बत्तितो। यस्स पन तेसु वत्थूसु सब्बसो मत्तसो वा परिञ्ञा एव नत्थि, कुतो पहानं, सो यथापरिकप्पं निरङ्कुसाहि मञ्ञनाहि ‘‘एतं ममा’’तिआदिना मञ्ञतेव। तेनाह भगवा ‘‘इध, भिक्खवे, अस्सुतवा पुथुज्जनो…पे॰… सप्पुरिसधम्मे अविनीतो रूपं ‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’ति समनुपस्सति, वेदनं…पे॰…, सञ्ञ…पे॰…’’न्तिआदि (म॰ नि॰ १.२४१)। अयं परिवत्तो हारो।
१०. वेवचनहारवण्णना
‘‘सब्बधम्मा सकलधम्मा अनवसेसधम्मा’’ति परियायवचनं, ‘‘मूलपरियायं मूलकारणं असाधारणहेतु’’न्ति परियायवचनं, ‘‘मूलपरियायन्ति वा मूलदेसनं कारणतथन’’न्ति परियायवचनं, ‘‘वो तुम्हाकं तुम्ह’’न्ति परियायवचनं, ‘‘भिक्खवे, समणा तपस्सिनो’’ति परियायवचनं, ‘‘देसेस्सामी कथेस्सामी पञ्ञपेस्सामी’’ति परियायवचनं, ‘‘सुणाथ सोतं ओदहथ सोतद्वारानुसारेन उपधारेथा’’ति परियायवचनं, ‘‘साधुकं सम्मा सक्कच्च’’न्ति परियायवचनं, ‘‘मनसि करोथ चित्ते ठपेथ समन्नाहरथा’’ति परियायवचनं, ‘‘भासिस्सामि ब्यत्तं कथेस्सामि विभजिस्सामी’’ति परियायवचनं, ‘‘एवं, भन्ते, साधु सुट्ठु भन्ते’’ति परियायवचनं, ‘‘पच्चस्सोसुं सम्पटिच्छिंसु सम्पटिग्गहेसु’’न्ति परियायवचनं। इमिना नयेन सब्बपदेसु वेवचनं वत्तब्बन्ति। अयं वेवचनो हारो।
११. पञ्ञत्तिहारवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्ति एत्थ सब्बधम्मा नाम सक्कायधम्मा, ते खन्धवसेन पञ्चधा पञ्ञत्ता, आयतनवसेन द्वादसधा, धातुवसेन अट्ठारसधा पञ्ञत्ता। ‘‘मूल’’न्ति वा ‘‘मूलपरियाय’’न्ति वा मञ्ञना वुत्ता, ता तण्हामानदिट्ठिवसेन तिधा अन्तरभेदेन अनेकधा च पञ्ञत्ता। अथ वा ‘‘सब्बधम्मा’’ति तेभूमकधम्मानं सङ्गहपञ्ञत्ति, ‘‘मूलपरियाय’’न्ति तेसं पभवपञ्ञत्ति, ‘‘वो’’ति सम्पदानपञ्ञति, ‘‘देसेस्सामि भासिस्सामी’’ति पटिञ्ञापञ्ञत्ति, ‘‘सुणाथ साधुकं मनसि करोथा’’ति च आणापनपञ्ञत्ति, ‘‘अस्सुतवा’’ति पटिवेधविमुखतापञ्ञत्ति चेव परियत्तिविमुखतापञ्ञत्ति च, ‘‘पुथुज्जनो’’ति अनरियपञ्ञत्ति, सा अरियधम्मपटिक्खेपपञ्ञत्ति चेव अरियधम्मविरहपञ्ञत्ति च, ‘‘अरियान’’न्ति असमपञ्ञत्ति चेव समपञ्ञत्ति च। तत्थ असमपञ्ञत्ति तथागतपञ्ञत्ति, समपञ्ञत्ति पच्चेकबुद्धानञ्चेव उभतोभागविमुत्तादीनञ्च वसेन अट्ठविधा वेदितब्बा। ‘‘अरियानं अदस्सावी’’तिआदि दस्सनभावनापटिक्खेपपञ्ञत्ति, ‘‘पथविं मञ्ञती’’तिआदि पञ्चन्नं उपादानक्खन्धानं द्वादसन्नं आयतनानं अट्ठारसन्नं धातूनं सम्मसनुपगानं इन्द्रियानं निक्खेपपञ्ञत्ति चेव पभवपञ्ञत्ति च, तथा विपल्लासानं किच्चपञ्ञत्ति परियुट्ठानं दस्सनपञ्ञत्ति किलेसानं फलपञ्ञत्ति अभिसङ्खारानं विरूहनपञ्ञत्ति तण्हाय अस्सादनपञ्ञत्ति दिट्ठिया विप्फन्दनपञ्ञत्ति, ‘‘सेक्खा’’ति सद्धानुसारीसद्धाविमुत्तदिट्ठिप्पत्तकायसक्खीनं दस्सनपञ्ञत्ति चेव भावनापञ्ञत्ति च ‘‘अप्पत्तमानसो’’ति सेक्खधम्मानं ठितिपञ्ञत्ति, ‘‘अनुत्तरं योगक्खेमं पत्थयमानो’’ति पञ्ञाय अभिनिब्बिदापञ्ञत्ति, ‘‘अभिजानाती’’ति अभिञ्ञेय्यधम्मानं अभिञ्ञापञ्ञत्ति, दुक्खस्स परिञ्ञापञ्ञत्ति, समुदयस्स पहानपञ्ञत्ति, निरोधस्स सच्छिकिरियापञ्ञत्ति, मग्गस्स भावनापञ्ञत्ति, ‘‘मा मञ्ञी’’ति मञ्ञनानं पटिक्खेपपञ्ञत्ति, समुदयस्स पहानपञ्ञत्ति। इमिना नयेन सेसपदेसुपि वित्थारेतब्बं। अयं पञ्ञत्ति हारो।
१२. ओतरणहारवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्ति एत्थ सब्बधम्मा नाम लोकिया पञ्चक्खन्धा द्वादसायतनानि अट्ठारस धातुयो द्वे सच्चानि एकूनविसति इन्द्रियानि द्वादसपदिको पच्चयाकारोति, अयं सब्बधम्मग्गहणेन खन्धादिमुखेन देसनाय ओतरणं। ‘‘मूल’’न्ति वा ‘‘मूलपरियाय’’न्ति वा मञ्ञना वुत्ता, ता अत्थतो तण्हा मानो दिट्ठि चाति तेसं सङ्खारक्खन्धसङ्गहोति अयं खन्धमुखेन ओतरणं। तथा ‘‘धम्मायतनधम्मधातूहि सङ्गहो’’ति अयं आयतनमुखेन धातुमुखेन च ओतरणं। ‘‘अस्सुतवा’’ति इमिना सुतस्स विबन्धभूता अविज्जादयो गहिता, ‘‘पुथुज्जनो’’ति इमिना येसं किलेसाभिसङ्खारानं जननादिना पुथुज्जनोति वुच्चति, ते किलेसाभिसङ्खारादयो गहिता, ‘‘अरियानं अदस्सावी’’तिआदिना येसं किलेसधम्मानं वसेन अरियानं अदस्साविआदिभावो होति, ते दिट्ठिमानाविज्जादयो गहिताति सब्बेहि तेहि सङ्खारक्खन्धसङ्गहोति पुब्बे वुत्तनयेनेव ओतरणं वेदितब्बं। ‘‘सञ्जानाति मञ्ञति अभिजानाति न मञ्ञती’’ति एत्थापि सञ्जाननमञ्ञनाअभिजाननानुपस्सनानं सङ्खारक्खन्धपरियापन्नत्ता वुत्तनयेनेव ओतरणं वेदितब्बं। तथा सेक्खग्गहणेन सेक्खा, ‘‘अरह’’न्तिआदिना असेक्खा सीलक्खन्धादयो गहिताति एवम्पि खन्धमुखेन ओतरणं, आयतनधातादिमुखेन च ओतरणं वेदितब्बं। तथा ‘‘न मञ्ञती’’ति तण्हागाहादिपटिक्खेपेन दुक्खानुपस्सनादयो गहिता, तेसं वसेन अप्पणिहितविमोक्खमुखादीहि ओतरणं वेदितब्बं। ‘‘परिञ्ञात’’न्ति इमिना परिजाननकिच्चेन पवत्तमाना बोधिपक्खियधम्मा गय्हन्तीति सतिपट्ठानादिमुखेन ओतरणं वेदितब्बं। नन्दिग्गहणेन भवग्गहणेन तण्हागहणेन च समुदयसच्चं, दुक्खग्गहणेन जातिजरामरणग्गहणेन च दुक्खसच्चं, ‘‘तण्हानं खया’’तिआदिना निरोधसच्चं, अभिसम्बोधिया गहणेन मग्गसच्चं गहितन्ति अरियसच्चेहि ओतरणन्ति। अयं ओतरणो हारो।
१३. सोधनहारवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियायं वो, भिक्खवे…पे॰… इध, भिक्खवे, अस्सुतवा…पे॰… पथविं पथवितो सञ्जानाती’’ति आरम्भो। ‘‘पथविं पथविया सञ्ञत्वा पथविं मञ्ञती’’ति पदसुद्धि, नो आरम्भसुद्धि। तथा ‘‘पथविया मञ्ञति पथवितो मञ्ञति पथविं मेति मञ्ञति पथविं अभिनन्दती’’ति पदसुद्धि, नो आरम्भसुद्धि। ‘‘तं किस्स हेतु अपरिञ्ञातं तस्साति वदामी’’ति पदसुद्धि चेव आरम्भसुद्धि च। सेसवारेसुपि एसेव नयोति। अयं सोधनो हारो।
१४. अधिट्ठानहारवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्ति एत्थ सब्बधम्मग्गहणं सामञ्ञतो अधिट्ठानं। ‘‘पथविं आप’’न्तिआदि पन तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं। तथा ‘‘मूलपरियाय’’न्ति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘पथविं मञ्ञति…पे॰… अभिनन्दती’’ति। ‘‘पथविं मञ्ञती’’ति च सामञ्ञतो अधिट्ठानं तण्हादिग्गाहानं साधारणत्ता मञ्ञनाय, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’ति, एवं सुत्तन्तरपदानिपि आनेत्वा विसेसवचनं निद्धारेतब्बं। सेसवारेसुपि एसेव नयो। ‘‘सेक्खो’’ति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘कायसक्खी दिट्ठिप्पत्तो सद्धाविमुत्तो सद्धानुसारी धम्मानुसारी’’ति। तथा ‘‘सेक्खो’’ति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खु सेक्खाय सम्मादिट्ठिया समन्नागतो होति…पे॰… सेक्खेन सम्मासमाधिना समन्नागतो होती’’ति (सं॰ नि॰ ५.१३)। ‘‘अरह’’न्ति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘उभतोभागविमुत्तो पञ्ञाविमुत्तो (पु॰ प॰ १३.२; १५.१ मातिका), तेविज्जो छळभिञ्ञो’’ति (पु॰ प॰ ७.२६, २७ मातिका) च। ‘‘खीणासवो’’ति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘कामासवापि चित्तं विमुच्चित्थ, भवासवापि चित्तं विमुच्चित्था’’तिआदि (पारा॰ १४)। सेसपदेसुपि एसेव नयो। ‘‘अभिजानाती’’ति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘मञ्ञती’’ति। मञ्ञनाभावो हिस्स पहानपटिवेधसिद्धो, पहानपटिवेधो च परिञ्ञासच्छिकिरियाभावनापटिवेधेहि न विनाति सब्बेपि अभिञ्ञाविसेसा मञ्ञनापटिक्खेपेन अत्थतो गहिताव होन्तीति। तथा ‘‘अरह’’न्ति सामञ्ञतो अधिट्ठानं, तं अविकप्पेत्वा विसेसवचनं ‘‘वीतरागत्ता वीतदोसत्ता वीतमोहत्ता’’ति। इमिना नयेन सेसपदेसुपि सामञ्ञविसेसनिद्धारणा वेदितब्बा। अयं अधिट्ठानो हारो।
१४. परिक्खारहारवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्ति एत्थ सब्बधम्मा नाम परियापन्नधम्मा, ते कुसलाकुसलाब्याकतभेदेन तिविधा। तेसु कुसलानं योनिसोमनसिकारो अलोभादयो च हेतू, अकुसलानं अयोनिसोमनसिकारो लोभादयो च हेतू, अब्याकतेसु विपाकानं यथासकं कम्मं, इतरेसं भवङ्गमावज्जनसमन्नाहारादि च हेतू। एत्थ च सप्पुरिसूपनिस्सयादिको पच्चयो हेतुम्हि एव समवरुळ्हो, सो तत्थ आदि-सद्देन सङ्गहितोति दट्ठब्बो। ‘‘मूल’’न्ति वुत्तानं मञ्ञनानं हेतुभावो पाळियं वुत्तो एव। मञ्ञनासु पन तण्हामञ्ञनाय अस्सादानुपस्सना हेतु। ‘‘सञ्ञोजनियेसु धम्मेसु अस्सादानुपस्सिनो तण्हा पवड्ढती’’ति (सं॰ नि॰ २.५२) हि वुत्तं। मानमञ्ञनाय दिट्ठिविप्पयुत्तलोभो हेतु केवलं संसग्गवसेन ‘‘अहमस्मी’’ति पवत्तनतो। दिट्ठिमञ्ञनाय एकत्तनयादीनं अयाथावग्गाहो हेतु, अस्सुतभावो पुथुज्जनभावस्स हेतु, सो अरियानं अदस्सनसीलताय, सा अरियधम्मस्स अकोविदताय, सा अरियधम्मे अविनीतताय हेतु, सब्बा चायं हेतुपरम्परा पथवीआदीसु ‘‘एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ता’’ति तिस्सन्नं मञ्ञनानं हेतु, सेक्खारहादिभावा पन मत्तसो सब्बसो च मञ्ञनाभावस्स हेतूति। अयं परिक्खारो हारो।
१६. समारोपनहारवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्तिआदीसु मूलपरियायग्गहणेन अस्सुतवागहणेन सञ्जाननमञ्ञनापरिञ्ञागहणेहि च संकिलेसधम्मा दस्सिता, ते च सङ्खेपतो तिविधा तण्हासंकिलेसो दिट्ठिसंकिलेसो दुच्चरितसंकिलेसोति। तत्थ तण्हासंकिलेसो तण्हासंकिलेसस्स, दिट्ठिसंकिलेसस्स, दुच्चरितसंकिलेसस्स च पदट्ठानं, तथा दिट्ठिसंकिलेसो दिट्ठिसंकिलेसस्स, तण्हासंकिलेसस्स, दुच्चरितसंकिलेसस्स च पदट्ठानं, दुच्चरितसंकिलेसोपि दुच्चरितसंकिलेसस्स, तण्हासंकिलेसस्स, दिट्ठिसंकिलेसस्स च पदट्ठानं। तेसु तण्हासंकिलेसो अत्थतो लोभोव, यो ‘‘लोभो लुब्भना लुब्भितत्तं सारागो सारज्जना सारज्जितत्त’’न्तिआदिना (ध॰ स॰ ३८९) अनेकेहि परियायेहि विभत्तो। तथा दिट्ठियेव दिट्ठिसंकिलेसो, यो ‘‘दिट्ठिगतं दिट्ठिगहनं दिट्ठिकन्तारो दिट्ठिविसूकं दिट्ठिविप्फन्दित’’न्तिआदिना (ध॰ स॰ ११०५) अनेकेहि परियायेहि, ‘‘सन्ति, भिक्खवे, एके समणब्राह्मणा’’तिआदिना (दी॰ नि॰ १.३०) द्वासट्ठिया पभेदेहि च विभत्तो। दुच्चरितसंकिलेसो पन अत्थतो दुस्सील्यचेतना चेव चेतनासम्पयुत्तधम्मा च, या ‘‘कायदुच्चरितं वचीदुच्चरितं कायविसमं वचीविसम’’न्ति (विभ॰ ९१३, ९२४), ‘‘पाणातिपातो अदिन्नादान’’न्ति (विभ॰ ९१३) च आदिना अनेकेहि परियायेहि, अनेकेहि पभेदेहि च विभत्ता।
तेसु तण्हासंकिलेसस्स समथो पटिपक्खो, दिट्ठिसंकिलेसस्स विपस्सना, दुच्चरितसंकिलेसस्स सीलं पटिपक्खो। ते पन सीलादयो धम्मा इध परिञ्ञागहणेन सेक्खग्गहणेन ‘‘अरह’’न्तिआदिना अरियतादिग्गहणेन च गहिता। तत्थ सीलेन दुच्चरितसंकिलेसप्पहानं सिज्झति, तथा तदङ्गप्पहानं वीतिक्कमप्पहानञ्च, समथेन तण्हासंकिलेसप्पहानं सिज्झति, तथा विक्खम्भनप्पहानं परियुट्ठानप्पहानञ्च। विपस्सनाय दिट्ठिसंकिलेसप्पहानं सिज्झति, तथा समुच्छेदप्पहानं अनुसयप्पहानञ्च। तत्थ पुब्बभागे सीले पतिट्ठितस्स समथो, समथे पतिट्ठितस्स विपस्सना, मग्गक्खणे पन समकालमेव भवन्ति। पुब्बेयेव हि सुपरिसुद्धकायवचीकम्मस्स सुपरिसुद्धाजीवस्स च समथविपस्सना आरद्धा गब्भं गण्हन्तियो परिपाकं गच्छन्तियो वुट्ठानगामिनिविपस्सनं परिब्रूहेन्ति, वुट्ठानगामिनिविपस्सना भावनापारिपूरिं गच्छन्ती मग्गेन घटेन्ति मग्गक्खणे समथविपस्सना परिपूरेति। अथ मग्गक्खणे समथविपस्सनाभावनापारिपूरिया अनवसेससंकिलेसधम्मं समुच्छिन्दन्तियो निरोधं निब्बानं सच्छिकरोन्तीति। अयं समारोपनो हारो।
सोळसहारवण्णना निट्ठिता।
पञ्चविधनयवण्णना
१. नन्दियावट्टनयवण्णना
‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्तिआदीसु सब्बधम्ममूलग्गहणेन मञ्ञनागहणेन च तण्हामानदिट्ठियो गहिता। मञ्ञनानम्पि हि मञ्ञना कारणन्ति दस्सितोयमत्थो। ‘‘अस्सुतवा’’तिआदिना अविज्जामानदिट्ठियो गहिता, सब्बेपि वा संकिलेसधम्मा, तथा सञ्ञाअपरिञ्ञातग्गहणेन। ‘‘खीणासवो परिक्खीणभवसञ्ञोजनो’’ति एत्थ पन आसवा सञ्ञोजनानि च सरूपतो गहितानि, तथा नन्दिग्गहणेन तण्हागहणेन च तण्हा, एवम्पेत्थ सरूपतो परियायतो च तण्हा अविज्जा तप्पक्खियधम्मा च गहिता। तत्थ तण्हाय विसेसतो रूपधम्मा अधिट्ठानं, अविज्जाय अरूपधम्मा, ते पन सब्बधम्मग्गहणेन पथवीआदिग्गहणेन च दस्सिता एव। तासं समथो विपस्सना च पटिपक्खो, तेसमेत्थ गहेतब्बाकारो हेट्ठा दस्सितो एव। समथस्स चेतोविमुत्ति फलं , विपस्सनाय पञ्ञाविमुत्ति। तथा हि ता ‘‘रागविरागा’’तिआदिना विसेसेत्वा वुच्चन्ति, इमासमेत्थ गहणं सम्मदञ्ञाविमुत्तवीतरागादिवचनेहि वेदितब्बं। तत्थ तण्हाविज्जा समुदयसच्चं, तप्पक्खियधम्मा पन तग्गहणेनेव गहिताति वेदितब्बा। तेसं अधिट्ठानभूता वुत्तप्पभेदा रूपारूपधम्मा दुक्खसच्चं, तेसं अप्पवत्ति निरोधसच्चं, निरोधपजानना पटिपदा मग्गसच्चं। तण्हागहणेन चेत्थ माया-साठेय्य-मानातिमान-मदप्पमाद-पापिच्छता-पापमित्तता-अहिरिकानोत्तप्पादिवसेन अकुसलपक्खो नेतब्बो, अविज्जागहणेन विपरीतमनसिकार-कोधूपनाह-मक्ख-पळास-इस्सा-मच्छरिय- सारम्भदोवचस्सता-भवदिट्ठि-विभवदिट्ठिआदिवसेन अकुसलपक्खो नेतब्बो, वुत्तविपरियायेन अमायाअसाठेय्यादिअविपरीतमनसिकारादिवसेन, तथा समथपक्खियानं सद्धिन्द्रियादीनं विपस्सनापक्खियानं अनिच्चसञ्ञादीनञ्च वसेन वोदानपक्खो नेतब्बोति। अयं नन्दियावट्टस्स न यस्स भूमि।
२. तिपुक्खलनयवण्णना
तथा वुत्तनयेन सरूपतो परियायतो च गहितेसु तण्हाविज्जातप्पक्खियधम्मेसु तण्हा लोभो, अविज्जा मोहो, अविज्जाय सम्पयुत्तो लोहिते सति पुब्बो विय तण्हाय सति सिज्झमानो आघातो दोसो, इति तीहि अकुसलमूलेहि गहितेहि, तप्पटिपक्खतो मञ्ञनापटिक्खेपपरिञ्ञागहणादीहि च कुसलमूलानि सिद्धानियेव होन्ति। इधापि ‘‘लोभो सब्बानि वा सासवकुसलाकुसलमूलानि समुदयसच्चं, तेहि निब्बत्ता, तेसं अधिट्ठानगोचरभूता च उपादानक्खन्धा दुक्खसच्च’’न्तिआदिना सच्चयोजना वेदितब्बा। फलं पनेत्थ तयो विमोक्खा, तीहि पन अकुसलमूलेहि तिविधदुच्चरित-संकिलेसमल-विसमअकुसल-सञ्ञा-वितक्कादिवसेन अकुसलपक्खो नेतब्बो। तथा तीहि कुसलमूलेहि तिविधसुचरित-समकुसल-सञ्ञा-वितक्क-सद्धम्म-समाधि-विमोक्खमुख-विमोक्खा-दिवसेन कुसलपक्खो नेतब्बोति। अयं तिपुक्खलस्स नयस्स भूमि।
३. सीहविक्कीळितनयवण्णना
तथा वुत्तनयेन सरूपतो परियायतो च गहितेसु तण्हाविज्जातप्पक्खियधम्मेसु विसेसतो तण्हादिट्ठीनं वसेन असुभे ‘‘सुभ’’न्ति , दुक्खे ‘‘सुख’’न्ति च विपल्लासा, अविज्जादिट्ठीनं वसेन अनिच्चे ‘‘निच्च’’न्ति, अनत्तनि ‘‘अत्ता’’ति च विपल्लासा वेदितब्बा। तेसं पटिपक्खतो मञ्ञनापटिक्खेपपरिञ्ञागहणादिसिद्धेहि सतिवीरियसमाधिपञ्ञिन्द्रियेहि चत्तारि सतिपट्ठानानि सिद्धानेव होन्ति। तत्थ चतूहि इन्द्रियेहि चत्तारो पुग्गला निद्दिसितब्बा। कथं? दुविधो हि तण्हाचरितो मुदिन्द्रियो तिक्खिन्द्रियोति, तथा दिट्ठिचरितो। तेसं पठमो असुभे ‘‘सुभ’’न्ति विपरियासग्गाही सतिबलेन यथाभूतं कायसभावं सल्लक्खेन्तो तं विपल्लासं समुग्घाटेत्वा सम्मत्तनियामं ओक्कमति। दुतियो असुखे ‘‘सुख’’न्ति विपरियासग्गाही ‘‘उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेती’’तिआदिना (दी॰ नि॰ ३.३१०; म॰ नि॰ १.२६; अ॰ नि॰ ४.१४, ११४; अ॰ नि॰ ६.५८) वुत्तेन वीरियसंवरभूतेन वीरियबलेन तं विपल्लासं विधमेन्तो सम्मत्तनियामं ओक्कमति। ततियो अनिच्चे ‘‘निच्च’’न्ति अयाथावग्गाही समाधिबलेन समाहितचित्तो सङ्खारानं खणिकभावसल्लक्खणेन तं विपल्लासं समुग्घाटेन्तो अरियभूमिं ओक्कमति। चतुत्थो सन्ततिसमूहकिच्चारम्मणघनवञ्चितताय फस्सादिधम्मपुञ्जमत्ते अनत्तनि ‘‘अत्ता’’ति मिच्छाभिनिवेसी चतुकोटिकसुञ्ञतामनसिकारेन तं मिच्छाभिनिवेसं विद्धंसेन्तो सामञ्ञफलं सच्छिकरोति।
इधापि सुभसञ्ञासुखसञ्ञाहि चतूहिपि वा विपल्लासेहि समुदयसच्चं, तेसं अधिट्ठानारम्मणभूता पञ्चुपादानक्खन्धा दुक्खसच्चन्तिआदिना सच्चयोजना वेदितब्बा। फलं पनेत्थ चत्तारि सामञ्ञफलानि, चतूहि चित्तविपल्लासेहि चतुरासवोघ-योग-कायगन्थ-अगति-तण्हुप्पाद-सल्लुपादान-विञ्ञाणट्ठिति-अपरिञ्ञादिवसेन अकुसलपक्खो नेतब्बो। तथा चतूहि सतिपट्ठानेहि चतुब्बिधझान-विहाराधिट्ठान-सुखभागियधम्म-अप्पमञ्ञा-सम्मप्पधान-इद्धिपादा- दिवसेन वोदानपक्खो नेतब्बोति। अयं सीहविक्कीळितस्स नयस्स भूमि।
४-५. दिसालोचन-अङ्कुसनयद्वयवण्णना
इमेसं पन तिण्णं अत्थनयानं सिद्धिया वोहारेन नयद्वयं सिद्धमेव होति। तथा हि अत्थनयानं दिसाभूतधम्मानं समालोचनं दिसालोचनं, तेसं समानयनं अङ्कुसोति पञ्चपि नया नियुत्ताति वेदितब्बा।
पञ्चविधनयवण्णना निट्ठिता।
सासनपट्ठानवण्णना
इदञ्च सुत्तं सोळसविधे सुत्तन्तपट्ठाने संकिलेसनिब्बेधासेक्खभागियं, सब्बभागियमेव वा ‘‘सब्बधम्ममूलपरियाय’’न्ति एत्थ सब्बधम्मग्गहणेन लोकियकुसलानम्पि सङ्गहितत्ता। अट्ठवीसतिविधेन पन सुत्तन्तपट्ठाने लोकियलोकुत्तरसब्बधम्माधिट्ठानं ञाणञेय्यं दस्सनभावनं सकवचनं विस्सज्जनीयं कुसलाकुसलं अनुञ्ञातं पटिक्खित्तं चाति वेदितब्बं।
नेत्तिनयवण्णना निट्ठिता।
मूलपरियायसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता।
२. सब्बासवसुत्तवण्णना
१४.अपुब्बपदवण्णनाति अत्थसंवण्णनावसेन हेट्ठा अग्गहितताय अपुब्बस्स अभिनवस्स पदस्स वण्णना अत्थविभजना। ‘‘हित्वा पुनप्पुनागतमत्थ’’न्ति हि वुत्तं। निवासट्ठानभूता भूतपुब्बनिवासट्ठानभूता, निवासट्ठाने वा भूता निब्बत्ता निवासट्ठानभूता, तत्थ मापिताति अत्थो। यथा काकन्दी माकन्दी कोसम्बीति यथा काकन्दस्स इसिनो निवासट्ठाने मापिता नगरी काकन्दी, माकन्दस्स निवासट्ठाने मापिता माकन्दी, कुसम्बस्सनिवासट्ठाने मापिता कोसम्बीति वुच्चति, एवं सावत्थीति दस्सेति। उपनेत्वा समीपे कत्वा भुञ्जितब्बतो उपभोगो, सविञ्ञाणकवत्थु। परितो सब्बदा भुञ्जितब्बतो परिभोगो, निवासनपारुपनादि अविञ्ञाणकवत्थु। सब्बमेत्थ अत्थीति निरुत्तिनयेन सावत्थी-सद्दसिद्धिमाह। सत्थसमायोगेति सत्थस्स नगरिया समागमे, सत्थे तं नगरं उपगतेति अत्थो। पुच्छिते सत्थिकजनेहि।
समोहितन्ति सन्निचितं। रम्मन्ति अन्तो बहि च भूमिभागसम्पत्तिया चेव आरामुय्यानसम्पत्तिया च रमणीयं। दस्सनेय्यन्ति विसिखासन्निवेससम्पत्तिया चेव पासादकूटागारादिसम्पत्तिया च दस्सनीयं पस्सितब्बयुत्तं। उपभोगपरिभोगवत्थुसम्पत्तिया चेव निवाससुखताय च निबद्धवासं वसन्तानं इतरेसञ्च सत्तानं मनं रमेतीति मनोरमं। दसहि सद्देहीति हत्थिसद्दो, अस्स-रथ-भेरि-सङ्ख-मुदिङ्ग-वीणा-गीत सम्मताळसद्दो, अस्नाथ-पिवथ-खादथाति-सद्दोति इमेहि दसहि सद्देहि। अविवित्तन्ति न विवित्तं, सब्बकालं घोसितन्ति अत्थो।
वुद्धिं वेपुल्लतं पत्तन्ति तन्निवासी सत्तवुद्धिया वुद्धिं, ताय परिवुद्धितायेव विपुलभावं पत्तं, बहुजनं आकिण्णमनुस्सन्ति अत्थो। वित्तूपकरणसमिद्धिया इद्धं। सब्बकालं सुभिक्खभावेन फीतं। अन्तमसो विघासादे उपादाय सब्बेसं कपणद्धिकवनिब्बकयाचकानम्पि इच्छि तत्थनिप्फत्तिया मनुञ्ञं जातं, पगेव इस्सरिये ठितानन्ति दस्सनत्थं पुन ‘‘मनोरम’’न्ति वुत्तं। अळकमन्दावाति आटानाटादीसु दससु वेस्सवणमहाराजस्स नगरीसु अळकमन्दा नाम एका नगरी, या लोके अळाका एव वुच्चति । सा यथा पुञ्ञकम्मीनं आवासभूता आरामरामणेय्यकादिना सोभग्गप्पत्ता, एवं सावत्थीपीति वुत्तं ‘‘अळकमन्दावा’’ति। देवानन्ति वेस्सवणपक्खियानं चातुमहाराजिकदेवानं।
जिनातीति इमिना सोत-सद्दो विय कत्तुसाधनो जेत-सद्दोति दस्सेति। रञ्ञाति पसेनदिकोसलराजेन। राजगतं जयं आरोपेत्वा कुमारो जितवाति जेतोति वुत्तो। मङ्गलकब्यतायातिआदिना ‘‘जेय्यो’’ति एतस्मिं अत्थे ‘‘जेतो’’ति वुत्तन्ति दस्सेति। सब्बकामसमिद्धितायाति सब्बेहि उपभोगपरिभोगवत्थूहि फीतभावेन विभवसम्पन्नतायाति अत्थो। समिद्धापि मच्छरिनो किञ्चि न देन्तीति आह ‘‘विगतमलमच्छेरताया’’ति, रागदोसादिमलानञ्चेव मच्छरियस्स च अभावेनाति अत्थो। समिद्धा अमच्छरिनोपि च करुणासद्धादिगुणविरहिता अत्तनो सन्तकं परेसं न ददेय्युन्ति आह ‘‘करुणादिगुणसमङ्गिताय चा’’ति। तेनाति अनाथानं पिण्डदानेन। सद्दत्थतो पन दातब्बभावेन सब्बकालं उपट्ठपितो अनाथानं पिण्डो एतस्स अत्थीति अनाथपिण्डिको। पञ्चविधसेनासनङ्गसम्पत्तियाति ‘‘नातिदूरं नच्चासन्नं गमनागमनसम्पन्न’’न्ति एकं अङ्गं, ‘‘दिवा अप्पाकिण्णं रत्तिं अप्पसद्दं अप्पनिग्घोस’’न्ति एकं, ‘‘अप्पडंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्स’’न्ति एकं, ‘‘तस्मिं खो पन सेनासने विहरन्तस्स अप्पकसिरेन उप्पज्जन्ति चीवर…पे॰… परिक्खारा’’ति एकं, ‘‘तस्मिं खो पन सेनासने थेरा भिक्खू विहरन्ति बहुस्सुता’’ति एकं, एवमेतेहि पञ्चविधसेनासनङ्गेहि सम्पन्नताय। यदि जेतवनं तथं अनाथपिण्डिकस्स आरामोति आह ‘‘सो ही’’तिआदि।
१५.जानतो पस्सतोति एत्थ दस्सनम्पि पञ्ञाचक्खुनाव दस्सनं अधिप्पेतं, न मंसचक्खुना दिब्बचक्खुना वाति आह ‘‘द्वेपि पदानि एकत्थानी’’ति। एवं सन्तेपीति पदद्वयस्स एकत्थत्थेपि। ञाणलक्खणन्ति ञाणस्स सभावं, विसयस्स यथासभावावबोधनन्ति अत्थो। तेनाह ‘‘जाननलक्खणञ्हि ञाण’’न्ति। ञाणप्पभावन्ति ञाणानुभावं, ञाणकिच्चं विसयोभासनन्ति अत्थो। तेनेवाह ‘‘ञाणेन विवटे धम्मे’’ति। ‘‘जानतो पस्सतो’’ति च जाननदस्सनमुखेन पुग्गलाधिट्ठाना देसना पवत्ताति आह ‘‘ञाणलक्खणं ञाणप्पभावं उपादाय पुग्गलं निद्दिसती’’ति। जानतो पस्सतोति ‘‘योनिसो च मनसिकारं अयोनिसो च मनसिकार’’न्ति वक्खमानत्ता योनिसोमनसिकारविसयजाननं, अयोनिसोमनसिकारविसयदस्सनं। तञ्च खो पन नेसं आसवानं खयूपायसभावस्स अधिप्पेतत्ता उप्पादनानुप्पादनवसेन न आरम्मणमत्तेनाति अयमत्थो युत्तोति आह ‘‘योनिसोमनसिकारं…पे॰… अयमेत्थ सारो’’ति।
‘‘जानतो’’ति वत्वा जाननञ्च अनुस्सवाकारपटिवितक्कमत्तवसेन न इधाधिप्पेतं, अथ खो रूपादि विय चक्खुविञ्ञाणेन योनिसोमनसिकारायोनिसोमनसिकारे पच्चक्खे कत्वा तेसं उप्पादवसेन दस्सनन्ति इममत्थं विभावेतुं ‘‘पस्सतो’’ति वुत्तन्ति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो। अञ्ञत्थापि हि ‘‘एवं जानतो एवं पस्सतो (इतिवु॰ १०२), जानं जानाति पस्सं पस्सति (म॰ नि॰ १.२०३), एवं जानन्ता एवं पस्सन्ता (म॰ नि॰ १.४०७), अजानतं अपस्सत’’न्ति च आदीसु ञाणकिच्चस्स सामञ्ञविसेसदीपनवसेनेतं पदद्वयं आगतन्ति। केचीति अभयगिरिवासिसारसमासाचरिया। ते हि ‘‘समाधिना जानतो विपस्सनाय पस्सतो जानं जानाति पस्सं पस्सति, एवं जानना समथो, पस्सना विपस्सना’’ति च आदिना पपञ्चेन्ति। तेति पपञ्चा। इमस्मिं अत्थेति ‘‘जानतो’’तिआदिनयप्पवत्ते इमस्मिं सुत्तपदअत्थे निद्धारियमाने। न युज्जन्ति जाननदस्सनानं योनिसोमनसिकारायोनिसोमनसिकारविसयभावस्स पाळियं वुत्तत्ता।
आसवप्पहानं आसवानं अच्चन्तप्पहानं। सो पन नेसं अनुप्पादो सब्बेन सब्बं खीणता अभावो एवाति आह ‘‘आसवानं अच्चन्तखयमसमुप्पादंखीणाकारं नत्थिभाव’’न्ति। उजुमग्गानुसारिनोति किलेसवङ्कस्स कायवङ्कादीनञ्च पहानेन उजुभूते सविपस्सने हेट्ठिममग्गे अनुस्सरन्तस्स। तदेव हिस्स सिक्खनं। खयस्मिं पठमं ञाणं। ततो अञ्ञा अनन्तराति खयसङ्खाते अग्गमग्गे तप्परियापन्नमेव ञाणं पठमं उप्पज्जति , तदनन्तरं पन अञ्ञं अरहत्तन्ति। यदिपि गाथायं ‘‘खयस्मिं’’इच्चेव वुत्तं, समुच्छेदवसेन पन आसवेहि खीणोतीति मग्गो खयोति वुच्चतीति आह ‘‘मग्गो आसवक्खयोति वुत्तो’’ति। समणोति समितपापो अधिप्पेतो। सो पन खीणासवो होतीति ‘‘आसवानं खया’’ति इमस्स फलपरियायता वुत्ता, निप्परियायेन पन आसवक्खयो मग्गो, तेन पत्तब्बतो फलं। एतेनेव निब्बानस्सपि आसवक्खयभावो वुत्तोति वेदितब्बो।
‘‘जानतो पस्सतो’’ति जानतो एव पस्सतो एवाति एवमेत्थ नियमो इच्छितो, न अञ्ञथा विसेसाभावतो अनिट्ठसाधनतो चाति तस्स नियमस्स फलं दस्सेतुं ‘‘नो अजानतो नोअपस्सतो’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘यो पन न जानाति न पस्सति, तस्स नेव वदामीति अत्थो’’ति। इमिना दूरीकतायोनिसोमनसिकारो इधाधिप्पेतो, योनिसोमनसिकारो च आसवक्खयस्स एकन्तिककारणन्ति दस्सेति। एतेनाति ‘‘नो अजानतो नो अपस्सतो’’ति वचनेन। ते पटिक्खित्ताति के पन तेति? ‘‘बाले च पण्डिते च सन्धावित्वा संसरित्वा दुक्खस्सन्तं करिस्सन्ति (दी॰ नि॰ १.१६८; म॰ नि॰ २.२२८), अहेतू अपच्चया सत्ता विसुज्झन्ती’’ति (दी॰ नि॰ १.१६८; म॰ नि॰ २.२२७) एवमादिवादा। तेसु हि केचि अभिजातिसङ्कन्तिमत्तेन भवसङ्कन्तिमत्तेन च संसारसुद्धिं पटिजानन्ति, अञ्ञे इस्सरपजापतिकालादिवसेन, तयिदं सब्बं ‘‘संसारादीही’’ति एत्थेव सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं।
१६.यदि एवं दुतियपदं किमत्थियन्ति? पदद्वयग्गहणं आसवानं उप्पन्नानुप्पन्नभावसम्भवदस्सनत्थञ्चेव पहायकविभागेन पहातब्बविभागदस्सनत्थञ्च। तेनाह ‘‘इदमेव पदं गहेत्वा’’ति। अञ्ञम्पीति ञाणतो अञ्ञम्पि सतिसंवरादिं। दस्सनाति इदं हेतुम्हि निस्सक्कवचनन्ति दस्सनेनाति हेतुम्हि करणवचनेन तदत्थं विवरति। एस नयोति तमेवत्थं अतिदिसति। दस्सनेनाति सोतापत्तिमग्गेन। सो हि पठमं निब्बानदस्सनतो ‘‘दस्सन’’न्ति वुच्चति। यदिपि तं गोत्रभु पठमतरं पस्सति, दिस्वा पन कत्तब्बकिच्चस्स किलेसप्पहानस्स अकरणतो न तं दस्सनन्ति वुच्चति। आवज्जनट्ठानियञ्हि तं ञाणं मग्गस्स, निब्बानारम्मणत्तसामञ्ञेन चेतं वुत्तं, न निब्बानपटिविज्झनेन, तस्मा धम्मचक्खु पुनप्पुनं निब्बत्तनेन भावनं अप्पत्तं दस्सनं नाम, धम्मचक्खुञ्च परिञ्ञादिकिच्चकरणवसेन चतुसच्चधम्मदस्सनं तदभिसमयोति नुत्थेत्थ गोत्रभुस्स दस्सनभावप्पत्ति । अयञ्च विचारो परतो अट्ठकथायमेव (म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.२२) आगमिस्सति। सब्बत्थाति ‘‘संवरा पहातब्बा’’तिआदीसु। संवराति संवरेन, ‘‘संवरो’’ति चेत्थ सतिसंवरो वेदितब्बो। पटिसेवति एतेनाति पटिसेवनं, पच्चयेसु इदमत्थिकताञाणं। अधिवासेति खमति एतायाति अधिवासना, सीतादीनं खमनाकारेन पवत्तो अदोसो, तप्पधाना वा चत्तारो कुसलक्खन्धा। परिवज्जेति एतेनाति परिवज्जनं, वाळमिगादीनं परिहरणवसेन पवत्ता चेतना, तथापवत्ता वा चत्तारो कुसलक्खन्धा। कामवितक्कादिके विनोदेति वितुदति एतेनाति विनोदनं, कुसलवीरियं। पठममग्गेन दिट्ठे चतुसच्चधम्मे भावनावसेन उप्पज्जनतो भावना, सेसमग्गत्तयं। न हि तं अदिट्ठपुब्बं किञ्चि पस्सति, एवं दस्सनादीनं वचनत्थो वेदितब्बो।
दस्सनापहातब्बआसववण्णना
१७.कुसलाकुसलधम्मेहि आलम्बियमानापि आरम्मणधम्मा आवज्जनमुखेनेव तब्भावं गच्छन्तीति दस्सेन्तो ‘‘मनसिकरणीये’’ति पदस्स ‘‘आवज्जितब्बे’’ति अत्थमाह। हितसुखावहभावेन मनसिकरणं अरहन्तीति मनसिकरणीया, तप्पटिपक्खतो अमनसिकरणीयाति आह ‘‘अमनसिकरणीयेति तब्बिपरीते’’ति। सेसपदेसूति ‘‘मनसिकरणीये धम्मे अप्पजानन्तो’’तिआदीसु। यस्मा कुसलधम्मेसुपि सुभसुखनिच्चादिवसेन मनसिकारो अस्सादनादिहेतुताय सावज्जो अहितदुक्खावहो अकुसलधम्मेसुपि अनिच्चादिवसेन मनसिकारो निब्बिदादिहेतुताय अनवज्जो हितसुखावहो, तस्मा ‘‘धम्मतो नियमो नत्थी’’ति वत्वा ‘‘आकारतो पन अत्थी’’ति आह।
वा-सद्दो येभुय्येन ‘‘ममं वा हि भिक्खवे (दी॰ नि॰ १.५, ६), देवो वा भविस्सामि देवञ्ञतरो वा’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.१८६; म॰ नि॰ २.७९, ८०) विकप्पत्थो दिट्ठो, न समुच्चयत्थोति तत्थ समुच्चयत्थे पयोगं दस्सेतुं ‘‘यथा’’तिआदि वुत्तं। एवञ्च कत्वा समुच्चयत्थदीपकं पनेतं सुत्तपदं समुदाहटं।
कामासवोति पञ्चकामगुणसङ्खाते कामे आसवो कामासवो। तेनाह ‘‘पञ्चकामगुणिको रागो’’ति। भवासवं पन ठपेत्वा सब्बो लोभो कामासवोति युत्तं सिया। रूपारूपभवेति कम्मुपपत्तिभेदतो दुविधेपि रूपारूपभवे छन्दरागो। झाननिकन्तीति झानस्सादो। ‘‘सुन्दरमिदं ठानं निच्चं धुव’’न्तिआदिना अस्सादेन्तस्स उप्पज्जमानो सस्सतुच्छेददिट्ठिसहगतो रागो भवे आसवोति भवासवो। एवन्ति सब्बदिट्ठीनं सस्सतुच्छेददिट्ठिसङ्गहतो भवासवेनेव दिट्ठासवो गहितो तंसहगतरागतायाति अधिप्पायो। अपरे पन ‘‘दिट्ठासवो अविज्जासवेन च सङ्गहितो’’ति वदन्ति। एत्थ च ‘‘भवासवो चतूसु दिट्ठिगतविप्पयुत्तलोभसहगतचित्तुप्पादेसु उप्पज्जती’’ति (ध॰ स॰ १४६५) वचनतो दिट्ठिसम्पयुत्तरागस्स भवासवभावो विचारेतब्बो, अथ ‘‘कामसहगता सञ्ञामनसिकारा’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ ४.३३२) विय आरम्मणकरणत्थो सहगतत्थो, एवं सति भवासवे दिट्ठासवस्स समोधानगमनं कतं न सिया। न हि तम्पयोगतब्भावादिके असति तंसङ्गहो युत्तो, तस्मा यथावुत्तपाळिं अनुसारेन दिट्ठिगतसम्पयुत्तलोभोपि कामासवोति युत्तं सिया। दिट्ठधम्मिकसम्परायिकदुक्खानञ्हि कारणभूता कामासवादयोपि द्विधा वुत्ता।
अभिधम्मे (ध॰ स॰ ११०३) च कामासवनिद्देसे ‘‘कामेसूति कामरागदिट्ठिरागादीनं आरम्मणभूतेसु तेभूमकेसु वत्थुकामेसू’’ति अत्थो सम्भवति। तत्थ हि उप्पज्जमाना सा तण्हा सब्बापि न कामच्छन्दादिनामं न लभतीति। यदि पन लोभो कामासवभवासवविनिमुत्तोपि सिया, सो यदा दिट्ठिगतविप्पयुत्तेसु चित्तेसु उप्पज्जति, तदा तेन सम्पयुत्तो अविज्जासवो आसवविप्पयुत्तोति दोमनस्सविचिकिच्छुद्धच्चसम्पयुत्तस्स विय तस्सपि आसवविप्पयुत्तता वत्तब्बा सिया ‘‘चतूसु दिट्ठिगतविप्पयुत्तलोभसहगतचित्तुप्पादेसु उप्पन्नो मोहो सिया आसवसम्पयुत्तो, सिया आसवविप्पयुत्तो’’ति। ‘‘कामासवो अट्ठसु लोभसहगतचित्तुप्पादेसु उप्पज्जती’ति (ध॰ स॰ १४६५), ‘‘कामासवं पटिच्च दिट्ठासवो अविज्जासवो’’ति (पट्ठा॰ ३.३.१०९) च वचनतो दिट्ठिसहगतरागो कामासवो न होतीति न सक्का वत्तुं। किञ्च अभिज्झाकामरागानं विसेसो आसवद्वयएकासवभावो सिया, न अभिज्झाय च नोआसवभावोति नोआसवलोभस्स सब्भावो विचारेतब्बो। न हि अत्थि अभिधम्मे ‘‘आसवो च नोआसवो च धम्मा आसवस्स धम्मस्स आसवस्स च नोआसवस्स च धम्मस्स हेतुपच्चयो’’ति (पट्ठा॰ ३.३.१६-१७) सत्तमो नवमो च पञ्हो। गणनायञ्च ‘‘हेतुया सत्ता’’ति (पट्ठा॰ ३.३.४०) वुत्तं, नो ‘‘नवा’’ति। दिट्ठिसम्पयुत्ते पन लोभे नोआसवे विज्जमाने सत्तमनवमापि पञ्हा विस्सज्जनं लभेय्युं, गणनाय च ‘‘हेतुया नवा’’ति वत्तब्बं सिया, न पन वुत्तं। दिट्ठिविप्पयुत्ते च लोभे नोआसवे विज्जमाने वत्तब्बं वुत्तमेव। यस्मा पन सुत्तन्तदेसना नाम परियायकथा, न अभिधम्मदेसना विय निप्परियायकथा, तस्मा बलवकामरागस्सेव कामासवं दस्सेतुं ‘‘कामासवोति पञ्चकामगुणिको रागो’’ति वुत्तं, तथा भवाभिनन्दनन्ति।
१८.कामासवादीनन्ति मनुस्सलोकदेवलोकगमनीयानं कामासवादीनं। निरयादिगमनीया पन कामासवादयो ‘‘दस्सना पहातब्बे आसवे’’ति एत्थेव समारुळ्हा। अथ वा यदग्गेन सो पुग्गलोदस्सनापहातब्बानं आसवानं अधिट्ठानं, तदग्गेन कामासवादीनम्पि अधिट्ठानं। न हि समञ्ञाभेदेन वत्थुभेदो अत्थीति दस्सेतुं ‘‘एत्तावता’’तिआदि वुत्तं। तेनेवाह ‘‘सामञ्ञतो वुत्तान’’न्ति। कस्मा पनेत्थ दस्सनापहातब्बेसु आसवेसु दस्सेतब्बेसु ‘‘अहोसिं नु खो अह’’न्तिआदिना विचिकिच्छा दस्सिताति आह ‘‘विचिकिच्छासीसेन चेत्था’’तिआदि। एवन्ति यथा सोळसवत्थुका विचिकिच्छा उप्पज्जति, एवं अयोनिसोमनसिकारोति।
विज्जमानतं अविज्जमानतञ्चाति (सं॰ नि॰ टी॰ २.२.२०) सस्सतासङ्कं निस्साय ‘‘अहोसिं नु खो अहमतीतमद्धान’’न्ति अतीते अत्तनो विज्जमानतं, अधिच्चसमुप्पत्तिआसङ्कं निस्साय ‘‘यतो पभुति अहं, ततो पुब्बे न नु खो अहोसि’’न्ति अतीते अत्तनो अविज्जमानतञ्च कङ्खति। कस्मा? विचिकिच्छाय आकारद्वयावलम्बनतो। तस्सा पन अतीतवत्थुताय गहितत्ता सस्सताधिच्चसमुप्पत्तिआकारनिस्सयता दस्सिता। एवं आसप्पनपरिसप्पनापवत्तिकं कत्थचिपि अप्पटिवत्तिहेतुभूतं विचिकिच्छं कस्मा उप्पादेतीति न चोदेतब्बमेतन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘किं कारणन्ति न वत्तब्ब’’न्ति। स्वेव पुथुज्जनभावो एव। यदि एवं तस्स अयोनिसोमनसिकारेनेव भवितब्बन्ति आपन्नन्ति आह ‘‘ननु च पुथुज्जनोपि योनिसो मनसि करोती’’ति। तत्थाति योनिसोमनसिकरणे।
जातिलिङ्गूपपत्तियोति खत्तियब्राह्मणादिजातिं गहट्ठपब्बजितादिलिङ्गं देवमनुस्सादिउपपत्तिञ्च। निस्सायाति उपादाय।
तस्मिं काले सत्तानं मज्झिमप्पमाणं, तेन युत्तो पमाणिको, तदभावतो, ततो अतीतभावतो वा अप्पमाणिको वेदितब्बो। केचीति सारसमासाचरिया। ते हि ‘‘कथं नु खोति इस्सरेन वा ब्रह्मुना वा पुब्बकतेन वा अहेतुतो वा निब्बत्तोति चिन्तेती’’ति आहु। तेन वुत्तं ‘‘हेतुतो कङ्खतीति वदन्ती’’ति। अहेतुतो निब्बत्तिकङ्खापि हि हेतुपरामसनमेवाति।
परम्परन्ति पुब्बापरप्पवत्तिं। अद्धानन्ति कालाधिवचनं, तञ्च भुम्मत्थे उपयोगवचनं दट्ठब्बं।
विज्जमानतं अविज्जमानतञ्चाति सस्सतासङ्कं निस्साय ‘‘भविस्सामि नु खो अहमनागतमद्धान’’न्ति अनागते अत्तनो विज्जमानतं, उच्छेदासङ्कं निस्साय ‘‘यस्मिञ्च अत्तभावे अहं, ततो परं न नु खो भविस्सामी’’ति अनागते अत्तनो अविज्जमानतञ्च कङ्खतीति हेट्ठा वुत्तनयेन योजेतब्बं।
पच्चुप्पन्नमद्धानन्ति अद्धापच्चुप्पन्नस्स इधाधिप्पेतत्ता ‘‘पटिसन्धिं आदिं कत्वा’’तिआदि वुत्तं। ‘‘इदं कथं इदं कथ’’न्ति पवत्तनतो कथंकथा, विचिकिच्छा, सा अस्स अत्थीति कथंकथीति आह ‘‘विचिकिच्छो होती’’ति। का एत्थ चिन्ता, उम्मत्तको विय हि बालपुथुज्जनोति पटिकच्चेव वुत्तन्ति अधिप्पायो। तं महामाताय पुत्तं। मुण्डेसुन्ति मुण्डेन अनिच्छन्तं जागरणकाले न सक्काति सुत्तं मुण्डेसुं कुलधम्मताय यथा तं एकच्चे कुलतापसा, राजभयेनाति च वदन्ति।
१९.यथा अयं विचिकिच्छा उप्पज्जतीति अयं वुत्तप्पभेदा विचिकिच्छा यथा उप्पज्जति, एवं अयोनिसो मनसिकरोतो। एतेन विचिकिच्छाय अत्ताभिनिवेससन्निस्सयतमाह। यथा हि विचिकिच्छा अत्ताभिनिवेसं निस्साय पवत्तति, यतो सा सस्सताधिच्चसमुप्पत्तिसस्सतुच्छेदाकारावलम्बिनी वुत्ता, एवं अत्ताभिनिवेसोपि तं निस्साय पवत्तति ‘‘अहोसिं नु खो अह’’न्तिआदिना अन्तोगधाहंकारस्स कथंकथिभावस्स अत्तग्गाहसन्निस्सयभावतो। तेनेवाह ‘‘सविचिकिच्छस्स अयोनिसोमनसिकारस्स थामगतत्ता’’ति। विकप्पत्थोति अनियमत्थो। ‘‘अञ्ञतरा दिट्ठि उप्पज्जती’’ति हि वुत्तं। सुट्ठु दळ्हभावेनाति अभिनिवेसस्स अतिविय थामगतभावेन। तत्थ तत्थाति तस्मिं भवे। पच्चुप्पन्नमेवाति अवधारणेन अनागते अत्थिभावं निवत्तेति, न अतीते तत्थपि सति अत्थिताय उच्छेदग्गाहस्स सब्भावतो। अतीते एव नत्थि, न अनागतेपीति अधिप्पायो।
सञ्ञाक्खन्धसीसेनाति सञ्ञाक्खन्धपमुखेन, सञ्ञाक्खन्धं पमुखं कत्वाति अत्थो। खन्धेति पञ्चपि खन्धे। अत्ताति गहेत्वाति ‘‘सञ्जाननसभावो मे अत्ता’’ति अभिनिविस्स। पकासेतब्बं वत्थुं विय, अत्तानम्पि पकासेन्तो पदीपो विय, सञ्जानितब्बं नीलादिआरम्मणं विय अत्तानम्पि सञ्जानातीति एवंदिट्ठितोपि दिट्ठिगतितो होतीति वुत्तं ‘‘अत्तनाव अत्तानं सञ्जानामी’’ति। स्वायमत्थो सञ्ञं तदञ्ञतरधम्मे च ‘‘अत्ता अनत्ता’’ति च गहणवसेन होतीति वुत्तं ‘‘सञ्ञाक्खन्धसीसेना’’तिआदि। एत्थ च खन्धविनिमुत्तो अत्ताति गण्हतो सस्सतदिट्ठि, खन्धं पन ‘‘अत्ता’’ति गण्हतो उच्छेददिट्ठीति आह ‘‘सब्बापि सस्सतुच्छेददिट्ठियोवा’’ति।
अभिनिवेसाकाराति विपरियेसाकारा। वदतीति इमिना कारकवेदकसत्तानं हितसुखावबोधनसमत्थतं अत्तनो दीपेति। तेनाह ‘‘वचीकम्मस्स कारको’’ति। वेदेतीति वेदियो, वेदियोव वेदेय्यो। ईदिसानञ्हि पदानं बहुला कत्तुसाधनतं सद्दसत्थविदू मञ्ञन्ति। उप्पादवतो एकन्तेनेव वयो इच्छितब्बो, सति च उदयब्बयत्ते नेव निच्चताति ‘‘निच्चो’’ति वदन्तस्स अधिप्पायं विवरन्तो आह ‘‘उप्पादवयरहितो’’ति। सारभूतोति निच्चताय एव सारभावो। सब्बकालिकोति सब्बस्मिं काले विज्जमानो। पकतिभावन्ति सभावभूतं पकतिं, ‘‘वदो’’तिआदिना वा वुत्तं पकतिसङ्खातं सभावं। सस्सतिसमन्ति सस्सतिया समं सस्सतिसमं, थावरं निच्चकालन्ति अत्थो। तथेव ठस्सतीति येनाकारेन पुब्बे अट्ठासि, एतरहि तिट्ठति, तथेव तेनाकारेन अनागतेपि ठस्सतीति अत्थो।
पच्चक्खनिदस्सनं इदं-सद्दस्स आसन्नपच्चक्खभावं कत्वा। दिट्ठियेव दिट्ठिगतन्ति गत-सद्दस्स पदवड्ढनमत्ततं आह। दिट्ठीसुगतन्ति मिच्छादिट्ठीसु परियापन्नन्ति अत्थो। तेनेवाह ‘‘द्वासट्ठिदिट्ठिअन्तोगधत्ता’’ति। दिट्ठिया गमनमत्तन्ति दिट्ठिया गहणमत्तं। यथा पन पब्बतजलविदुग्गानि दुन्निग्गमनानि, एवं दिट्ठिग्गाहोपीति आह ‘‘दुन्निग्गमनट्ठेन गहन’’न्ति। तं नाम उदकं, तं गहेत्वा तं अतिक्कमितब्बतो कन्तारो, निरुदकवनं, तं पवनन्तिपि वुच्चति। अञ्ञो पन अरञ्ञपदेसो दुरतिक्कमनट्ठेन कन्तारो वियाति, एवं दिट्ठिपीति आह ‘‘दुरतिक्कमनट्ठेना’’तिआदि। विनिविज्झनं वितुदनं। विलोमनं विपरिणामभावो। अनवट्ठितसभावताय विचलितं विप्फन्दितन्ति आह ‘‘कदाची’’तिआदि। अन्दुबन्धनादि विय निस्सरितुं अप्पदानवसेन असेरिभावकरणं बन्धनट्ठो, किलेसकम्मविपाकवट्टानं पच्चयभावेन दूरगतम्पि आकड्ढित्वा संयोजनं संयोजनट्ठो, दिट्ठिपि तथारूपाति वुत्तं ‘‘दिट्ठिसंयोजन’’न्ति। बन्धनत्थं दस्सेन्तो किच्चसिद्धियाति अधिप्पायो। तेनेवाह ‘‘दिट्ठिसंयोजनेन…पे॰… मुच्चती’’ति। तत्थ एतेहीति इमिना जातिआदिदुक्खस्स पच्चयभावमाह। जातिआदिके दुक्खधम्मे सरूपतो दस्सेत्वापि ‘‘न परिमुच्चति दुक्खस्मा’’ति वदन्तेन भगवता दिट्ठिसंयोजनं नाम सब्बानत्थकरं महासावज्जं सब्बस्सपि दुक्खस्स मूलभूतन्ति अयमत्थो विभावितोति दस्सेतुं ‘‘किं वा बहुना, सकलवट्टदुक्खतोपि न मुच्चती’’ति वुत्तं।
२०.ननु चेत्थ दिट्ठिसंयोजनदस्सनेन सीलब्बतपरामासोपि दस्सेतब्बो, एवञ्हि दस्सनेन पहातब्बा आसवा अनवसेसतो दस्सिता होन्तीति चोदनं सन्धायाह ‘‘यस्मा’’तिआदि। सीलब्बतपरामासो कामासवादिग्गहणेनेव गहितो होति कामासवादिहेतुकत्ता तस्स। अप्पहीनकामरागादिको हि कामसुखत्थं वा भवसुद्धत्थं वा एवं भवविसुद्धि होतीति सीलब्बतानि परामसन्ति, ‘‘इमिनाहं सीलेन वा वतेन वा तपेन वा ब्रह्मचरियेन वा देवो वा भविस्सामि देवञ्ञतरो वा’’ति (म॰ नि॰ १.१८६; म॰ नि॰ २.७९), ‘‘तत्थ निच्चो धुवो सस्सतो अविपरिणामधम्मो सस्सतिसमं तथेव ठस्सामी’’ति (म॰ नि॰ १.१९), ‘‘सीलेन सुद्धि वतेन सुद्धि सीलब्बतेन सुद्धी’’ति (ध॰ स॰ १२२२) च सुत्तेवुत्तं सीलब्बतं परामसन्ति। तत्थ भवसुखभवविसुद्धिअत्थन्ति भवसुखत्थञ्च भवविसुद्धिअत्थञ्च। तस्स गहितत्ताति सीलब्बतपरामासस्स दिट्ठिग्गहणेन गहितत्ता यथा ‘‘दिट्ठिगतानं पहानाया’’तिआदीसु (ध॰ स॰ २७७)। तेसन्ति दस्सनपहातब्बानं। दस्सेतुं पुग्गलाधिट्ठानाय देसनाय। तब्बिपरीतस्साति योनिसोमनसिकरोतो कल्याणपुथुज्जनस्स।
तस्साति ‘‘सुतवा’’तिआदिपाठस्स। तावाति ‘‘सुतवा’’ति इतो पट्ठाय याव ‘‘सो इदं दुक्ख’’न्ति पदं, ताव इमं पदं अवधिं कत्वाति अत्थो। हेट्ठा वुत्तनयेनाति अरियसप्पुरिस-अरियधम्म-सप्पुरिसधम्म-मनसिकरणीय-अमनसिकरणीयपदानं यथाक्कमं मूलपरियाये इध गहेत्वा वुत्तनयेन अत्थो वेदितब्बोति सम्बन्धो। वुत्तपच्चनीकतोति ‘‘सुतवा अरियसावको, अरियानं दस्सावी, सप्पुरिसानं दस्सावी’’ति एतेसं पदानं सब्बाकारेन वुत्तविपरीततो अत्थो वेदितब्बो, कोविदविनीतपदानं पन न सब्बप्पकारेन वुत्तविपरीततो। अरहा हि निप्परियायेन अरियधम्मे कोविदो अरियधम्मे सुविनीतो च नाम। तेनाह ‘‘पच्चनीकतो च सब्बाकारेन…पे॰… अरियसावकोति वेदितब्बो’’ति। सङ्खारुपेक्खाञाणं सिखाप्पत्तविपस्सना। केचि पन ‘‘भङ्गञाणतो पट्ठाय सिखापत्तविपस्सना’’ति वदन्ति, तदयुत्तं । तदनुरूपेन अत्थेनाति तस्स पुग्गलस्स अनुरूपेन अरियट्ठेन, न पटिवेधवसेनाति अधिप्पायो। कल्याणपुथुज्जनो हि अयं। यथा चस्स ‘‘योपि कल्याणपुथुज्जनो’’ति आरभित्वा ‘‘सोपि वुच्चति सिक्खतीति सेक्खो’’ति परियायेन सेक्खसुत्ते (सं॰ नि॰ ५.१३) सेक्खभावो वुत्तो, एवं इध अरियसावकभावो वुत्तो। वुट्ठानगामिनीविपस्सनालक्खणेहि ये अरियसप्पुरिसधम्मविनयसङ्खाता बोधिपक्खियधम्मा तिस्सो सिक्खा एव वा सम्भवन्ति, तेसं वसेन इमस्स अरियसावकादिभावो वुत्तो । तेनाह ‘‘तदनुरूपेन अत्थेना’’ति। अरियस्स सावकोति वा अरियसावकत्थेन एव वुत्तो यथा ‘‘अगमा राजगहं बुद्धो’’ति (सु॰ नि॰ ४१०)। सिखाप्पत्तविपस्सनाग्गहणञ्चेत्थ विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अनिवत्तिपटिपदायं ठितस्स गहणत्थन्ति यथावुत्ता अत्थसंवण्णना सुट्ठुतरं युज्जतेव।
२१.यथा धातुमुखेन विपस्सनं अभिनिविट्ठो धातुकम्मट्ठानिको आयतनादिमुखेन अभिनिविट्ठो आयतनादिकम्मट्ठानिको, एवं सच्चमुखेन अभिनिविट्ठोति वुत्तं ‘‘चतुसच्चकम्मट्ठानिको’’ति। चतुरोघनित्थरणत्थिकेहि कातब्बतो कम्मं, भावना। कम्ममेव विसेसाधिगमस्स ठानं कारणन्ति, कम्मे वा यथावुत्तनट्ठेन ठानं अवट्ठानं भावनारम्भोकम्मट्ठानं, तदेव चतुसच्चमुखेन पवत्तं एतस्स अत्थीति चतुसच्चकम्मट्ठानिको। उभयं नप्पवत्तति एत्थाति अप्पवत्ति। उग्गहितचतुसच्चकम्मट्ठानोति च चतुसच्चकम्मट्ठानं पाळितो अत्थतो च उग्गहेत्वा मनसिकारयोग्गं कत्वा ठितो। विपस्सनामग्गं समारुळ्होति सप्पच्चयनामरूपदस्सने पतिट्ठाय तदेव नामरूपं अनिच्चादितो सम्मसन्तो। समन्नाहरतीति विपस्सनावज्जनं सन्धायाह, तस्मा यथा ‘‘इदं दुक्ख’’न्ति विपस्सनाञाणं पवत्तति, एवं समन्नाहरति आवज्जतीति अत्थो। कथं पनेत्थ ‘‘मनसि करोती’’ति इमिना ‘‘विपस्सती’’ति अयमत्थो वुत्तो होतीति आह ‘‘एत्थ…पे॰… वुत्ता’’ति। एत्थाति च इमस्मिं सुत्तेति अत्थो। विपस्सतीति च यथा उपरि विसेसाधिगमो होति, एवं ञाणचक्खुना विपस्सति, ओलोकेतीति अत्थो। मग्गोपि वत्तब्बो। पुरिमञ्हि सच्चद्वयं गम्भीरत्ता दुद्दसं, इतरं दुद्दसत्ता गम्भीरं।
अभिनिवेसोति विपस्सनाभिनिवेसो विपस्सनापटिपत्ति। तदारम्मणेति तं रूपक्खन्धं आरम्मणं कत्वा पवत्ते। याथावसरसलक्खणं ववत्थपेत्वाति अविपरीतं अत्तनो आरम्मणं सभावच्छेदनादिकिच्चञ्चेव अञ्ञाणादिलक्खणञ्च असङ्करतो हदये ठपेत्वा। इमिना पुब्बे नामरूपपरिच्छेदे कतेपि धम्मानं सलक्खणववत्थापनं पच्चयपरिग्गहेन सुववत्थापितं नाम होतीति दस्सेति यथा ‘‘द्विक्खत्तुं बद्धं सुबद्ध’’न्ति। एवञ्हि ञातपरिञ्ञाय किच्चं सिद्धं नाम होति। पच्चयतो पच्चयुप्पन्नतो च ववत्थापितत्ता पाकटभावेन सिद्धेनपि सिद्धभावो पाकटो होतीति वुत्तं ‘‘अहुत्वा होन्ती’’ति। अनिच्चलक्खणं आरोपेतीति असतो हि उप्पादेन भवितब्बं, न सतो, उप्पादवन्ततो च नेसं एकन्तेन इच्छितब्बा पच्चयायत्तवुत्तिभावतो, सति उप्पादे अवस्संभावी निरोधोति नत्थेव निच्चतावकासोति। सूपट्ठितानिच्चताय च उदयब्बयधम्मेहि अभिण्हपटिपीळनतो दुक्खमनट्ठेन दुक्खं। तेनाह ‘‘उदयब्बयपटिपीळितत्ता दुक्खाति दुक्खलक्खणं आरोपेती’’ति। कत्थचिपि सङ्खारगते ‘‘मा जीरि मा ब्याधियी’’ति अलब्भनतो नत्थि वसवत्तनन्ति आह ‘‘अवसवत्तनतो अनत्ताति अनत्तलक्खणं आरोपेती’’ति। पटिपाटियाति उदयब्बयञाणादिपरम्पराय।
तस्मिं खणेति सोतापत्तिमग्गक्खणे। एकपटिवेधेनेवाति एकञाणेनेव पटिविज्झनेन। पटिवेधो पटिघाताभावेन विसये निस्सङ्गचारसङ्खातं निब्बिज्झनं। अभिसमयो अविरज्झित्वा विसयस्स अधिगमसङ्खातो अवबोधो। ‘‘इदं दुक्खं, एत्तकं दुक्खं, न इतो भिय्यो’’ति परिच्छिन्दित्वा जाननमेव वुत्तनयेन पटिवेधोति परिञ्ञापटिवेधो। अयं यथा ञाणे पवत्ते पच्छा दुक्खस्स सरूपादिपरिच्छेदे सम्मोहो न होति, तथा पवत्तिं गहेत्वा वुत्तो, न पन मग्गञाणस्स ‘‘इदं दुक्ख’’न्तिआदिनापि वत्तनतो। तेनाह ‘‘न हिस्स तस्मिं समये’’तिआदि। पहीनस्स पुन अप्पहातब्बताय पकट्ठं हानं चजनं समुच्छिन्दनं पहानं, पहानमेव वुत्तनयेन पटिवेधोति पहानपटिवेधो। अयम्पि येन किलेसेन अप्पहीयमानेन मग्गभावनाय न भवितब्बं, असति च मग्गभावनाय यो उप्पज्जेय्य, तस्स किलेसस्स पदघातं करोन्तस्स अनुप्पत्तिधम्मतं आपादेन्तस्स ञाणस्स तथापवत्तिया पटिघाताभावेन निस्सङ्गचारं उपादाय एवं वुत्तो। सच्छिकिरिया पच्चक्खकरणं, अनुस्सवाकारपरिवितक्कादिके मुञ्चित्वा सरूपतो आरम्मणकरणं इदं तन्ति यथासभावतो गहणं, सा एव वुत्तनयेन पटिवेधोति सच्छिकिरियापटिवेधो। अयं पन यस्स आवरणस्स असमुच्छिन्दनतो ञाणं निरोधं आलम्बितुं न सक्कोति, तस्स समुच्छिन्दनतो तं सरूपतो विभावितमेव पवत्ततीति एवं वुत्तो।
संवरापहातब्बआसववण्णना
२२.संवरादीहीति संवरपटिसेवनअधिवासनपरिवज्जनविनोदनेहि। सब्बेसम्पीति चतुन्नम्पि अरियमग्गानं। अयन्ति संवरापहातब्बादिकथा पुब्बभागपटिपदाति वेदितब्बा। तथा हि हेट्ठा ‘‘उपक्किलेसविसोधनं आदिं कत्वा आसवक्खयपटिपत्तिदस्सनत्थ’’न्ति सुत्तन्तदेसनाय पयोजनं वुत्तं। न हि सक्का आदितो एव अरियमग्गं भावेतुं, अथ खो समादिन्नसीलो इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो ‘‘सङ्खायेकं पटिसेवति, सङ्खायेकं अधिवासेति, सङ्खायेकं परिवज्जेति, सङ्खायेकं विनोदेती’’ति (दी॰ नि॰ ३.३४८; म॰ नि॰ २.१६८) एवं वुत्तं चतुरापस्सेनपटिपत्तिं पटिपज्जमानो सम्मसनविधिं ओतरित्वा अनुक्कमेन विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा मग्गपटिपाटिया आसवे खेपेति। तेनाह भगवा ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, महासमुद्दो अनुपुब्बनिन्नो अनुपुब्बपोणो अनुपुब्बपब्भारो, न आयतकेनेव पपातो, एवं खो, भिक्खवे, इमस्मिं धम्मविनये अनुपुब्बसिक्खा अनुपुब्बकिरिया अनुपुब्बपटिपदा, न आयतकेनेव अञ्ञापटिवेधो’’ति (अ॰ नि॰ ८.२०; उदा॰ ४५; चूळव॰ ३८५)।
इधाति अयं इध-सद्दो सब्बाकारतो इन्द्रियसंवरसंवुतस्स पुग्गलस्स सन्निस्सयभूतसासनपरिदीपनो, अञ्ञसासनस्स तथाभावपटिसेधनो चाति वुत्तं ‘‘इमस्मिं सासने’’ति। आदीनवपटिसङ्खाति आदीनवपच्चवेक्खणा। सम्पलिमट्ठन्ति (अ॰ नि॰ टी॰ ३.६.५८) घंसितं। अनुब्यञ्जनसोति हत्थपादहसितकथितविलोकितादिप्पकारभागसो। तञ्हि अयोनिसो मनसिकरोतो किलेसानं अनु अनु ब्यञ्जनतो ‘‘अनुब्यञ्जन’’न्ति वुच्चति। निमित्तग्गाहोति इत्थिपुरिसनिमित्तादिकस्स वा किलेसवत्थुभूतस्स वा निमित्तस्स गाहो। आदित्तपरियायनयेनाति आदित्तपरियाये (सं॰ नि॰ ४.२८; महाव॰ ५४) आगतनयेन वेदितब्बा आदीनवपटिसङ्खाति योजना। यथा इत्थिया इन्द्रियन्ति इत्थिन्द्रियं, न एवमिदं, इदं पन चक्खुमेव इन्द्रियन्ति चक्खुन्द्रियन्ति। तित्थकाको वियाति तित्थे काको तित्थकाको, नदिया समतिक्कमनतित्थे नियतट्ठितिको। आवाटकच्छपोतिआदीसुपि एसेव नयो।
एवं तप्पटिबद्धवुत्तिताय चक्खुन्द्रिये नियतट्ठानो संवरो चक्खुन्द्रियसंवरो। मुट्ठस्सच्चं सतिपटिपक्खा अकुसलधम्मा। यदिपि अञ्ञत्थ असङ्खेय्यम्पि भवङ्गचित्तं निरन्तरं उप्पज्जति, पसादघट्टनावज्जनुप्पादानं पन अन्तरे द्वे एव भवङ्गचित्तानि उप्पज्जन्तीति अयं चित्तनियामोति आह भवङ्गे ‘‘द्विक्खत्तुं उप्पज्जित्वा निरुद्धे’’ति।
जवनक्खणेपन सचे दुस्सील्यं वातिआदि (विसुद्धि॰ टी॰ १.१५; ध॰ स॰ मूलटी॰ १३५२) पुन अवचनत्थं इधेव सब्बं वुत्तन्ति छसु द्वारेसु यथासम्भवं योजेतब्बं। न हि पञ्चद्वारे कायवचीदुच्चरितसङ्खातो दुस्सील्यसंवरो अत्थीति सो मनोद्वारवसेन, इतरो छन्नम्पि द्वारानं वसेन योजेतब्बो। मुट्ठस्सच्चादीनञ्हि सतिपटिपक्खादिलक्खणानं अकुसलधम्मानं सिया पञ्चद्वारे उप्पत्ति, न त्वेव कायिकवाचसिकवीतिक्कमभूतस्स दुस्सील्यस्स तत्थ उप्पत्ति पञ्चद्वारिकजवनानं अविञ्ञत्तिजनकत्ताति।
पटिसेवनापहातब्बआसववण्णना
२३.पटिसङ्खा योनिसो चीवरन्तिआदीसु ‘‘सीतस्स पटिघाताया’’तिआदिना वुत्तं पच्चवेक्खणमेव योनिसो पटिसङ्खा। ईदिसन्ति एवरूपं इट्ठारम्मणं। भवपत्थनाय अस्सादयतोति भवपत्थनामुखेन भावितं आरम्मणं अस्सादेन्तस्स। चीवरन्ति निवासनादि यं किञ्चि चीवरं। पटिसेवतीति निवासनादिवसेन परिभुञ्जति। यावदेवाति पयोजनपरिमाणनियमनं। सीतपटिघातादियेव हि योगिनो चीवरपटिसेवने पयोजनं। सीतस्साति धातुक्खोभतो वा उतुपरिणामतो वा उप्पन्नसीतस्स। पटिघातायाति पटिबाहनत्थं तप्पच्चयस्स विकारस्स विनोदनत्थं। उण्हस्साति अग्गिसन्तापतो उप्पन्नस्स उण्हस्स। डंसादयो पाकटायेव। पुन यावदेवाति नियतपयोजनपरिमाणनियमनं। नियतञ्हि पयोजनं चीवरपटिसेवनस्स हिरिकोपीनपटिच्छादनं, इतरं कदाचि कदाचि । हिरिकोपीनन्ति सम्बाधट्ठानं । यस्मिञ्हि अङ्गे विवटे हिरीकुप्पति विनस्सति, तं हिरिया कोपनतो हिरिकोपीनं, तस्स पटिच्छादनत्थं चीवरं पटिसेवति।
पिण्डपातन्ति यं किञ्चि आहारं। सो हि पिण्डोल्येन भिक्खनाय पत्ते पतनतो तत्थ तत्थ लद्धभिक्खापिण्डानं पातो सन्निपातोति ‘‘पिण्डपातो’’ति वुच्चति। नेव दवायाति न कीळनाय। न मदायाति न बलमदमानमदपुरिसमदत्थं। न मण्डनायाति न अङ्गपच्चङ्गानं पीणनभावत्थं। न विभूसनायाति न तेसंयेव सोभनत्थं, छविसम्पतिअत्थन्ति अत्थो। इमानि च पदानि यथाक्कमं मोह-दोस-सण्ठान-वण्ण-रागूपनिस्सय-पहानत्थानि वेदितब्बानि। पुरिमं वा द्वयं अत्तनो अत्तनो संकिलेसुप्पत्तिनिसेधनत्थं, इतरं परस्सपि। चत्तारिपि कामसुखल्लिकानुयोगस्स पहानत्थं वुत्तानीति वेदितब्बानि। कायस्साति रूपकायस्स। ठितिया यापनायाति पबन्धट्ठितत्थञ्चेव पवत्तिया अविच्छेदनत्थञ्च चिरकालट्ठितत्थं जीवितिन्द्रियस्स पवत्तापनत्थं। विहिंसूपरतियाति जिघच्छादुक्खस्स उपरमणत्थं। ब्रह्मचरियानुग्गहायाति सासनमग्गब्रह्मचरियानं अनुग्गहत्थं। इतीति एवं इमिना उपायेन। पुराणञ्च वेदनं पटिहङ्खामीति पुराणं अभुत्तपच्चया उप्पज्जनकवेदनं पटिहनिस्सामि। नवञ्च वेदनं न उप्पादेस्सामीति नवं भुत्तपच्चया उप्पज्जनकवेदनं न उप्पादेस्सामीति। तस्सा हि अनुप्पन्नाय अनुप्पज्जनत्थमेव आहारं परिभुञ्जति। एत्थ च अभुत्तपच्चया उप्पज्जनकवेदना नाम यथापवत्ता जिघच्छानिमित्ता वेदना। सा हि अभुञ्जन्तस्स भिय्यो भिय्यो पवड्ढनवसेन उप्पज्जति, भुत्तपच्चया उप्पज्जनकवेदनापि खुदानिमित्ताव अङ्गदाहसूलादिवेदना अप्पवत्ता। सा हि भुत्तपच्चया अनुप्पन्नाव न उप्पज्जिस्सतीति। विहिंसानिमित्तता चेतासं विहिंसाय विसेसो।
यात्रा च मे भविस्सतीति यापना च मे चतुन्नं इरियापथानं भविस्सति। यापनायाति इमिना जीवितिन्द्रिययापना वुत्ता, इध चतुन्नं इरियापथानं अविच्छेदसङ्खाता यापनाति अयमेतासं विसेसो। अनवज्जता च फासुविहारो चाति अयुत्तपरियेसनपटिग्गहणपरिभोगपरिवज्जनेन अनवज्जता, परिमितपरिभोगेन फासुविहारो। असप्पायापरिमितभोजनपच्चया अरतितन्दीविजम्भिताविञ्ञुगरहादिदोसाभावेन वा अनवज्जता, सप्पायपरिमितभोजनपच्चया कायबलसम्भवेन फासुविहारो। यावदत्थउदरावदेहकभोजनपरिवज्जनेन सेय्यसुखपस्ससुखमिद्धसुखादीनं अभावतो अनवज्जता, चतुपञ्चालोपमत्तञ्ञीनभोजनेन चतुइरियापथयोग्यतापादनतो फासुविहारो। वुत्तञ्हेतं –
अधिवासनापहातब्बआसववण्णना
२४.खमोति खमनको। कम्मट्ठानिकस्स चलनं नाम कम्मट्ठानपरिच्चागोति आह ‘‘चलति कम्पति कम्मट्ठानं विजहती’’ति। अधिमत्तम्पि उण्हं सहति, सहन्तो च न नग्गसमणादयो विय सहति, अथ खो कम्मट्ठानाविजहनेनाति आह ‘‘स्वेव थेरो विया’’ति। बहिचङ्कमेति लेणतो बहि चङ्कमे। उण्हभयेनेवाति नरकग्गिउण्हभयेनेव। तेनाह ‘‘अवीचिमहानिरयं पच्चवेक्खित्वा’’ति, तम्पि ‘‘मया अनेकक्खत्तुं अनुभूतं, इदं पन ततो मुदुतर’’न्ति एवं पच्चवेक्खित्वा। एत्थाति एतस्मिं ठाने। अग्गिसन्तापोव वेदितब्बो सूरियसन्तापस्स परतो वुच्चमानत्ता।
परिसुद्धसीलोहमस्मीति सब्बथापि ‘‘विसुद्धसीलोहमस्मी’’ति मरणं अग्गहेत्वा अविप्पटिसारमूलिकं पीतिं उप्पादेसि। सह पीतुप्पादाति फरणपीतिया उप्पादेन सहेव। विसं निवत्तित्वाति पीतिवेगेन अज्झोत्थतं दट्ठमुखेनेव भस्सित्वा। तत्थेवाति सप्पेन दट्ठट्ठानेयेव। चित्तेकग्गतं लभित्वाति ‘‘पीतिमनस्स कायो पस्सम्भती’’तिआदिना (दी॰ नि॰ १.४६६; ३.३५९; सं॰ नि॰ ५.३७६; अ॰ नि॰ ३.९६; ११.१२) नयेन समाधानं पापुणित्वा।
पच्चयेसु सन्तोसो भावनाय च आरमितब्बट्ठानताय आरामो अस्साति पच्चयसन्तोसभावनारामो, तस्स भावो पच्चय…पे॰… रामता, ताय। महाथेरोति वुड्ढतरो थेरो। वचनमेव तदत्थं ञापेतुकामानं पथोति वचनपथो।
असुखट्ठेन वा तिब्बा। यञ्हि न सुखं, तं अनिट्ठं ‘‘तिब्ब’’न्ति वुच्चति। एवंसभावोति ‘‘अधिवासनजातियो’’ति पदस्स अत्थमाह। मुहुत्तेन खणेव वाते हदयं फालेतुं आरद्धेयेव। अनागामी हुत्वा परिनिब्बायीति अरहत्तं पत्वा परिनिब्बायि।
एवं सब्बत्थाति ‘‘उण्हेन फुट्ठस्स सीतं पत्थयतो’’तिआदिना सब्बत्थ उण्हादिनिमित्तं कामासवुप्पत्ति वेदितब्बा, सीतं वा उण्हं वा अनिट्ठन्ति अधिप्पायो। अत्तग्गाहे सति अत्तनियग्गाहोति आह ‘‘मय्हं सीतं उण्हन्ति गाहो दिट्ठासवो’’ति। सीतादिके उपगते सहन्ती खमन्ती ते अत्तनो उपरि वासेन्ती विय होतीति वुत्तं ‘‘आरोपेत्वा वासेतियेवा’’ति । न निरस्सतीति न विधुनति। यो हि सीतादिके न सहति, सो ते निरस्सन्तो विधुनन्तो विय होतीति।
अधिवासनापहातब्बआसववण्णना निट्ठिता।
परिवज्जनापहातब्बआसववण्णना
२५.अहंसमणोति (अ॰ नि॰ टी॰ ३.६.५८) ‘‘अहं समणो, किं मम जीवितेन वा मरणेन वा’’ति एवं अचिन्तेत्वाति अधिप्पायो। पच्चवेक्खित्वाति गामप्पदेसं पयोजनादिञ्च पच्चवेक्खित्वा। पटिक्कमतीति हत्थिआदीनं समीपगमनतो अपक्कमति। कण्टका यत्थ तिट्ठन्ति, तं कण्टकट्ठानं। अमनुस्सदुट्ठानीति अमनुस्ससञ्चारेन दूसितानि, सपरिस्सयानीति अत्थो। समानन्ति समं, अविसमन्ति अत्थो। अकासि वा तादिसं अनाचारं।
सीलसंवरसङ्खातेनाति ‘‘कथं परिवज्जनं सील’’न्ति यदेत्थ वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव। अपिच ‘‘चण्डं हत्थिं परिवज्जेती’’ति वचनतो हत्थिआदिपरिवज्जनम्पि भगवतो वचनानुट्ठानन्ति कत्वा आचारसीलमेवाति वेदितब्बं।
परिवज्जनापहातब्बआसववण्णना निट्ठिता।
विनोदनापहातब्बआसववण्णना
२६.इतिपीति इमिना कारणेन, अयोनिसोमनसिकारसमुट्ठितत्तापि लोभादिसहगतत्तापि कुसलपटिपक्खतोपीतिआदीहि कारणेहि अयं वितक्को अकुसलोति अत्थो। इमिना नयेन सावज्जोतिआदीसुपि अत्थो वेदितब्बो। एत्थ च अकुसलोतिआदिना दिट्ठधम्मिकं कामवितक्कस्स आदीनवं दस्सेति, दुक्खविपाकोति इमिना सम्परायिकं। अत्तब्याबाधाय संवत्ततीतिआदीसुपि इमिनाव नयेन आदीनवविभावना वेदितब्बा। उप्पन्नस्स कामवितक्कस्स अनधिवासनं नाम पुन तादिसस्स अनुप्पादनं, तं पनस्स पहानं विनोदनं ब्यन्तिकरणं अनभावगमनन्ति च वत्तुं वट्टतीति पाळियं ‘‘उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेती’’ति वत्वा ‘‘पजहती’’तिआदि वुत्तन्ति तमत्थं दस्सेन्तो ‘‘अनधिवासेन्तो किं करोतीति पजहती’’तिआदिमाह। पहानञ्चेत्थ विक्खम्भनमेव, न समुच्छेदोति दस्सेतुं ‘‘विनोदेती’’तिआदि वुत्तन्ति विक्खम्भनवसेनेव अत्थो दस्सितो।
कामवितक्कोति सम्पयोगतो आरम्मणतो च कामसहगतो वितक्को। तेनाह ‘‘कामपटिसंयुत्तोतक्को’’तिआदि। कामपटिसंयुत्तोति हि कामरागसङ्खातेन कामेन सम्पयुत्तो वत्थुकामसङ्खातेन पटिबद्धो च। उप्पन्नुप्पन्नेति तेसं पापवितक्कानं उप्पादावत्थागहणं वा कतं सिया अनवसेसग्गहणं वा। तेसु पठमं सन्धायाह ‘‘उपन्नमत्ते’’ति, सम्पतिजातेति अत्थो। अनवसेसग्गहणं ब्यापनिच्छाय होतीति दस्सेतुं ‘‘सतक्खत्तुम्पि उप्पन्ने’’ति वुत्तं। ञातिवितक्कोति ‘‘अम्हाकं ञातयो सुखजीविनो सम्पत्तियुत्ता’’तिआदिना गेहस्सितपेमवसेन ञातके आरब्भ उप्पन्नवितक्को। जनपदवितक्कोति ‘‘अम्हाकं जनपदो सुभिक्खो सम्पन्नसस्सो रमणीयो’’तिआदिना गेहस्सितपेमवसेनेव जनपदं आरब्भ उप्पन्नवितक्को। उक्कुटिकप्पधानादीहि दुक्खे निज्जिण्णे सम्पराये अत्ता सुखी होति अमरोति दुक्करकारिकाय पटिसंयुत्तो अमरत्थाय वितक्को, तं वा आरब्भ अमराविक्खेपदिट्ठिसहगतो अमरो च सो वितक्को चाति अमरवितक्को। परानुद्दयतापटिसंयुत्तोति परेसु उपट्ठाकादीसु सहनन्दिकादिवसेन पवत्तो अनुद्दयतापतिरूपको गेहस्सितपेमेन पटिसंयुत्तो वितक्को। लाभसक्कारसिलोकपटिसंयुत्तोति चीवरादिलाभेन चेव सक्कारेन च कित्तिसद्देन च आरम्मणकरणवसेन पटिसंयुत्तो। अनवञ्ञत्तिपटिसंयुत्तोति ‘‘अहो वत मं परे न अवजानेय्युं, न हेट्ठा कत्वा मञ्ञेय्युं, पासाणच्छत्तं विय गरुं करेय्यु’’न्ति उप्पन्नवितक्को।
कामवितक्को कामसङ्कप्पनसभावत्ता कामसङ्कप्पपवत्तिया सातिसयत्ता च कामनाकारोति आह ‘‘कामवितक्को पनेत्थ कामासवो’’ति। तब्बिसेसोति कामासवविसेसो, रागसहवुत्तीति अधिप्पायो। कामवितक्कादिके विनोदेति अत्तनो सन्तानतो नीहरति एतेनाति विनोदनं, वीरियन्ति आह ‘‘वीरियसंवरसङ्खातेन विनोदनेना’’ति।
विनोदनापहातब्बआसववण्णना निट्ठिता।
भावनापहातब्बआसववण्णना
२७.‘‘सत्त बोज्झङ्गा भाविता बहुलीकता विज्जाविमुत्तियो परिपूरेन्ती’’ति (सं॰ नि॰ ५.१८७) वचनतो विज्जाविमुत्तीनं अनधिगमो ततो च सकलवट्टदुक्खानतिवत्ति अभावनाय आदीनवो, वुत्तविपरियायेन भगवतो ओरसपुत्तभावादिवसेन च भावनाय आनिसंसो वेदितब्बो। उपरिमग्गत्तयसमयसम्भूताति दुतियादिमग्गक्खणे जाता, भावनाधिकारतो दुतियमग्गादिपरियापन्नाति अत्थो। ननु च ते लोकुत्तरा एव, कस्मा विसेसनं कतन्ति? नयिदं विसेसनं, विसेसितब्बं पनेतं, लोकुत्तरबोज्झङ्गा एव अधिप्पेता, ते च खो उपरिमग्गत्तयसमयसम्भूताति। बोज्झङ्गेसु असम्मोहत्थन्ति विपस्सनाझानमग्गफलबोज्झङ्गेसु सम्मोहाभावत्थं। मिस्सकनयेन हि बोज्झङ्गेसु वुच्चमानेसु तदङ्गादिविवेकदस्सनवसेन विपस्सनाबोज्झङ्गादयो विभजित्वा वुच्चन्ति, न निब्बत्तितलोकुत्तरबोज्झङ्गा एवाति बोज्झङ्गेसु सम्मोहो न होति बोज्झङ्गभावनापटिपत्तिया च सम्मदेव पकासितत्ता। इध पनाति इमस्मिं सुत्ते, इमस्मिं वा अधिकारे। लोकुत्तरनयो एव गहेतब्बो भावनामग्गस्स अधिकतत्ता।
आदिपदानन्ति (अ॰ नि॰ टी॰ १.१.४१८) ‘‘सतिसम्बोज्झङ्ग’’न्ति एवमादीनं तस्मिं तस्मिं वाक्ये आदिभूतानं पदानं। अत्थतोति विसेसवसेन सामञ्ञवसेन च पदत्थतो। लक्खणादीहीति लक्खणरसपच्चुपट्ठानतो। कमतोति अनुपुब्बितो। अनूनाधिकतोति तावत्तकतो। विभाविनाति विञ्ञुना।
सतिसम्बोज्झङ्गेति सतिसम्बोज्झङ्गपदे। सरणट्ठेनाति अनुस्सरणट्ठेन। चिरकतादिभेदं आरम्मणं उपगन्त्वा ठानं, अनिस्सज्जनं वा उपट्ठानं। उदके अलाबु विय पिलवित्वा गन्तुं अदत्वा पासाणस्स विय निच्चलस्स आरम्मणस्स ठपनं सारणं असम्मुट्ठताकरणं अपिलापनं। वुत्तम्पि हेतं मिलिन्दपञ्हे। भण्डागारिकोति भण्डगोपको। अपिलापे करोति अपिलापेति। थेरेनाति नागसेनत्थेरेन। सम्मोसपच्चनीकं किच्चं असम्मोसो, न सम्मोसाभावमत्तं। गोचराभिमुखभावपच्चुपट्ठानाति कायादिआरम्मणाभिमुखभावपच्चुपट्ठाना।
बोधिया धम्मसामग्गिया, अङ्गो अवयवो, बोधिस्स वा अरियसावकस्स अङ्गो कारणं। पतिट्ठानायूहना ओघतरणसुत्तवण्णनायं (सं॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१.१) –
‘‘किलेसवसेन पतिट्ठानं, अभिसङ्खारवसेन आयूहना। तण्हादिट्ठीहि पतिट्ठानं, अवसेसकिलेसाभिसङ्खारेहि आयूहना। तण्हावसेन पतिट्ठानं, दिट्ठिवसेन आयूहना। सस्सतदिट्ठिया पतिट्ठानं, उच्छेददिट्ठिया आयूहना। लीनवसेन पतिट्ठानं, उद्धच्चवसेन आयूहना। कामसुखानुयोगवसेन पतिट्ठानं, अत्तकिलमथानुयोगवसेन आयूहना। सब्बाकुसलाभिसङ्खारवसेन पतिट्ठानं, सब्बलोकियकुसलाभिसङ्खारवसेन आयूहना’’ति –
वुत्तेसु पकारेसु इध अवुत्तानं वसेन वेदितब्बा। या हि अयं बोधीति वुच्चतीति योजेतब्बं । ‘‘बुज्झती’’ति पदस्स पटिबुज्झतीति अत्थोति आह ‘‘किलेससन्ताननिद्दाय उट्ठहती’’ति। तं पन पटिबुज्झनं अत्थतो चतुन्नं सच्चानं पटिवेधो, निब्बानस्सेव वा सच्छिकिरियाति आह ‘‘चत्तारी’’तिआदि। झानङ्गमग्गङ्गादयो वियाति यथा अङ्गानि एव झानमग्गा, न अङ्गविनिमुत्ता, एवमिधापीति अत्थो। सेनङ्गरथङ्गादयो वियाति एतेन पुग्गलपञ्ञत्तिया अविज्जमानपञ्ञत्तिभावं दस्सेति।
२८.थोमेन्तोति आसवप्पहानस्स सुदुक्करत्ता ताय एव दुक्करकिरियाय तं अभित्थवन्तो। अस्साति पहीनासवभिक्खुनो। आनिसंसन्ति तण्हाच्छेदादिदुक्खक्खयपरियोसानं उद्रयं। एतेहि पहानादिसंकित्तनेहि। उस्सुक्कं जनेन्तोति एवं धम्मस्सामिनापि अभित्थवनीयं महानिसंसञ्च आसवप्पहानन्ति तत्थ आदरसहितं उस्साहं उप्पादेन्तो। दस्सनेनेव पहीनाति दस्सनेन पहीना एव। तेन वुत्तं ‘‘न अप्पहीनेसुयेव पहीनसञ्ञी’’ति।
सब्ब-सद्देन आसवानं, आसवसंवरानञ्च सम्बन्धवसेन दुतियपठमविकप्पानं भेदो दट्ठब्बो। दस्सनाभिसमयाति परिञ्ञाभिसमया परिञ्ञाकिच्चसिद्धिया। तेनाह ‘‘किच्चवसेना’’ति, असम्मोहपटिवेधेनाति अत्थो। समुस्सयो कायो, अत्तभावो वा।
अनवज्जपीतिसोमनस्ससहितं चित्तं ‘‘अत्तनो’’ति वत्तब्बतं अरहति अत्थावहत्ता, न तब्बिपरीतं अनत्थावहत्ताति पीतिसम्पयुत्तचित्ततं सन्धायाह ‘‘अत्तमनाति सकमना’’ति। तेनाह ‘‘तुट्ठमना’’ति। अत्तमनाति वा पीतिसोमनस्सेहि गहितमना। यस्मा पन तेहि गहितता सम्पयुत्तताव, तस्मा वुत्तं ‘‘पीतिसोमनस्सेहि वा सम्पयुत्तमना’’ति। यदेत्थ अत्थतो न विभत्तं, तं वुत्तनयत्ता सुविञ्ञेय्यत्ता चाति वेदितब्बं।
सब्बासवसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता।
३. धम्मदायादसुत्तवण्णना
२९.तस्मातं दस्सेत्वाति यस्मा सुत्तन्तवण्णना सुत्तनिक्खेपं दस्सेत्वा वुच्चमाना पाकटा होति, यस्मा चस्स धम्मदायादसुत्तस्स अट्ठुप्पत्तिको निक्खेपो, तस्मा तं निक्खेपं दस्सेत्वा, कथेत्वाति अत्थो। लाभसक्कारेति (सं॰ नि॰ टी॰ २.२.६३) लाभसक्कारसङ्खाताय अट्ठुप्पत्तियाति केचि, लाभसक्कारे वा अट्ठुप्पत्तियाति अपरे। या हि लाभसक्कारनिमित्तं तदा भिक्खूसु पच्चयबाहुल्लिकता जाता, तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा भगवा इमं देसेसीति। यमकमहामेघोति हेट्ठाओलम्बनउपरिउग्गमनवसेन सतपटलो सहस्सपटलो युगळमहामेघो। तिट्ठन्ति चेव भगवति कत्थचि निबद्धवासं वसन्ते, चारिकं पन गच्छन्ते अनुबन्धन्ति च। भिक्खूनम्पि येभुय्येन कप्पसतसहस्सं ततो भिय्योपि पूरितदानपारमिसञ्चयत्ता तदा महालाभसक्कारो उप्पज्जीति वुत्तं ‘‘एवं भिक्खुसङ्घस्सपी’’ति।
सक्कतोति सक्कारप्पतो। गरुकतोति गरुकारप्पत्तो। मानितोति बहुमतो मनसा पियायितो च। पूजितोति मालादिपूजाय चेव चतुपच्चयाभिपूजाय च पूजितो। अपचितोति अपचायनप्पत्तो। यस्स हि चत्तारो पच्चये सक्कत्वापि अभिसङ्खते पणीतपणीते उपनेन्ति, सो सक्कतो। यस्मिं गरुभावं पच्चुपट्ठपेत्वा ते देन्ति, सो गरुकतो। यं मनसा पियायन्ति बहुमञ्ञन्ति च, सो बहुमतो। यस्स सब्बमेतं पूजावसेन करोन्ति, सो पूजितो। यस्स अभिवादनपच्चुट्ठानञ्जलिकम्मादिवसेन परमनिपच्चकारं करोन्ति, सो अपचितो। भगवति भिक्खुसङ्घे च लोको एवं पटिपन्नो। तेन वुत्तं ‘‘तेन खो पन…पे॰… परिक्खारान’’न्ति। लाभग्गयसग्गपत्तन्ति लाभस्स च यसस्स च अग्गं उक्कंसं पत्तं।
पच्चया चीवरादयो गरुकातब्बा एतेसन्ति पच्चयगरुका, आमिसचक्खुकाति अत्थो। पच्चयेसु गिद्धा गधिता पच्चयानं बहुलभावाय पटिपन्नाति पच्चयबाहुलिका। भगवतोपि पाकटा अहोसि पकतिचारित्तवसेनाति अधिप्पायो अञ्ञथा अपाकटस्सेव अभावतो। धम्मसभावचिन्तावसेन पवत्तं सहोत्तप्पञाणं धम्मसंवेगो, इध पन सो भिक्खूनं लाभगरुताधम्मवसेन वेदितब्बो। समणधम्मवुत्तीति समणधम्मकरणं। साति धम्मदायाददेसना। पटिबिम्बदस्सनवसेन सब्बकायस्स दस्सनयोग्गो आदासोति सब्बकायिकआदासो।
पितु-दायं, तेन दातब्बं, ततो लद्धब्बं अरहभावेन आदियन्तीति दायादा, पुत्ता। तञ्च लोके आमिसमेव, सासने पन धम्मोपीति तत्थ यं सावज्जं अनिय्यानिकञ्च, तं पटिक्खिपित्वा, यं निय्यानिकं अनवज्जञ्च, तत्थ भिक्खू नियोजेन्तो भगवा अवोच ‘‘धम्मदायादा मे, भिक्खवे, भवथ, मा आमिसदायादा’’ति। धम्मस्स मे दायादाति मम धम्मस्स ओगाहिनो, धम्मभागभागिनोति अत्थो। तथा हि वक्खति ‘‘धम्मकोट्ठासस्सेव सामिनो’’ति (म॰ नि॰ अट्ठ॰१.२९)। निब्बत्तितधम्मोति असंकिलेसिकानुत्तरादिभावेन धम्मसामञ्ञतो निद्धारितधम्मो। परियायेति सभावतो परिवत्तेत्वा ञापेति एतेनाति परियायो, लेसो, लेसकारणं वा। तदभावतो निप्परियायधम्मो मग्गप्पत्तिया अपायपतनादितो अच्चन्तमेव वारणतो। इतरो वुत्तविपरियायतो परियायधम्मो अच्चन्तं अपायदुक्खवट्टदुक्खपातनतो परम्पराय वारणतो। यथा हि लोकियं कुसलं दानसीलादि विवट्टं उद्दिस्स निब्बत्तितं, अयं तं असम्पादेन्तम्पि तं सम्पापकस्स धम्मस्स निब्बत्तकारणभावपरियायेन परियायधम्मो नाम होति, एवं तं वट्टं उद्दिस्स निब्बत्तितं, यं तण्हादीहि सविसेसं आमसितब्बतो आमिसन्ति लोके पाकटं अच्छादनभोजनादि, तस्स, तंसदिसस्स च फलविसेसस्स निमित्तभावपरियायेन परियायामिसन्ति वुच्चतीति दस्सेन्तो आह ‘‘यं पनिदं…पे॰… इदं परियायामिसं नामा’’ति।
३०.थोमनं सुत्वाति पटिपज्जनकस्स पुग्गलस्स पसंसनं सुत्वा यथा तं सपरिसस्स आयस्मतो उपसेनस्स पटिपत्तिया सीलथोमनं सुत्वा। निपातपदन्ति इमिना इध-सद्दस्स अनत्थकतमाह। पवारितोति पटिक्खेपितो। यो हि भुञ्जन्तो भोजनेन तित्तो परिवेसकेन उपनीतभोजनं पटिक्खिपति, सो तेन पवारितेन पटिक्खेपितो नाम होति। तेनाह ‘‘पवारितोति…पे॰… वुत्तं होती’’ति। पकारेहि दिट्ठादीहि वारेति सङ्घादिके याचापेति भत्ते करोति एतायाति पवारणा, आपत्तिविसोधनाय अत्तवोस्सग्गो ओकासदानं। सा पन यस्मा येभुय्येन वस्संवुत्थेहि कातब्बा वुत्ता, तस्मा ‘‘वस्संवुत्थपवारणा’’ति वुत्तं। पवारेति पच्चये इच्छापेति एतायाति पवारणा, चीवरादीहि उपनिमन्तना। पकारयुत्ता वारणाति पवारणा, विप्पकतभोजनतादिचतुरङ्गसहितो भोजनपटिक्खेपो। सा पन यस्मा अनतिरित्तभोजननिमित्ताय आपत्तिया कारणं होति, तस्मा ‘‘अनतिरित्तपवारणा’’ति वुत्ता। यावदत्थभोजनस्स पवारणा यावदत्थपवारणा, परियोसितभोजनस्स उपनीताहारपटिक्खेपोति अत्थो।
‘‘भुत्तावी’’ति वचनतो भोजनपारिपूरिता इधाधिप्पेताति आह ‘‘परिपुण्णोति भोजनेन परिपुण्णो’’ति। परियोसितोति एत्थापि एसेव नयो ‘‘भोजनेन भोजनकिरियाय परियोसितो’’ति। अट्ठकथायं पन अधिप्पेतत्थं पाकटं कत्वा दस्सेतुं भोजन-सद्दस्स लोपो वुत्तो। धातोति तित्तो। साधकानीति ञापकानि। परियोसितभोजनं सुहितयावदत्थतागहणेहि भुत्तावितादयो, भुत्तावितादिग्गहणेहि वा इतरे बोधिता होन्तीति अञ्ञमञ्ञं नेसं ञापकञापेतब्बतं दस्सेतुं ‘‘यो ही’’तिआदि वुत्तं। एवं छहिपि पदेहि उदरावदेहकं भोजनं दस्सितं , तञ्च खो परिकप्पनावसेन। न हि भगवा एवं भुञ्जति। तेनाह ‘‘सब्बञ्चेतं परिकप्पेत्वा वुत्त’’न्ति।
‘‘सिया एव, नापि सिया’’ति च इदं अत्थद्वयम्पि इध सम्भवतीति वुत्तं ‘‘इध उभयम्पि वट्टती’’ति। अथाति अनन्तरं, मम भोजनसमनन्तरमेवाति अत्थो। तं पन यस्मा यथावुत्तकालपच्चामसनं होति, तस्मा ‘‘तम्हि काले’’ति वुत्तं। अप्परुळ्हहरितेति रुहमानतिणादिहरितरहिते। अभावत्थो च अयं अप्प-सद्दो ‘‘अप्पिच्छो’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.२५२, ३३६; सं॰ नि॰ २.१४८) विय।
कथितेपीति पि-सद्दो अवुत्तसमुच्चयत्थो। तेन वापसमीकरणादिं सङ्गण्हाति। तथा हेस वुत्त-सद्दो ‘‘नो च खो पटिवुत्त’’न्तिआदीसु (पारा॰ २८९) वापसमीकरणे दिस्सति, ‘‘पन्नलोमो परदत्तवुत्तो’’तिआदीसु (चूळव॰ ३३२) जीवितवुत्तियं, ‘‘पण्डुपलासो बन्धना पवुत्तो’’तिआदीसु (पारा॰ ९२; पाचि॰ ६६६; महाव॰ १२९; म॰ नि॰ ३.५९) अपगमे, ‘‘गीतं पवुत्तं समिहित’’न्तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.२८५) पावचनभावेन पवत्तिते, लोके पन ‘‘वुत्तं परायण’’न्तिआदीसु (महाभास ७.२.२६) अज्झेने दिस्सतीति।
न एत्थ पिण्डपातभोजनेन धम्मदायादता निवारिता, पिण्डपातभोजनं पन अनादरित्वा धम्मानुधम्मपटिपत्तीति एत्थ कारणं दस्सेन्तो आह ‘‘पिण्डपातं…पे॰… वीतिनामेय्या’’ति। तत्थ वीतिनामेय्याति कम्मट्ठानानुयोगेन खेपेय्य। तेनाह ‘‘आदित्तसीसूपमं पच्चवेक्खित्वा’’ति। आदित्तसीसूपमन्तिआदित्तसीसूपमसुत्तं।
३१.भगवतो अधिप्पायानुरूपं भिक्खूनञ्च अज्झासयं ञत्वाति वचनसेसो। देसकाले विय भाजनम्पि ओलोकेत्वा एव महाथेरो धम्मं कथेति। पक्कन्तस्साति इदं अनादरे सामिवचनन्ति दस्सेन्तो ‘‘पक्कन्तस्स सतो’’तिआदिमाह। कित्तकेनाति केन परिमाणेन। तं पन परिमाणं यस्मा परिमेय्यस्स अत्थस्स परिच्छिन्दनं होति, तस्मा ‘‘कित्तावताति परिच्छेदवचन’’न्ति आह। नुकारो पुच्छायन्ति अयं नु-सद्दो इधेव पुच्छायं आगतोति कत्वा वुत्तं। नु-सद्देन हेत्थ जोतियमानो अत्थो किं-सद्देन परिमाणो अत्थो परिमेय्यत्थो च। एत्थ संकिलेसपक्खो विवेकस्स अननुसिक्खनं आमिसदायादता, वोदानपक्खो तस्स अनुसिक्खनं धम्मदायादताति। तीहि विवेकेहीति विवेकत्तयग्गहणं तदन्तोगधत्ता विवेकपञ्चकस्स। विवेकपञ्चकग्गहणे पनस्स सरूपेन कायविवेको गहितो न सिया, तदायत्तत्ता वा सत्थारा तदा पयुज्जमानविवेकदस्सनवसेन ‘‘तीहि विवेकेही’’तिआदि वुत्तं। अञ्ञतरम्पीति कस्मा वुत्तं। न हि कायविवेकमत्तेन धम्मदायादभावो सिज्झतीति? न, विवेकद्वयसन्निस्सयस्सेव कायविवेकस्स इधाधिप्पेतत्ता। एवञ्च कत्वा चित्तविवेकग्गहणम्पि समत्थितं होति। न हि लोकियज्झानाधिगममत्तेन निप्परियायतो सत्थुधम्मदायादभावो इच्छितो, निब्बानाधिगमेन पन सो इच्छितो, तस्मा सब्बापि सासने विवेकानुसिक्खना निब्बानपोणा निब्बानपब्भारा निब्बानोगधा चाति वुत्तं ‘‘तिण्णं विवेकानं अञ्ञतरम्पी’’ति। असति आलोके अन्धकारो विय असति धम्मदायादताय एकंसिया आमिसदायादताति आह ‘‘आमिसदायादाव होन्ती’’ति। एस नयो सुक्कपक्खेपीति कण्हपक्खतो साधारणवसेन लब्भमानं अत्थसामञ्ञं अतिदिसति, न अत्थविसेसं तस्स विसदिसत्ता, अत्थविसेसमेव वा अतिदिसति विसदिसूदाहरणूपायञायेन। ‘‘तिण्णं विवेकानं अञ्ञतर’’न्ति इदं इध न लब्भति। तयोपि हि विवेका, तेसु एको वा इतरद्वयसन्निस्सयो इध लब्भति।
दूरतोपीति दूरट्ठानतोपि। तेनाह ‘‘तिरोरट्ठतोपी’’तिआदि। कामं ‘‘पटिभातू’’ति एत्थ पटि-सद्दापेक्खाय ‘‘सारिपुत्त’’न्ति उपयोगवचनं, अत्थो पन सामिवचनवसेनेव वेदितब्बोति दस्सेन्तो आह ‘‘आयस्मतोयेव सारिपुत्तस्सा’’ति। भागो होतूति इमिनाभागत्थो पटि-सद्दोति दस्सेति लक्खणादिअत्थानं इध अयुज्जनतो। तेनाह ‘‘एवं सद्दलक्खणेन समेती’’ति। दिस्सतूति ञाणेन दिस्सतु, पस्सतूति वा अत्थो। उपट्ठातूति ञाणस्स पच्चुपतिट्ठतु। उग्गहेस्सन्तीति वाचुग्गतं करिस्सन्ति। वाचुग्गतकरणञ्हि उग्गहो। परियापुणिस्सन्तीति तस्सेव वेवचनं। पुरिपुच्छनादिना वा अत्थस्स चित्ते आपादनं पट्ठपनं परियापुणनं। कारणवचनन्ति यथावुत्तस्स कारणभावेन वचनं ‘‘हेतुम्हि करणवचन’’न्ति कत्वा। वुत्तत्थपच्चामसनं तं-सद्देन करीयतीति। तेनाह ‘‘यस्मा’’तिआदि।
एकेनेवाकारेनाति आमिसदायादतासिद्धेन आदियतासङ्खातेन एकेनेव पकारेन। तमेव हि आकारं सन्धायाह ‘‘भगवता वुत्तमत्थ’’न्ति। अञ्ञथा ‘‘सत्थु पविवित्तस्स विहरतो सावका विवेकं नानुसिक्खन्ती’ति एकेनेव आकारेन सो अत्थो थेरेनपि वुत्तो। तीहि आकारेहीति आमिसदायादपटिपदाभूतेहि तिण्णं विवेकानं अननुसिक्खनाकारेहि। एत्तावताति ‘‘इधावुसो…पे॰… नानुसिक्खन्ती’’ति एत्तकेन कण्हपक्खे उद्देसपाठेन।
३२.इमस्मिञ्च कण्हपक्खेति इमस्मिञ्च निद्देसवारे कण्हपक्खे, न उद्देसवारे कण्हपक्खे। उद्देसवारे पन कण्हपक्खे वुत्तविपरियायेन गहेतब्बत्थो ‘‘एस नयो सुक्कपक्खेपी’’ति अतिदेसेन दस्सितो। वुत्तपच्चनीकनयेनाति ‘‘कायविवेकं नानुसिक्खन्ति न परिपूरेन्ती’’तिआदिना वुत्तस्स अत्थस्स पच्चनीकनयेन, ‘‘कायविवेकं अनुसिक्खन्ति परिपूरेन्ती’’तिआदिना नयेन। एत्थाति एतस्मिं सुक्कपक्खे। सङ्खेपोति अत्थसङ्खेपो। योजनपरम्परायाति गामन्ततो दूरभावेन एकं द्वे तीणीति एवं योजनानं पटिपाटिया। अरञ्ञवनपत्थानीति अरञ्ञेसु वनसण्डभूतानि। पन्तानीति परियन्तानि। उपगन्तुं युत्तकालो जराजिण्णकालो गोचरगामे दूरे गमनागमनसमत्थताभावतो। ‘‘एवं गुणवन्तेसु दिन्नं अहो सुदिन्न’’न्ति पच्चयदायकानं पसादं जनेन्ति। पासंसाति पसंसितब्बा। अयम्पि महाथेरोतिआदि एकं अप्पमादविहारिनं वुद्धतरं निद्दिसित्वा वदन्तानं वसेन वुत्तं। पविट्ठो विवेकट्ठानं। सायं निक्खमति योनिसोमनसिकारं उपब्रूहेत्वाति अधिप्पायो। कसिणपरिकम्मं करोति, न यं किञ्चि किच्चन्तरं। समापत्तियो निब्बत्तेति, न मोघमनसिकारं। सब्बथातिआदितो ताव तदङ्गवसेन किलेसेहि चित्तं विवेचेन्तो ततो विक्खम्भनवसेन समुच्छेदवसेन पटिपस्सद्धिवसेनाति सब्बप्पकारेन चित्तविवेकं पूरेति। पंसुकूलानि धारेतीति इमिना बाहुलिकताभावं दस्सेति, असिथिलं सासनंगहेत्वाति इमिना साथलिकताभावं, विगतनीवरणोति इमिना ओक्कमने निक्खित्तधुरतं, फलसमापत्तिन्तिआदिना पविवेकपुब्बङ्गमतं दस्सेति।
३३.तत्रावुसोति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो। तेन ‘‘लोभो च पापको’’तिआदिनयप्पवत्तं उपरिदेसनं अनवसेसतो परियादियति। को अनुसन्धीति या सा भगवता संकिलेसपक्खेन सह धम्मदायादपटिपत्तिभाविनी ‘‘धम्मदायादा मे, भिक्खवे, भवथ, मा आमिसदायादा’’तिआदिना देसना उद्दिट्ठा, तं ‘‘सत्थु पविवित्तस्स विहरतो’’तिआदिना आरभित्वा अट्ठारसवारपटिमण्डिताय निद्देसदेसनाय विभजित्वा ततो परं ‘‘तत्रावुसो लोभो च पापको’’तिआदिनयाय उपरिदेसनाय सम्बन्धं पुच्छति। एवन्ति संकिलेसपक्खे ‘‘नप्पजहन्ती’’ति पहानाभावदस्सनवसेन, वोदानपक्खे ‘‘पजहन्ती’’ति पहानसब्भावदस्सनवसेनाति एवं। अनिद्धारितसरूपा यं-तं-सद्देहि धम्म-सद्देन सामञ्ञतो ये पहातब्बधम्मा वुत्ता, ते सरूपतो दस्सेतुन्ति योजना। इमे तेति एत्थ कस्मा लोभादयो एव पहातब्बधम्मा वुत्ता, ननु इतो अञ्ञेपि मोहदिट्ठिविचिकिच्छादयो पहातब्बधम्मा सन्तीति? सच्चं सन्ति, ते पन लोभादीहि तदेकट्ठता गहिता एव होन्तीति वुत्ता। अथ वा इमेसंयेवेत्थ गहणे कारणं परतो आवि भविस्सति।
इदानि उपचयेन अनुसन्धिं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं। तत्थ सावकानं यस्स धम्मस्स दायादभावो सत्थु अभिरुचितो, सो ‘‘चत्तारो सतिपट्ठाने भावेती’’तिआदिना अकत्थेत्वा ‘‘विवेकं अनुसिक्खन्ति, ते च धम्मे पजहन्ति, न च बाहुलिका’’तिआदिना कथितत्ता हेट्ठा परियायेनेव धम्मो कथितोति वुत्तं। ‘‘ते च धम्मे नप्पजहन्ति, ओक्कमने पुब्बङ्गमा’’तिआदिना आमिसं परियायेनपि कथितं। ‘‘सिया च मे पिण्डपातो’’तिआदिना, ‘‘बाहुलिका च होन्ती’’तिआदिना च आमिसं निप्परियायेनपि कथितं। अथ वा यायं भगवता आमिसदायादपटिक्खेपना धम्मदायादता वुत्ता, यञ्च तदत्थं विभजन्तेन महाथेरेन अत्तना विवेकानुसिक्खनादि वुत्तं, तदुभयं हेतुवसेन विभावेतुं ‘‘तत्रावुसो, लोभो चा’’तिआदि वुत्तं । हेतुनिरोधेन हि संकिलेसपक्खस्स, निरोधहेतुसम्पादनेन च वोदानपक्खस्स तप्पापकता।
अतीतदेसनानिदस्सनन्ति अतीताय थेरेन यथादेसिताय देसनाय च पच्चामसनं। तेनेवाह ‘‘सत्थु पविवित्तस्स…पे॰… देसनायन्ति वुत्तं होती’’ति। तत्थाति यं वुत्तं विसेसतो ‘‘येसं धम्मानं सत्था पहानमाहा’’ति, एतस्मिं पदे। तत्थ हि पहातब्बधम्मा लोभादयो सामञ्ञतो वुत्ता। लामकाति निहीना। लोभदोसा हि हेतुतो पच्चयतो सभावतो फलतो निस्सन्दतो संकिलिट्ठपकतिका, आयतिं दुक्खस्स पापनट्ठेन वा पापका। लुब्भनलक्खणोति आरम्मणस्स अभिगिज्झनलक्खणो। तथा हि सो लुब्भन्ति तेन, सयं वा लुब्भति, लुब्भनमत्तमेव वा तन्ति ‘‘लोभो’’ति वुच्चति। रसादीसु अभिसङ्गरसो, अपरिच्चागपच्चुपट्ठानो, संयोजनियेसु धम्मेसु अस्साददस्सनपदट्ठानो। दुस्सनलक्खणोति आरम्मणे ब्यापज्जनलक्खणो। तथा हि सो दुस्सन्ति तेन, सयं वा दुस्सति, दुस्सनमत्तमेव वा तन्ति ‘‘दोसो’’ति वुच्चति। रसादीसु विसप्पनरसो, सनिस्सयदहनरसो वा, दुस्सनपच्चुपट्ठानो, आघातवत्थुपदट्ठानो।
तेसूतिआदिना दस्सनेन लोभदोसानं एकन्ततो पहातब्बतादस्सनं। आमिसदायादस्स पच्चयानं लाभे होतीति इदं लोभस्स आरम्मणग्गहणसभावतं सन्धाय वुत्तं, तण्हाय वसेन पन अनुगिज्झनं सन्धाय ‘‘अलद्धं पत्थेती’’ति आह। अलाभे पच्चयानं आमिसदायादस्स होतीति आनेत्वा योजना। अलभन्तोति एत्थ ‘‘पच्चये’’ति विभत्तिं परिणामेत्वा योजेतब्बं। विघातवाति ‘‘यम्पिच्छं न लभति, तम्पि दुक्ख’’न्ति (म॰ नि॰ १.१२०; विभ॰ १९०) वचनतो इच्छाविघातवा। लोभो च देय्यधम्मे होति आमिसदायादस्साति सम्बन्धो। एस नयो अनन्तरपदेपि। देय्यधम्मेति च इदं निदस्सनमत्तं सत्तकेलायनादिवसेनपि तस्स लोभुप्पत्तिसब्भावतो। ‘‘तण्हं पटिच्च परियेसना, परियेसनं पटिच्च लाभो’’ति एवमादयो नव तण्हामूलका। परिपूरेति आमिसदायादोति विभत्तिविपरिणामो वेदितब्बो। आवासमच्छरियादीनि पञ्च मच्छरियानि।
४. भयभेरवसुत्तवण्णना
३४.एवंमे सुतन्ति भयभेरवसुत्तं। को निक्खेपो? केचि ताव एवमाहु ‘‘पुच्छावसिको निक्खेपो’’ति। दुविधा हि पुच्छा पाकटापाकटभेदतो। तत्थ यस्सा देसनाय निमित्तभूतो ञातुं इच्छितो अत्थो किं-सद्दपुब्बकेन पकासीयति, सा पाकटा पुच्छा यथा ‘‘किंसूध वित्तं पुरिसस्स सेट्ठ’’न्ति एवमादि (सं॰ नि॰ १.२४६; सु॰ नि॰ १८३)। यस्सा पन देसनाय निमित्तभूतो ञातुं इच्छितो अत्थो किं-सद्दरहितेन केवलेनेव सद्दपयोगेन पकासीयति, सा अपाकटा पुच्छा। ञातुं इच्छितो हि अत्थो ‘‘पञ्हा, पुच्छा’’ति वुच्चति, तस्मायेव इध ‘‘ये मे भो गोतमा’’तिआदिका अपाकटाति ‘‘पुच्छावसिको निक्खेपो’’ति। तयिदं अकारणं, यस्मा सो ब्राह्मणो ‘‘येमे भो गोतमा’’तिआदीनि वदन्तो न तत्थ कङ्खी विचिकिच्छी संसयमापन्नो अवोच, अथ खो अत्तना यथानिच्छितमत्थं भगवति पसादभावबहुमानं पवेदेन्तो कथेसि। तेनाह ‘‘भगवति पसादं अलत्था’’तिआदि (म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.३४)। विहारेति विहारके निवासे। अविच्छिन्नेयेवाति पवत्तमानेयेव। पदद्वयस्सपि वसन्ते एवाति अत्थो। एतं पुरोहितट्ठानं उण्हीसादिककुधभण्डेहि सद्धिं लद्धं, तथा च ‘‘अस्स रञ्ञा दिन्न’’न्ति वदन्ति। तेनाह ‘‘तं तस्स रञ्ञा दिन्न’’न्ति। ब्रह्मन्ति वेदं। सो पन मन्तब्रह्मकप्पवसेन तिविधो। तत्थ मन्ता पधानं मूलभावतो, ये अट्ठकादीहि पवुत्ता, इतरे तन्निस्सयेन जाता, तेन तेसंयेव गहणं ‘‘मन्ते सज्झायती’’ति । ते हि गुत्तभासितब्बताय ‘‘मन्ता’’ति वुच्चन्ति। इदमेव हीति अवधारणेन ‘‘ब्रह्मतो जाता’’तिआदिकं निरुत्तिं पटिक्खिपति।
येन वा कारणेनाति (सारत्थ॰ टी॰ वेरञ्जकण्डवण्णनायं २; सं॰ नि॰ टी॰ १.१.१; अ॰ नि॰ टी॰ २.२.१६) हेतुम्हि इदं करणवचनं। हेतुअत्थो हि किरियाकारणं, न करणं विय किरियत्थो, तस्मा नानप्पकारगुणविसेसाधिगमत्था इध उपसङ्कमनकिरियाति ‘‘अन्नेन वसती’’तिआदीसु विय हेतुअत्थमेवेतं करणवचनं युत्तं, न करणत्थं तस्स अयुज्जमानत्ताति वुत्तं ‘‘येन वा कारणेना’’तिआदि। भगवतो सततप्पवत्तनिरतिसयसादुविपुलामतरससद्धम्मफलताय सादुफलनिच्चफलितमहारुक्खेन भगवा उपमितो, सादुफलूपभोगाधिप्पायग्गहणेनेव हि महारुक्खस्स सादुफलता गहिताति।
उपसङ्कमीति उपसङ्कन्तो। सम्पत्तुकामताय हि किञ्चि ठानं गच्छन्तो तंतंपदेसातिक्कमनेन उपसङ्कमि, उपसङ्कन्तोति वा वत्तब्बतं लभति। तेनाह ‘‘गतोति वुत्तं होती’’ति, उपगतोति अत्थो। उपसङ्कमित्वाति पुब्बकालकिरियानिद्देसोति आह ‘‘उपसङ्कमनपरियोसानदीपन’’न्ति। ततोति यं ठानं पत्तो ‘‘उपसङ्कमी’’ति वुत्तो, ततो उपगतट्ठानतो। यथा खमनीयादीनि पुच्छन्तोति (सं॰ नि॰ टी॰ १.१.११२) यथा भगवा ‘‘कच्चि ते ब्राह्मण खमनीयं, कच्चि यापनीय’’न्तिआदिना खमनीयादीनि पुच्छन्तो तेन ब्राह्मणेन सद्धिं समप्पवत्तमोदो अहोसि पुब्बभासिताय, तदनुकरणेन एवं सोपि ब्राह्मणो भगवता सद्धिं समप्पवत्तमोदो अहोसीति योजना। तं पन समप्पवत्तमोदतं उपमाय दस्सेतुं ‘‘सीतोदकं विया’’तिआदि वुत्तं। तत्थ सम्मोदितन्ति संसन्दितं। एकीभावन्ति सम्मोदनकिरियाय समानतं एकरूपतं। खमनीयन्ति ‘‘इदं चतुचक्कं नवद्वारं सरीरयन्तं खणभङ्गुरताय सभावतो दुस्सहं, कच्चि खमितुं सक्कुणेय्य’’न्ति पुच्छति। यापनीयन्ति पच्चयायत्तवुत्तिकं चिरप्पबन्धसङ्खाताय यापनाय कच्चि यापेतुं सक्कुणेय्यं। सीसरोगादिआबाधाभावेन कच्चि अप्पाबाधं। दुक्खजीविकाभावेन कच्चि अप्पातङ्कं। तंतंकिच्चकरणे उट्ठानसुखताय कच्चि लहुट्ठानं। तदनरूपबलयोगतो कच्चि बलं। सुखविहारसब्भावेन कच्चि फासुविहारो अत्थीति तत्थ तत्थ कच्चि-सद्दं योजेत्वा अत्थो वेदितब्बो।
कायकम्मन्तवारकथावण्णना
३५.सोळससुठानेसूति ‘‘ये खो केची’’तिआदिना पाळियं वक्खमानेसु सोळससु कारणेसु। अपरिसुद्धकायकम्मन्ततादयो अरञ्ञे विहरन्तानं चित्तुत्रासनिमित्तताय विसेसतो विक्खेपावहा, परिसुद्धकायकम्मन्ततादयो पन तदभावतो तेसं अविक्खेपावहा। तेनाह ‘‘अपरिसुद्धकायकम्मन्तसन्दोसहेतू’’तिआदि। सोळससूति च वोदानपक्खंयेव गहेत्वा वुत्तं। संकिलेसग्गहणम्पि यावदेव वोदानदस्सनत्थन्ति। आरम्मणपरिग्गहरहितानन्ति अपरिसुद्धकायकम्मन्तादिकस्स अरञ्ञे दिट्ठस्स तस्स आरम्मणस्स ‘‘ये खो केची’’तिआदिना पाळियं आगतनयेन परिग्गण्हनञाणरहितानं। आरम्मणपरिग्गहयुत्तानन्ति एत्थ वुत्तविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो। अत्तनाति भगवन्तं सन्धाय वदति, सयन्ति अत्थो। तादिसोति आरम्मणपरिग्गहयुत्तो।
सम्बुज्झति एतेनाति सम्बोधो, अरियमग्गोति आह ‘‘अरियमग्गप्पत्तितो’’ति। अग्गमग्गाधिगमाधीनो बुद्धानं सब्बञ्ञुतञ्ञाणाधिगमोति आह ‘‘अनभिसम्बुद्धस्साति अप्पटिविद्धचतुसच्चस्सा’’ति। अनवसेसतो ञेय्यं, बुज्झितुं अरहतीति बोधि, महावीरियतादिना तत्थ विसेसयोगतो सत्तोति आह ‘‘बुज्झनकसत्तस्सा’’ति। तेनाह ‘‘सम्मासम्बोधि’’न्तिआदि। नियतभावप्पत्तितो पट्ठाय महासत्ता यथा महाबोधियानपटिपदा हानभागिया, ठितिभागिया वा न होति, अथ खो विसेसभागिया निब्बेधभागिया च होति, तथा पटिपज्जनतो बोधियं निन्नगोणपब्भारा एवाति आह ‘‘बोधिया वा सत्तस्सेव लग्गस्सेवा’’ति। तेनाह ‘‘दीपङ्करस्स ही’’तिआदि। अट्ठधम्मसमोधानेनाति –
‘‘मनुस्सत्तं लिङ्गसम्पत्ति, हेतु सत्थारदस्सनं।
पब्बज्जा गुणसम्पत्ति, अधिकारो च छन्दता’’ति॥ (बु॰ वं॰ २.५९) –
इमेसं अभिनीहारस्स अङ्गभूतानं अट्ठन्नं धम्मानं समोधानेन समवधानेन।
पब्बज्जूपगताति पब्बज्जं उपगता। तेन पब्बज्जामत्तेन समणा, न समितपापतायाति दस्सेति। जातिमत्तेन इध ब्राह्मणाति अधिप्पेताति आह ‘‘भोवादिनो वा’’ति। ते हि ‘‘भो भो’’ति वदनसीला, तेनाह ‘‘भोवादी नाम सो होति, सचे होति सकिञ्चनो’’ति (ध॰ प॰ ३९६; सु॰ नि॰ ६२५)। पाणातिपातादिनाति आदि-सद्देन अदिन्नादानं अब्रह्मचरियञ्च सङ्गण्हाति। अपरिसुद्धेनाति च विसेसनं कायकम्मन्तापेक्खाय, न पाणातिपातादिअपेक्खाय। न हि पाणातिपातादिको तस्स पुब्बभागपयोगो च कोचि परिसुद्धो नाम अत्थि। भायनट्ठेन भयं, भीरुतावहट्ठेन भेरवं। सन्दोसहेतूति सदोसहेतु। स-सद्दो हि इध सानुसारो वुत्तो। तेनाह ‘‘अत्तनो दोसस्स हेतू’’ति। एकन्तेन चित्तुत्रासलक्खणस्स भयस्स वसेन ‘‘सावज्ज’’न्ति वुत्तं। चित्तुत्रासो हि एकन्तसावज्जो भायनट्ठेन भयञ्चाति। अक्खेमन्ति इदं उभयवसेन। चित्तुत्रासोपि हि सरीरचित्तानं अनत्थावहतो अक्खेम, तथा भयानकारम्मणम्पीति। अट्ठकथायं पन अत्थद्वयं यथासङ्ख्यं योजितं। सयं परिकप्पितभयानकारम्मणनिमित्तं चित्तुत्राससमुप्पादनवसेन आनेन्ता भयभेरवं अव्हायन्ति विय होन्तीति वुत्तं ‘‘अव्हायन्तीति पक्कोसन्ती’’ति। तेति मारितमनुस्सानं ञातिमित्तादयो। गच्छं गहनभूतं महन्तं कण्टकसण्डं, गुम्बं नातिमहन्तन्ति वदन्ति। गच्छन्ति पन तिणवनं वेदितब्बं, ‘‘गच्छे रुळ्हतिणे’’ति वुत्तं, गुम्बं कण्टकलतादिभरिताविरुळ्हं। बद्धा वधिता वियाति बद्धा हुत्वा ताळियमाना विय।
वचीकम्मन्तवारादिकथावण्णना
३६.अपरिसुद्धेन मुसावादादिनाति एत्थ यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तनयमेव। आदि-सद्देन पन सङ्गहितं तेसञ्च मुसावादादीनं पवत्तिभेदं भयभेरवाव्हानमुखेन दस्सेतुं ‘‘कथ’’न्तिआदि वुत्तं। तत्थ यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव।
भण्डेसूति सविञ्ञाणकाविञ्ञाणकेसु भण्डेसु। उप्पादेत्वाति अत्तनो परिणामवसेन अभिज्झासङ्खातं विसमलोभं उप्पादेत्वा। कुज्झित्वाति विनासचिन्तावसेन परस्स कुज्झित्वा। एवञ्हि नेसं ‘‘येसं अपरज्झिम्हा, ते इदानि अनुबन्धित्वा’’तिआदिना पच्छा आसङ्कुप्पत्ति सिया। ‘‘एते अम्हाकं परिग्गहवत्थुं गहेतुकामा मञ्ञे, विनासं कातुकामा मञ्ञे’’ति यथा परे परतो तेसं अभिज्झाब्यापादप्पवत्तिं परिग्गण्हन्ति, तादिसं मनोकम्मन्तं सन्धाय ‘‘ते परेस’’न्तिआदि वुत्तन्ति दट्ठब्बं। कामं अकुसलकायकम्मवचीकम्मपवत्तिकालेपि अभिज्झादयो पवत्तन्तियेव, तदा पन ते चेतनापक्खिका वा अब्बोहारिका वाति मनोकम्मन्तवारे एव अभिज्झादिवसेन योजना कता। अथ वा द्वारन्तरे पवत्तानम्पि पाणातिपातादीनं वचीकम्मादिभावाभावो विय द्वारन्तरे पवत्तानम्पि अभिज्झादीनं कायकम्मादिभावाभावो, मनोकम्मभावो एव पन सिद्धोति कत्वा मनोकम्मन्तवारे एव अभिज्झादयो उद्धटा। तथा हि वुत्तं –
‘‘द्वारे चरन्ति कम्मानि, न द्वारा द्वारचारिनो।
तस्मा द्वारेहि कम्मानि, अञ्ञमञ्ञं ववत्थिता’’ति॥ (ध॰ स॰ अट्ठ॰ १.कायकम्मद्वार)।
किञ्चापि अट्ठकथायं सासने पब्बजितवसेन आजीववारे भयभेरवाव्हानं योजितं, ‘‘ये खो केचि समणा वा ब्राह्मणा वा’’ति पन वचनतो बाहिरकवसेन गहट्ठवसेन च योजना वेदितब्बा। गहट्ठानम्पि हि जातिधम्मकुलधम्मदेसधम्मविलोमनवसेन अञ्ञथापि मिच्छाजीवो लब्भतेव, ताय एव च आजीवविपत्तिया अञ्ञथा वा नेसं अरञ्ञवासो सम्भवेय्याति।
३७.एवं आजीवट्ठमकसीलवसेन भयभेरवं दस्सेत्वा ततो परं नीवरणप्पहानादिवसेन तं दस्सेतुं देसना वड्ढिताति तदत्थं विवरन्तो ‘‘इतो पर’’न्तिआदिमाह। तत्थ नीवरणवसेन पुन वुत्ताति अयमधिप्पायो – एवं सीलविसुद्धिमत्तम्पि अरञ्ञे विहरतो भयभेरवाभावं आवहति, किमङ्गं पन नीवरणानि पहाय अप्पनासमाधिं, उपचारसमाधिमेव वा सम्पादयतोति समाधिसम्पदाय भयभेरवाभावहेतुकं दस्सेतुं उपरि देसना वड्ढिताति अकुसलमनोकम्मन्तभावेन गहितापि अभिज्झाब्यापादा नीवरणवसेन पुन वुत्ताति अधिप्पायो। अभि-पुब्बो झा-सद्दो अभिज्झायनत्थोति आह ‘‘परभण्डादिअभिज्झायनसीला’’ति। वत्थुकामेसूति रूपादीसु किलेसकामस्स वत्थुभूतेसु कामेसु। बहलकिलेसरागाति थिरमूलदुम्मोचनीयताहि अज्झोसाने पभूतकिलेसकामा। अभिज्झा चेत्थ अप्पत्तविसयपत्थना, तिब्बसारागो सम्पत्तिविसयाभिनिवेसो। ते हि लोभाभिभूता पुग्गला अत्तनि तिब्बसापेक्खताय एव लोभाभिभूतताय अववत्थितारम्मणा अविनिच्छितविसया अरञ्ञे तं तं विसयं अनुपधारित्वा विहरन्ति, रज्जुआदीनि याथावतो न सल्लक्खेन्ति। तेनाह ‘‘तेस’’न्तिआदि। उपट्ठाति सन्तचित्तताय। तथा हि वुत्तं ‘‘आकुलचित्ता’’ति। ‘‘इदानिम्ह नट्ठा’’ति तसन्ति वितसन्ति, आगन्त्वा बाधियमाना विय होन्ति, एवं तं भयभेरवं अत्तनि समारोपनट्ठेन अव्हायन्ति पक्कोसन्तीति योजनं सन्धायाह ‘‘सेसं तादिसमेवा’’ति। ‘‘अनभिज्झालुहमस्मी’’ति पाळिपदे चिरपरिचितअलोभज्झासयताय कमलदले जलबिन्दु विय अलग्गमानसत्ता सब्बत्थ अनपेक्खोहमस्मीति अत्थो।
३८.पकतिभावविजहनेनाति परिसुद्धभावसङ्खातस्स च पकतिभावस्स विजहनेन। सावज्जधम्मसमुप्पत्तिया हि चित्तस्स अनवज्जभावो जहितो होतीति। विपन्नचित्ताति किलेसासुचिदूसितताय कुथितचित्ता। तेनाह ‘‘किलेसानुगतं…पे॰… पूतिकं होती’’ति। पदुट्ठमनसङ्कप्पाति विससंसट्ठमुत्तं विय दोसेन पदूसितचित्तसङ्कप्पा। वुत्तनयेनेवाति ‘‘ते अववत्थितारम्मणा होन्ती’’तिआदिना अभिज्झालुवारे वुत्तनयेनेव। यथा हि लोभवसेन, एवं दोसादिवसेनपि अववत्थितारम्मणा होन्तीति। सब्बत्थाति हेट्ठा उपरि चाति सब्बत्थ ठानेसु वण्णेतब्बा।
३९.‘‘या चित्तस्स अकल्लता अकम्मञ्ञता’’ति वचनतो थिनं चित्तस्स गेलञ्ञभावेन गहणं गच्छतीति आह ‘‘चित्तगेलञ्ञभूतेन थिनेना’’ति। तथा ‘‘या कायस्स अकल्लता अकम्मञ्ञता’’ति (ध॰ स॰ ११६३) वचनतो मिद्धं विसेसतो नामकायस्स गेलञ्ञभावेन गहणं गच्छतीति आह ‘‘सेसनामकायगेलञ्ञभूतेन मिद्धेना’’ति। सेसग्गहणञ्चेत्थ चित्तनिवत्तनत्थं। इदञ्च मिद्धं रूपकायस्सपि गेलञ्ञावहन्ति दट्ठब्बं निद्दाय हेतुभावतो। तथा हि तं ‘‘निद्दा चपलायिका’’ति निद्दिट्ठं। तेनाह ‘‘ते निद्दाबहुला होन्ती’’ति।
४०.उद्धच्चपकतिकाति उद्धच्चसीला अनवट्ठितसभावा। अनवट्ठानरसञ्हि उद्धच्चं। तेनाह ‘‘विप्फन्दमानचित्ता’’तिआदि। इधाति ‘‘अवूपसन्तचित्ता’’ति इमस्मिं पदे। कुक्कुच्चं गहेतुं वट्टति संवण्णनावसेन पच्छानुतापस्सपि चित्तस्स अवूपसमकरत्ता। उद्धच्चं पन सरूपेनेव गहितन्ति अधिप्पायो।
४१.एकमेविदं पञ्चमं नीवरणं यदिदं कङ्खा विचिकिच्छाति च। यदि एवं कस्मा द्विधा कत्वा वुत्तन्ति आह ‘‘किं नु खो’’तिआदि। कङ्खनतोति संसयनतो। विचिकिच्छाति वुच्चति ‘‘धम्मसभावं विचिनन्तो एताय किच्छति, विगता तिकिच्छा वा’’ति कत्वा।
४२.एवं नीवरणाभावकित्तनमुखेन समाधिसम्पदाय भयभेरवाभावं दस्सेत्वा इदानि अत्तुक्कंसनादिअभावकित्तनमुखेन पञ्ञासम्पदाय भयभेरवाभावं दस्सेतुं ‘‘ये खो केची’’तिआदिना उपरि देसना वड्ढिता, तदत्थं विवरितुं ‘‘अत्तुक्कंसनका’’तिआदि वुत्तं। उक्कंसेन्ति मानवसेन पग्गण्हनेन। तेनाह ‘‘उच्चे ठाने ठपेन्ती’’ति। थिनमिद्धउद्धच्चकुक्कुच्चविचिकिच्छावारेसु गय्हमानं अभिज्झालुवारसदिसन्ति तत्थ तं अनामसित्वा अत्तुक्कंसकवारे किञ्चि विसदिसं अत्थीति तं दस्सेतुं ‘‘ते कथ’’न्तिआदि वुत्तं।
४३.छम्भनं छम्भो, कायस्स छम्भितत्तहेतुभूतो बलवचित्तुत्रासो। सो एतेसं अत्थीति छम्भी। तेनाह ‘‘कायथम्भना’’तिआदि। भीरुकजातिकाति भायनकसीला। एकमेव चेतं सावज्जभयं काये छम्भितत्तस्स, चित्ते च काये च थद्धभावस्स उप्पादनवसेन ‘‘छम्भो भीरुता’’ति च वुच्चतीति तंसमङ्गिनो समणब्राह्मणा ‘‘छम्भी भीरुकजातिका’’ति वुत्ता, इध भयभेरवं सरूपेनेव गहितं।
४४.लब्भति पापुणीयतीति लाभसद्दस्स कम्मसाधनत्तमाह। सक्कच्चं कातब्बो दातब्बोति सक्कारो। तदत्थदीपकन्ति लाभादिं पहाय अरञ्ञे वसतो भयभेरवाव्हायनं नत्थीति दीपकं। सो किर लाभगरुतायेव पियो गामो एतस्साति ‘‘पियगामिको’’ति नामं लभति। कम्ममुत्तोति जराजिण्णत्ता कम्मं कातुं न सक्कोतीति सामिकेहि विस्सट्ठो।
४५.अलसभावेन सम्मावायामस्स अकरणतो कुच्छितं सीदन्तीति कुसीता। वीरस्स भावो, कम्मं वा वीरियं, विधिना वा ईरेतब्बं पवत्तेतब्बन्ति वीरियं, सम्मावायामो। तेन हीना हीनवीरिया। कायविञ्ञत्तिया समुट्ठानवसेन पवत्तवीरियं कायिकवीरियं, वत्तकरणचङ्कमनादीसु दट्ठब्बं। निसज्ज सयित्वा च कम्मट्ठानमनसिकारवसेन पवत्तवीरियं चेतसिकवीरियं। तत्थ पुरिमं विसेसतो कोसज्जपटिपक्खतावसेन, दुतियं वीरियारम्भतावसेन पाकटं होतीति दस्सेन्तो ‘‘कुसीता’’तिआदिमाह। ते हि हीनवीरिया अलसतायेव आरम्मणववत्थानमत्तम्पि कातुं न सक्कोन्ति।
४६.नट्ठस्सतीति अलब्भमानस्सति, पच्चयवेकल्लेन विज्जमानायपि सतिया सतिकिच्चं कातुं असमत्थताय एवं वुत्तं। न सम्पजानाति असम्पजाना। तंयोगनिवत्तियञ्चायं अ-कारो ‘‘अहेतुका धम्मा (ध॰ स॰ २.दुकमातिका), अभिक्खुको आवासो’’तिआदीसु (चूळव॰ ७६) वियाति आह ‘‘पञ्ञारहिता’’ति। ननु सोळसमो पञ्ञावारो, अयं सतिवारो, तत्थ कस्मा संकिलेसपक्खे पञ्ञा गहिताति चोदनं सन्धायाह ‘‘इमस्स चा’’तिआदि। सतिभाजनीयमेवेतं, यदिदं चुद्दसमो वारो, पञ्ञा पनेत्थ चुद्दसमे वारे केवला सति दुब्बलाति सतिदुब्बल्यदीपनत्थं ‘‘असम्पजाना’’ति पटिक्खेपमुखेन वुत्ता। इदानि वुत्तमेवत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘दुविधा ही’’तिआदि वुत्तं।
४७.अप्पनासमाधिना, उपचारसमाधिना वा चित्तं आरम्मणे समं, सम्मा वा आहितं नाम होति, नाञ्ञथाति दस्सेन्तो ‘‘असमाहिताति उपचारप्पनासमाधिविरहिता’’ति आह । विब्भन्तचित्ताति अनवट्ठितचित्ता। पुब्बे नीवरणभावसामञ्ञेन उद्धच्चं गहितं ‘‘उद्धता अवूपसन्तचित्ता’’ति, इध समाधानाभावेन उद्धच्चहेतुको चित्तविब्भमो वुत्तो ‘‘असमाहिता विब्भन्तचित्ता’’ति, अयमेतेसं विसेसो। पुब्बे वुत्तनयेनाति पुब्बे ‘‘उद्धच्चेन हि एकारम्मणे चित्तं विप्फन्दति धजयट्ठियं वातेन पटाका विया’’ति (म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.४०) वुत्तनयेन। सब्बं पुब्बसदिसमेवाति भयभेरवाव्हायनस्स अभिज्झालुवारे वुत्तसदिसतं सन्धाय वदति।
४८.दुप्पञ्ञाति एत्थ दु-सद्दो ‘‘दुस्सीलो’’तिआदीसु विय अभावत्थो, न ‘‘दुग्गति, दुप्पटिपन्नो’’तिआदीसु विय गरहत्थोति दस्सेतुं ‘‘निप्पञ्ञानमेतं अधिवचन’’न्ति वत्वा ‘‘पञ्ञा पन दुट्ठा नाम नत्थी’’ति वुत्तं। तेति दुप्पञ्ञा। सब्बत्थाति चतूसुपि पाठविकप्पेसु। एलन्ति वा दोसो वुच्चति। तेनाह ‘‘या सा वाचा नेला कण्णसुखा’’ति। तथा हि सीलं ‘‘नेलङ्ग’’न्ति वुत्तं। दुप्पञ्ञा च कथेन्ता सदोसमेव कथं कथेन्ति अपण्डितभावतो। तेनेवाह ‘‘दुब्भासितभासी’’ति। तस्मा एलसब्भावतो एलं मुखं एतेसन्ति एलमूगाति वुत्ताति एवम्पि वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो। याय पञ्ञाय वसेन ‘‘पञ्ञासम्पन्नो’’ति वुत्तं, तं ब्यतिरेकमुखेन दस्सेतुं ‘‘नो च खो’’तिआदि वुत्तं। ननु च बोधिसत्ता बहुलविपस्सनापञ्ञाय समन्नागता होन्तीति? होन्ति, तदा पन बोधिसत्तेन न विपस्सनारम्भो कतो, नो च विपस्सनापञ्ञा अधिप्पेताति वुत्तं ‘‘नो च खो विपस्सनापञ्ञाया’’ति।
केचि पनेत्थ ‘‘सद्धाविरहिता अपरिसुद्धकायकम्मन्तादयो विय भयभेरवाव्हायनस्स विसेसकारणं, नापि सद्धालुता पल्लोमतायाति सद्धावारो अनुद्धटो’’ति वदन्ति, तं अकारणं। कम्मफले हि सद्दहन्तो कम्मपटिसरणतंयेव निस्साय भयभेरवं तिणायपि अमञ्ञमानो पल्लोमतमापज्जेय्य। यस्मा पन वीरियादयो सद्धाय विना नप्पवत्तन्तीति तेसं उपनिस्सयभूता सहजाता च सा तग्गहणेनेव गहिता होतीति विसुं न उद्धटा। तथा हि सा झानस्स पुब्बभागपटिपदायम्पि न उद्धटा, किं वा एताय सद्धाय, अद्धा सा इमस्मिं आरम्मणपरिग्गहट्ठाने न गहेतब्बाव, ततो धम्मस्सामिना इध न उद्धटा, एवं अञ्ञेसुपि एदिसेसु ठानेसु निच्छयो कातब्बो। यथानुलोमदेसना हि सुत्तन्तकथाति।
वचीकम्मन्तवारादिकथावण्णना निट्ठिता।
सोळसट्ठानारम्मणपरिग्गहो निट्ठितो।
भयभेरवसेनासनादिवण्णना
४९.सोळसारम्मणानीति सोळसट्ठानानि आरम्मणानि। एवरूपासु रत्तीसूति चातुद्दसीआदिका उपरि वक्खमाना रत्तियो सन्धाय वदति । एवरूपे सेनासनेति एत्थापि एसेव नयो। याति अनियमतो उद्दिट्ठानं पुन ‘‘ता’’ति वचनं निद्देसो विय होतीति वुत्तं ‘‘या ताति उभयमेतं रत्तीनंयेव उद्देसनिद्देसवचन’’न्ति। अभीति लक्खणत्थे ‘‘अञ्ञे च अभिञ्ञाता ब्राह्मणमहासाला’’तिआदीसु विय। कथं पनेत्थ लक्खणत्थता वेदितब्बा? लक्खीयति एतेनाति लक्खणन्ति आह ‘‘चन्दपारिपूरिया’’तिआदि। पुण्णमासियं चन्दपारिपूरिया अमावासियं चन्दपरिक्खयेन। आदि-सद्देन चन्दस्स उपड्ढमण्डलताराहुग्गहतादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो। उपसग्गमत्तमेव अभि-सद्दो लक्खितसद्देनेव लक्खणत्थस्स विञ्ञायमानत्ताति अधिप्पायो।
पठमदिवसतो पभुतीति पठमपाटिपददिवसतो पट्ठाय। यस्मा चोदको भगवतो काले अनभिलक्खितापि अपरभागे अभिलक्खिता जाता, तस्मा तं अभिलक्खणीयतं उपादाय ‘‘सब्बदस्सिना भगवता पञ्चमी कस्मा न गहिता’’ति चोदेति, इतरो सब्बकालिकासु चातुद्दसीआदीसु गय्हमानासु असब्बकालिकाय कथं गहणन्ति अधिप्पायेन ‘‘असब्बकालिकत्ता’’ति परिहरति।
तथाविधासूति ‘‘अभिञ्ञाता’’तिआदिना यथा वुत्ता, तथाविधासु। देवताधिट्ठितभावेन आरामादीनं लोकस्स चेतियभावोति आह ‘‘पूजनीयट्ठेना’’ति। मनुस्सा येभुय्येन गामादीनं द्वारेसु तथारूपे रुक्खे चेतियट्ठानिये कत्वा वोहरन्तीति आह ‘‘गामनिगमादिद्वारेसू’’तिआदि। दस्सनमत्तेनपि सवनमत्तेनपि भयुप्पादनेन पाकतिकसत्ते भिंसेन्तीति भिंसनकानि। तेनाह ‘‘भयजनकानी’’तिआदि। भायति एतस्माति भयं, अतिविय सप्पटिभयं भेरवं।
आयाचनउपहारकरणारहन्ति तंतंबलिकम्मपणिधिकम्मकरणयोग्गं। पुप्फधूप…पे॰… धरणितलन्ति इदं यथापटिसूतेन सुप्पादिना उपहारकरणदस्सनं। कोट्टेन्तोति पहरन्तो, सिङ्गप्पहारखुरप्पहारेहि सद्दं करोन्तोति अधिप्पायो। सब्बचतुप्पदानं इध मगोति नामं, न ‘‘अच्छचम्मं मिगचम्मं एळकचम्म’’न्तिआदीसु (महाव॰ २५९) विय, रोहितोतिआदि मिगविसेसानन्ति अधिप्पायो। चालेत्वाति अग्गमद्दनेन चालेत्वा। मोरग्गहणञ्चेत्थ उपलक्खणन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘इध सब्बपक्खिगहणं अधिप्पेत’’न्ति। एस नयोति इदं यथा ‘‘मोरो वा’’ति एत्थ वा-सद्दो अवुत्तविकप्पनत्थो, एवं ‘‘मिगो वा’’ति एत्थापीति मिगसद्दस्स विसेसत्थवुत्तितं सन्धायाह। इतो पभूतीति ‘‘यंनूनाहं या ता रत्तियो’’तिआदिना भयभेरवस्स गवेसनचिन्तनतो पभुति, न गवेसनारम्भतो पभुति। ‘‘अप्पेव नामाहं भयभेरवं पस्सेय्य’’न्ति एत्थापि हि आरम्मणमेव भयभेरवं। सुखारम्मणं रूपं सुखमिव ‘‘रूपं सुखं सुखानुपतितं सुखावक्कन्त’’न्तिआदीसु (सं॰ नि॰ ३.६०)। कथं भयग्गहणेन च रूपारम्मणग्गहणन्ति आह ‘‘परित्तस्स चा’’तिआदि। ‘‘आगच्छती’’ति वचनतो गवेसनारम्भतो पभुति ‘‘एतं भय’’न्ति आरम्मणं अधिप्पेतन्ति केचि ‘‘तं न पस्सेय्य’’न्ति चक्खुना दस्सनस्स अधिप्पेतत्ता, तस्मा वुत्तनयेनेव अत्थो गहेतब्बो। भयं आकङ्खमानोति उपपरिक्खनवसेन अहं भयवत्थुं आकङ्खन्तो विहरामि, तं किमत्थियं, एत्तकोपि भयसमन्नाहारो मय्हं अयुत्तोति अधिप्पायो।
असम्मोहविहारवण्णना
५०.अयञ्च मे सब्बसो भयभेरवाभावो विसेसतो असम्मोहधम्मत्ताति दस्सेतुं ‘‘सन्तिखो पना’’तिआदिना उपरि देसना वड्ढिताति अयं वा एत्थ अनुसन्धि। झायीनं सम्मोहट्ठानेसूति इमिना अज्झायीनं सम्मोहट्ठानेसु वत्तब्बमेव नत्थीति दस्सेति। अत्थीति इदं निपातपदं पुथुवचनम्पि होति ‘‘अत्थि इमस्मिं काये केसा’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ २.३७३-३७४; म॰ नि॰ १.११०; ३.१५४; सं॰ नि॰ ४.१२७; खु॰ पा॰ ३.द्वतिंसाकार) वियाति ‘‘सन्ती’’ति पदस्स अत्थदस्सनवसेन वुत्तं। किं खणत्तयसमङ्गिताय ते अत्थि, नोति आह ‘‘संविज्जन्ति उपलब्भन्ती’’ति, महति लोकसन्निवासे एदिसापि संविज्जन्ति ञाणेन गहेतब्बताय उपलब्भन्तीति। ओदातकसिणलाभीति अप्पमाणओदातकसिणलाभी। एवं हिस्स समन्ततो आलोको विय उपट्ठाति। परिकम्मन्ति समापत्तिपुब्बभागमाह। एत्तकं सूरिये गते वुट्ठहामीति,नो च खो अद्धानपरिच्छेदे कुसलो होति, केवलं ‘‘दिवा एव वुट्ठहामी’’ति मनसिकारं उप्पादेसि। विसदं होति सब्बं आरम्मणजातं, दिब्बचक्खुना पस्सन्तस्स विय विभूतं। अविसदन्ति एत्थ वुत्तविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो। एवंसञ्ञिनोति रत्तिं ‘‘दिवा’’ति, दिवा च ‘‘रत्ती’’ति एवंसञ्ञिनो।
अन्तोसेनासने रत्तिं निसिन्नो होतीति रत्ति-सद्दो अज्झाहरितब्बो। परित्तासनादीहि, अञ्ञेहि वा कारणेहि। गम्भीराय भूमिगब्भसदिसाय घनवनपटिच्छन्नाय बहलतरजालवनपटलपटिच्छन्नाय। अन्तरहितसूरियालोके कालेति एतेनेव दिवाति अवुत्तसिद्धो। सम्मोहविहारो नाम बहुविधोति आह ‘‘सम्मोहविहारानं अञ्ञतर’’न्ति।
पाकटो बोधिसत्तस्स रत्तिन्दिवपरिच्छेदो अन्तमसो लवतुटिखणस्सपि उपादाय सुववत्थितत्ता, तथा रत्तिदिवसकोट्ठासपरिच्छेदो अत्तना कातब्बकिच्चवसेन कालञाणवसेन च।
कालथम्भे लद्धब्बछायावसेन द्वङ्गुलकाले। यामघण्टिकं पहरति सङ्घस्स तंतंवत्तकरणत्थं। मुग्गरन्ति घण्टिकप्पहरणमुग्गरं। यामयन्तं पतति अञ्ञेहि भिक्खूहि योजितन्ति अधिप्पायो। याव अञ्ञे भिक्खू भोजनसालं उपगच्छन्ति, ताव दिवाविहारट्ठानं गन्त्वा समणधम्मं करोति।
यं खो तन्ति एत्थ यन्ति अनियमुद्देसो, खोति अवधारणे, यमेव पुग्गलन्ति अत्थो। तन्ति वुच्चमानाकारवचनं। ममेवाति मं एव। असम्मोहसभावोति सभावभूतअसम्मोहो। ‘‘उप्पन्नो’’ति वुत्तत्ता ‘‘मनुस्सलोके’’ति वुत्तं। पञ्ञासम्पत्तियाति याथावतो हितस्स जाननसमत्थेन अत्तनो पञ्ञागुणेन, न केवलं अज्झासयेनेव हितेसिता, अथ खो पयोगेनाति दस्सेन्तो ‘‘हितूपदेसको’’ति आह। अज्झासयेन पन हितेसिता ‘‘लोकानुकम्पाया’’ति इमिना दस्सिता। उपकरणेहि विना न कदाचि भोगसुखं उपकरणदानञ्च चागसम्पत्तिहेतुकन्ति आह ‘‘चागसम्पत्तिया…पे॰… दायको’’ति। मेत्तासम्पत्तिया हितूपसंहारेन रक्खिता। करुणासम्पत्तिया दुक्खापनयनेन गोपायिता। ननु च पुब्बेपि वुत्तं ‘‘हिताय सुखाया’’ति, अथ कस्मा पुन तं गहितन्ति चोदनं सन्धायाह ‘‘इध देवमनुस्सग्गहणेना’’तिआदि। तेन पुब्बे अविसेसतो हितादीनि दस्सितानि, इदानि विसेसतो सह पयोजनेन तानि दस्सितानीति दीपेति। निब्बानतो परो परमो अत्थो नाम नत्थीति आह ‘‘परमत्थत्ताया’’ति। हिनोति निब्बानं गच्छतीति हितं, मग्गो। उक्कंसतो सुखत्थं अरियफलन्ति आह ‘‘ततो उत्तरि सुखाभावतो’’ति।
पुब्बभागपटिपदादिवण्णना
५१.असम्मोहविहारन्ति असम्मोहवुत्तिं, असम्मोहसम्बोधिन्ति वा अत्थो। तन्ति समथविपस्सनाभावनासङ्खातं पटिपदं। पुब्बभागतो पभुतीति भावनाय पुब्बभागवीरियारम्भादितो पट्ठाय। केचीति उत्तरविहारवासिनो।
बोधिमण्डेति (सारत्थ॰ टी॰ १.११.वेरञ्जकण्डवण्णना; अ॰ नि॰ टी॰ ३.८.११) बोधिसङ्खातस्स ञाणस्स मण्डभावप्पत्ते ठाने। चतुरङ्गन्ति ‘‘कामं तचो च न्हारु च, अट्ठि च अवसिस्सतू’’तिआदिना (म॰ नि॰ २.१८४; सं॰ नि॰ २.२३७; अ॰ नि॰ २.५; ८.१३; महानि॰ १७, १९६) वुत्तचतुरङ्गसमन्नागतं। पग्गहितन्ति आरम्भं सिथिलं अकत्वा दळ्हपरक्कमसङ्खातुस्सहनभावेन गहितं। तेनाह ‘‘असिथिलप्पवत्तितन्ति वुत्तं होती’’ति। असल्लीनन्ति असङ्कुचितं कोसज्जवसेन सङ्कोचं अनापन्नं।
उपट्ठिताति ओगाहनसङ्खातेन अपिलापनभावेन आरम्मणं उपगन्त्वा ठिता। तेनाह ‘‘आरम्मणाभिमुखीभावेना’’ति। सम्मोसस्स विद्धंसनवसेन पवत्तिया न सम्मुट्ठाति असम्मुट्ठा। किञ्चापि चित्तमिव चित्तपस्सद्धिवसेन कायपस्सद्धिवसेनेव कायो पस्सद्धो होति, तथापि यस्मा कायपस्सद्धि उप्पज्जमाना चित्तपस्सद्धिया सहेव उप्पज्जति, न विना, तस्मा वुत्तं ‘‘कायचित्तपस्सद्धिसम्भवेना’’ति । रूपकायोपि पस्सद्धोयेव होति कायपस्सद्धिया उभयेसम्पि कायानं पस्सम्भनावहत्ता। सो च खो कायो। विगतदरथोति विगतकिलेसदरथो। नामकाये हि विगतदरथे रूपकायोपि वूपसन्तदरथपरिळाहो होति। सम्मा आहितन्ति नानारम्मणेसु विधावनसङ्खातविक्खेपं विच्छिन्दित्वा एकस्मिंयेव आरम्मणे अविक्खित्तभावापादानेन सम्मदेव आहितं। तेनाह ‘‘सुट्ठु ठपित’’न्तिआदि। चित्तस्स अनेकग्गभावो विक्खेपवसेन चञ्चलता, सा सति एकग्गताय न होतीति आह ‘‘एकग्गं अचलं निप्फन्दन’’न्ति। एत्तावताति ‘‘आरद्धं खो पना’’तिआदिना वीरियसतिपस्सद्धिसमाधीनं किच्चसिद्धिदस्सनेन। ननु च सद्धापञ्ञानम्पि किच्चसिद्धि झानस्स पुब्बपटिपदाय इच्छितब्बाति? सच्चं इच्छितब्बा, सा पन नानन्तरियभावेन अवुत्तसिद्धाति न गहिता। असति हि सद्धाय वीरियारम्भादीनं असम्भवोयेव, पञ्ञापरिग्गहे च नेसं असति पञ्ञायारम्भादिभावो न सिया। तथा असल्लीनासम्मोसतादयो वीरियादीनन्ति असल्लीनतादिग्गहणेनेवेत्थ पञ्ञाकिच्चसिद्धि गहिताति दट्ठब्बं। झानभावनायं वा समाधिकिच्चं अधिकं इच्छितब्बन्ति दस्सेतुं समाधिपरियोसानाव झानस्स पुब्बपटिपदा कथिताति दट्ठब्बं।
वुत्तं, तस्मा इध न वत्तब्बं। विसुद्धिमग्गो हि इमिस्सा संवण्णनाय एकदेसभूतोति वुत्तोवायमत्थोति। विहरतीति आगतं परुद्देसिकत्ता विहारस्स। इध विहासिन्ति आगतं अत्थुद्देसिकत्ता। इदं किर सब्बबुद्धानं अविजहितन्ति आह ‘‘आनापानस्सतिकम्मट्ठान’’न्ति। रूपविरागभावनावसेन (सारत्थ॰ टी॰ १.१२.नेरञ्जकण्डवण्णना) पवत्तो चतुब्बिधोपि अरूपज्झानविसेसो चतुत्थज्झानसङ्गहो एवाति आह ‘‘चत्तारि झानानी’’ति। युत्तं ताव चित्तेकग्गता भवोक्कमनत्थता विय विपस्सनापादकतापि चतुन्नं झानानं साधारणाति तेसं वसेन ‘‘चत्तारि झानानी’’ति वचनं, अभिञ्ञापादकता पन निरोधपादकता च चतुत्थस्सेव झानस्स आवेणिका, सा कथं चतुन्नं झानानं साधारणा वुत्ताति? परम्पराधिट्ठानभावतो। पदट्ठानपदट्ठानम्पि हि पदट्ठानन्तेव वुच्चति, कारणकारणम्पि कारणन्ति यथा ‘‘तिणेहि सत्तं सिद्ध’’न्ति, एवञ्च कत्वा पयोजननिद्देसे अट्ठसमापत्तिग्गहणं समत्थितं होति। चित्तेकग्गतत्थानीति चित्तसमाधानत्थानि, दिट्ठधम्मसुखविहारत्थानीति अत्थो। चित्तेकग्गतासीसेन हि दिट्ठधम्मसुखविहारो वुत्तो, सुक्खविपस्सकखीणासववसेन चेतं वुत्तं। तेनाह ‘‘एकग्गचित्ता सुखं दिवसं विहरिस्सामा’’ति। भवोक्कमनत्थानीति भवेसु निब्बत्तिअत्थानि।
पुब्बेनिवासकथावण्णना
५२.द्विन्नंविज्जानन्ति पुब्बेनिवासञाणदिब्बचक्खुञाणसङ्खातानं द्विन्नं विज्जानं। अनुपदवण्णनाति तासं विज्जानं निद्देसपाळिया अनुपदवण्णना। भावनानयोति उप्पादनविधि। ‘‘सो’’ति पच्चत्तवचनस्स अहं-सद्देन सम्बन्धने कारणं दस्सेतुं ‘‘अभिनिन्नामेसि’’न्तिआदि वुत्तं। पाळियं वा ‘‘अभिनिन्नामेसि’’न्ति उत्तमपुरिसस्स योगोति अहं-सद्देन आनेत्वा वुच्चमाने तदत्थो पाकटो होतीति ‘‘सो अह’’न्ति वुत्तं। अभिनीहरिन्ति चित्तं झानारम्मणतो अपनेत्वा पुब्बेनिवासाभिमुखं पेसेसिं, पुब्बेनिवासनिन्नं पुब्बेनिवासपोणं पुब्बेनिवासपब्भारं अकासिन्ति अत्थो।
पुब्बेअतीतजातीसु निवुत्थक्खन्धा पुब्बेनिवासो। निवुत्थाति च अज्झावुत्था अनुभूता अत्तनो सन्ताने उप्पज्जित्वा निरुद्धा, गोचरनिवासेन निवुत्थधम्मा वा अत्तनो विञ्ञाणेनविञ्ञाता, परविञ्ञाणविञ्ञातापि वा छिन्नवटुमकानुस्सरणादीसु, तं पुब्बेनिवासं याय सतिया अनुस्सरति, ताय सम्पयुत्तं ञाणं पुब्बेनिवासानुस्सतिञ्ञाणं। पटिनिवत्तन्तस्साति पुब्बेनिवासं अनुस्सरणवसेन यावदिच्छकं गन्त्वा पच्चागच्छन्तस्स। तस्माति वुत्तस्सेवत्थस्स कारणभावेन पच्चामसनं, पटिनिवत्तन्तस्स पच्चवेक्खणभावतोति वुत्तं होति। इधूपपत्तियाति इध चरिमभवे उपपत्तिया। अनन्तरन्ति अतीतानन्तरमाह। अमुत्राति अमुकस्मिं भवेति अत्थो। उदपादिन्ति उप्पज्जिं। ताहि देवताहीति तुसितादेवताहि। एकगोत्तोति तुसितगोत्तेन एकगोत्तो। महाबोधिसत्तानं सन्तानस्स परियोसानावत्थाय देवलोकूपपत्तिजनकं नाम अकुसलेन कम्मुना अनुपद्दुतमेव होतीति अधिप्पायेन ‘‘दुक्खं पन सङ्खारदुक्खमेवा’’ति वुत्तं। महापुञ्ञानम्पि पन देवपुत्तानं पुब्बनिमित्तुप्पत्तिकालादीसु अनिट्ठारम्मणसमायोगो होतियेवाति ‘‘कदाचि दुक्खदुक्खस्सपि सम्भवो नत्थी’’ति न सक्का वत्तुं। सत्तपञ्ञास…पे॰… परियन्तोति इदं मनुस्सानं वस्सगणनावसेन वुत्तं। तत्थ देवानं वस्सगणनाय पन चतुसहस्समेव।
अतीतभवे (सारत्थ॰ टी॰ १.१२.पुब्बेनिवासकथायं) खन्धा तप्पटिबद्धनामगोत्तानि च सब्बं पुब्बेनिवासन्तेव सङ्गहितन्ति आह ‘‘किं विदितं करोति? पुब्बेनिवास’’न्ति। मोहो पटिच्छादकट्ठेन‘‘तमो’’ति वुच्चति ‘‘तमो विया’’ति कत्वा। ओभासकरणट्ठेनाति कातब्बतो करणं, ओभासोव करणं, अत्तनो पच्चयेन ओभासभावेन निब्बत्तेतब्बट्ठेनाति अत्थो। सेसं पसंसावचनन्ति पटिपक्खविधमनपवत्तिविसेसानं बोधनतो वुत्तं। अविज्जा विहताति एतेन विज्जनट्ठेन विज्जाति अयम्पि अत्थो दीपितोति दट्ठब्बं। यस्मा विज्जा उप्पन्नाति एतेन विज्जापटिपक्खा अविज्जा, पटिपक्खता चस्सा पहातब्बभावेन विज्जाय च पहायकभावेनाति दस्सेति। एस नयो इतरस्मिम्पि पदद्वयेति इमिना तमो विहतो विनट्ठो। कस्मा? यस्मा आलोको उप्पन्नोति इममत्थं अतिदिसति। पेसितत्तस्साति यथाधिप्पेतत्थसिद्धिं पति विस्सट्ठचित्तस्स। यथा अप्पमत्तस्साति अञ्ञस्सपि कस्सचि मादिसस्साति अधिप्पायो।
पुब्बेनिवासकथावण्णना निट्ठिता।
दिब्बचक्खुञाणकथावण्णना
५३.इधाति भयभेरवसुत्ते वुत्तं। इध अयं विसेसोति योजना। वुत्तसदिसमेव ‘‘मेति मया’’तिआदिना। परिकम्मकिच्चन्ति ‘‘अभिञ्ञापादकचतुत्थज्झानतो वुट्ठाय सब्बपच्छिमा निसज्जा आवज्जितब्बा’’तिआदिना, कसिणारम्मणं अभिञ्ञापादकज्झानं सब्बाकारेन अभिनीहारक्खमं कत्वा’’तिआदिना च वुत्तेन परिकम्मेन किच्चं पयोजनं नत्थि। नतेन इध अत्थोति तेन भावनानयेन इध पाळिया अत्थवण्णनायं अत्थो नत्थि तथाभावनाय इध अनधिप्पेतत्ताति अधिप्पायो।
दिब्बचक्खुञाणकथावण्णना निट्ठिता।
आसवक्खयञाणकथावण्णना
५४.विपस्सनापादकन्ति (सारत्थ॰ टी॰ १.१४.आसवक्खयञाणकथायं; दी॰ नि॰ टी॰ १.२४८; अ॰ नि॰ टी॰ २.३.५९) विपस्सनाय पदट्ठानभूतं। विपस्सना च तिविधा विपस्सनकपुग्गलभेदेन। महाबोधिसत्तानञ्हि पच्चेकबोधिसत्तानञ्च विपस्सना चिन्तामयञाणसंवद्धितत्ता सयम्भुञाणभूता, इतरेसं सुतमयञाणसंवद्धितत्ता परोपदेससम्भूता, सा ‘‘ठपेत्वा नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं अवसेसरूपारूपज्झानानं अञ्ञतरतो वुट्ठाया’’तिआदिना अनेकधा अरूपमुखवसेन चतुधातुववत्थाने वुत्तानं तेसं तेसं धातुपरिग्गहमुखानं अञ्ञतरमुखवसेन अनेकधाव विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.३०६) नानानयतो विभाविता। महाबोधिसत्तानं पन चतुवीसतिकोटिसतसहस्समुखेन पभेदगमनतो नानानयं सब्बञ्ञुतञ्ञाणसन्निस्सयस्स अरियमग्गञाणस्स अधिट्ठानभूतं पुब्बभागञाणगब्भं गण्हापेन्तं परिपाकं गच्छन्तं परमगम्भीरसण्हसुखुमतरं अनञ्ञसाधारणं विपस्सनाञाणं होति, यं अट्ठकथासु महावजिरञाणन्ति वुच्चति। यस्स च पवत्तिविभागेन चतुवीसतिकोटिसतसहस्सप्पभेदस्स पादकभावेन समापज्जियमाना चतुवीसतिकोटिसतसहस्ससङ्खा देवसिकं सत्थु वळञ्जनकसमापत्तियो वुच्चन्ति, स्वायं बुद्धानं विपस्सनाचारो परमत्थमञ्जूसाय विसुद्धिमग्गसंवण्णनाय (विसुद्धि॰ महाटी॰ १.१४४) उद्देसतो दस्सितो, अत्थिकेहि ततो गहेतब्बोति।
आसवानं खेपनतो समुच्छिन्दनतो आसवक्खयो, अरियमग्गो, उक्कट्ठनिद्देसवसेन अरहत्तमग्गग्गहणं। आसवानं खये ञाणं आसवक्खयञाणन्ति दस्सेन्तो ‘‘तत्र चेतं ञाण’’न्ति वत्वा खयेति च आधारे भुम्मं, न विसयेति दस्सेन्तो ‘‘तप्परिया पन्नत्ता’’ति आह। इदं दुक्खन्ति दुक्खस्स अरियसच्चस्स तदा पच्चक्खतो गहितभावदस्सनं। एत्तकं दुक्खन्ति दुक्खस्स अरियसच्चस्स तदा पच्चक्खतो गहितभावदस्सनं। एत्तकं दुक्खन्ति तस्स परिच्छिज्ज गहितभावदस्सनं। न इतो भिय्योति अनवसेसेत्वा गहितभावदस्सनं। तेनाह ‘‘सब्बम्पिदुक्खसच्च’’न्तिआदि। सरसलक्खणपटिवेधेनाति सभावसङ्खातस्स लक्खणस्स असम्मोहतो पटिविज्झनेन। असम्मोहपटिवेधोति च यथा तस्मिं ञाणे पवत्ते पच्छा दुक्खस्स सरूपादिपरिच्छेदे सम्मोहो न होति, तथा पवत्ति। तेनाह ‘‘यथाभूतं अब्भञ्ञासि’’न्ति। यं ठानं पत्वाति यं निब्बानं मग्गस्स आरम्मणपच्चयट्ठेन कारणभूतं आगम्म। तदुभयवतो हि पुग्गलस्स पत्ति तदुभयस्स पत्तीति वुत्तं। पत्वाति वा पापुणनहेतु। अप्पवत्तिन्ति अप्पवत्तिनिमित्तं। ते वा नप्पवत्तन्ति एत्थाति अप्पवत्ति, निब्बानं। तस्साति दुक्खनिरोधस्स। सम्पापकन्ति सच्छिकिरियावसेन सम्मदेव पापकं।
किलेसवसेनाति आसवसङ्खातकिलेसवसेन। यस्मा आसवानं दुक्खसच्चपरियायो तप्परियापन्नत्ता, सेससच्चानञ्च तंसमुदयादिपरियायो अत्थि, तस्मा वुत्तं। ‘‘परियायतो’’ति। दस्सेन्तो सच्चानीति योजना। आसवानंयेव चेत्थ गहणं ‘‘आसवानं खयञाणाया’’ति आरद्धत्ता। तथा हि आसवविमुत्ति सीसेनेव सब्बसंकिलेसविमुत्ति वुत्ता। ‘‘इदं दुक्खन्ति यथाभूतं अब्भञ्ञासि’’न्तिआदिना मिस्सकमग्गो इध कथितोति ‘‘सह विपस्सनाय कोटिप्पत्तं मग्गं कथेती’’ति वुत्तं। एत्थ च सच्चपटिवेधस्स तदा अतीतकालिकत्ता ‘‘यथाभूतं अब्भञ्ञासि’’न्ति वत्वापि अभिसमयकाले तस्स पच्चुप्पन्नतं उपादाय ‘‘एवं जानतो एवं पस्सतो’’ति वत्तमानकालेन निद्देसो कतो। सो च कामं मग्गक्खणतो परं यावज्जतना अतीतकालिको एव, सब्बपठमं पनस्स अतीतकालिकत्तं फलक्खणेन वेदितब्बन्ति आह ‘‘विमुच्चित्थाति इमिना फलक्खणं दस्सेती’’ति। जानतो पस्सतोति वा हेतुनिद्देसोयं। जाननहेतु दस्सनहेतु कामासवा चित्तं विमुच्चित्थाति योजना। भवासवग्गहणेनेव चेत्थ भवरागस्स विय भवदिट्ठियापि समवरोधोति दिट्ठासवस्सपि सङ्गहो दट्ठब्बो।
अरञ्ञवासकारणवण्णना
५५.सिया खो पन ते ब्राह्मणाति एत्थ सियाति ‘‘अप्पेवा’’ति इमिना समानत्थो निपातो , तस्मा ‘ब्राह्मण, अप्पेव खो पन ते एवमस्सा’ति अत्थो। यं पन अट्ठकथायं ‘‘कदाची’’ति वुत्तं, तम्पि इममेवत्थं सन्धाय वुत्तं अकारणं ब्राह्मणेन परिकप्पितमत्थं पटिपक्खिपित्वा अत्तनो अधिप्पेतं कारणं दस्सेन्तो। अत्थोव फलं तदधीनवुत्तिताय वसो एतस्साति अत्थवसो, हेतूति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो। अत्तनो च दिट्ठधम्मसुखविहारन्ति एतेन सत्था अत्तनो विवेकाभिरतिं पकासेतीति दस्सेन्तो ‘‘दिट्ठधम्मो नामा’’तिआदिमाह। तत्थ इरियापथविहारानन्ति इरियापथपवत्तीनं। तप्पवत्तियो हि एकस्मिं इरियापथे उप्पन्नदुक्खं अञ्ञेन इरियापथेन विच्छिन्दित्वा हरणतो विहाराति वुच्चन्ति। पच्छिमञ्च जनतं अनुकम्पमानोति एतेन यो आदितो ब्राह्मणेन ‘‘भवं तेसं गोतमो पुब्बङ्गमो…पे॰… दिट्ठानुगतिं आपज्जती’’ति वुत्तो, यो च तथा ‘‘एवमेतं ब्राह्मणा’’तिआदिना अत्तना सम्पटिच्छितो, तमेव अत्थं निगमनवसेन दस्सेन्तो यथानुसन्धिनाव सत्था देसनं निट्ठापेसि।
अरञ्ञवासकारणवण्णना निट्ठिता।
देसनानुमोदनावण्णना
५६.एवं निट्ठापिताय देसनाय ब्राह्मणो तत्थ भगवति पसादं पवेदेन्तो ‘‘अभिक्कन्त’’न्तिआदिमाह। अभिक्कन्ताति (सारत्थ॰ टी॰ १.१५.देसनानुमोदनकथा; दी॰ नि॰ टी॰ १.२५०; सं॰ नि॰ टी॰ १.१.१; अ॰ नि॰ टी॰ २.२.१६) अतिक्कन्ता, विगताति अत्थोति आह ‘‘खये दिस्सती’’ति। तेनेव हि ‘‘निक्खन्तो पठमो यामो’’ति वुत्तं। अभिक्कन्ततरोति अतिविय कन्ततरो मनोरमो। तादिसो च सुन्दरो भद्दको नाम होतीति आह ‘‘सुन्दरे दिस्सती’’ति।
कोति देवनागयक्खगन्धब्बादीसु को कतमो। मेति मम। पादानीति पादे। इद्धियाति इमाय एवरूपाय देविद्धिया। यससाति इमिना एदिसेन परिवारेन परिजनेन। जलन्ति विज्जोतमानो। अभिक्कन्तेनाति अतिविय कन्तेन कमनीयेन अभिरूपेन। वण्णेनाति छविवण्णेन सरीरवण्णनिभाय। सब्बा ओभासयं दिसाति दसपि दिसा ओभासेन्तो पभासेन्तो, चन्दो विय सूरियो विय च एकोभासं एकालोकं करोन्तोति गाथाय अत्थो। अभिरूपेति उळाररूपे सम्पन्नरूपे।
‘‘चोरो चोरो, सप्पो सप्पो’’तिआदीसु भये आमेडितं। ‘‘विज्झ विज्झ, पहर पहरा’’तिआदीसु कोधे, ‘‘साधु साधूतिआदीसु (म॰ नि॰ १.३२७; सं॰ नि॰ २.१२७; ३.३५; ५.१०८५) पसंसायं, ‘‘गच्छ गच्छ, लुनाहि लुनाही’’तिआदीसु तुरिते, ‘‘आगच्छ आगच्छा’’तिआदीसु कोतूहले, ‘‘बुद्धो बुद्धोति चिन्तेन्तो’’तिआदीसु (बु॰ वं॰ २.४४) अच्छरे, ‘‘अभिक्कमथायस्मन्तो, अभिक्कमथायस्मन्तो’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ ३.२०; अ॰ नि॰ ९.११) हासे, ‘‘कहं एकपुत्तक, कहं एकपुत्तका’’तिआदीसु (म॰ नि॰ २.३५३; सं॰ नि॰ २.६३) सोके, ‘‘अहो सुखं अहो सुख’’न्तिआदीसु (उदा॰ २०; दी॰ नि॰ ३.३०५; चूळव॰ ३३२) पसादे। च-सद्दो अवुत्तसमुच्चयत्थो। तेन गरहाअसम्मानादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो। तत्थ ‘‘पापो पापो’’तिआदीसु गरहायं। ‘‘अभिरूपक अभिरूपका’’तिआदीसु असम्माने दट्ठब्बं।
नयिदं आमेडितवसेन द्विक्खत्तुं वुत्तं, अथ खो अत्थद्वयवसेनाति दस्सेन्तो ‘‘अथ वा’’तिआदिमाह। अभिक्कन्तन्ति वचनं अपेक्खित्वा नपुंसकलिङ्गवसेन वुत्तं, तं पन भगवतो वचनं धम्मस्स देसनाति कत्वा तथा वुत्तं। अत्थमत्तदस्सनं वा एतं, तस्मा अत्थवसेन लिङ्गविभत्तिविपरिणामो वेदितब्बो। दुतियपदेपि एसेव नयो। दोसनासनतोति रागादिकिलेसदोसविधमनतो, गुणाधिगमनतोति सीलादिगुणानं सम्पापनतो। ये गुणे देसना अधिगमेति, तेसु पधानभूता दस्सेतब्बाति ते पधानभूते ताव दस्सेतुं ‘‘सद्धाजननतो पञ्ञाजननतो’’ति वुत्तं। सद्धापमुखा हि लोकिया गुणा, पञ्ञापमुखा लोकुत्तरा। सीलादिअत्थसम्पत्तिया सात्थतो, सभावनिरुत्तिसम्पत्तिया सब्यञ्जनतो। सुविञ्ञेय्यसद्दपयोगताय उत्तानपदतो, सण्हसुखुमभावेन दुब्बिञ्ञेय्यत्थताय गम्भीरत्थतो। सिनिद्धमुदुमधुरसद्दपयोगताय कण्णसुखतो, विपुलविसुद्धपेमनीयत्थताय हदयङ्गमतो। मानातिमानविधमनेन अनत्तुक्कंसनतो, थम्भसारम्भमद्दनेन अपरवम्भनतो। हिताधिप्पायपवत्तिया परेसं रागपरिळाहादिवूपसमनेन च करुणासीतलतो, किलेसन्धकारविधमनेन पञ्ञावदाततो। करवीकरुतमञ्जुताय आपाथरमणीयतो, पुब्बापराविरुद्धसुविसुद्धत्थताय विमद्दक्खमतो। आपाथरमणीयताय एव सुय्यमानसुखतो, विमद्दक्खमताय हितज्झासयप्पवत्तितताय च वीमंसियमानहिततो। एवमादीहीति आदिसद्देन संसारचक्कनिवत्तनतो, सद्धम्मचक्कप्पवत्तनतो, मिच्छावादविधमनतो, सम्मावादपतिट्ठापनतो, अकुसलमूलसमुद्धरणतो, कुसलमूलसंरोपनतो, अपायद्वारपिधानतो, सग्गमग्गद्वारविवरणतो, परियुट्ठानवूपसमनतो, अनुसयसमुग्घातनतोति एवमादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो।
पसन्नकारवण्णना
पसन्नकारन्ति पसन्नेहि कातब्बं सक्कारं। सरणन्ति पटिसरणं। तेनाह ‘‘परायण’’न्ति। परायणभावो च अनत्थनिसेधनेन अत्थसम्पटिपादनेन च होतीति आह ‘‘अघस्स ताता हितस्स च विधाता’’ति। अघस्साति दुक्खतोति वदन्ति, पापतोति पन युत्तं। निस्सक्के चेतं सामिवचनं। एत्थ च नायं गमि-सद्दो नी-सद्दादयो विय द्विकम्मको, तस्मा यथा ‘‘अजं गामं नेती’’ति वुच्चति, एवं ‘‘गोतमं सरणं गच्छामी’’ति वत्तुं न सक्का, ‘‘सरणन्ति गच्छामी’’ति पन वत्तब्बं। इति-सद्दो चेत्थ लुत्तनिद्दिट्ठो, तस्स चायमत्थो – गमनञ्च तदधिप्पायेन भजनं, तथा जाननं वाति दस्सेन्तो ‘‘इति इमिना अधिप्पायेना’’तिआदिमाह । तत्थ भजामीतिआदीसु पुरिमस्स पुरिमस्स पच्छिमं पच्छिमं अत्थवचनं। भजनं वा सरणाधिप्पायेन उपसङ्कमनं, सेवनं सन्तिकावचरता, पयिरुपासनं वत्तपटिवत्तकरणेन उपट्ठानन्ति एवं सब्बथापि अनञ्ञसरणतंयेव दीपेति। ‘‘गच्छामी’’ति पदस्स कथं ‘‘बुज्झामी’’ति अयमत्थो लब्भतीति आह ‘‘येसञ्ही’’तिआदि।
अधिगतमग्गे,सच्छिकतनिरोधेति पदद्वयेनपि फलट्ठा एव दस्सिता, न मग्गट्ठाति ते दस्सेन्तो ‘‘यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने चा’’ति आह। ननु च कल्याणपुथुज्जनोपि यथानुसिट्ठं पटिपज्जतीति वुच्चतीति? किञ्चापि वुच्चति, निप्परियायेन पन मग्गट्ठा एव तथा वत्तब्बा, न इतरे नियामोक्कमनाभावतो। तथा हि ते एव ‘‘अपायेसु अपतमाने धारेती’’ति वुत्ता। सम्मत्तनियामोक्कमनेन हि अपायविनिमुत्तिसम्भवो। अक्खायतीति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो, पकारत्थो वा। तेन ‘‘यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता वा असङ्खता वा, विरागो तेसं अग्गमक्खायती’’ति सुत्तपदं (अ॰ नि॰ ४.३४; इतिवु॰ ९०) सङ्गण्हाति, वित्थारोति वा इमिना। एत्थ च अरियमग्गो निय्यानिकताय, निब्बानं तस्स तदत्थसिद्धिहेतुतायाति उभयमेवेत्थ निप्परियायेन धम्मोति वुत्तो। निब्बानञ्हि आरम्मणपच्चयभूतं लभित्वा अरियमग्गस्स तदत्थसिद्धि, अरियफलानं ‘‘यस्मा ताय सद्धाय अवूपसन्ताया’’तिआदिवचनतो मग्गेन समुच्छिन्नानं किलेसानं पटिप्पस्सद्धिपहानकिच्चताय निय्यानानुगुणताय निय्यानपरियोसानताय च। परियत्तिधम्मस्स पन निय्यानधम्मसमधिगमहेतुतायाति इमिना परियायेन धम्मभावो लब्भति एव, स्वायमत्थो पाठारुळ्हो एवाति दस्सेन्तो ‘‘न केवल’’न्तिआदिमाह।
कामरागो भवरागोति एवमादिभेदो सब्बोपि रागो विरज्जति पहीयति एतेनाति रागविरागोति मग्गो कथितो। एजासङ्खाताय तण्हाय अन्तोनिज्झानलक्खणस्स सोकस्स च तदुप्पत्तियं सब्बसो परिक्खीणत्ता अनेजमसोकन्ति फलं कथितं। अप्पटिकूलन्ति अविरोधदीपनतो केनचि अविरुद्धं, इट्ठं पणीतन्ति वा अत्थो। पगुणरूपेन पवत्तितत्ता, पकट्ठगुणविभावनतो वा पगुणं। यथाह ‘‘विहिंससञ्ञी पगुणं न भासिं, धम्मं पणीतं मनुजेसु ब्रह्मे’’ति। सब्बधम्मक्खन्धा कथिताति योजना।
दिट्ठिसीलसङ्घातेनाति ‘‘यायं दिट्ठि अरिया निय्यानिका निय्याति तक्करस्स सम्मा दुक्खक्खयाय, तथारूपाय दिट्ठिया दिट्ठिसामञ्ञगतो विहरती’’ति (दी॰ नि॰ ३.३२४, ३५६; म॰ नि॰ १.४९२; ३.५४) एवं वुत्ताय दिट्ठिया, ‘‘यानि तानि सीलानि अखण्डानि अच्छिद्दानि असबलानि अकम्मासानि भुजिस्सानि विञ्ञुप्पसत्थानि अपरामट्ठानि समाधिसंवत्तनिकानि , तथारूपेहि सीलेहि सीलसामञ्ञगतो विहरती’’ति (दी॰ नि॰ ३.३२४; म॰ नि॰ १.४९२; ३.५४; अ॰ नि॰ ६.१२; परि॰ २७४) एवं वुत्तानं सीलानञ्च संहतभावेन, दिट्ठिसीलसामञ्ञेनाति अत्थो। संहतोति घटितो। अरियपुग्गला हि यत्थ कत्थचि दूरे ठितापि अत्तनो गुणसामग्गिया संहता एव। अट्ठ च पुग्गल धम्मदसा तेति ते पुरिसयुगवसेन चत्तारोपि पुग्गलवसेन अट्ठेव अरियधम्मस्स पच्चक्खदस्साविताय धम्मदसा। तीणि वत्थूनि सरणन्ति गमनेन तिक्खत्तुं गमनेन च तीणि सरणगमनानि। पटिवेदेसीति अत्तनो हदयगतं वाचाय पवेदेसि।
सरणगमनकथावण्णना
सरणगमनस्स विसयपभेदफलसंकिलेसभेदानं विय कत्तु च विभावना तत्थ कोसल्लाय होतीति ‘‘सरणगमनेसु कोसल्लत्थंसरणं…पे॰… वेदितब्बो’’ति वुत्तं तेन विना सरणगमनस्सेव असम्भवतो। कस्मा पनेत्थ वोदानं न गहितं, ननु वोदानविभावनापि तत्थ कोसल्लावहाति? सच्चमेतं, तं पन संकिलेसग्गहणेनेव अत्थतो दीपितं होतीति न गहितं। यानि हि तेसं संकिलेसकारणानि अञ्ञाणादीनि, तेसं सब्बेन सब्बं अनुप्पन्नानं अनुप्पादनेन, उप्पन्नानञ्च पहानेन वोदानं होतीति। हिंसत्थस्स सर-सद्दस्स वसेनेतं पदं दट्ठब्बन्ति ‘‘हिंसतीति सरण’’न्ति वत्वा तं पन हिंसनं केसं, कथं, कस्स वाति चोदनं सोधेन्तो ‘‘सरणगतान’’न्तिआदिमाह। तत्थ भयन्ति वट्टभयं। सन्तासन्ति चित्तुत्रासं। तेनेव चेतसिकदुक्खस्स गहितत्ता दुक्खन्ति इध कायिकं दुक्खं। दुग्गतिपरिकिलेसन्ति दुग्गतिपरियापन्नं सब्बं दुक्खं। तयिदं सब्बं परतो फलकथायं आवि भविस्सति। एतन्ति ‘‘सरण’’न्ति पदं।
एवं अविसेसतो सरणसद्दस्स अत्थं दस्सेत्वा इदानि विसेसतो दस्सेतुं ‘‘अथ वा’’तिआदि वुत्तं। हिते पवत्तमानेनाति ‘‘सम्पन्नसीला, भिक्खवे, विहरथा’’तिआदिना (म॰ नि॰ १.६४, ६९) अत्थे नियोजनेन। अहिता च निवत्तनेनाति ‘‘पाणातिपातस्स खो पापको विपाको पापकं अभिसम्पराय’’न्तिआदिना आदीनवदस्सनादिमुखेन अनत्थतो विनिवत्तनेन। भयं हिंसतीति हिताहितेसु अप्पवत्तिपवत्तिहेतुकं ब्यसनं अप्पवत्तिकरणेन विनासेति । भवकन्तारा उत्तारणेन मग्गसङ्खातो धम्मो, इतरो अस्सासदानेन सत्तानं भयं हिंसतीति योजना। कारानन्ति दानवसेन पूजावसेन च उपनीतानं सक्कारानं। विपुलफलपटिलाभकरणेन सत्तानं भयं हिंसति अनुत्तरदक्खिणेय्यभावतोति अधिप्पायो। इमिनापि परियायेनाति इमिनापि विभजित्वा वुत्तेन कारणेन।
‘‘सम्मासम्बुद्धो भगवा, स्वाक्खातो धम्मो, सुप्पटिपन्नो सङ्घो’’ति एवं पवत्तो तत्थ रतनत्तये पसादो तप्पसादो, तदेव रतनत्तयं गरु एतस्साति तग्गरु, तस्स भावो तग्गरुता, तप्पसादो च तग्गरुता च तप्पसादतग्गरुता, ताहि। विधुतदिट्ठिविचिकिच्छासम्मोहअस्सद्धियादिताय विहतकिलेसो। ‘‘तदेव रतनत्तयं परायणं गति ताणं लेण’’न्ति एवं आकारेन पवत्तिया तप्परायणताकारपवत्तो चित्तुप्पादो सरणगमनं ‘‘सरणन्ति गच्छति एतेना’’ति। तंसमङ्गीति तेन यथावुत्तचित्तुप्पादेन समन्नागतो। एवं उपेतीति एवं भजति सेवति पयिरुपासति, एवं वा जानाति बुज्झतीति एवमत्थो वेदितब्बो। एत्थ च पसादग्गहणेन लोकियसरणगमनमाह। तञ्हि पसादप्पधानं, न ञाणप्पधानं। गरुतागहणेन लोकुत्तरं। अरिया हि रतनत्तयं गुणाभिञ्ञाताय पासाणच्छत्तं विय गरुं कत्वा पस्सन्ति, तस्मा तप्पसादेन विक्खम्भनवसेन विहतकिलेसो तग्गरुताय समुच्छेदवसेनाति योजेतब्बं। तप्परायणता पनेत्थ तग्गतिकताति ताय चतुब्बिधम्पि वक्खमानं सरणगमनं गहितन्ति दट्ठब्बं। अविसेसेन वा पसादगरुता जोतिताति पसादग्गहणेन अवेच्चप्पसादस्स इतरस्स च गहणं, तथा गरुतागहणेनाति उभयेनपि उभयं सरणगमनं योजेतब्बं।
मग्गक्खणे इज्झतीति योजना। निब्बानारम्मणं हुत्वाति एतेन अत्थतो चतुसच्चाधिगमोयेव लोकुत्तरं सरणगमनन्ति दस्सेति। तत्थ हि निब्बानधम्मो सच्छिकिरियाभिसमयवसेन, मग्गधम्मो भावनाभिसमयवसेन पटिविज्झियमानोयेव सरणगमनत्तं साधेति, बुद्धगुणा पन सावकगोचरभूता परिञ्ञाभिसमयवसेन, तथा अरियसङ्घगुणा। तेनाह ‘‘किच्चतो सकलेपि रतनत्तये इज्झती’’ति, इज्झन्तञ्च सहेव इज्झति, न लोकियं विय पटिपाटिया असम्मोहपटिवेधेन पटिविद्धत्ताति अधिप्पायो। ये पन वदन्ति ‘‘न सरणगमनं निब्बानारम्मणं हुत्वा पवत्तति, मग्गस्स अधिगतत्ता पन अधिगतमेव होति एकच्चानं तेविज्जादीनं लोकियविज्जादयो विया’’ति, तेसं लोकियमेव सरणगमनं सिया, न लोकुत्तरं, तञ्च अयुत्तं दुविधस्सपि इच्छितब्बत्ता। तन्ति लोकियसरणगमनं। सद्धापटिलाभो ‘‘सम्मासम्बुद्धो भगवा’’तिआदिना। सद्धामूलिकाति यथावुत्तसद्धापुब्बङ्गमा सम्मादिट्ठि बुद्धसुबुद्धतं धम्मसुधम्मतं सङ्घसुप्पटिपतिञ्च लोकियावबोधवसेनेव सम्मा ञायेन दस्सनतो। ‘‘सद्धामूलिका सम्मादिट्ठी’’ति एतेन सद्धूपनिस्सया यथावुत्तलक्खणा पञ्ञा लोकियसरणगमनन्ति दस्सेति। तेनाह ‘‘दिट्ठिजुकम्मन्ति वुच्चती’’ति ‘‘दिट्ठि एव अत्तनो पच्चयेहि उजुं करीयती’’ति कत्वा। दिट्ठि वा उजुं करीयति एतेनाति दिट्ठिजुकम्मं, तथा पवत्तो चित्तुप्पादो । एवञ्च कत्वा ‘‘तप्परायणताकारपवत्तो चित्तुप्पादो’’ति इदञ्च वचनं समत्थितं होति। सद्धापुब्बङ्गमसम्मादिट्ठिग्गहणं पन चित्तुप्पादस्स तप्पधानतायाति दट्ठब्बं। ‘‘सद्धापटिलाभो’’ति इमिना मातादीहि उस्साहितदारकादीनं विय ञाणविप्पयुत्तसरणगमनं दस्सेति, ‘‘सम्मादिट्ठी’’ति इमिना ञाणसम्पयुत्तसरणगमनं।
उपासकविधिकथावण्णना
कोउपासकोति सरूपपुच्छा, तस्मा किंलक्खणो उपासकोति वुत्तं होति। कस्माति हेतुपुच्छा। तेन केन पवत्तिनिमित्तेन उपासकसद्दो तस्मिं पुग्गले निरुळ्होति दस्सेति। किमस्स सीलन्ति कीदिसं अस्स उपासकस्स सीलं, कित्तकेन सीलेनायं सीलसम्पन्नो नाम होतीति अत्थो। को आजीवोति को अस्स सम्माआजीवो, सो पन मिच्छाजीवस्स परिवज्जनेन होतीति सोपि विभजीयतीति। का विपत्तीति का अस्स सीलस्स, आजीवस्स वा विपत्ति। अनन्तरस्स हि विधि वा पटिसेधो वा। का सम्पत्तीति एत्थापि एसेव नयो।
यो कोचीति खत्तियादीसु यो कोचि। तेन सरणगमनमेवेत्थ कारणं, न जातिआदिविसेसोति दस्सेति। उपासनतोति तेनेव सरणगमनेन तत्थ च सक्कच्चकारिताय आदरगारवबहुमानादियोगेन पयिरुपासनतो। वेरमणियोति वेरं वुच्चति पाणातिपातादिदुस्सील्यं, तस्स मणनतो हननतो विनासनतो वेरमणियो, पञ्च विरतियो विरतिप्पधानत्ता तस्स सीलस्स। तेनेवाह तत्थ तत्थ ‘‘पटिविरतो होती’’ति।
मिच्छावणिज्जाति न सम्मावणिज्जा अयुत्तवणिज्जा असारुप्पवणिज्जा। पहायाति अकरणेनेव पजहित्वा। धम्मेनाति धम्मतो अनपेतेन। तेन अञ्ञम्पि अधम्मिकं जीविकं पटिक्खिपति। समेनाति अविसमेन। तेन कायविसमादिदुच्चरितं वज्जेत्वा कायसमादिना सुचरितेन जीवनं दस्सेति। सत्थवणिज्जाति आवुधभण्डं कत्वा वा कारेत्वा वा यथाकतं वा पटिलभित्वा तस्स विक्कयो। सत्थवणिज्जाति मनुस्सविक्कयो । मंसवणिज्जाति सूनकारादयो विय मिगसूकरादिके पोसेत्वा मंसं सम्पादेत्वा विक्कयो। मज्जवणिज्जाति यं किञ्चि मज्जं योजेत्वा तस्स विक्कयो। विसवणिज्जाति विसं योजेत्वा, विसं गहेत्वा वा तस्स विक्कयो। तत्थ सत्थवणिज्जा परोपरोधनिमित्तताय अकरणीया वुत्ता, सत्तवणिज्जा अभुजिस्सभावकरणतो, मंसविसवणिज्जा वधहेतुतो, मज्जवणिज्जा पमादट्ठानतो।
तस्सेवाति पञ्चवेरमणिलक्खणस्स सीलस्स चेव पञ्चमिच्छावणिज्जालक्खणस्स आजीवस्स च। विपत्तीति भेदो पकोपो च। यायाति याय पटिपत्तिया। चण्डालोति उपासकचण्डालो। मलन्ति उपासकमलं। पतिकिट्ठोति उपासकनिहीनो। बुद्धादीसु कम्मकम्मफलेसु च सद्धाविपरियायो अस्सद्धियं मिच्छाधिमोक्खो। यथावुत्तेन अस्सद्धियेन समन्नागतो अस्सद्धो। यथावुत्त सीलविपत्ति आजीवविपत्तिवसेन दुस्सीलो। ‘‘इमिना दिट्ठादिना इदं नाम मङ्गलं भविस्सती’’ति एवं बालजनपरिकप्पितकोतूहलसङ्खातेन दिट्ठसुतमुतमङ्गलेन समन्नागतो कोतूहलमङ्गलिको। मङ्गलं पच्चेतीति दिट्ठमङ्गलादिभेदं मङ्गलमेव पत्तियायति। नो कम्मन्ति कम्मस्सकतं नो पत्तियायति। इतो बहिद्धाति इतो सब्बञ्ञुबुद्धसासनतो बहिद्धा बाहिरकसमये। दक्खिणेय्यं परियेसतीति दुप्पटिपन्नं दक्खिणारहसञ्ञी गवेसति। पुब्बकारं करोतीति दानमाननादिकं कुसलकिरियं पठमं करोति। एत्थ च दक्खिणेय्यपरियेसनपुब्बकारे एकं कत्वा पञ्च धम्मा वेदितब्बा।
५. अनङ्गणसुत्तवण्णना
५७.आयस्मासारिपुत्तोति एत्थ इति-सद्दो आदिअत्थो, एवमादिकन्ति अत्थो। तेन ‘‘भिक्खू आमन्तेसी’’तिआदिकं सब्बं सुत्तं सङ्गण्हाति। तेनाह ‘‘अनङ्गणसुत्त’’न्ति। तस्स को निक्खेपो? अत्तज्झासयो। परेहि अनज्झिट्ठोयेव हि महाथेरो इमं देसनं आरभि। केचि पनाहु ‘‘एकच्चे भिक्खू संकिलिट्ठचित्ते दिस्वा तेसं चित्तसंकिलेसप्पहानाय चेव एकच्चानं आयतिं अनुप्पादनाय च अयं देसना आरद्धा’’ति। एवं सब्बसुत्तेसूति यथा एत्थ अनङ्गणसुत्ते, एवं इतो परेसूति सब्बेसुपि सुत्तेसु अनुत्तानअपुब्बपदवण्णना एव करीयति। तेनाह ‘‘तस्मा’’तिआदि। गणनपरिच्छेदोति गणनेन परिच्छिन्दनं। इदञ्हि अप्परजक्खमहारजक्खतावसेन दुविधे सत्ते पच्चेकं अत्थञ्ञुतानत्थञ्ञुतावसेन द्विधा कत्वा ‘‘चत्तारो’’ति अनवसेसपरियादानं। वज्जीपुत्तकादयो विय पुग्गलवादीति न गहेतब्बं लोकसमञ्ञानुसारेन अत्थं पटिविज्झितुं समत्थानं वसेन देसनाय आरद्धत्ता, अयञ्च देसनानयो सत्थु निस्साय एवाति दस्सेन्तो ‘‘अयञ्ही’’तिआदिमाह।
सम्मुतिपरमत्थदेसनाकथावण्णना
तत्थ (अ॰ नि॰ टी॰ १.१.१७०) सम्मुतिया देसना सम्मुतिदेसना, परमत्थस्स देसना परमत्थदेसना। तत्थाति सम्मुतिपरमत्थदेसनासु, न सम्मुतिपरमत्थेसु। तेनाह ‘‘एवरूपा सम्मुतिदेसना, एवरूपा परमत्थदेसना’’ति। तत्रिदं सम्मुतिपरमत्थानं लक्खणं – यस्मिं भिन्ने, बुद्धिया अवयवविनिब्भोगे वा कते न तंसमञ्ञा, सा घटपटादिप्पभेदा सम्मुति, तब्बिपरियायतो परमत्थो। न हि कक्खळफुसनादिसभावे अयं नयो लब्भति, तत्थ रूपादिधम्मं समूहसन्तानवसेन पवत्तमानं उपादाय पुग्गलवोहारोति आह ‘‘पुग्गलोति सम्मुतिदेसना’’ति। सेसपदेसुपि एसेव नयो। उप्पादवयवन्तो सभावधम्मा न निच्चाति आह ‘‘अनिच्चन्ति परमत्थदेसना’’ति। एस नयो सेसपदेसुपि। ननु खन्धदेसनापि सम्मुतिदेसनाव। खन्धट्ठो हि रासट्ठो, कोट्ठासट्ठो वाति? सच्चमेतं, अयं पन खन्धसमञ्ञा फस्सादीसु तज्जापञ्ञत्ति विय परमत्थसन्निस्सया तस्स आसन्नतरा, पुग्गलसमञ्ञादयो विय न दूरेति परमत्थसङ्गहता वुत्ता, खन्धसीसेन वा तदुपादाना सभावधम्मा एव गहिता। ननु च सभावधम्मा सब्बेपि सम्मुतिमुखेनेव देसनं आरोहन्ति, न समुखेनाति सब्बापि देसना सम्मुतिदेसनाव सियाति? नयिदमेवं देसेतब्बधम्मविभागेन देसनाविभागस्स अधिप्पेतत्ता, न च सद्दो केनचि पवत्तिनिमित्तेन विना अत्थं पकासेतीति।
सम्मुतिवसेन देसनं सुत्वाति ‘‘इधेकच्चो पुग्गलो अत्तन्तपो होति अत्तपरितापानुयोगमनुयुत्तो’’तिआदिना (म॰ नि॰ २.४१३; पु॰ प॰ १०.२५ मातिका) सम्मुतिमुखेन पवत्तितं देसनं सुतमयञाणुप्पादनवसेन सुत्वा। अत्थं पटिविज्झित्वाति तदनुसारेन चतुसच्चसङ्खातं अत्थं सह विपस्सनाय मग्गेन पटिविज्झित्वा। मोहं पहायाति तदेकट्ठेहि किलेसेहि सद्धिं अनवसेसं मोहं पजहित्वा। विसेसन्ति निब्बानसङ्खातं अरहत्तसङ्खातञ्च विसेसं। तेसन्ति तादिसानं विनेय्यानं। परमत्थवसेनाति ‘‘पञ्चिमानि, भिक्खवे, इन्द्रियानी’’तिआदिना (सं॰ नि॰ ५.४७२-४७४) परमत्थधम्मवसेन। सेसं अनन्तरनये वुत्तसदिसमेव। तत्थाति तस्सं सम्मुतिवसेन परमत्थवसेन च देसनायं। देसभासाकुसलोति नानादेसभासासु कुसलो। तिण्णं वेदानन्ति निदस्सनमत्तं, तिण्णं वेदानं सिप्पगन्थानम्पीति अधिप्पायो सिप्पुग्गहणञ्हि परतो वक्खति। सिप्पानि वा वेदन्तोगधे कत्वा ‘‘तिण्णं वेदान’’न्ति वुत्तं। कथेतब्बभावेन ठितानि, न कत्थचि सन्निहितभावेनाति वेदानम्पि कथेतब्बभावेनेव अवट्ठानं दीपेन्तो ‘‘गुय्हा तयी निहिता गय्हती’’ति मिच्छावादं पटिक्खिपति। नानाविधा देसभासा एतेसन्ति नानादेसभासा।
परमो उत्तमो अत्थो परमत्थो, धम्मानं यथाभूतसभावो। लोकसङ्केतमत्तसिद्धा सम्मुति। यदि एवं कथं सम्मुतिकथाय सच्चतातिआह ‘‘लोकसम्मुतिकारणा’’ति, लोकसमञ्ञं निस्साय पवत्तनतो। लोकसमञ्ञाय हि अभिनिवेसेन विना ञापना एकच्चस्स सुतस्स सावना विय न मुसा अनतिधावितब्बतो तस्सा। तेनाह भगवा ‘‘जनपदनिरुत्तिं नाभिनिवेसेय्य, समञ्ञं नातिधावेय्या’’ति (म॰ नि॰ ३.३३२)। धम्मानन्ति सभावधम्मानं। भूतकारणाति यथाभूतसभावं निस्साय पवत्तनतो। सम्मुतिं वोहरन्तस्साति ‘‘पुग्गलो सत्तो’’तिआदिना लोकसमञ्ञं कथेन्तस्स।
५८.किञ्चापि अञ्ञत्थ ‘‘जनको हेतु, परिग्गाहतो पच्चयो, असाधारणो हेतु, साधारणो पच्चयो, सभागो हेतु, असभागो पच्चयो, पुब्बकालिको हेतु, सहप्पवत्तो पच्चयो’’तिआदिना हेतुपच्चया विभज्ज वुच्चन्ति, इध पन ‘‘चत्तारो खो, भिक्खवे, महाभूता हेतू, चत्तारो महाभूता पच्चया रूपक्खन्धस्स पञ्ञापनाया’’तिआदीसु (म॰ नि॰ ३.८५) विय हेतुपच्चयसद्दा समानत्थाति दस्सेतुं ‘‘उभयेनपि कारणमेवपुच्छती’’ति वुत्तं। तत्थ उभयेनाति हेतुपच्चयवचनद्वयेन। पुच्छति आयस्मा महामोग्गल्लानो देसनं वड्ढेतुकामो। किञ्चापीति अनुजाननसम्भावनत्थे निपातो। किं अनुजानाति? समानेपि द्विन्नं साङ्गणभावे तस्सा पजाननाप्पजाननहेतुकतं तेसं सेट्ठहीनतं। किं सम्भावेति? थेरस्स विचित्तपटिभानताय नानाहेतूपमाहि अलङ्कत्वा यथापुच्छितस्स अत्थस्स पाकटकरणं। तेनाह ‘‘नप्पजानाती’’तिआदि। हेतु चेव पच्चयो च सेट्ठहीनभावे। तथाअक्खातब्बतापि हि तेसं तन्निमित्ता एवाति।
५९.तन्ति तेसं द्विन्नं पुग्गलानं हीनसेट्ठताय कारणं। ओपम्मेहि पाकटतरं कत्वा दस्सेतुं। एतन्ति सुत्ते अनन्तरं वुच्चमानं वीरियारम्भाभावेन अङ्गणस्स अप्पहानं। तेनाह ‘‘न छन्दं…पे॰… सन्धायाहा’’ति। कत्तुकम्यताछन्धन्ति कत्तुकम्यतासङ्खातं अङ्गणस्स पहातुकम्यतावसेन उप्पज्जनककुसलधम्मच्छन्दं। न जनेस्सतीति न उप्पादेस्सति। कुसलो वायामो नाम छन्दतो बलवाति आह ‘‘ततो बलवतरं वायामं न करिस्सती’’ति, छन्दम्पि अनुप्पादेन्तो कथं तज्जं वायामं करिस्सतीति अधिप्पायो। थामगतवीरियं उस्सोळ्हीभावप्पत्तं दळ्हं वीरियं। साङ्गणग्गहणेनेव अङ्गणानं किलेसवत्थुताय चित्तस्स संकिलिट्ठताय सद्धाय पुन संकिलिट्ठग्गहणं सविसेसं किलिट्ठभावविभावनन्ति आह ‘‘सुट्ठुतरं किलिट्ठचित्तो’’ति। मलिनचित्तोतिआदीसुपि ‘‘तेहियेवा’’ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं। उक्खलिपुच्छनचोळकस्स विय वसापीतपिलोतिका विय च दुम्मोचनीयभावेन मलग्गहणं मलीनता, पीळनं हिंसनं अविप्फारिकताकरणं विबाधनं दरथपरिळाहुप्पादनेन परिदहनं उपतापनं, कालन्ति कालनं, यथागहितस्स अत्तभावस्स खेपनं आयुक्खयन्ति अत्थो। करिस्सतीति पवत्तेस्सति, पापुणिस्सतीति वुत्तं होति। तथाभूतो च पाणं चजिस्सति नामाति आह ‘‘मरिस्सती’’ति।
सेय्यथापीति उपमानिदस्सने निपातो। तदत्थं दस्सेन्तो ‘‘यथा नामा’’ति आह। पंसुआदिनाति आदि-सद्देन जल्लादीनं सङ्गहो, घंसनादीहीति आदि-सद्देन छारिकापरिमज्जनादीनं सङ्गहोति। ‘‘अभिरूपाय कञ्ञा दातब्बा’’तिआदीसु विय अन्तरेनपि अतिसयत्थबोधकसद्देन अतिसयत्थो ञायतीति आह ‘‘मलग्गहिततराति वुत्तं होती’’ति। पटिपुच्छावचनन्ति अनुमतिपुच्छाविसेसो। एवंकरियमानाति अपरिभोग-अपरियोदपनरजोपथनिक्खिपनेहि किलिट्ठभावं आपादियमाना। ओपम्मं सम्पटिपादेन्तोति यथूपनीतं उपमं उपमेय्यत्थेन समं कत्वा पटिपादेन्तो, संसन्देन्तोति अत्थो। साङ्गणो पुग्गलोति साङ्गणो तस्मिं अत्तभावे असुज्झनकपुग्गलो। आपणादितो कुलघरं आनीतस्स मलग्गहितकंसभाजनस्स तत्थ लद्धब्बाय विसुद्धिया अलाभतो यथा अनुक्कमेन संकिलिट्ठतरभावो, एवं घरतो निक्खन्तस्स पुग्गलस्स पब्बज्जाय लद्धब्बाय विसुद्धिया अलाभतो अनुक्कमेन संकिलिट्ठतरभावोति दस्सेन्तो ‘‘संकिलिट्ठकंसपातिया’’तिआदिमाह। संकिलिट्ठतरभावो च नाम पब्बजितस्स आजीवविपत्तिवसेन वा सिया आचारदिट्ठिसीलविपत्तीसु अञ्ञतरवसेन वाति तं सब्बं सङ्गहेत्वा दस्सेतुं ‘‘तस्स पुग्गलस्सा’’तिआदि वुत्तं। पाचित्तियवीतिक्कमनग्गहणेन हि एकच्चदिट्ठिविपत्तियापि सङ्गहो होतीति। एत्थ ठितस्साति एतिस्सं आजीवविपत्तियं ठितस्स। इमिना नयेन सेसेसुपि यथारहं वत्तब्बं। सब्बपरिससाधारणा महाथेरस्स देसना, तस्मा गहपतिवसेनपि योजेतब्बं। तत्थ उक्कंसगतसंकिलिट्ठतरभावं दस्सेन्तो ‘‘मातुघातादिआनन्तरियकरण’’न्ति आह। अविसोधेत्वाति यथा अत्तनो सीले वा दिट्ठिया वा विसुद्धि होति, एवं किलेसमलिनचित्तसन्तानं अविसोधेत्वा।
भब्बपुग्गलोति उपनिस्सयादिसम्पत्तिया तस्मिं अत्तभावे विसुद्धपुग्गलो। आदिं कत्वाति इमिना धोवनघंसनादीहि परियोदपनं आदिमन्तं कत्वा वदति। सुद्धट्ठानं यत्थ वा न रजेन ओकिरीयति। दण्डकम्मं कत्वाति ‘‘एत्तका उदका, वालुका वा आनेतब्बा’’ति दण्डकम्मं कत्वा। एत्थ ठितस्साति परिसुद्धे सीले ठितस्स। सम्मावत्तपटिपत्तिसीलेहि सीलविसुद्धि दस्सिता। वत्तपटिपत्तियापि हि अङ्गणानं विक्खम्भनं सिया। तथा हिस्सा संकिलिट्ठकंसपातिया परिसुद्धपरियोदातभावो उपमाभावेन वुत्तो। पन्तसेनासनवासो किलेसविक्खम्भनं किलेसानं तदङ्गनिवारणं। सोतापत्तिफलाधिगमो…पे॰… अरहत्तसच्छिकिरियाति सत्तसुपि ठानेसु ‘‘परिसुद्धपरियोदातभावो विया’’ति पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं। पब्बजितस्स हि विसुद्धि नाम हेट्ठिमन्तेन सीलविसुद्धिया वा सिया कम्मट्ठानानुयोगवसेन विवेकवासेन झानस्साधिगमेन वा विपस्सनाभावनाय वा सामञ्ञफलाधिगमेन वाति।
६०.अङ्गणन्ति तत्थ तत्थ नामतो एव विभावितं, न पन सभावतो, पभेदतो वाति सभावादितो विभावनं सन्धायाह ‘‘नानप्पकारतो पाकटं कारापेतुकामेना’’ति। इच्छाय अवचरानन्ति इच्छावसेन अवचरणानं। ओतिण्णानन्ति चित्तसन्तानं अनुपविट्ठानं। ते पन तत्थ पच्चयवसेन निब्बत्तत्ता पवत्ता नाम होन्तीति आह ‘‘पवत्तान’’न्ति। नानप्पकारानन्ति विसयभेदेन पवत्तिआकारभेदेन च नानाविधानं। येनकारणेन। न केवलं लाभत्थिकता एव, अथ खो पुञ्ञवन्तता सक्कतगरुकता च एत्थ कारणभावेन गहेतब्बाति दस्सेन्तो ‘‘पकतियापि चा’’तिआदिमाह। तेन लाभत्थिकोपि न यो कोचि एवं चित्तं उप्पादेति पुञ्ञवा सम्भावनीयोति दस्सेति। थेरा अवज्जपटिच्छादनभयेन मज्झिमानं आरोचेन्ति, तथा मज्झिमा नवकानं, नवका पन अत्तनो नवकभावेन विघासादादीनं आरोचेन्ति ‘‘पस्सथ तुम्हाकं थेरस्स कम्म’’न्ति। विघासादादयो नाम ‘‘ईदिसस्स सन्तिके ओवादत्थं तुम्हे आगता’’ति भिक्खुनीनं आरोचेन्ति। न च मं भिक्खू जानेय्युन्ति न च वत मं भिक्खू जानेय्युं, अहो वत मं भिक्खू न जानेय्युन्ति योजना। ठानं खो पनेतन्ति एत्थ खो-सद्दो अवधारणत्थो, पन-सद्दो वचनालङ्कारोति आह ‘‘अत्थियेवा’’ति। पुब्बे इच्छुप्पादवारवण्णनाय वुत्तनयेन। इति-सद्दो इध आसन्नकारणत्थोति तं दस्सेन्तो ‘‘इमिना कारणेना’’ति आह । इदञ्च कोपअप्पच्चयानमेव गहणं। तादिसानन्ति कोपअप्पच्चयाधिभूतानन्ति अधिप्पायो।
अनुरहोति अनुरूपे रहसि। एवमेव हि अत्थं दस्सेतुं ‘‘विहारपच्चन्ते’’तिआदि वुत्तं। पुरिमसदिसमेवाति ‘‘लाभत्थिको ही’’तिआदिना वुत्तेन पुरिमेन योजनानयेन सदिसमेव।
चोदनाय पटिपुग्गलभावो, चोदना च आपत्तियाति चुदितकेन चोदकस्स समानभावो आपत्तिआपन्नतायाति आह ‘‘समानोति सापत्तिको’’ति। सप्पटिपुग्गलेनेवस्स चोदनिच्छाय कारणं विभावेतुं ‘‘अय’’न्तिआदि वुत्तं। न चायं सापत्तिकताय एव समानतं इच्छति, अथ खो अञ्ञथापीति दस्सेन्तो ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह। अञ्ञेन वा पटिपुग्गलेन सप्पटिपुग्गलो। अयञ्हि ‘‘सप्पटिपुग्गलोव मं चोदेय्या’’ति इच्छति ‘‘एवाहं तस्स पटिपुग्गलेहि सद्धिं एकज्झासयो हुत्वा तस्स उपरि किञ्चि वत्तुं कातुं वा लभिस्सामी’’ति मञ्ञमानो। इमस्मिं पन पक्खे नो अप्पटिपुग्गलोति नत्थि एतस्स पटिपुग्गलोति अप्पटिपुग्गलोति एवमत्थो वेदितब्बो।
‘‘अहो वता’’ति इदं पदं दिस्सतीति सम्बन्धो, इमस्स पुग्गलस्स इच्छाचारे ठितत्ता भिक्खूनं धम्मं देसेय्याति वचनतो ‘‘तञ्च खो अनुमतिपुच्छाया’’ति वुत्तं। न हेस ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खू’’तिआदिना किञ्चि वीतिक्कमं उद्दिस्स भगवता पुच्छितब्बतं इच्छति। नो मग्गं वा फलं वा विपस्सनं वा अन्तरं कत्वाति मग्गभावनं वा फलसच्छिकिरियं वा सिखाप्पत्तविपस्सनानुयोगं वा निरोधसमापज्जनं वा झानसमापज्जनमेव वा अन्तरं कारणं कत्वा भगवता अत्तानं पटिपुच्छितब्बं नो इच्छति। निच्चं अनिच्चन्तिआदिना अनुमतिग्गहणवसेन पुच्छितब्बं इच्छति, उत्तानमेव कत्वा पुच्छितब्बं इच्छतीति अत्थो। उपहरन्ते पस्सतीति सम्बन्धो। अभब्बट्ठानभिक्खुताय निहरिस्सन्ति सासनतो।
६१.कायकम्मं दिस्वाति इदं न कायकम्मं चक्खुविञ्ञेय्यं, कायकम्मुना पन सह पवत्तं ओट्ठपरिप्फन्दनं भाकुटिकरणं कायङ्गादिदस्सनं कायकम्मदस्सनं विय होतीति कत्वा वुत्तं। वचीकम्मं सुत्वाति एत्थापि एसेव नयो, तस्मा कायविकारजनका धम्मा ‘‘दिस्सन्ती’’ति वुत्ता, वचीविकारजनका ‘‘सूयन्ती’’ति। ततो एव च ते पच्चक्खकाले सम्मुखकाले दिस्सन्ति नाम। तिरोक्खकाले असम्मुखकाले सूयन्ति नाम। अनुरूपतो गहणं अनुग्गहो। आरञ्ञिकत्तन्ति तस्स भिक्खुनो धुतगुणत्तानुरूपतो गण्हाति। तेनाह ‘‘आरञ्ञिकत्तं अनुग्गण्हाती’’ति। अरञ्ञे निवासो अस्साति आरञ्ञिको। पन्तं परियन्तं दूरतरं सेनासनं अस्साति पन्तसेनासनो। तं पन अत्थमत्तेन दस्सेन्तेन ‘‘पन्तसेनासने वसती’’ति वुत्तं। भिक्खासङ्खातानं पिण्डानं पातो पिण्डापातो, तं पिण्डपातं उञ्छति गवेसतीति पिण्डपातिको। पिण्डाय पतितुं चरितुं वतमेतस्साति वा पिण्डपाति, सो एव पिण्डपातिको। दानतो अवखण्डनतो अपेतं अपदानं, सह अपदानेन सपदानं, अनवखण्डनं। अनुघरं चरणसीलो सपदानचारी। उन्नतभावेन पंसुकूलं विय पंसुकूलं, पंसु विय वा कुच्छितभावं उलति गच्छतीति पंसुकूलं, तस्स धारणं इध पंसुकूलं, तं सीलमस्साति पंसुकूलिको।
तीहिकारणेहि लूखं वेदितब्बं अग्घफस्सवण्णपरिहानितो अपंसुकूलम्पि, को पन वादो पंसुकूलन्ति अधिप्पायो। थूलदीघसुत्तकेनाति थूलेन ओलम्बमानेन दीघसुत्तकेन। वण्णेनाति एत्थ फस्सेनपि परिहायतीति वत्तब्बं। तञ्हि तत्थ खरफस्सम्पि होतियेवाति। कस्मा पन पाळियं आरञ्ञिकादिग्गहणेन चत्तारोव धुतगुणा वुत्ताति? पधानत्ता, तग्गहणेनेव च इतो परेसम्पि सुखपरिभोगताय गहणसम्भवतो। यो हि आरञ्ञिको पन्तसेनासनो, तस्स अब्भोकासिक-रुक्खमूलिक-नेसज्जिक-यथासन्थतिक-सोसानिकङ्गानि सुपरिपूरानि। यो च पिण्डपातिको सपदानचारी च, तस्स पत्तपिण्डिकखलुपच्छाभत्तिकएकासनिकङ्गानि। यो पन पंसुकूलिको, तस्स तेचीवरिकङ्गं सुपरिहरमेवाति। पधानत्ता हि भगवतापि ‘‘कदाहं नन्दं पस्सेय्यं, आरञ्ञं पंसुकूलिक’’न्तिआदिना (सं॰ नि॰ २.२४२; नेत्ति॰ १००) तत्थ तत्थ आरञ्ञिकादयो एव गय्हन्ति। एत्तकाति पाळियं आगतानं परिच्छिज्ज गहणमेतं, न एत्तका सब्बेपि एकस्स एकंसतो सम्भवन्ति, नापि एत्तकायेव पापधम्मा पहातब्बा। न हि मक्खपळासादीनं अप्पहीनभावेपि सब्रह्मचारी नेव सक्करोन्ति…पे॰… न पूजेन्तीति।
तमत्थन्ति ‘‘यस्स कस्सची’’तिआदिना वुत्तमत्थं। उपमाय पाकटं करोन्तोति अन्वयतो ब्यतिरेकतो च उदाहरणेन विभावेन्तो। अहिकुणपादीनं अतिपटिकूलजिगुच्छनीयता अतिविय दुग्गन्धताय। सा च अहीनं तिखिणकोपताय, कुक्कुरमनुस्सानं ओदनकुम्मासूपचयताय सरीरस्स होतीति वदन्ति। इमेसन्ति अहिआदीनं। वड्ढेत्वाति उपरूपरि खिपनेन रचितं कत्वा। तं पन वड्ढितं तेन च भाजनं पूरितं होतीति आह ‘‘वड्ढेत्वा परिपूरेत्वा’’ति। जनस्स दस्सनयोग्यं दस्सनीयं जञ्ञं, तं परमपरिसुद्धं मनोहरञ्च होतीति आह ‘‘चोक्खचोक्ख’’न्ति। अभिनवनिविट्ठा महामाता वधुका। सा पन पुत्तलाभयोग्यतं उपादाय मङ्गलवचनेन ‘‘जनी’’ति वुच्चति, तस्सा निय्यमानं पण्णाकारं जनिया हरतीति जञ्ञं। उभयत्थाति अत्थद्वये। पुनरुत्तन्ति आमेडितवचनमाह। न मनापं एतस्साति अमनापो, तस्स भावो अमनापता, तथापवत्तो चित्तुप्पादोति आह ‘‘अमनापं इदन्ति…पे॰… अधिवचन’’न्ति। बुद्धवेसत्ता लिङ्गस्स परिसुद्धकंसपातिसदिसका। कुणपरचनं विय इच्छावचरेहि सन्तानस्स भरितभावो। सो पन तेसं अप्पहीनतायाति आह ‘‘इच्छावचरानं अप्पहान’’न्ति।
६२.‘‘तेन गामन्तविहारं अनुग्गण्हाती’’ति वत्तब्बे ‘‘आरञ्ञिकत्त’’न्ति पन पोत्थके लिखितं। न हि सुक्कपक्खे पाळियं आरञ्ञिकग्गहणं अत्थि, सति च इच्छावचरप्पहाने गामन्तविहारो एकन्तेन न पटिक्खिपितब्बो, इच्छितब्बोव तादिसानं उत्तरिमनुस्सधम्मपटिच्छादनतो । तथा हि वक्खति ‘‘अप्पिच्छतासमुट्ठानेही’’तिआदि। सालिवरभत्तरचनं विय इच्छावचरप्पहानं मनुञ्ञभावतो तित्तिहेतुतो च।
६३.मंतन्ति च उपयोगवचनं पटि-सद्दयोगेन, अत्थो पन सम्पदानमेवाति आह ‘‘मय्हं तुय्ह’’न्ति च। ‘‘समये’’ति भुम्मत्थे ‘‘समय’’न्ति उपयोगवचनं। गिज्झकूटपण्डवइसिगिलिवेभारवेपुल्लपब्बतानं वसेन समन्ततो गिरिपरिक्खेपेन। राजगहेति समीपत्थे भुम्मवचनन्ति आह ‘‘तं निस्साय विहरामी’’ति।
पुराणयानकारपुत्तोति पुराणे पब्बजिततो पुब्बे यानकारपुत्तो तथापञ्ञातो। जिम्हन्ति गोमुत्तकुटिलं। तेनाह ‘‘सप्पगतमग्गसदिस’’न्ति। सोति पण्डुपुत्तो। इतरोति समिति। चिन्तितट्ठानमेवाति चिन्तितचिन्तितट्ठानमेव तच्छति, तञ्च खो न तस्स चित्तानुसारेन, अथ खो अत्तनो सुत्तानुसारेन तच्छन्तो यानकारपुत्तो। चित्तन्ति अत्तनो चित्तेन मम चित्तं जानित्वा विय।
‘‘न सद्धाय पब्बजितो’’ति इमिनाव कम्मफलसद्धाय अभावो नेसं पकासितोति आह ‘‘अस्सद्धाति बुद्धधम्मसङ्घेसु सद्धाविरहिता’’ति। पब्बजितानं जीविका अत्थो एतेसन्ति जीविकत्था। तेनाह ‘‘इणभयादीही’’तिआदि। केराटिकं वुच्चति साठेय्यं। सठानं गुणवाणिजकानं कम्मं साठेय्यन्ति आह ‘‘साठेय्यञ्ही’’तिआदि। तुच्छसभावेन मानो नळो वियाति नळो, मानसङ्खातो उग्गतो नळो एतेसन्ति उन्नळा। तेनाह ‘‘उट्ठिततुच्छमाना’’ति। लहुकताय वा चपला। फरुसवचनताय खरवचना। तिरच्छानकथाबहुलताय निरत्थकवचनपलापिनो। असंवुतकम्मद्वाराति इदं कम्मद्वारादीनं असंवुतभावो उप्पत्तिद्वारानं असंवुतताय एव होतीति कत्वा वुत्तं। अथ वा छसु इन्द्रियेसूति निमित्ते भुम्मं, छसु इन्द्रियेसु निमित्तभूतेसु असंवुतकम्मद्वाराति अत्थो। या मत्ताति भोजने अयुत्तपरियेसन-अयुत्तपटिग्गहण-अयुत्तपरिभोगे वज्जेत्वा युत्तपरियेसन-युत्तपटिग्गहण-युत्तपरिभोगसङ्खाता या मत्ता अप्पमत्तेहि जानितब्बा। तेनाह ‘‘युत्तता’’ति। जागरेति रत्तिन्दिवं आवरणियेहि धम्मेहि चित्तपरिसोधनसङ्खाते जागरे। तेसं जागरिताय अधिसीलसिक्खाय गारवरहितानं इतरसिक्खासु पतिट्ठा एव नत्थीति दस्सेन्तो ‘‘सिक्खापदेसु बहुलगारवा न होन्ती’’ति वत्वा तमेव गारवाभावं सरूपेन विभावेन्तो ‘‘आपत्तिवीतिक्कमबहुला’’ति आह।
पकतियापि सिद्धाय रतनत्तयसद्धाय कम्मफलसद्धाय च सद्धा। पिवन्ति मञ्ञे यथा तं द्रवभूतं अमतं लद्धा। घसन्ति मञ्ञे यथा तं बहलपिण्डिकसुधाभोजनं लद्धा। अत्तमनवाचं निच्छारेन्ता ‘‘साधु साधू’’ति। तमेव पन साधुकारं हदये ठपेत्वा अब्भनुमोदन्ता। एत्थ च अत्तमनवाचानिच्छारणं पिवनसदिसं कत्वा वुत्तं बहिद्धाभावतो, मनसा अब्भनुमोदनं पन अब्भन्तरभावतो घसनसदिसं वुत्तं। सङ्खादनज्झोहरणञ्हि घसनन्ति। रस्सञ्च एकवचनं होतीति आह ‘‘रस्से सति सारिपुत्तस्स उपरि होती’’ति। दीघञ्च बहुवचनं होतीति आह ‘‘दीघे सति सब्रह्मचारीन’’न्ति। ‘‘उपरि होती’’ति आनेत्वा सम्बन्धो। आलसियब्यसनादीहीति आलसियेन वा ञातिब्यसनादीहि वा। ‘‘महानागाति वुच्चन्ती’’ति वत्वा तत्थ कारणं विभावेन्तो ‘‘तत्रा’’तिआदिमाह। तत्थ ‘‘न गच्छन्तीति नागा, न आगच्छन्तीति नागा, न आगुं करोन्तीति नागा’’ति यो विविधो वचनत्थो इच्छितो, तं विचारेत्वा दस्सेतुं ‘‘छन्दादीही’’तिआदि वुत्तं, तं पन ञेय्यावबोधाय वचनतो अप्पमत्तकारणं।
६. आकङ्खेय्यसुत्तवण्णना
६४.सम्पन्नन्ति परिपुण्णं, समन्ततो पन्नं पत्तन्ति सम्पन्नं। तेनाह ‘‘इदं परिपुण्णसम्पन्नं नामा’’ति। नन्ति ‘‘सुवा’’ति वुत्तं सुवगणं। सम्पन्नोति सम्मदेव पन्नो गतो उपगतो। तेनाह ‘‘समन्नागतो’’ति। सम्पन्नन्ति सम्पत्तियुत्तं। सा पनेत्थ रससम्पत्ति अधिप्पेता सामञ्ञजोतनाय विसेसे अवट्ठानतो। तेनाह ‘‘सेय्यथापि खुद्दमधुं अनेळक’’न्ति, निद्दोसन्ति अत्थो। तेन वुत्तं ‘‘इदं मधुरसम्पन्नं नामा’’ति। सीलस्स अनवसेससमादानेन अखण्डादिभावापत्तिया च परिपुण्णसीला। समादानतो पट्ठाय अच्छिन्दनतो सीलसमङ्गिनो। समादानतो हि अच्चन्तविरोधिधम्मानुप्पत्तिया सीलसमङ्गिता वेदितब्बा, चेतनादीनं पन सीलनलक्खणानं धम्मानं पवत्तिक्खणे वत्तब्बमेव नत्थि। विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.९) वुत्ता, तस्मा तत्थ वुत्तनयेनेव वित्थारकथा वेदितब्बाति अधिप्पायो।
खेत्तपारिपूरीति निस्सितपारिपूरिया निस्सयपारिपूरिमाह निस्सितकम्मविपत्तिसम्पत्तिविसयत्ता यथा ‘‘मञ्चा उक्कुट्ठिं करोन्ती’’ति। तथा हि खेत्तेन खण्डपूतिआदिदोसो वुत्तो। खेत्तं खण्डं होतीति अपरिपूरं होति सस्सपारिपूरिया अभावतो। तेनेवाह ‘‘सस्सं न उट्ठेती’’ति। पादमत्तस्सपि अनेकम्बणफलनतो महप्फलं होति। किसलयपलालादिबहुताय महानिसंसं। एवमेवन्ति यथा खित्तं बीजं खण्डादिचतुदोसवसेन अपरिपुण्णं होति, तदभावेन च परिपुण्णं, एवं सीलं खण्डादिचतुदोसवसेन अपरिपुण्णं होति, तदभावेन च परिपुण्णन्ति, चतुदोसतदभावसामञ्ञमेव निदस्सननिदस्सितब्बविपत्तिसम्पत्तीसु दस्सेति। महप्फलं होति विपाकफलेन। महानिसंसन्ति विपुलानिसंसं। स्वायं आनिसंसो इध पाळियं नानप्पकारेन वित्थारीयति।
एत्तावता किराति (अ॰ नि॰ टी॰ २.२.३७; अ॰ नि॰ टी॰ ३.१०.७१-७४) किर-सद्दो अरुचिसूचनत्थो। तेनेत्थ आचरियवादस्स अत्तनो अरुच्चनभावं दीपेति। सम्पन्नसीलाति अनामट्ठविसेसं सामञ्ञतो सीलसङ्खेपेन गहितं। तञ्च चतुब्बिधन्ति आचरियत्थेरो ‘‘चतुपारिसुद्धिसीलं उद्दिसित्वा’’ति आह। तत्थाति चतुपारिसुद्धिसीले। जेट्ठकसीलन्ति (सं॰ नि॰ टी॰ ३.५.४१२) पधानसीलं। उभयत्थाति उद्देसनिद्देसे। इध निद्देसे विय उद्देसेपि पातिमोक्खसंवरो भगवता वुत्तो ‘‘सम्पन्नसीला’’ति वुत्तत्ताति अधिप्पायो । सीलग्गहणञ्हि पाळियं पातिमोक्खसंवरवसेन आगतं। तेनाह ‘‘पातिमोक्खसंवरोयेवा’’तिआदि। तत्थ अवधारणेन इतरेसं तिण्णं एकदेसेन पातिमोक्खन्तोगधभावं दीपेति। तथा हि अनोलोकियोलोकने आजीवहेतु छसिक्खापदवीतिक्कमे गिलानपच्चयस्स अपच्चवेक्खितपरिभोगे च आपत्ति विहिताति। तीणीति इन्द्रियसंवरसीलादीनि। सीलन्ति वुत्तट्ठानं नाम अत्थीति सीलपरियायेन तेसं कत्थचि सुत्ते गहितट्ठानं नाम किं अत्थि यथा पातिमोक्खसंवरोति आचरियस्स सम्मुखत्ता अपटिक्खिपन्तोव उपचारेन पुच्छन्तो विय वदति। तेनाह ‘‘अननुजानन्तो’’ति। छद्वाररक्खामत्तकमेवाति तस्स सल्लहुकभावमाह चित्ताधिट्ठानमत्तेन पटिपाकतिकभावापत्तितो। इतरद्वयेपि एसेव नयो। पच्चयुप्पत्तिमत्तकन्ति फलेन हेतुं दस्सेति। उप्पादनहेतुका हि पच्चयानं उप्पत्ति। इदमत्थन्ति इदं पयोजनं इमस्स पच्चयस्स परिभुञ्जनेति अधिप्पायो। निप्परियायेनाति इमिना इन्द्रियसंवरादीनि तीणि पधानस्स सीलस्स परिवारवसेन पवत्तिया परियायसीलानि नामाति दस्सेति।
६५.कस्मा आरद्धन्ति (अ॰ नि॰ टी॰ ३.१०.७१-७४) देसनाय कारणपुच्छा। सीलानिसंसदस्सनत्थन्ति पयोजननिद्देसो। को अत्थो क्व अत्थो क्व निपातिताति? नयिदमेवं दट्ठब्बं। सीलानिसंसदस्सनत्थन्ति हि एत्थ ब्यतिरेकतो यं सीलानिसंसस्स अदस्सनं, तं इमिस्सा देसनाय कारणन्ति कस्मा आरद्धन्ति विनेय्यानं सीलानिसंसस्स अदस्सनतोति अत्थतो आपन्नो एव होतीति। तेनाह ‘‘सचेपी’’तिआदि। सीलानिसंसदस्सनत्थन्ति पन इमस्स अत्थं विवरितुं ‘‘तेस’’न्तिआदि वुत्तं। आनिसंसोति उदयो। ‘‘सीलवा सीलसम्पन्नो कायस्स भेदा परं मरणा सुगतिं सग्गलोकं उपपज्जती’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ २.१५०; ३.३१६; अ॰ नि॰ ५.२१३; महाव॰ २८५) पन विपाकफलम्पि ‘‘आनिसंसो’’ति वुत्तं। को विसेसोति को फलविसेसो। का वड्ढीति को अब्भुदयो। विज्जमानोपि गुणो याथावतो विभावितो एव अभिरुचिं उप्पादेति, न अविभावितो, तस्मा एकन्ततो आनिसंसकित्तनं इच्छितब्बमेवाति दस्सेतुं विसकण्टकवाणिजो उदाहटो।
तत्थ गुळो नाम उच्छुरसं पचित्वा चुण्णादीहि मिस्सित्वा सम्पिण्डने पिण्डीभूतं। फाणितं अपिण्डितं द्रवीभूतं। खण्डं भिज्जनक्खमं। सक्खरा नाम फलिकसदिसा। सक्खरादीनिति आदि-सद्देन मच्छण्डिकानं सङ्गहो। तस्मिं काले गुळादीसु विसकण्टकवोहारो अपच्चन्तदेसे पचुरोति ‘‘पच्चन्तगामं गन्त्वा’’ति वुत्तं। दारके च पलापेसुं ‘‘विसकण्टकं मा गण्हन्तू’’ति।
पियोति पियायितब्बो। पियस्स नाम दस्सनं एकन्ततो अभिनन्दितब्बं होतीति आह ‘‘वियचक्खूहि सम्पस्सितब्बो’’ति। पीतिसमुट्ठानपसन्नसोम्मरूपपरिग्गहञ्हि चक्खु ‘‘पियचक्खू’’ति वुच्चति। तेसन्ति सब्रह्मचारीनं। मनवड्ढनकोति पीतिमनस्स परिब्रूहनतो उपरूपरि पीतिचित्तस्स उप्पादको। गरुट्ठानियोति गरुकरणस्स ठानभूतो। जानं जानातीति ञाणेन जानितब्बं जानाति। यथा वा अञ्ञे अजानन्तापि जानन्ता विय पवत्तन्ति, न एवमयं, अयं पन जानन्तो एव जानाति । पस्सं पस्सतीति दस्सनभूतेन पञ्ञाचक्खुना पस्सितब्बं पस्सति, पस्सन्तो एव वा पस्सति। एवं सम्भावनीयोति एवं विञ्ञुताय पण्डितभावेन सम्भावेतब्बो।
सीलेस्वेवस्स परिपूरकारीति सीलेसु परिपूरकारी एव भवेय्याति एवं उत्तरपदावधारणं दट्ठब्बं। एवञ्हि इमिना पदेन उपरिसिक्खाद्वयं अनिवत्तितमेव होति। यथा पन सीलेसु परिपूरकारी नाम होति, तं फलेन दस्सेतुं ‘‘अज्झत्त’’न्तिआदि वुत्तं। विपस्सनाधिट्ठानसमाधिसंवत्तनिकताय हि इध सीलस्स पारिपूरी, न केवलं अखण्डादिभावमत्तं। तेनाह ‘‘यानि खो पन तानि अखण्डानि…पे॰… समाधिसंवत्तनिकानी’’ति। एवञ्च कत्वा उपरि सिक्खाद्वयं सीलस्स सम्भारभावेन गहितन्ति सीलस्सेवेत्थ पधानग्गहणं सिद्धं होति। तथा हि चित्तेकग्गतासङ्खारपरिग्गहानं सीलस्सानुरक्खणभावं वक्खति। यं पन वक्खति ‘‘सिक्खत्तयदेसना जाता’’ति (म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.६५), तं इतरासम्पि सिक्खानं इध गहिततामत्तं सन्धाय वुत्तं, न पधानभावेन गहिततं। यदि एवं कथं सीलस्स अप्पमत्तकतावचनं। वुत्तञ्हेतं ‘‘अप्पमत्तकं खो पनेतं, भिक्खवे, ओरमत्तक’’न्ति (दी॰ नि॰ १.७)। तं पुथुज्जनगोचरं सन्धाय वुत्तं। तथा हि तत्थ न निप्पदेसतो सीलं विभत्तं, एवं कत्वा तत्थ सीलमत्तकन्ति मत्तग्गहणं समत्थितन्ति दट्ठब्बं। अनूनेनाति अखण्डादिभावेन, कस्सचि वा अहापनेन उपपन्नेन। आकारेनाति करणेन सम्पादनेन। चित्तसमथेति चित्तसमाधाने। युत्तोति अवियुत्तो पसुतो। यो सब्बेन सब्बं झानभावनं अननुयुत्तो, सो तं बहि नीहरति नाम। यो आरभित्वा अन्तरा सङ्कोचं आपज्जति , सो तं विनासेति नाम। यो पन ईदिसो अहुत्वा झानं उपसम्पज्ज विहरति, सो अनिराकतज्झानोति दस्सेन्तो ‘‘बहि अनीहटज्झानो’’तिआदिमाह।
६६.अज्झोत्थरिताति मद्दिता। उक्कण्ठाति रिञ्चना अनभिरति अननुयोगो। सीलवा भिक्खु अत्तनो सीलखण्डभयेन समाहितो विपस्सको च पच्चयघातेन अरतिया रतिया च सहिता अभिभविताव होतीति आह ‘‘सीलादिगुणयुत्तेनेवा’’तिआदि।
चित्तुत्रासो भायतीति भयं। आरम्मणं भायति एतस्माति भयं। पुरिमवारसदिसत्ता वुत्तनयमेवाति अतिदिसित्वापि पुन तं दस्सेतुं ‘‘सीलादिगुणयुत्तो ही’’तिआदि वुत्तं। थेरस्स हेट्ठा निसिन्नत्ता देवताय दारका सकभावेन सण्ठातुं सुखेन वत्तितुं असक्कोन्ता असमत्था।
अधिकं चेतोति अभिचेतो, उपचारज्झानचित्तं। तस्स पन अधिकता पाकतिककामावचरचित्तेहि सुन्दरताय सपटिपक्खतो विसुद्धिया चाति आह ‘‘अभिक्कन्तं विसुद्धिचित्त’’न्ति। अधिचित्तन्ति समाधिमाह, सो च उपचारसमाधि दट्ठब्बो। विवेकजं पीतिसुखं, समाधिजं पीतिसुखं, अपीतिजं झानसुखं, सतिपारिसुद्धिजं झानसुखन्ति चतुब्बिधम्पि झानसुखं पटिपक्खतो निक्खन्ततं उपादाय ‘‘नेक्खम्मसुख’’न्ति वुच्चतीति आह ‘‘नेक्खम्मसुखं विन्दन्ती’’ति। इच्छितिच्छितक्खणे समापज्जितुं समत्थोति इमिना तेसु झानेसु समापज्जनवसीभावमाह, ‘‘निकामलाभी’’ति पन वचनतो आवज्जनाधिट्ठानपच्चवेक्खणवसियोपि वुत्ता एवाति वेदितब्बा। सुखेनेव पच्चनीकधम्मे विक्खम्भेत्वाति एतेन तेसं झानसुखखिप्पाभिञ्ञतञ्च दस्सेति। विपुलानन्ति वेपुल्लं पापितानं। झानानं विपुलता नाम सुभावितभावेन चिरतरप्पत्ति, सा च परिच्छेदानुरूपाव इच्छितब्ब्बाति ‘‘विपुलान’’न्ति वत्वा ‘‘यथापरिच्छेदेयेव वुट्ठातुं समत्थोति वुत्तंहोती’’ति आह। परिच्छेदकालञ्हि अप्पत्वाव वुट्ठहन्तो अकसिरलाभी न होति यावदिच्छकं पवत्तेतुं असमत्थत्ता। इदानि तेयेव यथावुत्ते समापज्जनादिवसीभावे ब्यतिरेकवसेन विभावेतुं ‘‘एकच्चो ही’’तिआदि वुत्तं। तत्थ लाभीयेव होतीति इदं पटिलद्धमत्तस्स झानस्स वसेन वुत्तं। तथाति इच्छितिच्छितक्खणे। पारिबन्धिकेति वसीभावस्स पच्चनीकधम्मे। झानाधिगमस्स पन पच्चनीकधम्मा पगेव विक्खम्भिता, अञ्ञथा झानाधिगमो एव न सिया। किच्छेन विक्खम्भेतीति किच्छेन विसोधेति। कामादीनवपच्चवेक्खणादीहि कामच्छन्दादीनं विय अञ्ञेसम्पि समाधिपारिबन्धिकानं दूरसमुस्सारणं इध विक्खम्भनं विसोधनञ्चाति वेदितब्बं। नाळिकायन्तन्ति कालमाननाळिकायन्तं आह।
विसेसेन रूपावचरचतुत्थज्झानं सब्बसो वसीभावापादितं अभिञ्ञापादकन्ति अधिप्पायेनाह ‘‘अभिञ्ञापादके झाने वुत्ते’’ति। अरूपज्झानम्पि पन अधिट्ठानताय पादकमेव चुद्दसधा चित्तपरिदमनेन विना तदभावतो। ‘‘एवमभिञ्ञापादके रूपावचरज्झाने वुत्ते रूपावचरताय किञ्चापि अभिञ्ञानं लोकियवारो आगतो’’ति अयञ्हेत्थ अधिप्पायो। नन्ति अभिञ्ञावारं। चत्तारि…पे॰… अरियमग्गा सीलानं आनिसंसो सम्पन्नसीलस्सेव लाभतो। परियादियित्वाति गहेत्वा।
अङ्गसन्ततायाति नीवरणादीनं पच्चनीकधम्मानं सुदूरतरभावेन झानङ्गानं वूपसन्तताय, निब्बुतसब्बदरथपरिळाहतायाति अत्थो, यतो तेसं झानानं पणीततरादिभावो। आरम्मणसन्ततायाति रूपपटिघादिविगमनेन सण्हसुखुमादिभावप्पत्तसन्तभावेन। यदग्गेन हि नेसं भावनाभिसमयसब्भावितसण्हसुखुमाकारानि आरम्मणानि सन्तानि, तदग्गेन झानङ्गानं सन्तता वेदितब्बा। आरम्मणसन्तताय सन्तता लोकुत्तरधम्मारम्मणाहि पच्चवेक्खणाहि दीपेतब्बा। विमुत्ता विसेसेन मुत्ता। ये हि झानधम्मा तथापवत्तपुब्बभागभावनाहि तब्बिसेसताय सातिसयं पटिपक्खधम्मेहि विमुत्तिवसेन पवत्तन्ति, ततो एव तथाविमुत्तताय पितु अङ्के विस्सट्ठअङ्गपच्चङ्गो विय कुमारो निरासङ्कभावेन आरम्मणे अधिमुत्ता च पवत्तन्ति, ते विमोक्खाति वुच्चन्ति। तेनाह ‘‘विमोक्खाति पच्चनीकधम्मेहि विमुत्तत्ता आरम्मणे च अधिमुत्तत्ता’’ति । यदिपि आरम्मणसमतिक्कमवसेन पत्तब्बानि आरुप्पानि, न अङ्गातिक्कमवसेन, तथापि यस्मा आरम्मणे अविरत्तस्स झानसमतिक्कमो न होति, समतिक्कन्तेसु च झानेसु आरम्मणं समतिक्कन्तमेव होति, तस्मा आरम्मणसमतिक्कमं अवत्वा ‘‘रूपावचरज्झाने अतिक्कमित्वा’’ति इच्चेव वुत्तं। अतिक्कम्म रूपेति पाळियं ‘‘सम्पादेतब्बा, पस्सितब्बा’’ति वा किञ्चि पदं इच्छितब्बं, असुतपरिकप्पनेन पन पयोजनं नत्थीति ‘‘सन्ताति पदसम्बन्धो’’ति वुत्तं। एवञ्च कत्वा तेन विरागभावेन तेसं सन्तताति अयम्पि अत्थो विभावितो होति। रूपज्झानादीनं विय नत्थि एतेसं आरम्मणभूतं वा फलभूतं वा रूपन्ति अरूपा। अरूपा एव आरुप्पा। तेनाह ‘‘आरम्मणतो च विपाकतो च रूपविरहिता’’ति। नामकायेनाति सहजातनामसमूहेन।
६७.संयोजेन्तीति बन्धन्ति। केहीति आह ‘‘खन्धगती’’तिआदि। असमुच्छिन्नरागादिकस्स हि खन्धादीनं आयतिं खन्धादीहि सम्बन्धो, समुच्छिन्नरागादिकस्स पन तं नत्थि कतानम्पि कम्मानं असमत्थभावापत्तितोति। रागादीनं अन्वयतो च संयोजनट्ठो सिद्धोति आह ‘‘खन्धगति…पे॰… वुच्चन्ती’’ति। परिक्खयेनाति समुच्छेदेन सब्बसो आयतिं अनुप्पज्जनेन। पटिपक्खधम्मानं अनवसेसतो सवनतो पीळनतो सोतो, अरियमग्गोति आह ‘‘सोतोति च मग्गस्सेतं अधिवचन’’न्ति। तं सोतं आदितो पन्नो अधिगच्छीति सोतापन्नो, अट्ठमको। तेनाह ‘‘तंसमङ्गीपुग्गलस्सा’’ति, पठममग्गक्खणे पुग्गलस्साति अधिप्पायो। इध पन पन्न-सद्दो ‘‘फलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो’’तिआदीसु (अ॰ नि॰ ८.५९) विय वत्तमानकालिकोति आह ‘‘मग्गेन फलस्स नामं दिन्न’’न्ति। अभीतकालिकत्ते पन सरसतोव नामलाभो सिया। विरूपं सदुक्खं सउपायासं निपातेतीति विनिपातो, अपायदुक्खे खिपनको। धम्मोति सभावो। तेनाह ‘‘अत्तान’’न्तिआदि। कस्माति अविनिपातधम्मताय कारणं पुच्छति। अपायं गमेन्तीति अपायगमनीया। सम्बुज्झतीति सम्बोधि, अरियमग्गो। सो पन पठममग्गस्स अधिगतत्ता अवसिट्ठो एव अधिगन्धब्बभावेन इच्छितब्बोति आह ‘‘उपरिमग्गत्तय’’न्ति।
वण्णभणनत्थं वुत्तानि,न पहातब्बानीति अधिप्पायो। ओळारिकानं रागादीनं समुच्छिन्दनवसेन पवत्तमानो दुतियमग्गो अवसिट्ठानं तेसं तनुभावापत्तिया उप्पन्नो नाम होतीति वुत्तं ‘‘रागदोसमोहानं तनुत्ता’’ति। अधिच्चुप्पत्तियाति कदाचि करहचि उप्पज्जनेन। परियुट्ठानमन्दतायाति समुदाचारमुदुताय। अभिण्हं न उप्पज्जन्ति तज्जस्स अयोनिसोमनसिकारस्स अनिबद्धभावतो। मन्दमन्दा उप्पज्जन्ति विपल्लासानं तप्पच्चयानञ्च मोहमानादीनं मुदुतरभावतो। बहलाव उप्पज्जन्ति वत्थुपटिसेवनतोति अधिप्पायो। तेनाह ‘‘तथा ही’’तिआदि।
सकिं आगमनधम्मोति पटिसन्धिवसेन सकिंयेव आगमनसभावो। एकवारंयेव…पे॰… आगन्त्वाति इमिना पञ्चसु सकदागामीसु चत्तारो वज्जेत्वा एकोयेव गहितोति दस्सेन्तो ‘‘योपि ही’’तिआदिमाह। तत्थ य्वायं पञ्चमको सकदागामी ‘‘इध मग्गं भावेत्वा देवलोके निब्बत्तो, तत्थ यावतायुकं ठत्वा पुन इधूपपज्जित्वा परिनिब्बायती’’ति वुत्तो, तस्स एकबीजिना सद्धिं किं नानाकरणन्ति? एकबीजिस्स एका पटिसन्धि, सकदागामिस्स द्वे पटिसन्धियोति इदं तेसं नानाकरणं। यस्स हि सोतापन्नस्स एकंयेव खन्धबीजं, न एकं अत्तभावग्गहणं, सो एकबीजीति।
हेट्ठाति ‘‘अमहग्गतभूमिय’’न्ति हेट्ठा सम्बन्धनेन। हेट्ठाभागस्स हिताति हेट्ठाभागिया, तेसं। तानीति ओरब्भागियसंयोजनानि। कामावचरे निब्बत्ततियेव अज्झत्तं संयोजनत्ता। तथा हेस दूरतोपि आवत्तिधम्मो एवाति दस्सेतुं गिलबळिसमच्छादयो उपमाभावेन वुत्ता। ओपपातिकोति इमिना गब्भवासदुक्खाभावमाह। तत्थ परिनिब्बायीति इमिना सेसदुक्खाभावं। तत्थ परिनिब्बानता चस्स कामलोके खन्धबीजस्स अपुनारोहवसेनेवाति दस्सेतुं ‘‘अनावत्तिधम्मो’’ति वुत्तं।
६८.केवलाति लोकियाभिञ्ञाहि असम्मिस्सा। लोकियपञ्चाभिञ्ञायोपि सीलानं आनिसंसो तदविनाभावतो। तापि दस्सेतुं आकङ्खेय्य चे…पे॰… एवमादिमाहाति योजना। आसवानं अनवसेसप्पहानतो अरहत्तमग्गोयेव विसेसतो ‘‘आसवक्खयो’’ति वत्तब्बतं अरहतीति वुत्तं ‘‘आसवक्खये कथिते’’ति, अञ्ञथा सब्बापि छळभिञ्ञा आसवक्खयो एवाति। इमेसं गुणानन्ति लोकियाभिञ्ञानं । यथा पुरिसस्स मुण्डितं सीसं सिखाविरहितत्ता न सोभति, एवं देसनाय सीसभूतापि अग्गमग्गकथा लोकियाभिञ्ञारहिता न सोभतीति आह ‘‘अयं कथा मुण्डाभिञ्ञाकथा नाम भवेय्या’’ति। इद्धिविकुब्बनाति इद्धि च विकुब्बना च। विकुब्बनग्गहणेन चेत्थ विकुब्बनिद्धिमाह, इद्धिग्गहणेन तदञ्ञं सब्बञ्च अभिञ्ञाकिच्चं। युत्तट्ठानेयेवाति लोकियाभिञ्ञानं निब्बत्तनस्स विय देसनाय युत्तट्ठानेयेव। एतेन न केवलं देसनक्कमेनेवायं देसना, अथ खो पटिपत्तिक्कमेनपीति दस्सेति। विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ २.३६९) वुत्ता, तस्मा तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बाति अधिप्पायो।
६९.आसवानं खयाति हेट्ठिममग्गेन खेपितावसिट्ठानं आसवानं अरहत्तमग्गेन समुच्छिन्दनतो। यस्मा अरहत्तमग्गो न केवलं आसवेयेव खेपेति, अथ खो अवसिट्ठे सब्बकिलेसेपि, तस्मा आह ‘‘सब्बकिलेसानं खया’’ति। लक्खणमत्तञ्हेत्थ आसवग्गहणं, आसवानं आरम्मणभावस्सपि अनुपगमनतो अनासवं। यस्मा पन तत्थ आसवानं लेसोपि नत्थि, तस्मा वुत्तं ‘‘आसवविरहित’’न्ति। समाधि वुत्तो चेतोसीसेन यथा ‘‘चित्तं पञ्ञञ्च भावय’’न्ति (सं॰ नि॰ १.२३, १९२; पेटको॰ २२; मि॰ प॰ २.१.९) अधिप्पायो। रागतो विमुत्तत्ता अविज्जाय विमुत्तत्ताति इदं उजुविपच्चनीकपटिप्पस्सद्धिदस्सनं दट्ठब्बं, न तदञ्ञेसं पापधम्मानं अप्पटिप्पस्सद्धत्ता। इदानि तमेव समाधिपञ्ञानं रागाविज्जापटिपक्खतं आगमेन दस्सेतुं ‘‘वुत्तं चेत’’न्तिआदि वुत्तं। समथफलन्ति समथस्स फलं लोकियसमथभावनाय हि विपस्सनागताय आहितफलस्स लोकुत्तरसमथस्स सरिक्खकफलो चेतोविमुत्ति। विपस्सनाफलन्ति एत्थापि एसेव नयो। अत्तनोयेवाति सुतमयञाणादिना विय परपच्चयतं नयग्गाहञ्च मुञ्चित्वा परतोघोसानुगतभावनाधिगमभूतताय अत्तनोयेव पञ्ञाय पच्चक्खं कत्वा सयम्भुञाणभूतायाति अधिप्पायो। तेनाह ‘‘अपरप्पच्चयेन ञत्वा’’ति।
सब्बम्पि तन्ति सब्बम्पि सत्तरसविधं तं यथावुत्तं सीलानिसंसं। यथा आनिसंसवन्ते सम्मदेव सम्पादिते तदानिसंसा दस्सिता एव होन्ति तदायत्तभावतो, एवं आनिसंसपधानयोग्यभावेन दस्सिते तदानिसंसा दस्सिता एव होन्तीति आह ‘‘सम्पिण्डेत्वा दस्सेन्तो’’ति। वुत्तस्सेव अत्थस्स पुनवचनं निगमनन्ति वुत्तं ‘‘निगमनं आहा’’ति। पुब्बेति देसनारम्भे। एवं वुत्तन्ति ‘‘सम्पन्नसीला’’ति एवमादिना आकारेन वुत्तं। इदं सब्बम्पीति इदं ‘‘सम्पन्नसीला’’तिआदिकं सब्बम्पि वचनं। एतं पटिच्चाति एतं सम्पन्नसीलस्स भिक्खुनो यथावुत्तसत्तरसविधानिसंसभागितं सन्धाय वुत्तं। इदमेव हि ‘‘इति यं तं वुत्तं, इदमेतं पटिच्च वुत्त’’न्ति वचनं सन्धाय ‘‘सब्बम्पि तं सीलानिसंसं सम्पिण्डेत्वा दस्सेन्तो’’ति वुत्तं। एत्थआदितो छहि आनिसंसेहि परित्तभूमिका सम्पत्ति गहिता, तदन्तरं पञ्चहि लोकियाभिञ्ञाहि च महग्गतभूमिका, इतरेहि लोकुत्तरभूमिकाति एवं चतुभूमिकसम्पदानिसंससीलं नामेतं महन्तं महानुभावं, तस्मा तंसम्पादने सक्कच्चकारिता अप्पमत्तेन भवितब्बं।
आकङ्खेय्यसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता।
७. वत्थसुत्तवण्णना
७०.छादेतब्बं ठानं वसति पटिच्छादेतीति वत्थं। यं समानं विय न सब्बसो मिनोति, मानस्स पन समीपे, तं उपमानं। उपमीयति एतायाति उपमा, उपमाय बोधकवचनं उपमावचनं। कत्थचि सुत्ते। अत्थन्ति उपमियत्थं। पठमं उपमं वत्वा तदनन्तरं अत्थं वत्वा पुन उपमं वदन्तो ‘‘उपमाय अत्थं परिवारेत्वा दस्सेती’’ति वुत्तो। अत्थेन उपमं परिवारेत्वाति एत्थापि एसेव नयो। इदानि ते चत्तारोपि पकारे सुत्ते आगतनयेनेव दस्सेन्तो ‘‘सेय्यथापिस्सु, भिक्खवे’’तिआदिमाह। तत्थ द्वे अगाराति द्वे पटिविस्सकघरा। सद्वाराति सम्मुखद्वारा।
स्वायन्ति सो अयं एवं उपमादस्सनवसेनपि नानानयेनपि धम्मदेसको भगवा। एकच्चानं वेनेय्यानं अत्थस्स सुखावबोधो पठमं उपमादस्सने हेतु, एवं पठमं अत्थदस्सने, उपमाय अत्थपरिवारणे, अत्थेन उपमापरिवारणे चा’’ति इममत्थं दस्सेति ‘‘एस नयो सब्बत्था’’ति इमिना। धम्मधातुयाति सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स। तञ्हि धम्मधातुपरियापन्नत्ता यथावुत्तधम्मे च सब्बेपि ञेय्यधम्मे च पदहति यथासभावतो बुज्झति बोधेति चाति धातु, धीयन्ति वा धम्मा एताय सब्बाकारतो ञायन्ति ञापियन्ति चाति धम्मधातु। तस्सा पन सुट्ठु सच्चसम्पटिवेधवसेन लद्धत्ता सुप्पटिविद्धत्ताति, यदग्गेन वा ञेय्यं ताय सुप्पटिविद्धं, तदग्गेन सापिस्स सुप्पटिविद्धा एवाति आह ‘‘सुप्पटिविद्धत्ता’’ति।
पकतिपरियोदातस्स चित्तस्स आगन्तुकेहि उपक्किलेसेहि उपक्किलिट्ठभावदस्सनत्थं संकिलिट्ठवत्थदस्सनन्ति कत्वा वुत्तं ‘‘पकतिपरिसुद्धं वत्थ’’न्ति। रजादिनाति एत्थरजो नाम रेणु। आदि-सद्देन अणुतज्जारिधूमादिकं वत्थस्स अपरिसुद्धिकारणं सङ्गण्हाति। सब्बसो किलिस्सति विनस्सति विसुद्धि एतेनाति संकिलेसो, तेन संकिलेसेन पंसुरजादिना संकिलिट्ठं वण्णविनासनेन विदूसितं। मलं मसि। जल्लिका वुच्चति लोणपटलादि छविया उपरि ठितं सरीरमलं। आदिसद्देन सरीरजल्लमेव अस्सुखेळसिङ्घाणिकादिकं तदञ्ञमलं सङ्गण्हाति। गहितत्ताति परियोनन्धनवसेन गहितत्ता। रजन्ति सत्ता तेनाति रङ्गं, रङ्गमेव रङ्गजातं यथा कोपमेव कोपजातं। उपनामेय्याति पक्खिपेय्य। नीलकत्थायाति नीलवण्णत्थाय। पलासनीलादिकेति आदि-सद्देन काळसामादिं सङ्गण्हाति। हलिद्दिककुधसेलादिके पीतकरङ्गे। लाखापत्तङ्गरसादिके लोहितकरङ्गे। महारजनलोद्दकन्दुलादिके मन्दरत्तरङ्गे। दुट्ठु रजितवण्णं अपभस्सरं। तेनाह ‘‘अपरिसुद्धवण्णमेवस्सा’’ति। ईदिसन्ति दुरत्तवण्णं। तस्मिं वत्थे रङ्गजातं सयं सुपरिसुद्धं समानं किस्स हेतु केन रत्तवण्णं अपरिसुद्धं होतीति रङ्गजातस्स निद्दोसतं वदति। तेनाह ‘‘यस्मा पना’’तिआदि।
संकिलेसपक्खं दस्सेन्तेन असंकिलिट्ठमेव वत्थं उदाहरितब्बन्ति पाकटोयमत्थो, संकिलिट्ठवत्थनिदस्सनेन पन ‘‘सिया नु खो अञ्ञोपि कोचि विसेसो’’ति अधिप्पायेन पुच्छति ‘‘कस्मा पना’’तिआदिना। इतरो अत्थविसेसोति दस्सेन्तो ‘‘वायाममहप्फलदस्सनत्थ’’न्तिआदिमाह। एत्थ च संकिलिट्ठचित्तविसोधनविधाने संकिलिट्ठवत्थं निदस्सतब्बन्ति पटिञ्ञा, वायाममहप्फलदस्सनत्थन्ति हेतुअत्थो। यथा हीतिआदि अन्वयत्थो। न तत्थ जातिकाळके वियातिआदि ब्यतिरेकत्थो। सदिसूदाहरणं पन मलग्गहितकंसपातिआदि दट्ठब्बं। एवं चित्तम्पीतिआदि ओपम्मत्थस्स उपमेय्यउपनयनं। तत्थ पकतियाति अकित्तिमेन सभावेन। तन्ति चित्तं। सामञ्ञग्गहणञ्चेतं चित्तभावाविसेसतो। तेनाह ‘‘सकलेपी’’ति। पण्डरमेव न संकिलिट्ठं संकिलेसेहि असमन्नागतभावतो। ननु किरियामयचित्तेहि विपाकसन्ताने विसेसाधानं लब्भति, अञ्ञथा कतविनासा कतब्भागमा आपज्जेय्युं? किञ्चापि लब्भति, तस्स संकिलेसो वट्टुपनिस्सयो, असुद्धि वा न होति, असंकिलेसो विवट्टुपनिस्सयो, विसुद्धि वा न होति एव। उपक्किलिट्ठन्ति पनेतं उपक्किलेसनारहस्स चित्तस्स वसेन वुत्तं, न विपाकपबन्धस्स। तेनाह ‘‘पभस्सरमिदं भिक्खवे चित्त’’न्ति, ‘‘पण्डरमेवा’’ति च। तञ्च खोति पन सकसन्ततिपरियापन्नताय नेसं केवलं एकत्तनयवसेन वुत्तं, न विपाकधम्मानं किलेसासमङ्गिभावतो। अथ वा उपक्किलिट्ठन्ति इमिना उपक्किलेसहेतु तत्थ विज्जमानं विसेसाधानमाह, न ‘‘संकिलिट्ठा धम्मा’’तिआदीसु (ध॰ स॰ ७७.दुकमातिका) विय तंसमङ्गितन्ति दट्ठब्बं। विसोधियमानन्ति विपस्सनापञ्ञाय अनुक्कमेन सब्बुपक्किलेसेहि विमोचियमानं। सक्का अग्गमग्गक्खणे पभस्सरतरं कातुं, यतो न पुन उपक्किलिस्सति। एवन्तिआदि वुत्तस्सेवत्थस्स निगमनं।
७१.सकभण्डे छन्दरागो अभिज्झायनट्ठेन अभिज्झा, अभिज्झायनाति अत्थो। परभण्डे छन्दरागो विसमं लुब्भतीति विसमलोभो। एवम्पि अभिज्झाविसमलोभानं विसेसो होतीति दस्सेन्तो ‘‘अथ वा’’तिआदिमाह। तत्थ अत्तनो सन्तकं तंसदिसञ्च युत्तट्ठानं। यं याचितं, अप्पकसिरेन वा सक्का लद्धुं, तं पत्तट्ठानं। परदारगरुदाराति अयुत्तट्ठानं। यं अपत्थनियं, यस्स वा पत्थनाय ब्यसनं आपज्जति, तं अप्पत्तट्ठानं। थेरोति महासङ्घरक्खितत्थेरो, येन अट्ठकथा पोत्थकं आरोपिता। सो हि अन्तेवासिकेसु साकच्छन्तेसु एवमाह। सोपि इमस्मिंयेव सुत्ते विनिब्भोगो न लब्भति चित्तसंकिलेसस्स अधिप्पेतत्ता। तेनाह ‘‘युत्ते वा’’तिआदि। अयोनिसोमनसिकारवसेन उप्पज्जनतो सम्पत्ति आयतिञ्च दुक्खस्सेव उप्पादनतो न कोचि लोभो अविसमो नाम। अभिज्झायनट्ठेनाति यस्स कस्सचि आरम्मणस्स युत्तस्स अयुत्तस्स अप्पत्तस्स च अभिज्जायनवसेन अभिपत्थनावसेन च पवत्ता तण्हा अभिज्झाति लोभतो निब्बिसेसन्ति दस्सेति। तेनाह ‘‘एकत्थमेतं ब्यञ्जनमेव नान’’न्ति। दूसेतीति सभावसन्तं असंकिलेसं विनासेति अविसुद्धं करोति। तेनाह ‘‘ओभासितुं न देती’’ति। ‘‘इमे सत्ता उच्छिज्जन्तु विनस्सन्तू’’ति सत्तेसु ब्यापज्जनाकारप्पवत्तिया ब्यापादो नवविधआघातवत्थुसम्भवो वुत्तो। कोधो पन सङ्खारेसुपि पवत्तनतो दसविधआघातवत्थुसम्भवो वुत्तो। उभयम्पि पटिघमेव, पवत्तनानत्ततो भिन्दित्वा वुत्तो। कुज्झनवसेनेव चित्तपरियोनन्धनो ‘‘अक्कोच्छि मं अवधि म’’न्तिआदिना।
सुट्ठु कतं करणं सुकतं, तस्स पुब्बकारितालक्खणस्स गुणस्स विनासनो उदकपुञ्छनिया विय सरीरानुगतं उदकं पुञ्छन्तो मक्खो। तथा हि सो परेसं गुणानं मक्खनट्ठेन ‘‘मक्खो’’ति वुच्चति। इदानि अनगारियस्स वातिआदिना सङ्खेपेन वुत्तत्थं वित्थारेन दस्सेतुं ‘‘अनगारियोपी’’तिआदि वुत्तं। निसिन्नकथापरिकथादिवसेन धम्मस्स कथा धम्मकथानयो, एकत्तादिधम्मनीति एव वा। पकरणं सत्त पकरणानि, तत्थ कोसल्लं धम्मकथानयपकरणकोसल्लं। आदि-सद्देन विनयक्कमे चतूसु महानिकायेसु च कोसल्लं सङ्गण्हाति। अचित्तीकतोति चित्तीकाररहितो। यथा चायन्ति इमिना यथायं मक्खो चित्तं दूसेति, एवं पळासोपि चित्तं दूसेति, तस्मा उपक्किलेसोति दस्सेति। अनियता गति नियामोक्कमनाभावतो। आदि-सद्देन ‘‘रत्तञ्ञू चिरपब्बजिते पुग्गले अज्झोत्थरित्वा ‘त्वम्पि इमस्मिं सासने पब्बजितो, अहम्पि पब्बजितो, त्वम्पि सीलमत्ते ठितो अहम्पी’ति’’ एवमादीनं सङ्गहो। युगग्गाहगाहीति ‘‘तव वा मम वा को विसेसो’’ति असमम्पि समं कत्वा समधुरग्गाहगण्हनको। खीयना उसूयना। अत्तनो सम्पत्तिया निगूहनं तस्स परेहि साधारणभावासहनेन होतीति ‘‘परेहि साधारणभावं असहमानं’’इच्चेव वुत्तं। कारणे हि गहिते फलम्पि गहितमेव होतीति। अञ्ञथा अत्तनो पवेदनकपुग्गलो केराटिको, ‘‘नेकतिकवाणिजो’’तिपि वदन्ति। सप्पमुखा मच्छवाला एका मच्छजाति आयतनमच्छो। तेनाह ‘‘आयतनमच्छो नामा’’तिआदि। बद्धचरोति अन्तेवासी।
सब्बसो अमद्दितसभावेन वा तभरितभत्तसदिसस्स थद्धभावस्स अनोनमितदण्डसदिसताय पग्गहितसिरअनिवातवुत्तिकारस्स च करणतो वा तभरित…पे॰… करणो। तदुत्तरिकरणोति यं येन कतं दुच्चरितं वा सुचरितं वा, तदुत्तरि, तस्स द्विगुणं वा करणो। अत्तनो मण्डनादिअत्थं परेन कतं अलङ्कारादिं। परियापुणाति वा कथेति वा अत्तनो बलानुरूपं। कामं निकायद्वयग्गहणादिवसेन पवत्तो सेवितब्बमानो एव, तथापिस्स संकिलेसपक्खत्ता वुत्तं ‘‘मानं अनिस्साया’’ति।
७२.संकिलेसंदस्सेत्वाति संकिलिट्ठवत्तनिदस्सनेन सङ्खेपेन वुत्तं संकिलेसं विभागेन दस्सेत्वा। वोदानं दस्सेन्तोति एत्थापि एसेव नयो। एवं जानित्वाति ‘‘अभिज्झा विसमलोभो एकन्तेनेव चित्तस्स उप्पक्किलेसो’’ति सभावतो समुदयतो निरोधतो निरोधूपायतो च पुब्बभागपञ्ञाय चेव हेट्ठिममग्गद्वयपञ्ञाय च जानित्वा। पजहतीति एत्थ अच्चन्तप्पहानमेव अधिप्पेतन्ति दस्सेन्तो ‘‘समुच्छेदप्पहानवसेन अरियमग्गेन पजहती’’ति आह। अरियमग्गेनाति अनागामिमग्गेन। तेन हि पहानं इध सब्बवारेसु अधिप्पेतं। किलेसपटिपाटि इध किलेसानं देसनाक्कमो। मग्गपटिपाटिपन चतुन्नं अरियमग्गानं देसनाक्कमोपि ताय देसनाय पटिपज्जनक्कमोपि ताय पटिपत्तिया उप्पत्तिक्कमोपि। तत्थ ये ये किलेसा येन येन मग्गेन पहीयन्ति, मग्गपटिपाटिं अनोलोकेत्वा तेसं तेसं किलेसानं तेन तेन मग्गेन पहानदस्सनं किलेसपटिपाटि न किलेसानं उप्पत्तिक्कमो इध देसनाक्कमो चाति दस्सेन्तो ‘‘अभिज्झा विसमलोभो’’तिआदिमाह। येन येन पन मग्गेन ये ये किलेसा पहीयन्ति मग्गानुपुब्बिया, तेन तेन मग्गेन तेसं तेसं किलेसानं पहानदस्सनं मग्गपटिपाटिया पहानदस्सनन्ति दस्सेन्तो ‘‘सोतापत्तिमग्गेना’’तिआदिमाह।
इमस्मिं पन ठानेति ‘‘स खो सो, भिक्खवे, भिक्खू’’तिआदिना आगतो इमस्मिं पहानवारे। इमे किलेसाति इमे यथावुत्ता किलेसा। सोतापत्तिमग्गवज्झा वा होन्तु सेसमग्गवज्झा वाहेट्ठा दस्सितमग्गपटिपाटिवसेन। तत्थ पन ये ततियमग्गवज्झा, तेसं अनागामिमग्गेनेव पहाने वत्तब्बं नत्थि, येसं पनेत्थ हेट्ठिममग्गवज्झानं इध सङ्गहे कारणं पच्छा वत्तुकामेन अग्गमग्गवज्झानं अनादियित्वा कस्मा ततियमग्गवज्झानमेव गहणं कतन्ति आह ‘‘अयमेत्थ पवेणिमग्गागतो सम्भवो’’ति, अयं इमस्स सुत्तस्स एतस्मिं ठाने आचरियपवेणिया कथामग्गो ततो आगतो अत्थसम्भवो अत्थतत्वन्ति अत्थो। तत्थ हेट्ठिममग्गवज्झानं इध सङ्गहे कारणं पच्छा वत्तुकामो अग्गमग्गवज्झानं अग्गहणे युत्तिं दस्सेन्तो ‘‘सो चा’’तिआदिमाह। तेनाति चतुत्थमग्गेन। सेसानन्ति ब्यापादादीनं । येपीति मक्खादिके सन्धायाह। तंसमुट्ठापकचित्तानन्ति तेसं मक्खादीनं समुट्ठापकचित्तुप्पादानं। तत्थ मक्ख-पळास-इस्सा-मच्छरिय-समुट्ठापकं पटिघद्वयचित्तं, विसेसतो पञ्चकामगुणलोभेन सठो मायावी च होति, पञ्चकामगुणिकरागो च अनागामिमग्गेनेव निरवसेसतो पहीयति, तस्मा वुत्तं ‘‘तंसमुट्ठापकचित्तानं अप्पहीनत्ता’’ति। तेपि सुप्पहीना होन्तीति सम्बन्धो। तन्ति पठममग्गेनेव पहानं पुब्बापरेन न सन्धियति ‘‘यथोधि खो’’ति एत्थ ओधिवचनस्स मग्गत्तयवाचकत्ता। रतनत्तये अवेच्चप्पसादो नाम अरियकन्तसीलं विय सोतापन्नस्स अङ्गानि, ते च पहानतो पच्छा निद्दिट्ठा, तस्मा इध वुत्तप्पहानं विक्खम्भनपहानमेवाति केचि वदन्ति। तेसं इच्छामत्तमेव यथावुत्तपहानस्सेव वसेन अवेच्चप्पसादानं ओधिसो पहानस्स विभावितत्ता, स्वायमत्थो हेट्ठा युत्तितोपि पकासितोयेव।
७४.एकमेकेन पदेन योजेतब्बं, यतो एकमेकस्सपि उपक्किलेसस्स सभावादितो दस्सनं निय्यानमुखं होति, तथा चेव हेट्ठा संवण्णितं। अनागामिमग्गवसेन पहानं वत्वा पसादस्स उद्धटत्ता वुत्तं ‘‘अनागामिमग्गेन लोकुत्तरप्पसादो आगतो’’ति। यदि एवं कस्मा ‘‘लोकियो उप्पज्जती’’ति वुत्तन्ति? ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिनयप्पवत्तस्स लोकियत्ता। निब्बानारम्मणो एव हि लोकुत्तरो पसादो। ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिवचनेन लोकियं, अवेच्चप्पसादवचनेन लोकुत्तरन्ति लोकियलोकुत्तरमिस्सकं पसादं दस्सेन्तो। अवेच्च रतनत्तयगुणे याथावतो ञत्वा पसादो अवेच्चप्पसादो। सो पन यस्मा मग्गेनागतत्ता केनचि अकम्पनियो अप्पधंसियो च होति, तस्मा वुत्तं ‘‘अचलेन अच्चुतेना’’ति। तत्थ लोकुत्तरो सब्बसो बुद्धगुणादीसु सम्मोहं विद्धंसेन्तो तत्थ किच्चतो पवत्तति, इतरो आरम्मणवसेन ते आरब्भ। तं विधिन्ति तं तस्स उप्पन्नप्पकारं। अनुस्सतिट्ठानानीति अनुस्सतिकम्मट्ठानानि।
७५.सोमनस्सादीति आदि-सद्देन ञाणादीनि सङ्गण्हाति। चोरानं अभिण्हं सञ्चरणट्ठानताय पच्चन्तग्गहणं। पच्चवेक्खतोति ‘‘असुकस्मिञ्च ठाने इमे चिमे चोरा एवञ्च एवञ्च विनासिता’’ति पच्चवेक्खतो रञ्ञो विय।
यो यो ओधि यथोधि। यथा-सद्दो ब्यापनिच्छायं, खो सद्दो अवधारणेति दस्सेन्तो ‘‘सकसकओधिवसेन चत्तमेव होती’’तिआदिमाह। तेन ‘‘वन्त’’न्तिआदीसुपि अवधारेतब्बन्ति दस्सेति। सकसकओधिवसेनाति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं विवरितुं ‘‘द्वे ओधी’’तिआदि आरद्धं। तत्थ यंमग्गवज्झाति येन मग्गेन अनवसेसतो पहातब्बा। अनवसेसप्पहानवसेन हि तंतंमग्गवज्झानं किलेसानं तदञ्ञमग्गवज्झेहि असम्मिस्सता, अञ्ञथा ये सकसकओधिवसेन उपरिमग्गवज्झा, ते हेट्ठिममग्गेहि पहीनापायगमनीयादिसभावा एव तेहि पहीयन्तीति पहानवसेन सम्मिस्सा सियुं। तेन तेयेव पहीना होन्तीति एत्थापि एसेव नयो। ततुत्तरिपीति ततो पहाननिमित्तसोमनस्सुप्पत्तितो उद्धम्पि। पटिपक्खेसु ओधिसो पवत्तिकिच्चत्ता ओधीति हेट्ठा तयो मग्गा वुच्चन्ति। ते हीतिआदि वुत्तस्सेवत्थस्स विवरणं। इमस्स भिक्खुनोति अनागामिं सन्धायाह। तेन वुत्तं ‘‘हेट्ठामग्गत्तयेन चत्त’’न्ति।
केचि चत्तम्पि गण्हन्ति, नयिदमेवन्ति दस्सनत्थं ‘‘वन्त’’न्ति वुत्तं। न हि यं येन वन्तं, सो पुन तं आदियति। तेनाह ‘‘अनादियनभावदस्सनवसेना’’ति। वन्तम्पि किञ्चि ससन्ततिलग्गं सिया, नयिदमेवन्ति दस्सनत्थं ‘‘मुत्त’’न्ति वुत्तं। तेनाह ‘‘सन्ततितो विनिमोचनवसेना’’ति। मुत्तम्पि किञ्चि मुत्तबन्धना विय फलं कुहिञ्चि तिट्ठति, न एवमिदन्ति दस्सनत्थं ‘‘पहीन’’न्ति वुत्तं। तेनाह ‘‘क्वचि अनवट्ठानदस्सनवसेना’’ति। यथा किञ्चि दुन्निस्सट्ठं पुन आदाय सम्मदेव निस्सट्ठं पटिनिस्सट्ठन्ति वुच्चति, एवं विपस्सनाय निस्सट्ठं आदिन्नसदिसं मग्गेन पहीनं पटिनिस्सट्ठं नाम होतीति दस्सनत्थं ‘‘पटिनिस्सट्ठ’’न्ति वुत्तं। तेनाह ‘‘आदिन्नपुब्बस्स पटिनिस्सग्गदस्सनवसेना’’ति। न कापुरिसेन विय परम्मुखेन निस्सट्ठं , अथ खो अभिमुखेनेव निस्सट्ठन्ति दस्सनत्थं ‘‘पटिनिस्सट्ठ’’न्ति वुत्तं। तेनाह ‘‘पटिमुखं वा’’तिआदि। उपगन्तब्बतोति अत्तनो हितसुखं पच्चासीसन्तेन एकन्तेन अधिगन्तब्बतो। धारणतोति तंसमङ्गीनं अपायपाततो सन्धारणेन। गन्थो‘‘वेदो’’ति वुच्चति ‘‘विदन्ति एतेना’’ति, वेदेहि ञाणेहि गतो पटिपन्नोति वेदगू। अभिजञ्ञाति जानेय्य। वेदजाताति उप्पन्नसोमनस्सा। ञाणं ‘‘वेदो’’ति वुच्चति ‘‘वेदितब्बं वेदेती’’ति। सोमनस्सं ‘‘वेदो’’ति वुच्चति आरम्मणरसं विन्दति अनुभवतीति।
उप्पन्नन्ति अवेच्चप्पसादं निस्साय उप्पन्नं। वुत्तप्पकारमेव वेदन्ति ‘‘सोमनस्सं सोमनस्समयञाणञ्चा’’ति एवं वुत्तप्पकारमेव। अत्थवेदन्ति अत्थे हेतुफले वेदं। धम्मवेदन्ति धम्मे हेतुम्हि वेदं। तेनाह ‘‘अवेच्चप्पसादस्स हेतु’’न्तिआदि। इध धम्मत्थसद्दा हेतुफलपरियायाति इममत्थं पाळिया एव दस्सेतुं ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदि वुत्तं। तमेव अत्थञ्च धम्मञ्चाति अत्थो धम्मोति च वुत्तं अवेच्चप्पसादनिमित्तं यथावुत्तं किलेसप्पहानञ्च। अत्थधम्मानिसंसभूतं वेदन्ति यथावुत्तअत्थधम्मानिसंसभूतं सोमनस्समयञाणसङ्खातं वेदञ्च। पामोज्जन्ति तरुणपीतिं आह। पच्चवेक्खणाकारप्पवत्तेनाति एतेन पच्चवेक्खणा एवेत्थ अनवज्जसभावताय धम्मोति वुत्तोति दट्ठब्बं। पीति जायतीति परप्पच्चयं बलवपीतिमाह। पीणितमनस्साति पस्सद्धिआवहेहि उळारेहि पीतिवेगेहि तित्तचित्तस्स। कायोति नामकायो। वूपसन्तदरथोति किलेसपरिळाहानं दूरीभावेन सुट्ठु उपसन्तदरथो। पच्चवेक्खणहेतुकं चित्तस्स समाधानं इध अधिप्पेतन्ति आह ‘‘अप्पितं विय अचलं तिट्ठती’’ति।
७६.कामं ‘‘बुद्धे अवेच्चप्पसादेन समन्नागतोम्हि, धम्मे सङ्घे अवेच्चप्पसादेन समन्नागतोम्ही’’ति इदम्पि तस्सा पच्चवेक्खणाय पवत्तिआकारपकासनमेव, इदं पन विसेसतो रतनत्तये उप्पन्नसोमनस्सादिप्पकासनपदं। ‘‘यथोधि खो पना’’ति इदम्पि सविसेसं पच्चवेक्खणाकारप्पकासनपदन्ति अधिप्पायेन ‘‘इदानि यथोधि…पे॰… पकासेत्वा’’ति वुत्तं। चत्तारोपि पन वारा पच्चवेक्खणाकारप्पकासनवसेन चेव सोमनस्सादिआनिसंसदस्सनवसेन च वुत्ताति सक्का विञ्ञातुं उभयत्थापि उभयस्स वुत्तत्ता। यदिपि अरियमग्गो एकचित्तक्खणिको न पुन उप्पज्जति, पटिपक्खस्स पन तेन सुप्पहीनत्ता तंसमङ्गी अपरिहानधम्मो तंसीलादिभावेनेव वुच्चतीति आह ‘‘तस्स अनागामिमग्गसम्पयुत्तं सीलक्खन्धं दस्सेती’’तिआदि। ‘‘एवंधम्मा ते भगवन्तो अहेसु’’न्तिआदीसु (दी॰ नि॰ २.१३; म॰ नि॰ ३.१९७-१९८; सं॰ नि॰ ५.३७८) विय इध धम्म-सद्दो समाधिपरियायोति आह ‘‘समाधिक्खन्धं पञ्ञाक्खन्धञ्च दस्सेती’’ति। तथा हि सो सम्पयुत्तधम्मे एकारम्मणे अविक्खिपमाने अविप्पकिण्णे अविसटे कत्वा समं, सम्मा च आदहन्तो तथा ते धारेतीति च वत्तब्बतं अरहतीति धम्मोति च वुच्चति। अनेकरूपानन्ति अनेकप्पकारानं। अन्तरायो नाम अप्पटिलद्धस्स वा अलब्भनवसेन, पटिलद्धस्स वा परिहानवसेन, तदुभयम्पि इध नत्थीति दस्सेन्तो ‘‘मग्गस्स वा’’तिआदिमाह। नेवस्स तं होति अन्तरायायाति तस्स अनागामिनो पिण्डपातभोजनं नेव होति अन्तरायाय उक्कंसगताय पच्चवेक्खणाय पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जनतो। तञ्चस्सा उक्कंसगमनं हतपटिपक्खत्ताति दस्सेन्तो ‘‘मग्गेन विसुद्धचित्तत्ता’’ति आह।
एत्थाति एतस्मिं अन्तरायाभावे। एतदेव विसुद्धचित्तत्तमेव कारणं। एत्थ च ‘‘नेवस्स तं होति अन्तरायाया’’ति इमिना हेट्ठा वुत्तप्पहानं अनागामिमग्गेनेवाति सिद्धं होति। अनागामिनो हि सब्बसो कामरागो पहीनो होति, रसतण्हाय अभावतो तादिसपिण्डपातपरिभोगो अग्गमग्गाधिगमे कथञ्चिपि अन्तरायाय न होतीति। ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, वत्थ’’न्ति वदन्तो भगवाआदिम्हि अत्तना उपनीतवत्थूपमं अनुसन्धेति। उदकस्स अच्छभावो पङ्कसेवालपणकादिमलाभावेन पसन्नताय, तब्बिपरियायतो बहलताति आह ‘‘अच्छन्ति विप्पसन्न’’न्ति। वण्णनिभाय विगतसंकिलेसताय समुज्जलनं पभस्सरताय वत्थस्स, तं परियोदातन्ति वत्तब्बतं लभतीति आह ‘‘परियोदातं पभस्सरताया’’ति। उक्कं बन्धेय्याति अङ्गारकपल्लं यथा दारुघटिकङ्गारादिकेन न भिज्जति, एवं तनुमत्तिकालेपादिना बन्धेय्य। मेघपटलतो वेरम्भवातधारासङ्घट्टनतो विज्जुता विय केवलं वातधारासङ्घट्टनजनिता पभा उक्कापभा, सा पन यस्मा द्विन्नं वातधारानं वेगसम्भूतसङ्घट्टनहेतुका, तस्मा कारणवसेन ‘‘वातवेगो उक्का’’ति वुत्तं।
७७.यथानुसन्धिवसेनातिआदिम्हि उट्ठितदेसनाय अनुरूपा अनुसन्धि यथानुसन्धि, तस्सा वसेन। ब्यतिरेकदस्सनं विय हि साधेतब्बस्स आदिम्हि उट्ठितदेसनाय पटिपक्खदस्सनम्पि अनुरूपदेसनाव सम्मदेव पतिट्ठापनभावतो, यथा तं आवत्तहारयोजनायं विसभागधम्मावत्तन्ति दट्ठब्बं। ‘‘यथानुसन्धिवसेन देसना आगता’’ति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं वित्थारेन्तो तप्पसङ्गेन इतरेपि अनुसन्धी दस्सेतुं ‘‘तयो ही’’तिआदिमाह। बहिद्धाति बाहिरेसु वत्थूसु। असति परितस्सनाति तण्हादिट्ठिपरितस्सनाभावो। विस्सज्जितसुत्तवसेनाति ‘‘इध भिक्खु एकच्चस्सा’’तिआदिना (म॰ नि॰ १.२४२) विस्सज्जितसुत्तवसेन। येन धम्मेनाति सीलादिवोदानधम्मेसु अक्खन्तियादिसंकिलेसधम्मेसु च येन येन धम्मेन। छ अभिञ्ञा आगताति इमिना ‘‘अनुरूपधम्मवसेन वा’’ति वुत्तविकप्पं दस्सेति, सेसेहि ‘‘पटिपक्खवसेन वा’’ति वुत्तविकप्पं। अक्खन्तिया हि ककचूपमोवादो (म॰ नि॰ १.२२२) पटिपक्खो, तथा दिट्ठिया ‘‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’’ति एवं पटिभागा सुञ्ञताकारेन। सेसद्वयेपि एसेव नयो। ‘‘चित्ते संकिलिट्ठे दुग्गति पाटिकङ्खा’’ति (म॰ नि॰ १.७०) हेट्ठा किलेसदेसना आगता। सब्बोति अनवसेसो। सब्बाकारेनाति आदीनवानिसंसपच्चवेक्खणपुग्गलदोसजाननादिना सब्बप्पकारेन।
७८.‘‘मेत्ता भावेतब्बा ब्यापादस्स पहानाया’’तिआदिवचनतो (अ॰ नि॰ ९.१) मेत्तादयो ब्यापादविहेसारतिरागानं पटिपक्खा। यस्मा ‘‘सो अत्थी’’तिआदिना भगवता अनागामिनो अग्गमग्गाधिगमनं चतुसच्चकम्मट्ठानं मत्थकं पापेत्वा कथितं, तस्मा तं दस्सेन्तो ‘‘इदानिस्सा’’तिआदिमाह।
ब्रह्मविहारधम्मेति ब्रह्मविहारे चेव ब्रह्मविहारसहगतधम्मे च। तेनाह ‘‘नामवसेना’’ति। ववत्थपेत्वाति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं। नामन्तिपि हि ईदिसेसु ठानेसु चत्तारो अरूपिनो खन्धा वुच्चन्ति। इमिना नयेनाति एतेन भूतनिस्सितानं सेसुपादायधम्मानं सब्बेसम्पि पहातब्बतण्हावज्जानं तेभूमकधम्मानं परिग्गहविधिं उल्लिङ्गेति। सभावतो विज्जमानं तं अत्तपच्चक्खं कत्वा ञाणेन याथावतो पटिविज्झियमानतं उपादाय ‘‘अत्थि इद’’न्ति यथाववत्थापितं नामरूपं। तेनेवाह ‘‘एत्तावतानेन दुक्खसच्चववत्थानं कतं होती’’ति। सावधारणञ्चेतं वचनं, लोकसमञ्ञासिद्धं सत्तइत्थिपुरिसादि विय, इतो बाहिरकपरिकप्पितं पकतिआदि द्रब्यादि जीवादि कायादि विय च न परमत्थतो नत्थि, अत्थेवाति वुत्तं होति। पजानातीति पुब्बभागे ताव लक्खणरसादिवसेन चेव पटिग्गहविभागवसेन च पकारतो जानाति, अपरभागे पन परिञ्ञाभिसमयवसेन पटिविज्झन्तो जानाति। एकन्तहीना नाम अकुसलधम्मा सम्पति आयतिञ्च दुक्खमूलत्ता, तत्थापि विसेसतो तण्हाति आह ‘‘दुक्खस्स समुदयं पटिविज्झन्तो अत्थि हीनन्तिपजानाती’’ति। अत्तनो पच्चयेहि पधानभावं नीतत्ता पणीतन्ति इमिना अत्थेन अरियमग्गोव ‘‘पणीत’’न्ति वुच्चतीति आह ‘‘पहानुपायं विचिनन्तो अत्थि पणीतन्ति पजानाती’’ति। ‘‘उत्तमट्ठेन च पणीत’’न्ति वुच्चमाने निरोधसच्चस्सपि सङ्गहो सिया, तस्स पन पदन्तरेन सङ्गहितत्ता वुत्तनयेनेवेत्थ अत्थो वेदितब्बो। अप्पमञ्ञामुखेन विपस्सनाभिनिवेसस्सेव कतत्ता ‘‘ब्रह्मविहारसञ्ञागतस्सा’’ति वुत्तं। ‘‘सब्बस्सपि तेभूमकस्स सञ्ञागतस्सा’’ति वत्तुं वट्टतियेव। न चेत्थ असङ्गहो तस्सापि सञ्ञाय आगतभावतो। लोकं उत्तरित्वा समतिक्कमित्वा निस्सरित्वा विसंयुत्तं हुत्वा ठितत्ता वुत्तं ‘‘उत्तरि निस्सरणं निब्बान’’न्ति।
चतूहिआकारेहीति ‘‘अत्थि हीन’’न्तिआदीहि चतूहि पकारेहि। अन्वयञाणताय अनुबोधभूताय विपस्सनापञ्ञाय जाननत्थो धम्मञाणताय पटिवेधभूताय मग्गपञ्ञाय दस्सनत्थो सभावसिद्धोति दस्सेन्तो ‘‘विपस्सनापञ्ञाय चत्तारि सच्चानि जाननतो मग्गपञ्ञाय पस्सतो’’ति वुत्तं। भयभेरवे वुत्तनयेनेवाति भयभेरवसुत्तवण्णनायं अत्तना वुत्तअत्थवचनत्थपाठेन इध पाठस्स सदिसत्ता अतिदिसन्तो ‘‘कामासवापि…पे॰… पजानाती’’ति आह। एत्थ च यस्मा ‘‘कामासवापि चित्तं विमुच्चति…पे॰… अविज्जासवापि चित्तं विमुच्चती’’ति ‘‘खीणा जाती’’तिआदीनि वदता भगवता चतुत्थमग्गो निद्दिट्ठो, तस्मा यं हेट्ठा अट्ठकथायं वुत्तं ‘‘सो च उपरि चतुत्थमग्गस्सेव निद्दिट्ठत्ता युज्जती’’ति, तं सुवुत्तमेवाति दट्ठब्बं।
तस्स चोदनत्थायाति तस्स ब्राह्मणस्स भगवा अत्तनो चोदनत्थाय ‘‘पुच्छ मं त्वं ब्राह्मण यदेत्थ तया मनसाभिसमीहित’’न्ति चोदनाय, ओकासदानत्थायाति अधिप्पायो। देसनासन्निस्सयो ब्राह्मणस्स तथारूपो एत्थ अज्झासयोपि नत्थीति यथावुत्तअनुसन्धित्तयविनिमुत्तत्ता ‘‘पाटियेक्कं अनुसन्धिं आहा’’ति वुत्तं। चित्तगतत्ता अब्भन्तरेन। किलेसवुट्ठानसिनानेनाति किलेसमलपवाहनेन रागपरिळाहादिवूपसमकरेन च अट्ठङ्गिकअरियमग्गसलिलसिनानेन।
७९.धम्मसभामण्डपं तावदेव उपगतत्ता बाहुका नदितो आगतं विय मञ्ञमानो। अरियफलमद्दनचुण्णादयो तेलसिनेहस्स विवेचनेन । लूखभावो लोकं, तं एतिस्सा अत्थीति लोकाति सम्मता। लोक्खसम्मतग्गहणेन ‘‘तथा सा नदी लोके पाकटा’’ति एवं पवत्तं अत्तनो मिच्छागाहं दीपेति। तेनाह ‘‘विसुद्धभावं देतीति एवं सम्मता’’ति। पापपवाहनेन सम्परायिकादिसम्पत्तिआवहतो लोकस्स हिता लोक्या। लोक्याति सम्मताति सब्बं पुरिमसदिसं। तेनाह ‘‘सेट्ठं लोकं गमयतीति एवं सम्मता’’ति। पुञ्ञसम्मताति पुज्जभवफलनिब्बत्तनेन सत्तानं पुननेन विसोधनेन पुञ्ञाति सम्मता। तदत्थदीपनत्थमेवाति तस्सा पुब्बे आगतदेसनाय अत्थदीपनत्थमेव। वुत्तस्सेवत्थस्स पुन दीपनं किमत्थियन्ति आह ‘‘गाथारुचिकान’’न्ति। चुण्णिकवचनं असम्भावेन्ता तथा च वुत्ते अत्थमबुज्झनका पज्जवचनं सम्भावेन्ता तथा च वुत्ते बुज्झनका गाथारुचिका। विसेसत्थदीपनत्थन्ति विसिट्ठदीपनत्थं, पुरिमदेसनाय अञ्ञदीपनत्थन्ति अत्थो।
‘‘गच्छति पन भवं गोतमो बाहुकं नदिं सिनायितु’’न्ति (म॰ नि॰ १.७८) हेट्ठा वुत्तत्ता बाहुकन्ति इदमेव एत्थ तदत्थदीपकं। सेसानि अधिकक्कादिवचनानि ततो विसिट्ठस्स अत्थस्स बोधनतो विसेसत्थदीपकानि। कस्मा पनेत्थ भगवता ब्राह्मणेन अवुत्तानि अधिकक्कादीनि गहितानीति आह ‘‘यथेव ही’’तिआदि। कक्कन्ति न्हानपिण्डं अधिप्पेतं, न्हायित्वा अधिकं कक्कं एत्थ गण्हन्तीति अधिकक्कं। तेनाह ‘‘न्हानसम्भारवसेना’’तिआदि। मण्डलवापिसण्ठानन्ति वट्टपोक्खरणीसण्ठानं। नदियोति विसुं नदियो, न अधिकक्कादीनि विय तित्थमत्तं।
तीहि पदेहीति सुन्दरिकापयागबाहुकापदेहि। चत्तारीति अधिकक्कादीनि चत्तारि। वुत्तानेव होन्तीति लोकसम्मतालक्खणेन एकलक्खणता ब्राह्मणस्स अधिप्पायेन, परमत्थतो पन पापपवाहलक्खणेन एकलक्खणत्ता। तेनाह ‘‘तस्मा’’तिआदि। किञ्चि पापसुद्धिं न करोन्तियेव। न हि नं सोधयेति नं पुग्गलं न सोधये। वेरकिब्बिसभावं अप्पत्ता नाम कम्मपथभावं अप्पत्ता। तेनाह ‘‘खुद्दकेही’’ति।
पटिहनन्तोति अयुत्तभावदस्सनेन तं दिट्ठिं पटिबाहन्तो। तत्थायं पटिबाहनविधि यथा यं किञ्चि उदकोरोहनं न पापपवाहनं, एवं यो कोचि नक्खत्तयोगो पापहेतूनं पटिपक्खाभावतो। यञ्हि विनासेति, सो तस्स पटिपक्खो। यथा आलोको अन्धकारस्स विज्जा च अविज्जाय, न एवं उदकोरोहनं नक्खत्तयोगो वा पापहेतूनं लोभादीनं पटिपक्खो, तस्मा निट्ठमेत्थ गन्तब्बं ‘‘न उदकोरोहनादि पापपवाहन’’न्ति। निच्चं फग्गुनीनक्खत्तन्ति सुद्धसीलादिकस्स सब्बकालं मङ्गलदिवसो एवाति अधिप्पायो। इतरोति सीलादिवसेन असुद्धो। निच्चमेव उपोसथो अरियुपोसथेन उपवुत्थभावतो। सुद्धस्साति परिसुद्धमनोसमाचारस्स। सुचिकम्मस्साति परिसुद्धकायवचीसमाचारस्स। तेनाह ‘‘निक्किलेसताया’’तिआदि। कुसलूपसञ्हितन्ति अनवज्जभावूपगतं। वतसमादानन्ति धुतधम्मसमादानादि सम्पन्नमेव होति, नास्स विपत्ति अत्थीति अत्थो। मम सासनेयेव सिनाहि, यदि अच्चन्तमेव सुद्धिं इच्छसीति अधिप्पायो। तेनाह ‘‘सचे’’तिआदि। खेमतन्ति खेमभावं। यथा सब्बभूतानि तपवसेन खेमप्पत्तानि अभयप्पत्तानि होन्ति, एवं करोहीति तं हेट्ठा दस्सितं मेत्तादिभावनं ब्राह्मणस्स सङ्खेपेन उपदिसन्तेनस्स एकच्चसमाधिसम्पदा तदविनाभाविनी पञ्ञासम्पदा च दस्सिताति दट्ठब्बं। तेनाह ‘‘मनोद्वारसुद्धि दस्सिता’’ति।
८०.एकोति असहायो, एसा पनस्स असहायता एकीभावेनाति। न हिस्स ताव तण्हादुतियता विगता। तेनेवाह ‘‘न चिरस्सेवा’’तिआदि। एकग्गहणेनेव कायेन वूपकट्ठता वुत्ताति आह ‘‘वुपकट्ठो चित्तविवेकेना’’ति। तेन ‘‘दिवा चङ्कमेन निसज्जाया’’तिआदिना (म॰ नि॰ १.४२३; ३.७५; विभ॰ ५१९; महानि॰ १६१) आगतं जागरियानुयोगमाह। तथाभूतस्स चस्स एकादसहि अग्गीहि आदित्ते तयो भवे पस्सतो यथा पमादस्स लेसोपि नाहोसि, एवं कम्मट्ठानं ब्रूहेन्तो सम्मदेव पदहति। कत्थचि सङ्खारगते अनपेक्खचित्तो निब्बानाधिमुत्तो एव विहासीति दस्सेतुं ‘‘अप्पमत्तो’’तिआदि वुत्तं। खीणा जातीतिआदीसु यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव। सेसं सुविञ्ञेय्यमेव।
वत्थसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता।
८. सल्लेखसुत्तवण्णना
८१.‘‘चुन्दो’’ति तस्स महाथेरस्स नामं, पूजावसेन पन महाचुन्दोति वुच्चति यथा ‘‘महामोग्गल्लानो’’ति। अत्तनो वा चुन्दं नाम भागिनेय्यत्थेरं उपादाय आयस्मतो सारिपुत्तत्थेरस्स भाता अयं महाथेरो ‘‘महाचुन्दो’’ति पञ्ञायित्थ यथा ‘‘महापन्थको’’ति। सायन्हसमयन्ति भुम्मत्थे एकं उपयोगवचनन्ति आह ‘‘सायन्हकाले’’ति। न हेत्थ अच्चन्त संयोगो सम्भवतीति। सत्तसङ्खारेहीति सद्धिविहारिकअन्तेवासिकउपासकादिसत्तेहि चेव रूपारम्मणादिसङ्खारेहि च। पटिनिवत्तित्वाति अपसक्कित्वा। निलीयनन्ति विवेचनं कायचित्तेहि ततो विवित्तता। एकीभावोति हि कायविवेकमाह, पविवेकोति चित्तविवेकं। ततो वुट्ठितोति ततो दुविधविवेकतो भवङ्गुप्पत्तिया, सब्रह्मचारीहि समागमेन च अपेतो। अभिवादापेत्वाति अभिवादं कारेत्वा। एवन्ति यथावुत्तअभिवादवसेन। पग्गय्हाति उन्नामेत्वा। अनुपच्छिन्नभवमूलानं ताव एवं अभिवादो होतु, उच्छिन्नभवमूलानं किमत्थियोति आह ‘‘एतं आचिण्णं तथागतान’’न्ति। तेन न तथागता सम्परायिकंयेव सत्तानं सुखं आसीसन्ति, अथ खो दिट्ठधम्मिकम्पीति दट्ठब्बं। कस्मा एवं तथागता अभिवदन्तीति तत्थ कारणमाह ‘‘सुखकामा ही’’तिआदि। पुथुकायाति बहू सत्तकाया। यक्खाति देवा। ते हि पूजनीयताय ‘‘यक्खा’’ति वुच्चन्ति। अभिवदन्तीति आसीसितमेवत्थं ञाणकरुणाहि अभिमुखं कत्वा वदन्ति।
याति अनियमतो गहिता नियमतो दस्सेन्तो ‘‘इमा’’ति आह। इमाति च आसन्नपच्चक्खवचनन्ति आह ‘‘अभिमुखं करोन्तोविया’’ति , तं तं दिट्ठिगतिकं चित्तगतं सम्मुखा विय करोन्तोति अत्थो। दिट्ठियोति पुरिमपदलोपेन पाळियं वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘मिच्छादिट्ठियो’’ति आह। सत्तेसु दिट्ठिगतचित्तुप्पादेसु उप्पज्जमाना, सत्तेसु वा विसयभूतेसु आरब्भ उप्पज्जमाना ‘‘सत्तेसु पातुभवन्ती’’ति वुत्ता। अत्तवादेनाति अत्तानं आरब्भ पवत्तेन वचनेन। पटिसंयुत्ताति ‘‘अत्थि अत्ता’’ति गाहे गाहणे च विसयभावेन पटिसंयुत्ता। दिट्ठिगतिकेन दिट्ठिं गाहन्तेहि गहणे गाहापणे च दिट्ठि दिट्ठिवादस्स विसयोति तेन पटिसंयुत्ता नाम होति। ‘‘अत्थि अत्ता’’ति एवं पवत्ता दिट्ठि इध अत्तवादपटिसंयुत्ता, न तस्सा विसयभूतो अत्ता। सा च विसयभावतो तथापवत्तेन वादेन पटिसंयुत्ता। लोकवादप्पटिसंयुत्ताति एत्थापि एसेव नयो। वीसति भवन्ति ततो परं अत्तवादवत्थुनो अभावा । पञ्चपि हि उपादानक्खन्धे पच्चेकं ‘‘अत्ता’’ति ते च अत्तनो निस्सयभावेन गण्हतो एतासं दिट्ठीनं सम्भवो, तब्बिनिमुत्तो पनायं विसयो अत्तग्गहणाकारो च नत्थीति। सस्सतो अत्ता च लोको चाति रूपादीसु अञ्ञतरं ‘‘अत्ता’’ति, ‘‘लोको’’ति वा गहेत्वा तं सस्सतो सब्बकालभावी निच्चो धुवोति। यथाह ‘‘रूपी अत्ता चेव लोको च सस्सतो चाति अत्तानञ्च लोकञ्च पञ्ञपेती’’तिआदि। सस्सतोतिआदीसु पठमो सस्सतवादवसेन अत्तग्गाहो, दुतियो उच्छेदवादवसेन, ततियो एकच्चसस्सतवादवसेन, चतुत्थो तक्कीवादवसेन पवत्तो, अमराविक्खेपवसेन वा पवत्तो अत्तग्गाहो। अन्तवाति अत्तनो परिच्छेदतावसेन। अनन्तवाति अपरिच्छेदतावसेन। अन्तवा च अनन्तवा चाति तदुभयवसेन, इतरो तक्कीवादवसेन पवत्तो अत्तग्गाहो। एवं पवत्तत्ता अट्ठ होन्तीति योजना।
आदिमेवाति आदिमनसिकारमेव। तं पन सरूपतो दस्सेन्तो ‘‘विपस्सनामिस्सकपठममनसिकारमेवा’’ति आह। अप्पत्वापि सोतापत्तिमग्गन्ति इमिना अवधारणेन निवत्तितं दस्सेति। नामरूपपरिच्छेदतो पभुति याव उदयब्बयदस्सनं, अयं इध आदिमनसिकारोति अधिप्पेतो पञ्ञाभावनाय आरम्भभावतो। उदयब्बयानुपस्सनासहितताय चस्स विपस्सनामिस्सकता वचनं। एवन्ति इमस्स अत्थवचनं ‘‘एत्तकेनेवउपायेना’’ति , यथावुत्तआदिमनसिकारेनाति अत्थो। एतासन्ति यथावुत्तानं अत्तवादलोकवादपटिसंयुत्तानं दिट्ठीनं। कामञ्च तासं तेन तदङ्गवसेन पहानं होतियेव, तं पन नाधिप्पेतं, तस्मा समुच्छेदवसेन पहानं पटिनिस्सग्गो च होतीति पुच्छति। सब्बसो समुच्छिन्नसंयोजनताय अनधिमानिकोपि समानो। ‘‘अरियधम्मो अधिगतो’’ति मानो अधिमानो, सो येसं अत्थि ते अधिमानिका, तेसं उदयब्बयञाणाधिगमेन अधिमानुप्पत्ति तदवसानो च मनसिकारोति अधिप्पेतो। तेन दिट्ठीनं पहानं न होतीति कथापनत्थं अयं पुच्छाति आह ‘‘अधिमानप्पहानत्थं पुच्छती’’ति। ‘‘आदिमेव नु खो…पे॰… पटिनिस्सग्गो होती’’ति अनभिसमेतावी विय वदन्तो अधिमाने ठितो विय होतीति आह ‘‘अधिमानिको विय हुत्वा’’ति। सोति थेरो। तेसं अत्थायाति तेसं अत्तनो अन्तेवासिकानं भगवता एतस्स मिच्छागाहस्स विवेचनत्थाय। थेरो किर धम्मसेनापति विय सद्धिं अत्तनो अन्तेवासिकेहि भगवन्तं उपसङ्कमि।
८२.यत्थाति विसये भुम्मं। दिट्ठीनञ्हि आरम्मणनिदस्सनमेतन्ति। यस्मा दिट्ठीनं अनुसयनभूमिपि समुदाचरणट्ठानम्पि खन्धा एव, तस्मा आह ‘‘यत्थ चेता दिट्ठियो उप्पज्जन्ती तिआदि पञ्चक्खन्धे सन्धाय वुत्त’’न्ति। रूपं अभिनिविस्साति ‘‘इदं रूपं मम अत्ता’’ति दिट्ठाभिनिवेसवसेन अभिनिविसित्वा आरब्भ। अभिनिविसमाना एव हि दिट्ठि नं आरम्मणं कत्वा उप्पज्जति। ‘‘सो अत्ता’’तिआदीसु यदिदं चक्खादिसङ्गहं रूपं, सहबुद्धिनिबन्धनताय सो मे अत्ता, सुखासुखं एत्थ लोकियतीति सो लोको। ‘‘सोएवाहं पेच्च परलोके भविस्सामीति तथाभावेन निच्चो, थिरभावेन धुवो, सब्बदाभाविताय सस्सतो, निब्बिकारताय अविपरिणामधम्मोति अत्थो। यदि पञ्चक्खन्धे सन्धाय वुत्तं, कथमेकवचनन्ति आह ‘‘आरम्मणवसेना’’तिआदि। नाना करीयति एतेनाति नानाकरणं, विसेसो। जातिवसेनाति उप्पत्तिवसेन। ये हि अनिब्बत्तपुब्बा समानावत्था, ते उप्पादसङ्खातविकारसमङ्गिताय उप्पज्जन्तीति समञ्ञं लभन्ति। तेनाह ‘‘जातिवसेना’’तिआदि। पुनप्पुनं आसेविताति अनादिमति संसारे अपरापरुप्पत्तिया लद्धासेवना। एतेन किलेसानं भावनट्ठेन अनुसयत्थं विसेसेति । थामगताति थामभावं उपगता। एतेन अनुसये सभावतो दस्सेति। थामगमनन्ति च कामरागादीनं अनञ्ञसाधारणो सभावो। तथा हि वुत्तं ‘‘थामगतो अनुसये पजहती’’ति (पटि॰ म॰ ३.२१)। अप्पटिविनीताति समुच्छेदविनयवसेन न पटिविनीता। अप्पहीना हि थामगता किलेसा अनुसेन्तीति वुच्चन्ति। एतेन तेसं कारणलाभे सति उप्पज्जनारहतं दस्सेति। समुदाचरन्तीति अभिभवन्ति। एतेन तेसं वीतिक्कमप्पत्ततं दस्सेति। उप्पज्जन्तीति पन इमिनाव परियुट्ठानावत्था दस्सिता।
तं पञ्चक्खन्धप्पभेदं आरम्मणन्ति यं तं ‘‘यत्थ चेता दिट्ठियो उप्पज्जन्ती’’तिआदिना वुत्तं रूपुपादानक्खन्धादिपञ्चक्खन्धपभेदं दिट्ठीनं आरम्मणं। एतं मय्हं न होतीति एतं खन्धपञ्चकं मय्हं सन्तकं न होति मम किञ्चनपलिबोधभावेन गहेतब्बताय अभावतो। तेनस्स परमत्थतो तण्हावत्थुभावं पटिक्खिपति तावकालिकादिभावतो। अहम्पि एसो न अस्मीति एसो पञ्चक्खन्धपभेदो अहम्पि न अस्मि, अहन्ति सो गहेतब्बो न होतीति अत्थो। एतेनस्स मानवत्थुभावं पटिक्खिपति अनिच्चदुक्खजेगुच्छादिभावतो। एसो मे अत्तापि न होति अत्तसभावस्स तत्थ अभावतो ममञ्चस्स किञ्चनपलिबोधभावेन गहेतब्बताय अभावतो।
तण्हाव ममन्ति गण्हाति एतेनाति तण्हागाहो। तं गण्हन्तोति तं उप्पादेन्तो। तेनाह ‘‘तण्हापपञ्चं गण्हाती’’ति। पपञ्चेति सन्तानं वित्थारेन्तो सत्ते संसारे चिरायतीति पपञ्चो। यथा वुत्तपभेदन्ति अट्ठसततण्हाविचरितपभेदं। तण्हापपञ्चं पटिक्खिपति खन्धपञ्चकस्स तण्हावत्थुकाभावविभावनेनाति अधिप्पायो। परतो पदद्वयेपि एसेव नयो। दिट्ठेकट्ठाति दिट्ठिया पहानेकट्ठा। तेन तेसं पठममग्गवज्झतं दस्सेति। सहजेकट्ठा पन दिट्ठिया तण्हा एव, न मानो, सा च खो अपायगमनीया। यथा अत्थीति येन अनिच्चदुक्खासुभानत्ताकारेन अत्थि, तथा पस्सन्तो यथाभूतं पस्सति नाम। तेनाह ‘‘खन्धपञ्चकञ्ही’’तिआदि। एतेनेव आकारेनाति रुप्पनादिअनिच्चादिआकारेनेव। गय्हमानम्पि अप्पहीनविपल्लासेहि। तेनाकारेनाति ‘‘एतं मम’’न्तिआदिआकारेन। नेवत्थि यथाभूतदस्सनविपल्लासानं तदभावतो। सुट्ठु पस्सन्तस्साति यथा पुन तथा न पस्सितब्बं, एवं सुट्ठु सातिसयं पस्सन्तस्स।
८३.सोति अधिमानिको भिक्खु, अञ्ञो वा इतो बाहिरको तापसपरिब्बाजकादिको न हि सम्मसति। तत्थ अधिमानिको अप्पत्ते पत्तसञ्ञिताय न सम्मसति, इतरो अविसयताय। यत्थाति यस्मिं सल्लेखवत्थुस्मिं, अविहिंसकतादीहि चतुचत्तालीसाय आकारेहि।
अट्ठ समापत्तियो नाम किलेसानं विक्खम्भनवसेन पवत्ता उत्तरुत्तरि सन्तपणीता धम्मा, न तथा लोकिया अविहिंसादयो। तत्थ कथं अविहिंसादयो एव सल्लेखभावेन वुत्ता, न इतराति इममत्थं विभावेन्तो चोदको ‘‘कस्मा पना’’तिआदिमाह। इतरो कामं समापत्तियो सन्तपणीतसभावा, वट्टपादकताय पन किलेसानं सल्लेखपटिपदा न होन्ति, अविहिंसादयो पन विवट्टपादका सल्लेखपटिपदाति इममत्थं विभावेन्तो ‘‘लोकुत्तरपादकत्ता’’तिआदिमाह। इमिनायेव अट्ठसमापत्तीहि अविहिंसादीनं विसेसदीपकेन सुत्तेन यथा महप्फलतरं होति, तं पकारजातं वेदितब्बं। इदञ्हि दक्खिणेय्यतरताय दक्खिणाय महप्फलतरतं सन्धाय वुत्तन्ति सम्बन्धो। ननु तत्थ ‘‘सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो’’ति आगतं, न ‘‘सरणगतो’’ति चोदनं सन्धायाह ‘‘सरणगमनतो पट्ठाया’’तिआदि। वुत्तञ्हेतं अट्ठकथायं (म॰ नि॰ अट्ठ॰ ३.३७९) ‘‘हेट्ठिमकोटिया तिसरणं गतो उपासकोपि सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो नामा’’ति। यो हि वट्टदुक्खं समतिक्कमितुकामो पसन्नचित्तो रतनत्तयं सरणं गच्छति, तस्स तं अधिसीलादीनं उपनिस्सयो हुत्वा अनुक्कमेन दस्सनमग्गाधिगमाय संवत्तेय्याति।
विहिंसादिवत्थुन्ति यदेतं विहिंसादीनं वत्थुं वदाम, इमस्मिं विहिंसादिवत्थुस्मिं। अन्तमिच्छादिट्ठिञ्च मिच्छत्तानं आदिमिच्छादिट्ठिञ्चाति इदं देसनाक्कमं सन्धाय वुत्तं। मिस्सेत्वाति मिच्छादिट्ठिभावसामञ्ञेन एकज्झं कत्वा। तथाति इमिना यथा कम्मपथमिच्छत्तानं अन्ते आदिम्हि च वुत्तमिच्छादिट्ठिं मिस्सेत्वा एकज्झं वुत्तं, तथा तेसं अन्ते वुत्तसम्मादिट्ठीति इममत्थं उपसंहरति।
पाणन्ति वोहारतो सत्तं, परमत्थतो जीवितिन्द्रियं। अतिपातेन्ति सरसेनेव पतनसभावं अतिच्च अन्तरा एव पातेन्ति, अतिक्कम्म वा सत्थादीहि अभिभवित्वा पातेन्ति। अदिन्नन्ति परसन्तकं। आदियन्तीति गण्हन्ति। सल्लेखतीति समं लेखति, पजहतीति अत्थो। कम्मपथकथा एसाति ‘‘अत्थभञ्जनक’’न्ति वुत्तं। पियसुञ्ञकरणतो पिसुणा, पिसति परे सत्ते हिंसतीति वा पिसुणा। फरुसाति लूखा, निट्ठुराति अत्थो। निरत्थकन्ति अत्थरहितं अत्तनो परेसञ्च हितविनिमुत्तं। मिच्छाति विपरीता निच्चादिवसेन पवत्तिया। पापिकाति लामिका। एकन्ताकुसलताय विञ्ञूहि बुद्धादीहि गरहिता। नत्थि दिन्नन्ति आदिवत्थुकायाति दसवत्थुकमिच्छादिट्ठिमाह। नत्थिकभावाभिनिवेसनवसेन कम्मपथप्पत्तियेवस्सा कम्मपथपरियापन्नता। ‘‘रूपं अत्ता’’’तिआदिनयप्पवत्ता अत्तदिट्ठि मग्गन्तरायकरत्ता अनिय्यानिकदिट्ठि। अनिय्यानिकत्ता एव हिस्सा मिच्छत्तपरियापन्नता। सम्माति अविपरीता, ततो एव सोभना सुन्दरा, बुद्धादीहि पसत्थत्ता विञ्ञुप्पसत्था। सेसमेत्थ मिच्छादिट्ठियं वुत्तनयेन वेदितब्बं।
८४.एवंचतुचत्तालीसाय आकारेहीति अविहिंसनादीहि चतुअधिकचत्तालीसप्पकारेहि। कस्मा पनेत्थ अविहिंसा आदितो वुत्ता? सब्बगुणानं मूलभावतो। अविहिंसाति हि करुणायेतं अधिवचनं, सा च विसेसतो सीलस्स मूलकारणं परूपघातलक्खणा दुस्सील्या ओरमापनतो। यथा हि पाणातिपातो परूपघातलक्खणो, तथा परेसं सापतेय्यावहरणं, सत्तिप्पहारतोपि धनस्सावहारो गरुतरोति। तथा अब्रह्मचरियं गब्भधारणादिदुक्खावहनतो, परदारातिक्कमे पन वत्तब्बमेव नत्थि। परेसं विसंवादनभेदनमम्मघट्टनानं परूपघातभावो पाकटो एव, सम्फप्पलापो अत्थग्गाहापनतो अनत्थुप्पादनतो, अभिज्झा अदिन्नादानादिहेतुतो, ब्यापादो पाणातिपातादिहेतुतो, मिच्छादिट्ठि सब्बानत्थहेतुतो परूपघातलक्खणा, मिच्छादिट्ठि धम्मिकपटिञ्ञोपि पाणातिपातादीनि करोति, परे च तत्थ नियोजेति, किमङ्गं पन इतरे। विहिंसलक्खणा दुस्सील्या ओरमा अविहिंसलक्खणा विसेसतो सीलस्स बलवकारणं। सीलपदट्ठानो च समाधि, समाधिपदट्ठाना च पञ्ञाति सब्बगुणानं मूलभूता अविहिंसा। अपिच उळारज्झासयानं निसम्मकारीनं धीरानं उत्तमपुरिसानं सीलं विय समाधिपञ्ञापि परेसं हितसुखावहाव सम्पज्जन्तीति एवम्पि करुणा सब्बगुणानं मूलन्ति सा आदितो वुत्ता।
ततो परं विसेसतो ‘‘अविहिंसासमुट्ठाना इमे धम्मा’’ति दस्सनत्थं कुसलकम्मपथधम्मा गहिता। ततो इदं गुणानं मूलभूतं सीलं, एत्थ पतिट्ठितेन इमे धम्मा उप्पादेतब्बाति दस्सनत्थं अट्ठ सम्मत्ता गहिता। तेसं विसोधनाय पटिपन्नस्स आदितो एवं होतीति दस्सनत्थं नीवरणविवेको गहितो, आदितो नीवरणद्वयस्स अग्गहणे गहितागहितकारणं अट्ठकथाय वुत्तमेव। कोधस्स पन ब्यापादतो भेदो वत्थसुत्तवण्णनायं (म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.७१) वुत्तनयेनेव वेदितब्बो। कोधादिप्पहानेन चेत्थ सल्लेखसिद्धीति दस्सनत्थं ततो उपक्किलेसविसुद्धि गहिता। सा च सुब्बचकल्याणमित्तअप्पमत्तताहि सिज्झतीति दस्सनत्थं पकिण्णका गहिता। सम्पन्नसोवचस्सतादिगुणस्स इमे धम्मा पारिपूरिं गच्छन्ति, विपस्सनं परिब्रूहेत्वा अरियमग्गाधिगमाय संवत्तन्तीति दस्सनत्थं सद्धम्मा गहिता। एवंभूतस्स अयं मिच्छागाहो लोकुत्तरगुणाधिगमस्स अन्तरायकरो, तस्मा सो दूरतो वज्जेतब्बो, एवं यथावुत्ताय सम्मापटिपत्तिया अरियमग्गं अधिगच्छन्तो सल्लेखं मत्थकं पापेतीति दस्सनत्थं ‘‘सन्दिट्ठिपरामासी’’तिआदि वुत्तन्ति एवमेतेसं चतुचत्तालीसाय सल्लेखाकारानं गहणपयोजनं अनुपुब्बी च वेदितब्बा। पयोगतो सल्लेखपटिपदं पटिपज्जितुं असक्कोन्तानं चित्तुप्पादोपि बहूपकारोति आह ‘‘चित्तुप्पादस्सपि बहूपकारतं दस्सेतु’’न्ति।
कुसलेसुधम्मेसूति अविहिंसादीसु यथावुत्तअनवज्जधम्मेसु। अनुविधियनाति चित्तुप्पादस्स कायवाचाहि अनुविधाना। तेसं धम्मानन्ति अविहिंसादिधम्मानं, तेसं वा चित्तुप्पादवसेन पवत्तधम्मानं। इदानि यथावुत्तधम्मं वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘कस्मा पना’’तिआदि आरद्धं। सरणगमनं वाचाय विञ्ञापेतुं असक्कोन्तस्स वसेन वुत्तं ‘‘कायेन वा’’ति। ‘‘सीलं कायेन समादियती’’ति एत्थापि एसेव नयो। एत्थ च तथा तथा पवत्तसल्लहुककामावचरकुसलचित्तुप्पत्तिं उपादाय तथारूपकुसलकायवचीकम्मानं बहूपकारता वुत्ताति न सभावतो चित्तुप्पादस्स बहूपकारतं ञायतीति दट्ठब्बं।
८५.हिताधिगमायाति दिट्ठधम्मिकादिहितसम्पत्तिया, अरियमग्गाधिगमाय एव वा। अरियमग्गो हि एकन्तहितत्ता हितो नाम। परिवज्जनवसेन कमनं पवत्ति परिक्कमनन्ति आह ‘‘परिक्कमनाय परिवज्जनत्थाया’’ति। सम्मादस्सनुपायसंविधानेन अविहिंसा पटियत्ता सम्मासम्बुद्धेन। सुखेनेवाति अकिच्छेनेव। एतेनेव उपायेनाति एतेनेव अविहिंसापदे वुत्तेन विधिना। सब्बपदानीति सेसानि तेचत्तालीस पदानि।
८६.अकुसला पटिसन्धिअजनका नाम उद्धच्चसहगतचित्तुप्पादधम्मा अञ्ञेपि पवत्तिविपाकमत्तदायिनो, दिन्नाय पटिसन्धिया विपाकजनका, पच्चयवेकल्लेन विपच्चितुं अलद्धोकासा अहोसिकम्मादयो वा अजनका। जातिवसेनाति अकुसलजातिवसेन। अधोभागङ्गमनीयाति अपायगमनीया। एवंनामाति नामग्गहणेन सभावं उपलक्खेति सति पच्चयसमवाये तंसभावानतिवत्तनतो। तेनाह ‘‘विपाककाले अनिट्ठाकन्तविपाकत्ता’’ति। वुत्तनयेनेव कुसलपक्खो वेदितब्बो। अयं पन विसेसो, इध पटिसन्धिअजनका अभिञ्ञासहगतधम्मा, सेसं वुत्तसदिसमेव। सब्बे अकुसलाति एत्थ विहिंसमेकं ठपेत्वा इतरे सब्बे अकुसला उपमाभूता। विहिंसा हि उपमेय्यं। सब्बे कुसलाति एत्थापि एसेव नयो। एतेनेव उपायेनाति यथा विहिंसानं उपमेय्यता, तदवसेसानं कुसलाकुसलानं उपमाभावो वुत्तो, इमिना नयेन अकुसलं पाणातिपातादिअकुसलेन इतरेन, कुसलञ्च पाणातिपातापटिविरतिआदिकुसलेन इतरेन उपमेतब्बं।
८७.परिनिब्बापनेति किलेसपरिळाहवूपसमने। परितो लिम्पनट्ठेन पलिपं वुच्चति महाकद्दमं, तं पन एकन्ततो गम्भीरम्पि होतीति ‘‘गम्भीरकद्दमेनिमुग्गो’’ति वुत्तं। पलिपं विय पलिपन्ति पञ्च कामगुणा वुच्चन्ति, तस्मा एवं इदानि वुच्चमानेन उपमोपमेय्यसंसन्दननयेन एत्थ इमस्मिं ठाने अत्थयोजना वेदितब्बा। न हि तं कारणन्ति एत्थ कारणं नाम हत्थस्स वा पादस्स वा अपलिपन्नभावो, सो पन नत्थि। एस नयो उपमेय्येपि।
तत्थ सिया कस्सचि परिवितक्को ‘‘भगवतो देसनानुभावेन भिक्खुआदयो कथेन्ती’’ति। ‘‘भगवायेव हि तत्थ उद्धरती’’ति वत्वा उपमाय तदत्थं विभावेतुं ‘‘रञ्ञो’’तिआदि वुत्तं। पुथुज्जना तावतिट्ठन्तु, सावकसिखाप्पत्तविसेसानम्पि अरियानं देसना सत्थुयेव देसनाति दस्सेतुं ‘‘किञ्चापी’’तिआदिमाह। तथा हि तेहि देसितसुत्तानि बुद्धवचनमेव, तेसं देसनाय लद्धविसेसापि अरिया बुद्धपुत्तायेवाति।
अनिब्बिसतायाति अनिब्बिसेवनताय। असिक्खितविनयतायाति पञ्चन्नं विनयानं सादरं असिक्खितभावेन। ते पन विनया तिस्सन्नं सिक्खानं सिक्खापनेन होतीति आह ‘‘तिस्सो सिक्खा सिक्खापेस्सती’’ति। किं पन तन्ति? ‘‘ठानमेतं विज्जती’’ति एत्थ वुत्तं किं पन ठानन्ति आह ‘‘अपलिपपलिपन्नत्त’’न्तिआदि। यस्मा पाळियं ‘‘सो वत चुन्दा’’तिआदिना सामञ्ञत्थं उपमाभावेन गहेत्वा विसेसत्थो उपमेय्यभावेन वुत्तो, तस्मा तमत्थं ‘‘एवमत्थो वेदितब्बो’’तिआदिना साधारणतो वत्वा पुन असाधारणतो विवरन्तो ‘‘किं वुत्तं होती’’तिआदिमाह। परस्स विहिंसाचेतनं निब्बापेस्सतीति इदं यो अविहिंसासङ्खातं सम्मापटिपत्तिं दिस्वा दिट्ठानुगतिं आपज्जन्तो धम्मदेसनाय परो अविहिंसको होति, तादिसं सन्धाय वुत्तं। आदेसनञ्हि तस्स वचनन्ति। तेनाह ‘‘अयं या एसा विहिंसकस्सा’’ति। पुब्बे विहिंसकस्स मिच्छापटिपज्जन्तस्स। विहिंसापहानाय मग्गं भावयतोतिआदिना अत्तनो एव अविहिंसाय विहिंसापरिनिब्बानाय संवत्तनमाह। तेनाह ‘‘परिनिब्बुतो विया’’तिआदि। सब्बपदेसूति ‘‘पाणातिपातिस्सा’’तिआदिना आगतेसु तेचत्तालीसाय पदेसु।
८८.एवन्ति देसिताकारपरामसनं। तस्साति सल्लेखस्स। ‘‘अत्थि ख्वेस ब्राह्मण, परियायो’’तिआदीसु (अ॰ नि॰ ८.११; पारा॰ ३-१०) विय परियाय-सद्दो कारणत्थोति आह ‘‘सल्लेखकारण’’न्ति। तेसं वसेनाति सल्लेखानं वसेन। मेत्ताय उपसंहरणवसेन हितं एसन्तेन। करुणाय वसेन अनुकम्पमानेन। परिग्गहेत्वाति परितो गहेत्वा, परित्वाति अत्थो। परिच्चाति परितो इत्वा, समन्ततो फरित्वा इच्चेव अत्थो। मा पमज्जित्थाति ‘‘झायथा’’ति वुत्तसमथविपस्सनानं अञ्ञाणेन, अञ्ञेन वा केनचि पमादकारणेन मा पमादं आपज्जित्थ। निय्यानिकसासने हि अकत्तब्बकरणम्पि पमादोति। विपत्तिकालेति सत्तअसप्पायादिविपत्तियुत्तकाले। यथावुत्ता पञ्च परियाया अञ्ञेपि सब्बे सासनगुणा इधेव सङ्गहं गच्छन्तीति आह ‘‘झायथ, मा पमादत्थाति तुम्हाकं अनुसासनी’’ति।
सल्लेखसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता।
९. सम्मादिट्ठिसुत्तवण्णना
८९.कथेतुकम्यतापुच्छाएवाति अवधारणेन इतरा चतस्सो पुच्छा निवत्तेति इतरासं असम्भवतो, तत्थ यथापुच्छितस्स अत्थस्स विस्सज्जनतो च ‘‘अयं सम्मादिट्ठी’’ति याथावतो अजानन्तापि पुथुज्जना बाहिरकतापसादयो अत्तनो समानसीले ठितं सम्मादिट्ठीति वदन्ति। अनुस्सवादिवसेनापीति अनुस्सवाकारपरिवितक्कदिट्ठिनिज्झानक्खन्तिवसेनपि। यथासमङ्गिताकारस्स अत्थस्स एवमेतन्ति निज्झानक्खमापनतो एकन्ततो याथावग्गाहो होतीति आह ‘‘अत्तपच्चक्खेनपी’’ति, याथावतो लक्खणस्स पटिविद्धत्ता अत्तनो पच्चक्खभावेनाति अत्थो। बहुन्नं वचनं उपादायाति इमिना सासने लोके च निरुळ्हताय अयं आमेडितपयोगोति सासनस्स निरुळ्हताय च सम्पसादं उपादायपि तदुभयिको आमेडितपयोगो दट्ठब्बो। अत्थन्ति वचनत्थं। लक्खणन्ति सभावं। उपादायाति गहेत्वा। सोभनायाति सुन्दराय। पसत्थायाति पसंसाय। तेसु पुरिमेन धम्मानं यथासभावावबोधसङ्खातं सम्मादिट्ठिसभावं दस्सेति। तेन हि सा सब्बधम्मे अभिभवित्वा सोभति। दुतियेन सम्पयुत्तधम्मेसु परिणायिकभावं। तेन हि सा सम्पयुत्तधम्मे ञाणमये विय तंसमङ्गिनञ्च पुग्गलं ञाणपिण्डं विय करोति, तस्स ‘‘पण्डितो निपुणो छेको विञ्ञू विभावी’’तिआदिना दिसासु पसंसा पत्थरति।
कम्मस्सकताञाणन्ति कम्मं सको एतस्साति कम्मस्सको, तस्स भावो कम्मस्सकता, तत्थ ञाणं ‘‘इदं कम्मं सत्तानं सकं, इदं नो सक’’न्ति एवं जाननञाणं। सच्चानुलोमिकञाणन्ति अरियसच्चानं पटिवेधस्स अनुलोमतो सच्चानुलोमिकं ञाणं, विपस्सनाञाणं। नो सच्चानुलोमिकायाति बाहिरको सच्चानुलोमिकाय सम्मादिट्ठिया नो सम्मादिट्ठि सब्बेन सब्बं तस्स अभावतो। तत्थ कारणमाह ‘‘अत्तदिट्ठिपरामासकत्ता’’ति। कम्मस्स कतादिट्ठि पन बाहिरकस्स अत्तदिट्ठिं अनुरुज्झन्ती पवत्तति ‘‘अत्थि दिन्न’’न्तिआदिनयप्पवत्तितो। सासनिको द्वीहिपीति सासनिको पुथुज्जनो कम्मस्सकताञाणादीहि द्वीहिपि सम्मादिट्ठि। ओक्कन्तसम्मत्तनियामत्ता ‘‘सेक्खो नियताया’’ति वुत्तं। असेक्खाय सम्मादिट्ठिया सम्मादिट्ठीति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं। तीसुपि पुग्गलेसु सेक्खो इध सम्मादिट्ठीति अधिप्पेतोति दस्सेन्तो ‘‘नियताय निय्यानिकाया’’तिआदिमाह।
इदानि यथावुत्तमत्थं पाळिया विभावेतुं ‘‘तेनेवाहा’’तिआदि वुत्तं। अन्तद्वयन्ति ‘‘सस्सतं, उच्छेदं, कामसुखं, अत्तकिलमथ’’न्ति एतं अन्तद्वयं। लीनुद्धच्चपतिट्ठानायूहनन्तद्वयस्स अनुपगमनं अत्थसिद्धमेव। उजुभावेनाति उजुसभावेन मग्गेन, मज्झिमाय पटिपत्तियाति अत्थो। धम्मे पसादग्गहणेन सत्थरि सङ्घे च पसादोपि गहितोयेव होतीति ‘‘धम्मे’’इच्चेव वुत्तो तदविनाभावतो। यस्मा एस नियताय सम्मादिट्ठिया समन्नागतो सम्मादिट्ठीति अधिप्पेतो, तञ्च वट्टतो निय्यानं विवट्टाधिगमेन होतीति आह ‘‘आगतो इमं सद्धम्म’’न्ति। निब्बानञ्हि सन्तो सदा विज्जमानो धम्मोति कत्वा सद्धम्मोति इमं फलेहि असाधारणेन परियायेन वत्तब्बतं लभति। तयिदमस्स आगमं सच्छिकिरियाभिसमयो, सो च पहानाभिसमयादीहि सहेव इध इज्झतीति दस्सेन्तो ‘‘सब्बदिट्ठिगहनानी’’तिआदिमाह। तत्थ सब्बदिट्ठिगहनानि विनिब्बेठेन्तो सब्बकिलेसे पजहन्तोति पदद्वयेन पन पहानाभिसमयमाह, जातिसंसारा निक्खमन्तोति इमिना परिञ्ञाभिसमयं। समतिक्कमत्थो हि परिञ्ञत्थो। पटिपत्तिं परिनिट्ठपेन्तोति इमिना भावनाभिसमयन्ति दट्ठब्बं।
अकुसलकम्मपथवण्णना
अकोसल्लप्पवत्तियाति कोसल्लपटिपक्खतो अकोसल्लं वुच्चति अञ्ञाणं, ततो पवत्तनतो, अकोसल्लसम्भूतत्ताति अत्थो। ञाणपटिपक्खो अञ्ञाणं मित्तपटिपक्खो अमित्तो विय कुसलपटिपक्खो अकुसलं कुसलेन पहातब्बत्ता, न पन कुसलानं पहायतत्ता। कुसलमेव हि पयोगसम्पादितं अकुसलं पजहति। सह अवज्जेहि लोभादीहि वत्ततीति सावज्जं। दुक्खो अनिट्ठो चतुक्खन्ध-सङ्खातो विपाको एतस्साति दुक्खविपाकं। तत्थ सावज्जवचनेन अकुसलानं पवत्तिदुक्खतं दस्सेति, दुक्खविपाकवचनेन विपाकदुक्खतं। पुरिमञ्हि पवत्तिसम्भववसेन अकुसलस्स लक्खणवचनं, पच्छिमं तालन्तरे विपाकुप्पादनसमत्थतावसेन। तथा पुरिमेन अकुसलस्स अविसुद्धसभावतं दस्सेति, पच्छिमेन अविसुद्धविपाकतं। पुरिमेन अकुसलं कुसलसभावतो निवत्तेति, पच्छिमेन अब्याकतसभावतो सविपाकत्तदीपकत्ता पच्छिमस्स। पुरिमेन वा अवज्जवन्ततादस्सनतो किच्चट्ठेन रसेन अनत्थजननरसतं दस्सेति, पच्छिमेन सम्पत्तिअत्थेन अनिट्ठविपाकरसतं। पुरिमेन च उपट्ठानाकारट्ठेन पच्चुपट्ठानेन संकिलेसपच्चुपट्ठानतं, पच्छिमेन फलट्ठेन दुक्खविपाकपच्चुपट्ठानतं। पुरिमेन च अयोनिसोमनसिकारं अकुसलस्स पदट्ठानं पकासेति। ततो हि तं सावज्जं जातं, पच्छिमेन अकुसलस्स अञ्ञेसं पदट्ठानभावं विभावेति। तञ्हि दुक्खविपाकस्स कारणन्ति। संकिलिट्ठन्ति संकिलेसेहि समन्नागतं, दसहि किलेसवत्थूहि विबाधितं, उपतापितं वा तेहि विदूसितं मलीनकतञ्चाति अत्थो। इदञ्चस्स दुक्खविपाकतञ्चाति अत्थे इदञ्च दुक्खविपाकतं अपच्चक्खताय असद्दहन्तानं पच्चक्खतो आदीनवदस्सनेन संवेजनत्थं वुत्तं। साधारणा सब्बस्सपि अकुसलस्स।
सरसेनेव (ध॰ स॰ मूलटी॰ १) पतनसभावस्स अन्तरा एव अतीव पातनं अतिपातो, सणिकं पतितुं अदत्वा सीघं पातनन्ति अत्थो। अतिक्कम्मवा सत्थादीहि अभिभवित्वा पातनं अतिपातो। पयोगवत्थुमहन्ततादीहि महासावज्जता तेहि पच्चयेहि उप्पज्जमानाय चेतनाय बलवभावतो। एकस्स हि पयोगस्स सहसा निप्फादनवसेन सकिच्चसाधिकाय बहुक्खत्तुं पवत्तजवनेहि लद्धासेवनाय च सन्निट्ठापकचेतनाय वसेन पयोगस्स महन्तभावो। सतिपि कदाचि खुद्दके चेव महन्ते च पाणे पयोगस्स समभावे महन्तं हनन्तस्स चेतना तिब्बाकारा उप्पज्जतीति वत्थुस्स महन्तभावो। इति उभयम्पेतं चेतनाय बलवभावेनेव होतीति। यथावुत्तपच्चयपरियायेपि तंतंपच्चयेहि चेतनाय बलवताय एव महासावज्जभावो वेदितब्बो। पयोगवत्थुआदिपच्चयानञ्हि अमहत्तेपि हन्तब्बस्स गुणवन्तताय महासावज्जता, तब्बिपरियायेन अप्पसावज्जता च वत्थुस्स महत्तामहत्तेसु विय दट्ठब्बा। किलेसानं उपक्कमानं द्विन्नञ्च मुदुताय तिब्बताय च अप्पसावज्जता महासावज्जतापि योजेतब्बा। पाणो पाणसञ्ञिता वधकचित्तञ्च पुब्बभागियापि होन्ति, उपक्कमो वधकचेतनासमुट्ठापितो। पञ्च सम्भारा हि पाणातिपातचेतनाति सा पञ्चसम्भारविनिमुत्ता दट्ठब्बा। अयञ्च विचारो अदिन्नादानादीसुपि यथारहं वत्तब्बो। विज्झनपहरणादिवसेन सहत्थेननिब्बत्तो साहत्थिको, आणापनवसेन पवत्तो आणत्तिको, उसुसत्तियन्तपासाणादिनिस्सज्जनवसेन पवत्तो निस्सग्गियो, अदुहलसज्जनादिवसेन पवत्तो थावरो, आथब्बणिकादीनं विय मन्तपरिजप्पनवसेन पवत्तो विज्जामयो, कम्मविपाकजिद्धिमयो इद्धिमयो दाठाकोटनादीनि विय।
कुसलकम्मपथवण्णना
वेरन्ति पाणातिपातादिपापधम्मं। सो हि वेरहेतुताय ‘‘वेर’’न्ति वुच्चति, तं मणति ‘‘मयि इध ठिताय कथमागच्छसी’’ति तज्जेन्ती विय निवारेतीति वेरमणी। तेनाह ‘‘पजहती’’ति। ‘‘विरमणी’’ति वत्तब्बे निरुत्तिनयेन एव-कारं कत्वा एवं वुत्तं। विभङ्गे (विभ॰ ७०३, ७०४) एव निद्दिसनवसेन एवं वुत्ता। असमादिन्नसीलस्स सम्पत्ततो यथाउपट्ठितवीतिक्कमितब्बवत्थुतो विरति सम्पत्तविरति, समादानवसेन उप्पन्ना विरति समादानविरति, समादानवसेन उप्पन्ना विरति समादानविरति, किलेसानं समुच्छिन्दनवसेन पवत्ताविरति समुच्छेदविरति।
जीवमानससस्स मंसरुधिरसम्मिस्सताय अल्लससमंसं। मुञ्चि सब्बत्थ समकरुणताय। सच्चं वत्वा ‘‘एतेन सच्चवज्जेन मय्हं मातु रोगो सम्मतू’’ति अधिट्ठासि।
महासप्पोति अजगरो। मुञ्चित्वा अगमासि सीलतेजेन।
कोसल्लं वुच्चति ञाणं, कोसल्लेन, कोसल्लतो वा पवत्तिया उपगमनतो। कुच्छितसयनतोति कुच्छितेनाकारेन सयनतो अनुसयनतो, पवत्तनतो वा। ‘‘वेरमणिकुसला’’ति वत्तब्बापि पुच्छानुरूपं विस्सज्जनन्ति ‘‘कुसला’’ति न वुत्ता, ‘‘कुसल’’न्त्वेव वुत्ता।
कामञ्चेत्थ पाळियं विरतियोव आगता, सिक्खापदविभङ्गे (विभ॰ ७०४) पन चेतनापि आहरित्वा दीपिताति तदुभयम्पि गण्हन्तो ‘‘चेतनापि वट्टन्ति विरतियोपी’’ति आह।
अनभिज्झा हि मूलं पत्वा कम्मपथकोट्ठासं पत्वा अनभिज्झाति वुत्तधम्मो मूलतो अलोभो कुसलमूलं होतीति एवमत्थो दट्ठब्बो। सेसपदद्वयेपि एसेव नयो।
दुस्सील्यारम्मणा तदारम्मणा जीवितिन्द्रियादिआरम्मणा कथं दुस्सील्यानि पजहन्तीति तं दस्सेतुं ‘‘यथा पना’’तिआदि वुत्तं।
अनभिज्झा…पे॰… विरमन्तस्साति अभिज्झं पजहन्तस्साति अत्थो। न हि मनोदुच्चरिततो विरति अत्थि अनभिज्झादीहेव तप्पहानसिद्धितो। तेसु अलोभोतिआदीसु यं वत्तब्बं, तं अकुसलमूलेसु वुत्तनयेनेव वेदितब्बं।
अप्पनावारन्ति निगमनवारं। एकेन नयेनाति वेदनादिवसेन अरूपमुखेनेव अनेकविधेसु विपस्सनाकम्मट्ठानेसु एकेन कम्मट्ठाननयेन। ‘‘ठपेत्वा अभिज्झं नव अकुसलकम्मपथा’’ति वत्तब्बं। दसाति वा इदं ‘‘कुसलकम्मपथा’’ति इमिना सम्बन्धितब्बं ‘‘अकुसलकम्मपथा च दस कुसलकम्मपथा चा’’ति। ‘‘ठपेत्वा अभिज्झ’’न्ति हि इमिनाव अकुसलकम्मपथानं नवभावो वुत्तो होति। अथ वा दसाति इदं उभयथापि सम्बन्धितब्बं। अभिज्झा हि पहातब्बापि सति परिञ्ञेय्यतं नातिवत्ततीति। तथा हि वुत्तं ‘‘रूपतण्हा पियरूपं सातरूप’’न्तिआदि, तस्मा सा ताय परिञ्ञेय्यताय दुक्खसच्चेपि सङ्गहं लभतेव, पहातब्बं पन उपादाय ‘‘ठपेत्वा अभिज्झ’’न्ति वुत्तं। तेनेवाह ‘‘परियायेन पन सब्बेपि कम्मपथा दुक्खसच्च’’न्ति। अभिज्झालोभानं पवत्तिआकारसिद्धभेदं उपादाय ‘‘इमे द्वे धम्मा’’ति वुत्तं। सुत्तन्तनयेन तण्हा ‘‘समुदयसच्च’’न्ति वुत्ताति आह ‘‘निप्परियायेन समुदयसच्च’’न्ति। अप्पवत्तीति अप्पवत्तिनिमित्तमाह यथा ‘‘रागक्खयो दोसक्खयो’’ति (सं॰ नि॰ ४.३१४)। सप्पच्चयताय सङ्खतसभावे दुक्खसच्चे गहिते अप्पच्चयताय असङ्खतं निरोधसच्चं पटिपक्खतो आवत्तति, एकन्तसावज्जे आचयगामिलक्खणे समुदयसच्चे गहिते सावज्जा विगमनं अपचयगामिलक्खणं मग्गसच्चंपटिपक्खतो आवत्ततीति द्वे आवत्तहारवसेन वेदितब्बानीति वुत्तं। तेनेवाह नेत्तियं (नेत्ति॰ ४.निद्देसवार) –
आहारवारवण्णना
९०.आहरतीति (सं॰ नि॰ टी॰ २.२.११) आनेति, उप्पादेति उपत्थम्भेति चाति अत्थो। निब्बत्ताति पसुता। ततो पट्ठाय हि लोके जातवोहारो। पटिसन्धिग्गहणतो पन पट्ठाय याव मातुकुच्छितो निक्खमनं, ताव सम्भवेसिनो। एस ताव गब्भसेय्यकेसु भूतसम्भवेसिविभागो, इतरेसु पन पठमचित्तादिवसेन वुत्तो। सम्भव-सद्दो चेत्थ गब्भसेय्यकानं वसेन पसूतिपरियायो, इतरेसं वसेन उप्पत्तिपरियायो। पठमचित्तपठमइरियापथक्खणेसु हि ते सम्भवं उप्पत्तिं एसन्ति उपगच्छन्ति नाम, न ताव भूता उप्पत्तिया न सुप्पतिट्ठितत्ता। भूतायेव सब्बसो भवेसनाय समुच्छिन्नत्ता। न पुन भविस्सन्तीति अवधारणेन निवत्तितमत्थं दस्सेति, ‘‘यो च कालघसो भूतो’’तिआदीसु (जा॰ १.२.१९०) भूत-सद्दस्स खीणासववाचिता दट्ठब्बा। वा-सद्दो चेत्थ सम्पिण्डनत्थो ‘‘अग्गिना वा उदकेन वा’’तिआदीसु (उदा॰ ७६) विय।
यथासकं पच्चयभावेन अत्तभावस्स पट्ठपनमेवेत्थआहारेहि कातब्बअनुग्गहोति अधिप्पायेनाह ‘‘वचनभेदो…पे॰… एकोयेवा’’ति। सत्तस्स उप्पन्नधम्मानन्ति सत्तस्ससन्ताने उप्पन्नधम्मानं। यथा ‘‘वस्ससतं तिट्ठती’’ति वुत्ते अनुप्पबन्धवसेन पवत्ततीति वुत्तं होति, एवं ठितियाति अनुप्पबन्धवसेन पवत्तियाति अत्थो, सा पन अविच्छेदोति आह ‘‘अविच्छेदाया’’ति। अनुप्पबन्धधम्मुप्पत्तिया सत्तसन्तानो अनुग्गहितो नाम होतीति आह ‘‘अनुप्पन्नानं उप्पादाया’’ति। एतानीति ठितिअनुग्गहपदानि। उभयत्थ दट्ठब्बानि, न यथासङ्ख्यं।
वत्थुगता ओजा वत्थु विय तेन सद्धिं आहरितब्बतं गच्छतीति वुत्तं ‘‘अज्झोहरितब्बतो आहारो’’ति। निब्बत्तितओजं पन सन्धाय ‘‘कबळीकाराहारो ओजट्ठमकरूपानि आहरती’’ति वक्खति। ओळारिकता अप्पोजताय, न वत्थुनो थूलताय, कथिनताय वा, तस्मा यस्मिं वत्थुस्मिं परित्ता ओजा होति, तं ओळारिकं। सप्पादयो दुक्खुप्पादकताय ओळारिकावेदितब्बा। विसाणादीनं तिवस्सछड्डितानं पूतिभूत्तता मुदुकताति वदन्ति, तरच्छखेळतेमिकताय पन तथाभूतानं तेसं मुदुकता। धम्मसभावो हेस। ससानंआहारो सुखुमो तरुणतिणसस्सखादनतो। सकुणानं आहारो सुखुमो तिणबीजादिखादनतो। पच्चन्तवासीनं सुखुमो, तेसञ्हि साकपण्णसुक्खकुरपदुमपत्तम्पि आहारोति। तेसं परनिम्मितवसवत्तीनं। सुखुमोत्वेवाति न किञ्चि उपादाय, अथ खो सुखुमो इच्चेव निट्ठं पत्तो ततो परं सुखुमस्स अभावतो।
वत्थुवसेन पनेत्थ आहारस्स ओळारिकसुखुमता वुत्ता, सा चस्स अप्पोजमहोजताहि वेदितब्बाति दस्सेतुं ‘‘एत्थ चा’’तिआदि वुत्तं। परिस्समन्ति खुदावसेन उप्पन्नं सरीरखेदं। विनोदेतीति वत्थु तस्स विनोदनमत्तं करोति। न पन सक्कोति पालेतुन्ति सरीरं यापेतुं नप्पहोति निस्सारत्ता। न सक्कोति परिस्समं विनोदेतुं आमासयस्स अपूरणतो।
छब्बिधोपीति इमिना कस्सचिपि फस्सस्स अनवसेसितब्बतमाह। आहारस्सदेसनाक्कमेनेवेत्थ फस्सादीनं दुतियादिता, न अञ्ञेन कारणेनाति आह ‘‘देसनानयो एवा’’तिआदि। मनसो सञ्चेतना, न सत्तस्साति दस्सनत्थं मनोगहणं यथा ‘‘चित्तस्स ठिति (ध॰ स॰ ११), चेतोविमुत्ति चा’’ति (म॰ नि॰ १.६९) आह ‘‘मनोसञ्चेतनाति चेतना एवा’’ति। चित्तन्ति यं किञ्चि चित्तं, न विपाकविञ्ञाणमेव।
सच्चवारवण्णना
९१.येन येन परियायेन ब्याकरोतीति येन येन दुक्खादिजरामरणादिपरियायेन अरियसच्चानि सङ्खेपतो च वित्थारतो च कथेति। दुक्खन्ति दुक्खसच्चं दुक्खं, न दुक्खमत्तं।
सच्चवारवण्णना निट्ठिता।
जरामरणवारवण्णना
९२.तेसंतेसन्ति ब्यापनिच्छावसेनायं निद्देसो कतो, तस्मा यथा ‘‘गामो गामो रमणीयो’’ति वुत्ते रमणीयताय तादिसा सब्बेपि गामा सङ्गहं गच्छन्ति, एवं ‘‘तेसं तेसं सत्तानं जाती’’ति वुत्ते जातिसङ्खातविकारवसेन सब्बेपि सत्ता सङ्गहं गच्छन्ति। तेनाह ‘‘सङ्खेपतो अनेकेसं सत्तानं साधारणनिद्देसो’’ति।
गतिजातिवसेनाति (सं॰ नि॰ टी॰ २.१.२) पञ्चगतिवसेन, तत्थापि एकेकाय गतिया खत्तियादिभुम्मदेवादिहत्थिआदिजातिवसेन च। निकिय्यन्ति सत्ता एत्थ, एतेन वाति निकायो, गोत्तचरणादिविभागो। जराय सभावो नाम वयोहानि, तस्मा जराति वयोहानिसङ्खातस्स सभावस्स निद्देसो, पाकटजरावसेन निद्देसो खण्डिच्चादिवसेन गहणतो। जीरणमेव जीरणता, जीरन्तस्स वा आकारो ता-सद्देन वुत्तो। तेनाह ‘‘अयं आकारनिद्देसो’’ति। दन्तादीनं वसेन खण्डं जातं एतस्साति खण्डितो, पुग्गलो। तस्स भावो खण्डिच्चं। पलितं एतस्स अत्थीति पलितो, तस्स भावो पालिच्चं। वलि तचो एतस्साति वलित्तचो, तस्स भावो वलित्तचता। इमे खण्डिच्चादयो जरा। विकारानं दस्सनवसेनाति विपत्तिदस्सनवसेन। वातस्साति महतो वातक्खन्धस्स। खण्डिच्चादिवसेन गतमग्गो पाकटो, तस्मा खण्डिच्चादिग्गहणं जराय किच्चनिद्देसोति वुत्तन्ति दस्सेति। न च खण्डिच्चादीनेव जराति कललकालतो पभुति पुरिमरूपानं जरापत्तक्खणे उप्पज्जमानानि पच्छिमरूपानि परिपक्करूपानुरूपानि परिणतपरिणतानि उप्पज्जन्तीति अनुक्कमेन सुपरिणतरूपानं परिपाककाले उप्पज्जमानानि खण्डिच्चादिसभावानि उप्पज्जन्ति, तानि उदकादिमग्गेसु तिणरुक्खसंभग्गतादयो विय परिपाकगतमग्गसङ्खातेसु परिपक्करूपेसु उप्पन्नानि ‘‘जराय गतो मग्गो’’इच्चेव वुत्तानि, न जराति।
पकतियाति फलविपच्चनपकतिया, जराय वा पापुणितब्बं फलमेवपकति, ताय जरा दीपिता। सुप्पसन्नानीति सुट्ठु पसन्नानि। तमेव सुप्पसन्नतं किच्चतो दस्सेतुं ‘‘सुखुमम्पी’’तिआदि वुत्तं। तिक्खविसदता हि तेसं इन्द्रियानं सुप्पसन्नता। आलुळितानीति आकुलानि। अविसदानीति अब्यत्तानि।
कामं रूपधम्मेसुपि खणिकजरा दुरुपलक्खिता पटिच्छन्नाव, सा पन यस्मा सन्तानवसेन पवत्तिया परिब्यत्ताव होतीति ‘‘पाकटजरा’’इच्चेव वुत्ता। अवीचि निरन्तरा जरा अवीचिजरा सति सन्ताने सत्तानं अनुप्पबन्धतो। ततो अञ्ञेसूति मन्ददसकादीसु पुब्बदसकादिपरिच्छेदतो अञ्ञेसु यथावुत्तेसु। अन्तरन्तराति तेसु एव वुत्तप्पकारेसु पुरिमदसकादितो पच्छिमदसकादीनं अन्तरन्तरा। वण्णविसेसादीनन्ति वण्णविसेससण्ठानविसेससम्फस्सविसेसादीनं।
वचनकवसेनाति क-कारेन हि पदं वड्ढेत्वा वुत्तं, तस्मा चवनं चुतीति वुत्तं होति। तं पन एकचतुपञ्चवोकारभवेसु चुतिया अविसेसतो गहणन्ति आह ‘‘एकचतुपञ्चक्खन्धानं सामञ्ञवचन’’न्ति। चवनकवसेनाति वा चवनकस्स पुग्गलस्स वसेनाति अत्थो। चवनमेव चवनताति आह ‘‘भाववचनेना’’ति। लक्खणनिदस्सनन्ति वयसङ्खातस्स लक्खणस्स निदस्सनं। चवन्तस्स वा आकारो ता-सद्देन वुत्तो ‘‘चवनता’’ति। भिज्जनं भेदोति वुत्तं ‘‘चुतिक्खन्धानं भङ्गुप्पत्तिपरिदीपन’’न्ति। यथा भिन्नस्स घटस्स केनचि परियायेन घनघटभावेन ठानं नत्थि, एवं भिन्नानं खन्धानन्ति चवनं अन्तरहितं नामाति आह ‘‘अन्तरधानन्ति…पे॰… परिदीपन’’न्ति। यो मच्चूति वुच्चति भेदो, यञ्च मरणं पाणचागो, तदुभयं एकज्झं कत्वा वुत्तं ‘‘मच्चु मरण’’न्ति एवं वा एत्थ अत्थो दट्ठब्बो। कालस्स अन्तकस्स किरियाति या लोके वुच्चति, सा चुति, मरणन्ति अत्थो। चवनकालो एव वा अनतिक्कमनीयत्ता विसेसेन कालोति वुत्तोति तस्स किरिया अत्थतो चुतिक्खन्धानं भेदप्पत्तियेव। ‘‘चुति चवनता’’तिआदिना पुब्बे वोहारमिस्सकेन निद्दिट्ठं।
जातिवारवण्णना
९३.जायनट्ठेनातिआदि आयतनवसेन योनिवसेन च द्वीहि द्वीहि पदेहि सब्बसत्ते परियादियित्वा जातिं दस्सेतुं वुत्तं। सम्मोहविनोदनियं (विभ॰ अट्ठ॰ १९१) पन ‘‘जायमानकवसेन जाति, सञ्जायनवसेन सञ्जाती’’ति वुत्तत्ता तत्थ एकेकेनेव पदेन सब्बसत्ते परियादियित्वा जातिं दस्सेतीति दट्ठब्बं। सम्पुण्णा जाति सञ्जातीति कत्वा ‘‘सा परिपुण्णायतनवसेन युत्ता’’ति वुत्तं। एतेनेव केवलं जातिसद्देन वुत्ताय जातिया अपरिपुण्णायतनता दट्ठब्बा। अभिब्यत्ता निब्बत्ति अभिनिब्बत्ति, पाकटा निब्बत्तीति अत्थो। ‘‘तेसं तेसं सत्तानं…पे॰… अभिनिब्बत्ती’’ति सत्तवसेन पवत्तत्ता वोहारदेसना।
तत्रतत्राति एत्थ चतुवोकारभवे द्विन्नं, एकवोकारभवे द्विन्नं, सेसरूपधातुयं पटिसन्धिक्खणे उप्पज्जमानानं पञ्चन्नं, कामधातुयं विकलाविकलिन्द्रियवसेन सत्तन्नं नवन्नं दसन्नं, पुन दसन्नं, एकादसन्नञ्च आयतनानं वसेन सङ्गहो वेदितब्बो। यदिपि चुतिक्खन्धा अनन्तरानं पटिसन्धिकधम्मानं अनन्तरादिना पच्चया होन्ति, ये पन समुदया अजनका, ते एत्थ उपपत्तिभवोति अधिप्पेता। जनको एव भवोति अधिप्पेतोति दस्सेन्तो ‘‘जातिया पच्चयभूतो कम्मभवो वेदितब्बो’’ति आह।
जातिवारवण्णना निट्ठिता।
भववारवण्णना
९४.भावनभवनट्ठेन भवो दुविधो। तत्थ कम्मभवो ‘‘भवति एतस्मा उपपत्तिभवो’’ति भावनट्ठेन भवो। अट्ठकथायं पन उपपत्तिभवं ‘‘भवतीति भवो’’ति वत्वा तस्स कारणत्ता कम्मं फलूपचारेन भवोति अयमत्थो वुत्तो, उभयत्थापि उपपत्तिभवहेतुभावनेत्थ कम्मस्स कम्मभवपरियायोति दस्सितं होति। सब्बथापीति भावनभवनकुसलाकुसलउपपत्तिसम्पत्तिभवहीनपणीतादिना सब्बप्पकारेनपि। कामभवोति वुत्तं कामतण्हाहेतुकतो कामतण्हाय आरम्मणभावतो च। रूपभवूपगकम्मं रूपभवो, तथा अरूपभवूपगकम्मं अरूपभवो, तंतंनिब्बत्तक्खन्धा रूपारूपुपत्तिभवा, रूपारूपभवभावो पन तेसं ‘‘कामभवो’’ति एत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बो।
भववारवण्णना निट्ठिता।
उपादानवारवण्णना
९५.उपादानन्ति चतुब्बिधम्पि उपादानं। यथा हि कामस्सादवसेन, भवस्सादवसेन वा तंतंसुगतिभवूपगं कम्मं करोन्तस्स कामुपादानं, एवं उच्छेदादिमिच्छाभिनिवेसवसेनाति चत्तारिपि उपादानानि यथारहं तस्स तस्स कुसलकम्मभवस्स उपनिस्सयवसेनेव पच्चया होन्ति, अकुसलकम्मभवस्स असहजातस्स अनन्तरस्स उपनिस्सयवसेनपि आरम्मणवसेनपि । सहजातस्स कामुपादानं सहजात-अञ्ञमञ्ञ-निस्सय-सम्पयुत्त-अत्थि-अविगत-हेतु-वसेन सत्तधा, सेसउपादानानि तत्थ हेतुपच्चयभावं पहाय मग्गपच्चयं पक्खिपित्वा सत्तधाव पच्चया होन्ति। अनन्तरस्स पन अनन्तरसमनन्तरअनन्तरूपनिस्सयनत्थिविगतासेवनवसेन पच्चया होन्ति। तस्सिदम्पि सहजातादीति आदि-सद्देन सङ्गहितन्ति दट्ठब्बं। वत्थुकामं उपादियति चित्तं, पुग्गलो वा एतेनाति अत्थो। तन्ति वत्थुकामं। कामेतीति कामो च सो उपादियतीति उपादानञ्चाति योजना। वुत्तनयेनाति अभिधम्मे वुत्तनयेन।
सस्सतो अत्ताति इदं पुरिमदिट्ठिं उपादियमानं उत्तरदिट्ठिं निदस्सेतुं वुत्तं। यथा एसा दिट्ठि दळ्हीकरणवसेन पुरिमं पुरिमं उत्तरा उत्तरा उपादियति, एवं ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदिकापीति। अत्तग्गहणं पन अत्तवादुपादानन्ति नयिदं दिट्ठुपादानदस्सनन्ति दट्ठब्बं। लोको चाति अत्तग्गहणविनिमुत्तगहणं दिट्ठुपादानभूतं इध पुरिमदिट्ठिउत्तरदिट्ठिवचनेहि वुत्तन्ति वेदितब्बं। सब्बदिट्ठिगतस्स ‘‘दिट्ठुपादान’’न्ति एतं अधिवचनं ‘‘सब्बापि दिट्ठि दिट्ठुपादान’’न्ति वचनतो।
सीलब्बतं उपादियन्तीति सीलब्बतं ‘‘सुद्धिमग्गो’’ति उपादियन्ति। एतेन मिच्छाभिनिवेसेन। सयं वा तं मिच्छाभिनिवेससहगतं। सीलब्बतसहचरणतो सीलब्बतञ्च तं दळ्हग्गाहभावतो उपादानञ्चाति सीलब्बतुपादानं। एवं सुद्धीति अभिनिवेसतोति एवं गोसीलगोवतादिचरणेन संसारसुद्धीति अभिनिवेसभावतो। एतेन तं सहचरणतो अभिनिवेसस्स तंसद्दारहतं दस्सेति।
वदन्तीति ‘‘अत्थि मे अत्ता’’तिआदिना वोहरन्ति। एतेन दिट्ठिगतेन। अत्तवादमत्तमेवाति अत्ताति वाचामत्तमेव। एतेन वाचावत्थुमत्तमेतं, यदिदं बाहिरकपरिकप्पितो अत्ताति दस्सेति।
तण्हाकामुपादानस्साति एत्थ ‘‘तत्थ कतमं कामुपादानं? यो कामेसु कामच्छन्दो कामरागो कामनन्दी कामतण्हा कामस्नेहो कामपरिळाहो काममुच्छा कामज्झोसानं। इदं वुच्चति कामुपादान’’न्ति वचनतो तण्हादळ्हत्तं कामुपादानं। तण्हादळ्हत्तन्ति च पुरिमतण्हाउपनिस्सयपच्चयतो दळ्हभूता उत्तरतण्हा एव। केचि पनाहु –
‘‘अप्पत्तविसयपत्थना तण्हा अन्धकारे चोरस्सहत्थप्पसारणं विय, सम्पत्तविसयग्गहणं उपादानं तस्सेव भण्डग्गहणं विया’’ति। अप्पिच्छसन्तुट्ठिपटिपक्खा एते धम्मा परियेसनारक्खदुक्खमूलानि, तस्मा वुत्तलक्खणा तण्हा वुत्तलक्खणस्सेव उपादानस्स अनानन्तरस्स उपनिस्सयवसेन पच्चयो, आरम्मणादिवसेनपि पच्चयो होतियेव, अनन्तरादीनं पन अनन्तरादिवसेन पच्चयो। सब्बस्सपि हि लोभस्स तण्हापरियायोपि कामुपादानपरियायोपि लब्भतेवाति। अवसेसानन्ति दिट्ठुपादानादीनं। सहजातादिवसेनाति सहजातानं सहजातादिवसेन, असहजातानं अनन्तरउपनिस्सयादिवसेनाति सब्बं हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बं।
तण्हावारवण्णना
९६.‘‘चक्खुसम्फस्सो’’तिआदि फस्सस्स मातितो नामं विय पुत्तस्स वत्थुतो तस्स निस्सयभावेन उप्पत्तिहेतुत्ता, आरम्मणं पन केवलं उप्पत्तिहेतूति वुत्तं ‘‘सेट्ठि…पे॰… नाम’’न्ति। कामरागभावेनाति वत्थुकामस्स रज्जनवसेन। रूपं अस्सादेन्तीति रुपारम्मणं तण्हाभिनन्दनावसेन अभिरममाना एव अस्सादेन्ती। निच्चन्तिआदिना दिट्ठाभिनन्दनामुखेन रूपं अभिरमन्ती। पेच्च न भविस्सतीति भिज्जित्वा न होति पुन अनुप्पज्जनतो। तथा सद्दकण्हादयोपीति यथा रूपतण्हा कामरागभावेन सस्सतरागवसेन उच्छेदरागवसेनाति च पवत्तिया तिस्सो तण्हा, तथा सद्दतण्हा गन्धरसफोट्ठब्बधम्मतण्हापि। तण्हाविचरितानीति तण्हासमुदाचारा, समुदाचारवसेन पवत्ततण्हाति अत्थो।
अज्झत्तिकस्सुपादायाति (विभ॰ अट्ठ॰ ९७३; सं॰ नि॰ टी॰ २.२.२) अज्झत्तिकं खन्धपञ्चकं उपादाय। उपयोगत्थे हि इदं सामिवचनं। अस्मीति होतीति यदेतं अज्झत्तं खन्धपञ्चकं उपादाय तण्हामानदिट्ठिवसेन समूहगाहतो अस्मीति एवं होति, तस्मिं सतीति अत्थो। इत्थस्मीति होतीति खत्तियादीसु ‘‘इदंपकारो अह’’न्ति एवं तण्हामानदिट्ठिवसेन होतीति इदमेत्थ अनुपनिधाय गहणं। एवमादिनाति आदि-सद्देन ‘‘एवंस्मीति, अञ्ञथास्मीति, भविस्सन्ति, इत्थं भविस्सन्ति, एवं भविस्सन्ति, अञ्ञथा भविस्सन्ति, असस्मीति, सतस्मीति, सियन्ति, इत्थं सियन्ति, एवं सियन्ति, अञ्ञथा सियन्ति, अपाहं सियन्ति, अपाहं इत्थं सियन्ति, अपाहं एवं सियन्ति, अपाहं अञ्ञथा सिय’’न्ति (विभ॰ ९७३) इमेसं तण्हाविचरितानं गहणं। तत्थ एवंस्मीति इदं समतो उपनिधाय गहणं, यथा अयं खत्तियो, यथा अयं ब्राह्मणो, एवं अहम्पीति अत्थो। अञ्ञथास्मीति इदं असमणो उपनिधाय गहणं, यथा अयं खत्तियो, यथा अयं ब्राह्मणो, ततो अञ्ञथा अहं हीनो वा अधिको वाति अत्थो। इति इमानि पुब्बे वुत्तानि द्वेति एतानि पच्चुप्पन्नवसेन चत्तारि तण्हाविचरितानि। भविस्सन्तिआदीनि पन चत्तारि अनागतवसेन वुत्तानि। तेसं पुरिमचतुक्के वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो। असस्मीति असतीति असं। निच्चस्सेतं अधिवचनं, तस्मा सस्सतो अस्मीति अत्थो। सतस्मीति सीदतीति सतं। अनिच्चस्सेतं अधिवचनं, तस्मा असस्सतो अस्मीति अत्थो। इति इमानि द्वे सस्सतुच्छेदवसेन वुत्तानि। इतो परानि सियन्तिआदीनि चत्तारि संसयपरिवितक्कवसेन वुत्तानि, तानि पुरिमचतुक्के वुत्तनयेन अत्थतो वेदितब्बानि। अपाहं सियन्तिआदीनि चत्तारि ‘‘अपि नामाहं भवेय्य’’न्ति एवं पत्थनाकप्पनवसेन वुत्तानि, तानि पुरिमचतुक्के वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि।
एत्थ च सस्सतुच्छेदवसेन वुत्ता द्वे दिट्ठिसीसा नाम, अस्मि, भविस्सं, सियं, अपाहं सियन्ति एते पन चत्तारो सुद्धसीसा एव, ‘‘इत्थस्मी’’तिआदयो तयो तयोति द्वादस सीसमूलका नाम। एवमेतानि द्वे दिट्ठिसीसा, चत्तारो सुद्धसीसा, द्वादस सीसमूलकाति अज्झत्तिकस्सुपादाय अट्ठारस्स तण्हाविचरितानि वेदितब्बानि।
बाहिरस्सुपादायाति बाहिरं खन्धपञ्चकं उपादाय। इदम्पि हि उपयोगत्थे सामिवचनं। इमिनाति इमिना रुपेन वा…पे॰… विञ्ञाणेन वाति एवं रूपादीसु एकमेव ‘‘अह’’न्ति, इतरं किञ्चनपलिबोधभावेन गहेत्वा तण्हादिवसेन ‘‘अस्मी’’ति अभिनिविसति, ‘‘इमिना’’ति अयमेत्थ विसेसो। अस्मीति इमिना खग्गेन वा छत्तेन वा अभिसेकेन वा ‘‘खत्तियोहमस्मी’’ति अभिनिविसति। बाहिररूपादिनिस्सितानीति बाहिरानि परसन्ततिपरियापन्नानि रूपवेदनादीनि निस्सितानि। अट्ठारसाति इमिना ‘‘अस्मी’’तिआदिनयप्पवत्तानि अट्ठारस, तानि पुब्बे वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि। ‘‘इमिना’’ति हि अयमेवेत्थ विसेसो, तस्मा ‘‘द्वे दिट्ठिसीसा’’तिआदिना वुत्तनयेनेव निद्धारेत्वा वेदितब्बा। उभयं पन एकज्झं कत्वा आह ‘‘छत्तिंसा’’ति।
वेदनावारवण्णना
९७.चक्खुसम्फस्सजा एव वेदना अतीतादिभेदभिन्ना रासिवसेन एकज्झं गहेत्वा एको वेदनाकायो यथा वेदनाक्खन्धो, एवं सोतसम्फस्सजादिकाति पाळियं ‘‘छयिमे आवुसो वेदनाकाया’’ति वुत्तन्ति आह ‘‘वेदनाकायाति वेदनासमूहा’’ति। चक्खुसम्फस्सतो जाता चक्खुसम्फस्सजा वेदना। सा पन उपादिन्नापि अनुपादिन्नापि, तदुभयस्सपि सङ्गण्हन्तेन अत्थवण्णनाय कतत्ता आह ‘‘अयं तावेत्थ सब्बसङ्गाहिककथा’’ति। इदानि ‘‘विपाकविधि अय’’न्ति उपादिन्नयेव गण्हन्तो ‘‘विपाकवसेना’’तिआदिमाह। मनोद्वारे मनोविञ्ञाणधातुसम्पयुत्ताति तदारम्मणमनोविञ्ञाणधातुसम्पयुत्ता।
अवसेसानन्ति सम्पटिच्छनादिवेदनानं। उपनिस्सयादीति आदि-सद्देन अनन्तरादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो। अनन्तरानञ्हि अनन्तरादिवसेन, इतरेसं उपनिस्सयवसेन फस्सो पच्चयो होति, मनोद्वारे पन तदारम्मणवेदनानं मनोसम्फस्सो उपनिस्सयवसेन पच्चयो। अद्वारिकानन्ति द्वाररहितानं। न हि पटिसन्धिआदिवेदनानं किञ्चि द्वारं अत्थि। सहजातमनोसम्फस्ससमुदयाति एतेनस्स तासं सहजातकोटिया पच्चयभावमाह।
वेदनावारवण्णना निट्ठिता।
फस्सवारवण्णना
९८.चक्खुं निस्साय उप्पन्नो सम्फस्सो चक्खुसम्फस्सो। पञ्चवत्थुकाति चक्खादिपञ्चवत्थुका चक्खादिपञ्चवत्थुसन्निस्सया। ‘‘उपादिन्नककथा एसा’’ति बावीसतिग्गहणं, पवत्तिकथाभावतो लोकियग्गहणं। विपाकमनसम्पयुत्तफस्साति विपाकमनोविञ्ञाणसम्पयुत्ता फस्सा। पच्चयुप्पन्नेन विय पच्चयेनपि उपादिन्नकेनेव भवितब्बन्ति ‘‘छन्नं चक्खादीनं आयतनान’’न्ति वुत्तं।
फस्सवारवण्णना निट्ठिता।
सळायतनवारवण्णना
९९.निदस्सनमत्तञ्चेतं, तस्मा यथा एत्थ अरूपलोकापेक्खाय छट्ठायतनञ्च सळायतनञ्च सळायतनन्ति एकसेसो इच्छितब्बो, एवं येसं पच्चयुप्पन्नो उपादिन्नो, पच्चयो पन अनुपादिन्नोतिपि इच्छितब्बो। तेसं मतेन बाहिरायतनवसेनपि एकसेसो वेदितब्बो ‘‘छट्ठायतनञ्च सळायतनञ्च सळायतनञ्च सळायतन’’न्ति। विसुद्धिमग्गोपि इमस्स आगमस्स अत्थसंवण्णनाति आह ‘‘विसुद्धिमग्गे…पे॰… वुत्तनयमेवा’’ति। एस नयो अञ्ञत्थापि विसुद्धिमग्गग्गहणे।
सळायतनवारवण्णना निट्ठिता।
नामरूपवारवण्णना
१००.नमनलक्खणन्ति आरम्मणाभिमुखं नमनसभावं तेन विना अपवत्तनतो। रुप्पनं सीतादिविरोधिपच्चयसन्निपाते विसदिसुप्पत्ति। इमे पन तयोतिआदिना सब्बचित्तुप्पादसाधारणवसेनेव तंसङ्खारक्खन्धग्गहणं, तस्मा ये यत्थ असाधारणा, तेपि अत्थतो गहितायेवाति दस्सेति।
उपादियित्वाति पच्चये कत्वा। पच्चयकरणमेव हि पच्चयुप्पन्नस्स पच्चयभूतधम्मानं उपादियनं। समूहसम्बन्धे सामिवचनं एतन्ति ‘‘समूहत्थे एतं सामिवचन’’न्ति वुत्तं तेन विना सम्बन्धस्स अभावतो। तेनाति तस्मा। तं सब्बम्पीति तं भूतुपादायपभेदं सब्बम्पि सत्तवीसतिविधं। यस्स नामस्साति चतुवोकारभवे नामस्स। विञ्ञाणम्पि तप्परियापन्नमेव वेदितब्बं। रूपस्साति एकवोकारभवे रूपस्स। विञ्ञाणं पन पञ्चवोकारभवे सङ्खारविञ्ञाणमेव। यस्स पञ्चवोकारभवे नामरूपस्स। तस्स वसेनाति सहजातस्स सहजातादिवसेन, अनन्तरस्स अनन्तरादिवसेन, इतरस्स उपनिस्सयादिवसेन तस्स नामस्स यथारहं तस्स तस्स विञ्ञाणस्स पच्चयभावो वेदितब्बो।
नामरूपवारवण्णना निट्ठिता।
विञ्ञाणवारवण्णना
१०१.तेभूमकविपाकग्गहणे कारणं हेट्ठा वुत्तमेव। सङ्खारो यस्स विञ्ञाणस्साति एत्थ अट्ठविधोपि कामावचरपुञ्ञाभिसङ्खारो सोळसविधस्स कामावचरविपाकविञ्ञाणस्स, पञ्चविधोपि रूपावचरपुञ्ञाभिसङ्खारो पञ्चविधस्स रूपावचरविपाकविञ्ञाणस्स, द्वादसविधोपि अपुञ्ञाभिसङ्खारो सत्तविधस्स अकुसलविपाकविञ्ञाणस्स, चतुब्बिधोपि आनेञ्जाभिसङ्कारो चतुब्बिधस्स अरूपावचरविपाकविञ्ञाणस्स यथारहं पटिसन्धिपवत्तीसु कम्मपच्चयेन चेव उपनिस्सयपच्चयेन च पच्चयो होति। अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ २.६२०) वुत्तनयेन वेदितब्बो।
विञ्ञाणवारवण्णना निट्ठिता।
सङ्खारवारवण्णना
१०२.अभिसङ्खरणलक्खणोति अभिसञ्चेतयितसभावो, आयूहनलक्खणोति अत्थो। चोपनवसेनाति कायविञ्ञत्तिसङ्खातचोपनवसेन। तेन पञ्चद्वारिकचेतना पटिक्खिपति। वचनभेदवसेनाति वाचानिच्छारणवसेन। वचीविञ्ञत्तिसमुट्ठापनवसेनाति अत्थो। यथावुत्ता वीसति, नव महग्गतकुसलचेतना चाति एकूनतिंस मनोसञ्चेतना। ‘‘कुसलानं उपनिस्सयवसेना’’ति वुत्तं, एकच्चानं आरम्मणवसेनपीति वत्तब्बं। सहजातादिवसेनाति सहजात-अञ्ञमञ्ञ-निस्सय-सम्पयुत्त-अत्थि-अविगतहेतुवसेन, अनन्तरानं अनन्तरसमनन्तरअनन्तरूपनिस्सयनत्थिविगतासेवनसेन पच्चयो। अपि-सद्देन उपनिस्सयं सङ्गण्हाति।
सङ्खारवारवण्णना निट्ठिता।
अविज्जावारवण्णना
१०३.‘‘दुक्खसच्चेअञ्ञाण’’न्ति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं विवरितुं ‘‘तत्था’’तिआदि आरद्धं। तन्ति अञ्ञाणं। सतिपि पहातब्बत्ते परिञ्ञेय्यत्तवसेन अन्तोगधं। दुक्खसच्चञ्चस्साति वत्थुसङ्खातं सम्पयुत्तखन्धसङ्खातञ्च दुक्खसच्चं अस्स अञ्ञाणस्स। तं हिस्स निस्सयपच्चयो होति। तस्साति दुक्खसच्चस्स। याथावलक्खणपटिवेधनिवारणेनाति सङ्खतअविपरीतसभावपटिविज्झनस्स निवारणेन। एतेनस्स परिञ्ञाभिसमयसङ्खातस्स अरियमग्गपटिवेधस्स विबन्धकभावमाह। ञाणप्पवत्तियाति ‘‘इदं दुक्खं, एत्तकं दुक्ख’’न्ति अनुबुज्झनाकाराय पुब्बभागञाणप्पवत्तिया। एत्थाति दुक्खसच्चे। अप्पदानेनाति अविस्सज्जनेन। एतेनस्सा अनुबोधञाणस्सपि विबन्धकतमाह।
तीहि कारणेहि वेदितब्बं अन्तोगधाभावतो। इध सम्पयुत्तखन्धवसेनेव वत्थुतो समुदये अञ्ञाणं दट्ठब्बं। एकेनेवाति इतरं कारणत्तयं पटिक्खिपति। यदिपि अञ्ञाणं निरोधमग्गे आरम्मणं न करोति, कुतो तदन्तोगधतब्बत्थुता, ते पन जानितुकामस्स तप्पटिच्छादनवसेन अनिरोधमग्गेसु निरोधमग्गग्गाहहेतुतावसेन च पवत्तमानं ‘‘निरोधे पटिपदायञ्च अञ्ञाण’’न्ति वुच्चति। तेनाह ‘‘पटिच्छादनतो’’तिआदि। तस्सत्थो वुत्तोयेव। गम्भीरत्ताति सभावेनेव गम्भीरत्ता। अगाधअपतिट्ठाभावेन तंविसयस्स ञाणस्स उप्पादेतुं असक्कुणेय्यत्ता दुद्दसं। पुरिमंपन सच्चद्वयं। वञ्चनीयट्ठेनाति वञ्चकभावेन अयाथावभावेन उपट्ठानतो दुद्दसत्ता गम्भीरं, न सभावतो, तस्मा तंविसयं अञ्ञाणं उप्पज्जति। तत्थाति तस्मिं पुरिमसच्चद्वये अनिच्चादिसभावलक्खणस्स दुद्दसत्ता एव निच्चादिविपल्लासवसेन पवत्तति अञ्ञाणन्ति आनेत्वा सम्बन्धितब्बं।
इदानि निद्देसविभागेनपि अविज्जाय सच्चेसु पवत्तिविभागं दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि वुत्तं। तत्थ दुक्खेति एत्तकेन भुम्मनिद्देसेन। सङ्गहतोति परिञ्ञेय्यताय दुक्खेन सङ्गहेतब्बतो। तेन निद्धारणत्थं दस्सेति। दुक्खस्मिञ्हि अविज्जा निद्धारीयति, न अञ्ञस्मिं। वत्थुतोति आधारत्थं। दुक्खसन्निस्सया हि अविज्जा। आरम्मणतोति विसयत्थं तं आरब्भ पवत्तनतो। किच्चतोति ब्यापनत्थं छादनवसेन तं ब्यापेत्वा पवत्तनतो। इमिना नयेन सेसेसुपि अत्थो वेदितब्बो। अविसेसतोति विसेसाभावतो, वुत्तनयेन दुक्खादीसु पवत्तिआकारविसेसं अग्गहेत्वाति अत्थो। सभावतोति सरसलक्खणतो। चतुन्नम्पि सच्चानं अजाननसभावा हि अविज्जा। कामरागभवरागा कामासवभवासवाति आह ‘‘सहजातादिवसेना’’ति। ननु अविज्जा एव अविज्जासवो, सो कथं अविज्जाय पच्चयोति आह ‘‘पुब्बुप्पन्ना’’तिआदि।
अविज्जावारवण्णना निट्ठिता।
आसववारवण्णना
१०४.आसववारे आसव-सद्दत्थो आसवविचारो च हेट्ठा वुत्तोयेव। कस्मा पनायं वारो वुत्तो, ननु अविज्जादिकाव पटिच्चसमुप्पाददेसनाति चोदनं सन्धाय ‘‘अयं वारो’’तिआदि आरद्धं। पटिच्चसमुप्पादपदेसूति पटिच्चसमुप्पादकोट्ठासेसु। द्वादसकोट्ठासा हि सत्थु पटिच्चसमुप्पाददेसना। तस्सापि पच्चयदस्सनवसेनाति नायं कापिलानं मूलपकति विय अप्पच्चया, अथ खो सप्पच्चयाति अविज्जायपि पच्चयदस्सनवसेन। आसवसमुदयेनाति अतीतभवे आसवानं समुदयेन एतरहि अविज्जाय समुदयो, एतरहि अविज्जाय समुदयेन अनागते आसवसमुदयोति एवं आसवाविज्जानं पच्चयपच्चयुप्पन्नकभावेन अपरापरं पवत्तमानं आदिकोटिअभावेनेव तन्निमित्तस्स संसारस्स आदिकोटिअभावतो अनमतग्गतासिद्धि वेदितब्बा।
द्वत्तिंसठानानीति द्वत्तिंस सच्चप्पटिवेधकारणानि, द्वत्तिंस वा चतुसच्चकम्मट्ठानानि। इमम्हा सम्मादिट्ठिसुत्ताति याय अरियसावको सम्मादिट्ठि नाम होति, सा अरिया सम्मादिट्ठि एत्थ वुत्ताति सम्मादिट्ठिसुत्तं, इतो सम्मादिट्ठिसुत्ततो।
चतुसच्चपरियायेहीति चतुसच्चाधिगमकारणेहि। अरहत्तपरियायेहीति ‘‘सो सब्बसो रागानुसयं पहाया’’तिआदिना अरहत्ताधिगमकारणेहि। तेनाह ‘‘चतुसट्ठिया कारणेही’’ति।
आसववारवण्णना निट्ठिता।
सम्मादिट्ठिसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता।
१०. सतिपट्ठानसुत्तवण्णना
१०५.जानपदिनोति (दी॰ नि॰ टी॰ २.९५) जनपदवन्तो, जनपदस्स वा इस्सरा राजकुमारा। गोत्तवसेन कुरू नाम। तेसं निवासो यदि एको जनपदो, कथं बहुवचनन्ति आह ‘‘रुळ्हीसद्देना’’ति। अक्खरचिन्तका हि ईदिसेसु ठानेसु युत्ते विय सलिङ्गवचनानि (पाणिनि १.२५१) इच्छन्ति, अयमेत्थ रुळ्ही यथा अञ्ञत्थापि ‘‘अङ्गेसु विहरति, मल्लेसु विहरती’’ति च। तब्बिसेसने पन जनपद-सद्दे जाति-सद्दे एकवचनमेव। अट्ठकथाचरिया पनाति पन-सद्दो विसेसत्थजोतनो। तेन पुथुअत्थविसयताय एवं तं बहुवचनन्ति ‘‘बहुके पना’’तिआदिना वक्खमानं विसेसं दीपेति। सुत्वाति मन्धातुमहाराजस्स आनुभावदस्सनानुसारेन परम्परागतं कथं सुत्वा। अनुसंयायन्तेनाति अनुविचरन्तेन। एतेसं ठानन्ति चन्दिमसूरियमुखेन चातुमहाराजिकभवनमाह। तेनाह ‘‘तत्थ अगमासी’’तिआदि। सोति मन्धातुमहाराजा। तन्ति चातुमहाराजिकरज्जं। गहेत्वाति सम्पटिच्छित्वा। पुन पुच्छि परिणायकरतनं। दोवारिकभूमियं तिट्ठन्ति सुधम्माय देवसभाय देवपुरस्स च चतूसु द्वारेसु आरक्खाय अधिकतत्ता। दिब्बरुक्खसहस्सपटिमण्डितन्ति इदं ‘‘चित्तलतावन’’न्तिआदीसुपि योजेतब्बं।
पथवियं पतिट्ठासीति भस्सित्वा पथविया आसन्ने ठाने अट्ठासि, ठत्वा च नचिरस्सेव अन्तरधायि तेनत्तभावेन रञ्ञो चक्कवत्तिस्सरियस्स अभावतो। ‘‘चिरतरं कालं ठत्वा’’ति अपरे। देवभावो पातुरहोसि देवलोके पवत्तिविपाकदायिनो अपरापरियायवेदनीयस्स कम्मस्स कतोकासत्ता। अवयवे सिद्धो विसेसो समुदायस्स विसेसको होतीति एकम्पि रट्ठं बहुवचनेन वोहरीयति।
द-कारेन अत्थं वण्णयन्ति निरुत्तिनयेन। कम्मासोति कम्मासपादो वुच्चति उत्तरपदलोपेन यथा ‘‘रूपभवो रूप’’न्ति। कथं पन सो कम्मासपादोति आह ‘‘तस्स किरा’’तिआदि। दमितोति एत्थ कीदिसं दमनं अधिप्पेतन्ति आह ‘‘पोरिसादभावतो पटिसेधितो’’ति। इमे पन थेराति मज्झिमभाणके वदति, ते पन चूळकम्मासदम्मं सन्धाय तथा वदन्ति। यक्खिनिपुत्तो हि कम्मासपादो अलीनसत्तुकुमारकाले बोधिसत्तेन तत्थ दमितो, सुतसोमकाले पन बाराणसिराजा पोरिसादभावपटिसेधनेन यत्थ दमितो, तं महाकम्मासदम्मं नाम। पुत्तोति वत्वा अत्रजोति वचनं ओरसपुत्तभावदस्सनत्थं।
येहि आवसितपदेसो कुरुरट्ठन्ति नामं लभि, ते उत्तरकुरुतो आगता मनुस्सा तत्थ रक्खितनियामेनेव पञ्च सीलानि रक्खिंसु, तेसं दिट्ठानुगतिया पच्छिमा जनताति, सो देसधम्मवसेन अविच्छेदतो वत्तमानो कुरुवत्तधम्मोति पञ्ञायित्थ, अयञ्च अत्थो कुरुधम्मजातकेन (जा॰ १.३.७६-७८) दीपेतब्बो। सो अपरभागे यत्थ पठमं संकिलिट्ठो जातो, तं दस्सेतुं ‘‘कुरुरट्ठवासीन’’न्तिआदि वुत्तं। यत्थ भगवतो वसनोकासो कोचि विहारो न होति, तत्थ केवलं गोचरगामकित्तनं निदानकथाय पकति, यथा तंसक्केसु विहरति देवदहं नाम सक्कानं निगमोति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘अवसनोकासतो’’तिआदिमाह।
उद्देसवारकथावण्णना
१०६.कस्मा भगवा इमं सुत्तमभासीति असाधारणसमुट्ठानं पुच्छति, साधारणं पन पाकटन्ति अनामट्ठं, तेन सुत्तनिक्खेपो पुच्छितोति कत्वा इतरो ‘‘कुरुरट्ठवासीन’’न्तिआदिना अपरज्झासयोयं सुत्तनिक्खेपोति दस्सेति। एतेन बाहिरसमुट्ठानं विभावितन्ति दट्ठब्बं। अज्झत्तिकं पन असाधारणञ्च मूलपरियायसुत्तादिटीकायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। कुरुरट्ठं किर (दी॰ नि॰ टी॰ २.३७३) तदा तन्निवासीनं सत्तानं येभुय्येन योनिसोमनसिकारवन्तताय पुब्बे च कतपुञ्ञताबलेन उतुआदिसम्पन्नमेव अहोसि। तेन वुत्तं ‘‘उतुपच्चयादिसम्पन्नत्ता’’ति। आदि-सद्देन भोजनादिसम्पत्तिं सङ्गण्हाति। केचि पन ‘‘पुब्बे कुरुवत्तधम्मानुट्ठानवासनाय उत्तरकुरु विय येभुय्येन उतुआदिसम्पन्नमेव होन्तं भगवतो काले सातिसयं उतुसप्पायादियुत्तं तं रट्ठं अहोसी’’ति वदन्ति। चित्तसरीरकल्लतायाति चित्तस्स सरीरस्स च अरोगताय। अनुग्गहितपञ्ञाबलाति लद्धुपकारञाणानुभावा, अनु अनु वा आचिण्णपञ्ञातेजा। एकवीसतिया ठानेसूति कायानुपस्सनावसेन चुद्दससुठानेसु, वेदनानुपस्सनावसेन एकस्मिं ठाने, तथा चित्तानुपस्सनावसेन, धम्मानुपस्सनावसेन पञ्चसु ठानेसूति एवं एकवीसतिया ठानेसु। कम्मट्ठानं अरहत्ते पक्खिपित्वाति चतुसच्चकम्मट्ठानं यथा अरहत्तं पापेति, एवं देसनावसेन अरहत्ते पक्खिपित्वा। सुवण्णचङ्कोटकसुवण्णमञ्जूसासु पक्खित्तानि सुमनचम्पकादिनानापुप्फानि मणिपुत्तादिसत्तरतनानि च यथा भाजनसम्पत्तिया सविसेसं सोभन्ति, किच्चकरानि च होन्ति मनुञ्ञाभावतो, एवं सीलदस्सनादिसम्पत्तिया भाजनविसेसभूताय कुरुरट्ठवासिपरिसाय देसिता च भगवतो अयं देसना भिय्योसोमत्ताय सोभति, किच्चकारी च होतीति इममत्थं दस्सेति ‘‘यथा हि पुरिसो’’तिआदिना। एत्थाति कुरुरट्ठे।
पकतियाति सरसतो, इमिस्सा सतिपट्ठानसुत्तदेसनाय पुब्बेपीति अधिप्पायो। अनुयुत्ता विहरन्ति सत्थु देसनानुसारतोति अधिप्पायो। विस्सट्ठअत्तभावनाति अनिच्चादिवसेन किस्मिञ्चि योनिसोमनसिकारे चित्तं अनियोजेत्वा रूपादिआरम्मणे अभिरतिवसेन विस्सट्ठचित्तेन भवितुं न वट्टति, पमादविहारं पहाय अप्पमत्तेन भवितब्बन्ति अधिप्पायो।
एकायनोति एत्थ अयन-सद्दो मग्गपरियायो। न केवलमयनमेव, अथ खो अञ्ञेपि बहू मग्गपरियायाति पदुद्धारं करोन्तो ‘‘मग्गस्स ही’’तिआदि वत्वा यदि मग्गपरियायो अयन-सद्दो, कस्मा पुन मग्गोति वुत्तन्ति चोदनं सन्धायाह ‘‘तस्मा’’तिआदि। तत्थ एकमग्गोति एको एव मग्गो। न हि निब्बानगामी मग्गो अञ्ञो अत्थीति। ननु सतिपट्ठानं इध ‘‘मग्गो’’ति अधिप्पेतं, तदञ्ञे च बहू मग्गधम्मा अत्थीति? सच्चं अत्थि, ते पन सतिपट्ठानग्गहणेनेव गहिता तदविनाभावतो। तथा हि ञाणवीरियादयो निद्देसे गहिता। उद्देसे पन सतिया एव गहणं वेनेय्यज्झासयवसेनाति दट्ठब्बं। न द्वेधापथभूतोति इमिना इमस्स मग्गस्स अनेकमग्गताभावं विय अनिब्बानगामिभावाभावञ्च दस्सेति। एकेनाति असहायेन। असहायता च दुविधा अत्तदुतियताभावेन वा, या ‘‘वूपकट्ठकायता’’ति वुच्चति, तण्हादुतियताभावेन वा, या ‘‘पविवित्तचित्तता’’ति वुच्चति। तेनाह ‘‘वूपकट्ठेन पविवित्तचित्तेना’’ति। सेट्ठोपि लोके ‘‘एको’’ति वुच्चति ‘‘याव परे एकतो करोसी’’तिआदीसूति आह ‘‘एकस्साति सेट्ठस्सा’’ति। यदि संसारतो निस्सरणट्ठो अयनट्ठो अञ्ञेसम्पि उपनिस्सयसम्पन्नानं साधारणो कथं भगवतोति आह ‘‘किञ्चापी’’तिआदि। इमस्मिं खोति एत्थ खो-सद्दो अवधारणे, तस्मा इमस्मिं येवाति अत्थो। देसनाभेदोयेव हेसो, यदिदं मग्गोति वा अयनोति वा। तेनाह ‘‘अत्थो पनेको’’ति।
कायानुपस्सनावण्णना
आनापानपब्बवण्णना
१०७.बाहिरकेसुपि इतो एकदेसस्स सम्भवतो सब्बप्पकारग्गहणं कतं ‘‘सब्बप्पकारकायानुपस्सनानिब्बत्तकस्सा’’ति। तेन ये इमे आनापानपब्बादिवसेन आगता चुद्दसप्पकारा, तदन्तोगधा च अज्झत्तादिअनुपस्सना पकारा, तथा कायगतासतिसुत्ते (म॰ नि॰ ३.१५४) वुत्ता केसादिवण्णसण्ठानकसिणारम्मणचतुक्कज्झानप्पकारा, लोकियादिप्पकारा च, ते सब्बेपि अनवसेसतो सङ्गण्हाति। इमे च पकारा इमस्मिंयेव सासने, न इतो बहिद्धाति वुत्तं ‘‘सब्बप्पकार…पे॰… पटिसेधनो चा’’ति। तत्थ तथाभावपटिसेधनोति सब्बप्पकारकायानुपस्सनानिब्बत्तकस्स पुग्गलस्स अञ्ञसासनस्स निस्सयभावपटिसेधनो। एतेन ‘‘इध, भिक्खवे’’ति एत्थ इध-सद्दो अन्तोगधएवसद्दत्थोति दस्सेति । सन्ति हि एकपदानिपि सावधारणानि यथा ‘‘वायुभक्खो’’ति (दी॰ नि॰ टी॰ २.३७४)। तेनाह ‘‘इधेव समणो’’तिआदि। परिपुण्णसमणकरणधम्मो हि सो, यो सब्बप्पकारकायानुपस्सनानिब्बत्तको। परप्पवादाति परेसं अञ्ञतित्थियानं नानप्पकारा वादा तित्थायतनानि।
अरञ्ञादिकस्सेव भावनानुरूपसेनासनतं दस्सेतुं ‘‘इमस्स ही’’तिआदि वुत्तं। दुद्दमो दमथं अनुपगतो गोणो कूटगोणो। दोहनकाले यथा थनेहि अनवसेसतो खीरं न पग्घरति, एवं दोहपटिबन्धिनी कूटधेनु। रूपसद्दादिके पटिच्च उप्पज्जनकअस्सादो रूपारम्मणादिरसो। पुब्बे आचिण्णारम्मणन्ति पब्बज्जातो पुब्बे, अनादिमति वा संसारे परिचितारम्मणं।
निबन्धेय्याति बन्धेय्य। सतियाति सम्मदेव कम्मट्ठानस्स सल्लक्खणवसेन पवत्ताय सतिया। आरम्मणेति कम्मट्ठानारम्मणे। दळ्हन्ति थिरं, यथा सतोकारिस्स उपचारप्पनाभेदो समाधि इज्झति, तथा थामगतं कत्वाति अत्थो।
विसेसाधिगमदिट्ठधम्मसुखविहारपदट्ठानन्ति सब्बेसं बुद्धानं, एकच्चानं पच्चेकबुद्धानं, बुद्धसावकानञ्च विसेसाधिगमस्स, अञ्ञेन कम्मट्ठानेन अधिगतविसेसानं दिट्ठधम्मसुखविहारस्स च पदट्ठानभूतं। वत्थुविज्जाचरियो विय भगवा योगीनं अनुरूपनिवासट्ठानुपदिसनतो। भिक्खु दीपिसदिसो अरञ्ञे एकाकी विहरित्वा पटिपक्खनिम्मथनेन इच्छितत्थसाधनतो। फलमुत्तमन्ति सामञ्ञफलं सन्धायाह। परक्कमजवयोग्गभूमिन्ति भावनुस्साहजवस्स योग्गकरणभूमिभूतं।
अस्सासपस्सासानं वसेन सिक्खतोति अस्सासपस्सासानं दीघरस्सतापजानन-सब्बकायपटिसंवेदन-ओळारिकोळारिकपटिप्पस्सम्भनवसेन भावनानुयोगं सिक्खतो, तथाभूतो वा हुत्वा तिस्सो सिक्खा पवत्तयतो। अस्सासपस्सासनिमित्तेति अस्सासपस्साससन्निस्सयेन उपट्ठितपटिभागनिमित्ते। अस्सासपस्सासे परिग्गण्हाति रूपमुखेन विपस्सनं अभिनिविसन्तो, यो ‘‘अस्सासपस्सासकम्मिको’’ति वुत्तो। झानङ्गानि परिग्गण्हाति अरूपमुखेन विपस्सनं अभिनिविसन्तो। वत्थु नाम करजकायो चित्तचेतसिकानं पवत्तिट्ठानभावतो। अञ्ञो सत्तो वा पुग्गलो वा नत्थीति विसुद्धदिट्ठि ‘‘तयिदं धम्ममत्तं न अहेतुकं, नापि इस्सरादिविसमहेतुकं, अथ खो अविज्जादीहि एव सहेतुक’’न्ति अद्धत्तयेपि कङ्खावितरणेन वितिण्णकङ्खो ‘‘यं किञ्चि रूप’’न्तिआदिना (म॰ नि॰ १.३६१; म॰ नि॰ २.११३; म॰ नि॰ ३.८६; अ॰ नि॰ ४.१८१; पटि॰ म॰ १.४८) कलापसम्मसनवसेन तिलक्खणं आरोपेत्वा उदयब्बयानुपस्सनादिवसेन विपस्सनं वड्ढेन्तो अनुक्कमेन मग्गपटिपाटिया।
इरियापथपब्बवण्णना
१०८.इरियापथवसेनाति इरियनं इरिया, किरिया, इध पन कायिकपयोगो वेदितब्बो। इरियानं पथो पवत्तिमग्गोति इरियापथो, गमनादिसरीरावत्था। गच्छन्तो वा हि सत्तो कायेन कत्तब्बकिरियं करेय्य ठितो वा निसिन्नो वा निपन्नो वाति। तेसं वसेन, इरियापथविभागेनाति अत्थो। पुन चपरन्ति पुन च अपरं, यथावुत्तआनापानकम्मट्ठानतो भिय्योपि अञ्ञं कायानुपस्सनाकम्मट्ठानं कथेमि, सुणाथाति वा अधिप्पायो। गच्छन्तो वातिआदि गमनादिमत्तजाननस्स गमनादिगतविसेसजाननस्स च साधारणवचनं। तत्थ गमनादिमत्तजाननं इध नाधिप्पेतं, गमनादिगतविसेसजाननं पन अधिप्पेतन्ति तं विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘तत्थ काम’’न्तिआदि वुत्तं। सत्तूपलद्धिन्ति सत्तो अत्थीति उपलद्धिं सत्तग्गाहं न जहति न परिच्चजति ‘‘अहं गच्छामि, मम गमन’’न्ति गाहसब्भावतो। ततो एव अत्तसञ्ञं ‘‘अत्थि अत्ता कारको वेदको’’ति एवं पवत्तं विपरीतसञ्ञं न उग्घाटेति नापनेति अपटिपक्खभावतो, अननब्रूहनतो वा। एवं भूतस्स चस्स कुतो कम्मट्ठानादिभावोति आह ‘‘कम्मट्ठानं वा सतिपट्ठानभावना वा न होती’’ति। इमस्स पनातिआदिसुक्कपक्खस्स वुत्तविपरियायेन अत्थो वेदितब्बो। तमेव हि अत्थं विवरितुं ‘‘इदं ही’’तिआदि वुत्तं। तत्थ को गच्छतीति गमनकिरियाय कत्तुपुच्छा, सा कत्तुभावविसिट्ठअत्तपटिक्खेपत्था धम्ममत्तस्सेव गमनसिद्धिदस्सनतो। कस्स गमनन्ति अकत्तुताविसिट्ठअत्तग्गाहपटिक्खेपत्था। किंकारणाति पन पटिक्खित्तकत्तुकाय गमनकिरियाय अविपरीतकारणपुच्छा ‘‘गमनन्ति अत्ता मनसा संयुज्जति, मनो इन्द्रियेहि, इन्द्रियानि अत्तेही’’ति एवमादिगमनकारणपटिक्खेपनतो। तेनाह ‘‘तत्था’’तिआदि।
न कोचि सत्तो वा पुग्गलो वा गच्छति धम्ममत्तस्सेव गमनसिद्धितो तब्बिनिमुत्तस्स च कस्सचि अभावतो। इदानि धम्ममत्तस्सेव गमनसिद्धिं दस्सेतुं ‘‘चित्तकिरियवायोधातुविप्फारेना’’तिआदि वुत्तं। तत्थ चित्तकिरिया च सा वायोधातुया विप्फारो विप्फन्दनञ्चाति चित्तकिरियवायोधातुविप्फारो, तेन। एत्थ च चित्तकिरियग्गहणेन अनिन्द्रियबद्धवायोधातुविप्फारं निवत्तेति, वायोधातुविप्फारग्गहणेन चेतनावचीविञ्ञत्तिभेदं चित्तकिरियं निवत्तेति, उभयेन पन कायविञ्ञत्तिं विभावेति। ‘‘गच्छती’’ति वत्वा यथा पवत्तमाने काये ‘‘गच्छती’’ति वोहारो होति, तं दस्सेतुं ‘‘तस्मा’’तिआदि वुत्तं। तन्ति गन्तुकामतावसेन पवत्तचित्तं। वायं जनेतीति वायोधातुअधिकं रूपकलापं जनेति, अधिकता चेत्थ सामत्थियतो, न पमाणतो। गमनचित्तसमुट्ठितं सहजातरूपकायस्स थम्भनसन्धारणचलनानं पच्चयभूतेन आकारविसेसेन पवत्तमानं वायोधातुं सन्धायाह ‘‘वायो विञ्ञत्तिं जनेती’’ति। अधिप्पायसहभावी हि विकारो विञ्ञत्ति, यथावुत्तअधिकभावेनेव च वायोगहणं, न वायोधातुया एव जनकभावतो, अञ्ञथा विञ्ञत्तिया उपादायरूपभावो दुरुपपादो सिया। पुरतो अभिनीहारो पुरतोभागेन कायस्स पवत्तनं, यो ‘‘अभिक्कमो’’ति वुच्चति।
‘‘एसेवनयो’’ति अतिदेसवसेन सङ्खेपतो वत्वा तमेवत्थं विवरितुं ‘‘तत्रापि ही’’तिआदि वुत्तं। कोटितो पट्ठायाति हेट्ठिमकोटितो पट्ठाय। उस्सितभावोति उब्बिद्धभावो।
चतुसम्पजञ्ञपब्बवण्णना
१०९.चतुसम्पजञ्ञवसेनाति (दी॰ नि॰ टी॰ १.२८४; सं॰ नि॰ ५.३६८; दी॰ नि॰ अभि॰ टी॰ २.२१४) समन्ततो पकारेहि, पकट्ठं वा सविसेसं जानातीति सम्पजानो, सम्पजानस्स भावो सम्पजञ्ञं, तथापवत्तं ञाणं। चत्तारि सम्पजञ्ञानि समाहटानि चतुसम्पजञ्ञं, तस्स वसेन। अभिक्कमनं अभिक्कन्तन्ति आह ‘‘अभिक्कन्तं वुच्चति गमन’’न्ति। तथा पटिक्कमनं पटिक्कन्तन्ति आह ‘‘पटिक्कन्तं वुच्चति निवत्तन’’न्ति। निवत्तनन्ति च निवत्तिमत्तं, निवत्तित्वा पन गमनं गमनमेव। अभिहरन्तोति गमनवसेन कायं उपनेन्तो।
सम्मा पजाननं सम्पजानं, तेन अत्तना कातब्बस्स करणसीलो सम्पजानकारीति आह ‘‘सम्पजञ्ञेन सब्बकिच्चकारी’’ति। सम्पजानसद्दस्स सम्पजञ्ञपरियायता पुब्बे वुत्तायेव। सम्पजञ्ञं करोतेवाति अभिक्कन्तादीसु असम्मोहं उप्पादेति एव। सम्पजानस्स वा कारो एतस्स अत्थीति सम्पजानकारी। धम्मतो वड्ढिसङ्खातेन सह अत्थेन पवत्ततीति सात्थकं, अभिक्कन्तादि। सात्थकस्स सम्पजाननं सात्थकसम्पजञ्ञं। सप्पायस्स अत्तनो उपकारावहस्स हितस्स सम्पजाननं सप्पायसम्पजञ्ञं अभिक्कमादीसु भिक्खाचारगोचरे, अञ्ञत्थापि च पवत्तेसु अविजहिते कम्मट्ठानसङ्खाते गोचरे सम्पजञ्ञं गोचरसम्पजञ्ञं। अभिक्कमादीसु असम्मुय्हनमेव सम्पजञ्ञं असम्मोहसम्पजञ्ञं। परिग्गण्हित्वाति पटिसङ्खाय।
तस्मिन्ति सात्थकसम्पजञ्ञवसेन परिग्गहितअत्थे। अत्थो नाम धम्मतो वड्ढीति यं सात्थकन्ति अधिप्पेतं गमनं, तं सप्पायमेवाति सिया कस्सचि आसङ्काति तन्निवत्तनत्थं ‘‘चेतियदस्सनं तावा’’तिआदि आरद्धं। चित्तकम्मरूपकानि वियाति चित्तकम्मकतपटिमायो विय, यन्तपयोगेन वा विचित्तकम्मपटिमायो विय। असमपेक्खनं गेहसितअञ्ञाणुपेक्खावसेन आरम्मणस्स अयोनिसो गहणं। यं सन्धाय वुत्तं ‘‘चक्खुना रूपं दिस्वा उप्पज्जति उपेक्खा बालस्स मूळ्हस्स पुथुज्जनस्सा’’तिआदि (म॰ नि॰ ३.३०८)। हत्थिआदिसम्मद्देन जीवितन्तरायो, विसभागरूपदस्सनादिना ब्रह्मचरियन्तरायो।
पब्बजितदिवसतो पट्ठाय भिक्खूनं अनुवत्तनकथा आचिण्णा, अननुवत्तनकथा पन तस्सा दुतिया नाम होतीति आह ‘‘द्वे कथा नाम न कथितपुब्बा’’ति।
एवन्ति ‘‘सचे पना’’तिआदिकं सब्बम्पि वुत्ताकारं पच्चामसति, न ‘‘पुरिसस्स मातुगामासुभ’’न्तिआदिकं वुच्चमानं। योगकम्मस्स पवत्तिट्ठानताय भावनाय आरम्मणं कम्मट्ठानन्ति वुच्चतीति आह ‘‘कम्मट्ठानसङ्खातं गोचर’’न्ति। उग्गहेत्वाति यथा उग्गहनिमित्तं उप्पज्जति, एवं उग्गहकोसल्लस्स सम्पादनवसेन उग्गहेत्वा। हरतीति कम्मट्ठानं पवत्तेति, याव पिण्डपातपटिक्कमा अनुयुञ्जतीति अत्थो। नपच्चाहरतीति आहारूपभोगतो याव दिवाट्ठानुपसङ्कमना कम्मट्ठानं न पटिनेति।
पटिकूलमनसिकारपब्बवण्णना
११०.पटिकूलमनसिकारवसेनाति (दी॰ नि॰ टी॰ २.३७७) जिगुच्छनीयताय। पटिकूलमेव पटिकूलं यो पटिकूलसभावो पटिकूलाकारो, तस्स मनसिकरणवसेन। अन्तरेनपि हि भाववाचिनं सद्दं भावत्थो विञ्ञायति यथा ‘‘पटस्स सुक्क’’न्ति। यस्मा विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.१८२-१८३) वुत्तं, तस्मा तत्थ तंसंवण्णनायञ्च वुत्तनयेन वेदितब्बं। वत्थादीहि पसिब्बकाकारेन बन्धित्वा कतं आवटनं पुतोळि। विभूताकारोति पण्णत्तिं समतिक्कमित्वा असुभभावस्स उपट्ठिताकारो। इति-सद्दस्स आकारत्थतं दस्सेन्तो ‘‘एव’’न्ति वत्वा तं कारणं सरूपतो दस्सेन्तो ‘‘केसादिपरिग्गहणेना’’ति आह।
पटिकूलमनसिकारपब्बवण्णना निट्ठिता।
धातुमनसिकारपब्बवण्णना
१११.धातुमनसिकारवसेनाति पथवीधातुआदिका चतस्सो धातुयो आरब्भ पवत्तभावनामनसिकारवसेन, चतुधातुववत्थानवसेनाति अत्थो। धातुमनसिकारो धातुकम्मट्ठानं चतुधातुववत्थानन्ति हि अत्थतो एकं। गोघातकोति जीविकत्थाय गुन्नं घातको। अन्तेवासिकोति कम्मकरणवसेन तस्स समीपवासी। ठित-सद्दो ‘‘ठितो वा’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.२६३; अ॰ नि॰ ५.२८) ठानसङ्खातइरियापथसमङ्गिताय, ठा-सद्दस्स वा गतिविनिवत्तिअत्थताय अञ्ञत्थ ठपेत्वा गमनं सेसइरियापथसमङ्गिताय बोधको, इध पन यथा तथा रूपकायस्स पवत्तिआकारबोधको अधिप्पेतोति आह ‘‘चतुन्नं इरियापथानं येन केनचि आकारेन ठितत्ता यथाठित’’न्ति। तत्थ आकारेनाति ठानादिना रूपकायस्स पवत्तिआकारेन। ठानादयो हि इरियापथसङ्खाताय कायिककिरियाय पथो पवत्तिमग्गोति ‘‘इरियापथो’’ति वुच्चन्ति। यथाठितन्ति यथापवत्तं। यथावुत्तट्ठानमेवेत्थ ‘‘पणिधान’’न्ति अधिप्पेतन्ति आह ‘‘यथाठितत्ता च यथापणिहित’’न्ति। ठितन्ति वा कायस्स ठानसङ्खातइरियापथसमायोगपरिदीपनं। पणिहितन्ति तदञ्ञइरियापथसमायोगपरिदीपनं। ठितन्ति वा कायसङ्खातानं रूपधम्मानं तस्मिं तस्मिं खणे सकिच्चवसेन अवट्ठानपरिदीपनं। पणिहितन्ति पच्चयकिच्चवसेन तेहि तेहि पच्चयेहि पकारतो निहितं पणिहितन्ति एवम्पेत्थ अत्थो वेदितब्बो। पच्चवेक्खतीति पति पति अवेक्खति, ञाणचक्खुना विनिब्भुजित्वा विसुं विसुं पस्सति।
इदानि वुत्तमेवत्थं भावत्थविभावनवसेन दस्सेतुं ‘‘यथा गोघातकस्सा’’तिआदि वुत्तं। तत्थ पोसेन्तस्साति मंसूपचयपरिब्रूहनाय कुण्डकभत्तकप्पासट्ठिआदीहि संवड्ढेन्तस्स। वधितं मतन्ति हिंसितं हुत्वा मतं। मतन्ति च मतमत्तं। तेनेवाह ‘‘तावदेवा’’ति। गावीति सञ्ञा न अन्तरधायति यानि अङ्गपच्चङ्गानि यथासन्निविट्ठानि उपादाय गावीसमञ्ञा मतमत्तायपि गाविया, तेसं तंसन्निवेसस्स अविनट्ठत्ता। विलीयन्ति भिज्जन्ति विभुज्जन्तीति बीला भागा व-कारस्स ब-कारं, इ-कारस्स ई-कारं कत्वा। बीलसोति बीलं बीलं कत्वा। विभजित्वाति अट्ठिसङ्घाटतो मंसं विवेचेत्वा, ततो वा विवेचितमंसं भागसो कत्वा। तेनेवाह ‘‘मंससञ्ञा पवत्तती’’ति। पब्बजितस्सपि अपरिग्गहितकम्मट्ठानस्स। घनविनिब्भोगन्ति सन्ततिसमूहकिच्चघनानं विनिब्भुजनं विवेचनं। धातुसो पच्चवेक्खतोति घनविनिब्भोगकरणेन धातुं धातुं पथवीआदिधातुं विसुं विसुं कत्वा पच्चवेक्खन्तस्स। सत्तसञ्ञाति अत्तानुदिट्ठिवसेन पवत्ता सञ्ञाति वदन्ति, वोहारवसेन पवत्तसत्तसञ्ञायपि तदा अन्तरधानं युत्तमेव याथावतो घनविनिब्भोगस्स सम्पादनतो। एवञ्हि सति यथावुत्तओपम्मत्थेन उपमेय्यत्थो अञ्ञदत्थु संसन्दति समेति। तेनेवाह ‘‘धातुवसेनेव चित्तं सन्तिट्ठती’’ति। दक्खोति छेको तंतंसमञ्ञाय कुसलो, यथाजाते सूनस्मिं नङ्गुट्ठखुरविसाणादिवन्ते अट्ठिमंसादिअवयवसमुदाये अविभत्ते गावीसमञ्ञा, न विभत्ते, विभत्ते पन अट्टिंमंसादिअवयवसमञ्ञाति जाननको। चतुमहापथो विय चतुइरियापथोति गाविया ठितचतुमहापथो विय कायस्स पवत्तिमग्गभूतो चतुब्बिधो इरियापथो। यस्मा विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.३०६) वित्थारिता, तस्मा तत्थ तंसंवण्णनायञ्च (विसुद्धि॰ महाटी॰ १.३०६) वुत्तनयेनेव वेदितब्बा।
धातुमनसिकारपब्बवण्णना निट्ठिता।
नवसिवथिकपब्बवण्णना
११२.सिवथिकाय अपविद्धउद्धुमातकादिपटिसंयुत्तानं ओधिसो पवत्तानं कथानं तदभिधेय्यानञ्च उद्धुमातकादिअसुभभागानं सिवथिकपब्बानीति सङ्गीतिकारेहि गहितसमञ्ञा। तेनाह ‘‘सिवथिकपब्बेहि विभजितु’’न्ति। उद्धं जीवितपरियादानाति जीवितक्खयतो उपरि मरणतो परं। समुग्गतेनाति उट्ठितेन। उद्धुमातत्ताति उद्धं उद्धं धुमातत्ता सूनत्ता। सेतरत्तेहि विपरिभिन्नं विमिस्सितं नीलं विनीलं, पुरिमवण्णविपरिणामभूतं वा नीलंविनीलं, विनीलमेव विनीलकन्ति क-कारेन पदवड्ढनमाह अनत्थन्तरतो यथा ‘‘पीतकं लोहितक’’न्ति (ध॰ स॰ ६१६)। पटिकूलकत्ताति जिगुच्छनीयत्ता। कुच्छितं विनीलं विनीलकन्ति कुच्छनत्थो वा अयं क-कारोति दस्सेतुं वुत्तं यथा ‘‘पापको कित्तिसद्दो अब्भुग्गच्छती’’ति (दी॰ नि॰ ३.३१६; अ॰ नि॰ ५.२१३; महाव॰ २८५)। परिभिन्नट्ठानेहि काककङ्कादीहि। विस्सन्दमानं पुब्बन्ति विस्सवन्तं पुब्बं, तहं तहं पग्घरन्तपुब्बन्ति अत्थो। तथाभावन्ति विस्सन्दमानपुब्बभावं।
सो भिक्खूति यो ‘‘पस्सेय्य सरीरं सिवथिकाय छड्डित’’न्ति वुत्तो, सो भिक्खु। उपसंहरति सदिसतं। अयम्पि खोतिआदि उपसंहरणाकारदस्सनं । आयूति रूपजीवितिन्द्रियं, अरूपजीवितिन्द्रियं पनेत्थ विञ्ञाणगतिकमेव। उस्माति कम्मजतेजो। एवंपूतिकसभावोति एवं अतिविय पूतिकसभावो, न आयुआदीनं अविगमे विय मत्तसोति अधिप्पायो। एदिसो भविस्सतीति एवंभावीति आह ‘‘एवंउद्धुमातादिभेदो भविस्सती’’ति।
लुञ्चित्वा लुञ्चित्वाति उप्पाटेत्वा उप्पाटेत्वा। सेसावसेसमंसलोहितयुत्तन्ति सब्बसो अखादितत्ता तहं तहं सेसेन अप्पावसेसेन मंसलोहितेन युत्तं। अञ्ञेन हत्थट्ठिकन्ति अविसेसेन हत्थट्ठिकानं विप्पकिण्णता जोतिताति अनवसेसतो तेसं विप्पकिण्णतं दस्सेन्तो ‘‘चतुसट्ठिभेदम्पी’’तिआदिमाह। तेरोवस्सिकानीति तिरोवस्सं गतानि। तानि पन संवच्छरं वीतिवत्तानि होन्तीति आह ‘‘अतिक्कन्तसंवच्छरानी’’ति। पुराणताय घनभावविगमेन विचुण्णता इध पूतिभावोति सो यथा होति, तं दस्सेन्तो ‘‘अब्भोकासे’’तिआदिमाह। खज्जमानतादिवसेन दुतियसिवथिकपब्बादीनं ववत्थितत्था वुत्तं ‘‘खज्जमानादीनं वसेन योजना कातब्बा’’ति।
नवसिवथिकपब्बवण्णना निट्ठिता।
इमानेवद्वेति अवधारणेन अप्पनाकम्मट्ठानं तत्थ नियमेति अञ्ञपब्बेसु तदभावतो। यतो हि एव-कारो, ततो अञ्ञत्थ नियमेति, तेन पब्बद्वयस्स विपस्सनाकम्मट्ठानतापि अप्पटिसिद्धाति दट्ठब्बा अनिच्चादिदस्सनतो। सङ्खारेसु आदीनवविभावनानि सिवथिकपब्बानीति आह ‘‘सिवथिकानं आदीनवानुपस्सनावसेन वुत्तत्ता’’ति। इरियापथपब्बादीनं अनप्पनावहता पाकटा एवाति ‘‘सेसानि द्वादसापी’’ति वुत्तं। यं पनेत्थ अत्थतो अविभत्तं, तं सुविञ्ञेय्यमेवाति।
वेदनानुपस्सनावण्णना
११३.सुखं वेदनन्ति एत्थ सुखयतीति सुखा, सम्पयुत्तधम्मे कायञ्च लद्धस्सादे करोतीति अत्थो। सुट्ठु वा खादति, खनति वा कायिकं चेतसिकञ्च आबाधन्ति सुखा। सुकरं ओकासदानं एतिस्साति सुखाति अपरे। वेदयति आरम्मणरसं अनुभवतीति वेदना। वेदयमानोति अनुभवमानो। कामन्तिआदीसु यं वत्तब्बं, तं इरियापथपब्बे वुत्तमेव। सम्पजानस्स वेदियनं सम्पजानवेदियनं।
‘‘वोहारमत्तं होती’’ति एतेन ‘‘सुखं वेदनं वेदयमानो सुखं वेदनं वेदयामी’’ति इदं वोहारमत्तन्ति दस्सेति। वत्थुआरम्मणाति रूपादिआरम्मणा। रूपादिआरम्मणञ्हि वेदनाय पवत्तिट्ठानताय ‘‘वत्थू’’ति अधिप्पेतं। अस्साति भवेय्य। धम्मविनिमुत्तस्स अञ्ञस्स कत्तु अभावतो धम्मस्सेव कत्तुभावं दस्सेन्तो ‘‘वेदनाव वेदयती’’ति आह। नित्थुनन्तोति। बलवतो वेदनावेगस्स निरोधने आदीनवं दिस्वा तस्स अवसरदानवसेन नित्थुनन्तो। वीरियसमतं योजेत्वाति अधिवासनवीरियस्स अधिमत्तत्ता तस्स हापनवसेन समाधिना समरसतापादनेन वीरियसमतं योजेत्वा। सह पटिसम्भिदाहीति लोकुत्तरपटिसम्भिदाहि सह। लोकियानम्पि वा सति उप्पत्तिकाले तत्थ समत्थतं सन्धायाह ‘‘सह पटिसम्भिदाही’’ति। समसीसीति वारसमसीसी हुत्वा, पच्चवेक्खणवारस्स अनन्तरवारे परिनिब्बायीति अत्थो।
यथा च सुखं, एवं दुक्खन्ति यथा ‘‘सुखं वेदयती’’तिआदिना सम्पजानवेदियनं सन्धाय वुत्तं, एवं दुक्खम्पि। तत्थ दुक्खयतीति दुक्खा, सम्पयुत्तधम्मे कायञ्च पीळेति विबाधतीति अत्थो। दुट्ठुं वा खादति, खनति वा कायिकं चेतसिकञ्च सातन्ति दुक्खा। दुक्करं ओकासदानं एतिस्साति दुक्खाति अपरे। अरूपकम्मट्ठानन्ति अरूपपरिग्गहं, अरूपधम्ममुखेन विपस्सनाभिनिवेसन्ति अत्थो। रूपकम्मट्ठानेन पन समथाभिनिवेसोपि सङ्गय्हति, विपस्सनाभिनिवेसो पन इधाधिप्पेतोति दस्सेन्तो आह। ‘‘रूपपरिग्गहो अरूपपरिग्गहोतिपि एतदेव वुच्चती’’ति। चतुधातुववत्थानं कथेसीति एत्थापि ‘‘येभुय्येना’’ति पदं आनेत्वा सम्बन्धितब्बं। तदुभयन्ति चतुधातुववत्थानस्स सङ्खेपवित्थारद्वयमाह। सङ्खेपमनसिकारवसेन महासतिपट्ठाने, वित्थारमनसिकारवसेन राहुलोवाद- (म॰ नि॰ २.११५-११७) धातुविभङ्गादीसु (विभ॰ १७४-१७५)।
येभुय्यग्गहणेन तदञ्ञधम्मवसेनपि अरूपकम्मट्ठानकथाय अत्थिता दीपिताति तं विभागेन दस्सेतुं ‘‘तिविधो ही’’तिआदि वुत्तं। तत्थ अभिनिवेसोति अनुप्पवेसो, आरम्भोति अत्थो। आरम्भे एव हि अयं विभागो, सम्मसनं पन अनवसेसतोव धम्मे परिग्गहेत्वा वत्तति। परिग्गहिते रूपकम्मट्ठानेति इदं रूपमुखेन विपस्सनाभिनिवेसं सन्धाय वुत्तं, अरूपमुखेन पन विपस्सनाभिनिवेसो येभूय्येन समथयानिकस्स इच्छितब्बो, सो च पठमं झानङ्गानि परिग्गहेत्वा ततो परं सेसधम्मे परिग्गण्हाति। पठमाभिनिपातोति सब्बे चेतसिका चित्तायत्ता चित्तकिरियभावेन वुच्चन्तीति फस्सो चित्तस्स पठमाभिनिपातो वुत्तो, उप्पन्नफस्सो पुग्गलो, चित्तचेतसिकरासि वा आरम्मणेन फुट्ठो फस्ससहजाताय वेदनाय तंसमकालमेव वेदेति, फस्सो पन ओभासस्स विय पदीपो वेदनादीनं पच्चयविसेसो होतीति पुरिमकालो विय वुच्चति, या तस्स आरम्मणाभिनिरोपनलक्खणता वुच्चति। फुसन्तोति आरम्मणस्स फुसनाकारेन। अयञ्हि अरूपधम्मता एकदेसेन अनल्लीयमानोपि रूपं विय चक्खु, सद्दो विय च सोतं चित्तं आरम्मणञ्च फुसन्तो विय सङ्घट्टेन्तो विय च पवत्तति। तथाहेस ‘‘सङ्घट्टनरसो’’ति वुच्चति।
चित्तानुपस्सनावण्णना
११४.सम्पयोगवसेन (दी॰ नि॰ टी॰ २.३८१) पवत्तमानेन सह रागेनाति सरागं। तेनाह ‘‘लोभसहगत’’न्ति। वीतरागन्ति। एत्थ कामं सरागपदपटियोगिना वीतरागवसेन भवितब्बं, सम्मसनचारस्स पन इधाधिप्पेतत्ता तेभूमकस्सेव गहणन्ति ‘‘लोकियकुसलाब्याकत’’न्ति वत्वा ‘‘इदं पना’’तिआदिना तमेव अधिप्पायं विवरति। सेसानि द्वे दोसमूलानि, द्वे मोहमूलानीति चत्तारि अकुसलचित्तानि। तेसञ्हि रागेन सम्पयोगाभावतो नत्थेव सरागता, तन्निमित्तकताय पन सिया तंसहिततालेसोति नत्थेव वीतरागतापीति दुकविनिमुत्तता एवेत्थ लब्भतीति आह ‘‘नेव पुरिमपदं, न पच्छिमपदं भजन्ती’’ति। यदि एवं पदेसिकं पजाननं आपज्जतीति? नापज्जति दुकन्तरपरियापन्नत्ता तेसं। अकुसलमूलेसु सह मोहेनेव वत्ततीति समोहन्ति आह ‘‘विचिकिच्छासहगतञ्चेव उद्धच्चसहगतञ्चा’’ति। यस्मा चेत्थ सहेव मोहेनाति समोहन्ति पुरिमपदावधारणम्पि लब्भतियेव, तस्मा वुत्तं ‘‘यस्मा पना’’तिआदि। यथा पन अतिमूळ्हताय पाटिपुग्गलिकनयेन सविसेसं मोहवन्तताय मोमूहचित्तन्ति वत्तब्बतो विचिकिच्छुद्धच्चसहगतद्वयं विसेसतो ‘‘समोह’’न्ति वुच्चति, न तथा सेसाकुसलचित्तानीति ‘‘वट्टन्तियेवा’’ति वुत्तं। सम्पयोगवसेन थिनमिद्धेन अनुपतितं अनुगतन्ति थिनमिद्धानुपतितं पञ्चविधं ससङ्खारिकाकुसलचित्तं सङ्कुटितचित्तं। सङ्कुटितचित्तं नाम आरम्मणे सङ्कोचनवसेन पवत्तनतो। पच्चयविसेसवसेन थामजातेन उद्धच्चेन सहगतं पवत्तं संसट्ठन्ति उद्धच्चसहगतं, अञ्ञथा सब्बम्पि अकुसलचित्तं उद्धच्चसहगतमेवाति। पसटचित्तं नाम सातिसयं विक्खेपवसेन पवत्तनतो।
किलेसविक्खम्भनसमत्थताय विपुलफलताय दीघसन्तानताय च महन्तभावं गतं, महन्तेहि वा उळारच्छन्दादीहि गतं पटिपन्नन्ति महग्गतं। तं पन रूपारूपभूमिकं ततो महन्तस्स लोके अभावतो। तेनाह ‘‘रूपारूपावचर’’न्ति। तस्स चेत्थ पटियोगी परित्तमेवाति आह ‘‘अमहग्गतन्ति कामावचर’’न्ति। अत्तानं उत्तरितुं समत्थेहि सह उत्तरेहीति सउत्तरं, तप्पटिपक्खेन अनुत्तरं, तदुभयं उपादाय वेदितब्बन्ति आह ‘‘सउत्तरन्ति कामावचर’’न्तिआदि। पटिपक्खविक्खम्भनसमत्थेन समाधिना सम्मदेव आहितं समाहितं। तेनाह ‘‘यस्सा’’तिआदि। यस्साति यस्स चित्तस्स। यथावुत्तेन समाधिना न समाहितन्ति असमाहितं। तेनाह ‘‘उभयसमाधिरहित’’न्ति। तदङ्गविमुत्तिया विमुत्तं, कामावचरं कुसलं। विक्खम्भनविमुत्तिया विमुत्तं, महग्गतन्ति तदुभयं सन्धायाह ‘‘तदङ्गविक्खम्भनविमुत्तीहि विमुत्त’’न्ति। यत्थ तदुभयविमुत्ति नत्थि, तं उभयविमुत्तिरहितन्ति गय्हमाने लोकुत्तरचित्तेपि सिया आसङ्काति तन्निवत्तनत्थं ‘‘समुच्छेद…पे॰… ओकासोव नत्थी’’ति आह। ओकासाभावो च सम्मसनचारस्स अधिप्पेतत्ता वेदितब्बो। यं पनेत्थ अत्थतो अविभत्तं, तं हेट्ठा वुत्तनयमेवाति।
चित्तानुपस्सनावण्णना निट्ठिता।
धम्मानुपस्सनावण्णना
नीवरणपब्बवण्णना
११५.पहातब्बादिधम्मविभागदस्सनवसेन पञ्चधा धम्मानुपस्सना निद्दिट्ठाति अयमत्थो पाळितो एव विञ्ञायतीति तमत्थं उल्लिङ्गेन्तो ‘‘पञ्चविधेनधम्मानुपस्सनं कथेतु’’न्ति वुत्तं। यदि एवं कस्मा नीवरणादिवसेनेव निद्दिट्ठन्ति? वेनेय्यज्झासयतो। येसञ्हि वेनेय्यानं पहातब्बधम्मेसु पठमं नीवरणानि विभागेन वत्तब्बानि, तेसं वसेनेत्थ भगवता पठमं नीवरणेसु धम्मानुपस्सना कथिता। तथा हि कायानुपस्सनापि समथपुब्बङ्गमा देसिता, ततो परिञ्ञेय्येसु खन्धेसु आयतनेसु, भावेतब्बेसु बोज्झङ्गेसु परिञ्ञेयादिविभागेसु सच्चेसु च उत्तरा देसना देसिता, तस्मा चेत्थ समथभावनापि यावदेव विपस्सनत्थं इच्छिता, विपस्सनापधाना विपस्सनाबहुला च सतिपट्ठानदेसनाति तस्सा विपस्सनाभिनिवेसविभागेन देसितभावं विभावेन्तो ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह। तत्थ खन्धायतनदुक्खसच्चवसेन मिस्सकपरिग्गहकथनं दट्ठब्बं। सञ्ञासङ्खारक्खन्धपरिग्गहम्पीति पि-सद्देन सकलपञ्चुपादानक्खन्धपरिग्गहं सम्पिण्डेति इतरेसं तदन्तोगधत्ता। ‘‘कण्हसुक्कानं युगन्धता नत्थी’’ति पजाननकाले अभावा ‘‘अभिण्हसमुदाचारवसेना’’ति वुत्तं। यथाति येनाकारेन। सो पन ‘‘कामच्छन्दस्स उप्पादो होती’’ति वुत्तत्ता कामच्छन्दस्स कारणाकारोव, अत्थतो कारणमेवाति आह ‘‘येन कारणेना’’ति। च-सद्दो वक्खमानत्थसमुच्चयत्थो।
तत्थाति ‘‘यथा चा’’तिआदिना वुत्तपदे। सुभम्पीति कामच्छन्दोपि। सो हि अत्तनो गहणाकारेन ‘‘सुभ’’न्ति वुच्चति, तेनाकारेन पवत्तनकस्स अञ्ञस्स कामच्छन्दस्स निमित्तत्ता ‘‘सुभनिमित्त’’न्ति च। इट्ठं, इट्ठाकारेन वा गय्हमानं रूपादि सुभारम्मणं। आकङ्खितस्स हितसुखस्स अनुपायभूतो मनसिकारो अनुपायमनसिकारो। तन्ति अयोनिसोमनसिकारं। तत्थाति निप्फादेतब्बे आरम्मणभूते च दुविधेपि सुभनिमित्ते। आहारोति पच्चयो।
असुभम्पीति असुभज्झानम्पि उत्तरपदलोपेन। तं पन दससु अविञ्ञाणकासुभेसु, केसादीसु च पवत्तं दट्ठब्बं। केसादीसु हि सञ्ञा असुभसञ्ञाति गिरिमानन्दसुत्ते (अ॰ नि॰ १०.६०) वुत्ताति। एत्थ च चतुब्बिधस्स अयोनिसोमनसिकारस्स योनिसोमनसिकारस्स च गहणं निरवसेसदस्सनत्थं कतन्ति दट्ठब्बं। तेसु पन असुभे ‘‘सुभ’’न्ति, ‘‘असुभ’’न्ति च मनसिकारो इधाधिप्पेतो, तदनुकूलत्ता वा इतरेपीति।
एकादससु (अ॰ नि॰ टी॰ १.१.१६) असुभेसु पटिकूलाकारस्स उग्गण्हनं, यथा वा तत्थ उग्गहनिमित्तं उप्पज्जति, तथा पटिपत्ति असुभनिमित्तस्स उग्गहो। उपचारप्पनावहाय असुभभावनाय अनुयुञ्जनं असुभभावनानुयोगो। भोजने मत्तञ्ञुनो थिनमिद्धाभिभवाभावा ओतारं अलभमानो कामच्छन्दो पहीयतीति वदन्ति। भोजननिस्सितं पन आहारे पटिकूलसञ्ञं, तब्बिपरिणामस्स, तदाधारस्स, तस्स च उदरियभूतस्स असुभतादस्सनं, कायस्स आहारट्ठितिकतादस्सनञ्च यो सम्मदेव जानाति, सो विसेसतो भोजने मत्तञ्ञू नाम, तस्स च कामच्छन्दो पहीयतेव। असुभकम्मिकतिस्सत्थेरो दन्तट्ठिदस्सावी। अभिधम्मपरियायेन (ध॰ स॰ ११५९, १५०३) सब्बोपि लोभो कामच्छन्दनीवरणन्ति आह ‘‘अरहत्तमग्गेना’’ति।
खन्धपब्बवण्णना
११६.उपादानेहि आरम्मणकरणादिवसेन उपादातब्बा वा खन्धा उपादानक्खन्दा। इति रूपन्ति एत्थ इति-सद्दो इदं-सद्देन समानत्थोति अधिप्पायेनाह ‘‘इदं रूप’’न्ति। तयिदं सरूपतो अनवसेसपरियादानं होतीति आह – ‘‘एत्तकं रूपं, न इतो परं रूपं अत्थी’’ति। इतीति वा पकारत्थे निपातो, तस्मा ‘‘इति रूप’’न्ति इमिना भूतुपादादिवसेन यत्तको रूपस्स भेदो, तेन सद्धिं रूपं अनवसेसतो परियादियित्वा दस्सेति। सभावतोति रुप्पनसभावतो चक्खादिवण्णादिसभावतो च। वेदनादीसुपीति एत्थ ‘‘अयं वेदना, एत्तका वेदना, न इतो परं वेदना अत्थीति सभावतो वेदनं पजानाती’’तिआदिना, सभावतोति च अनुभवनसभावतो सातादिसभावतो चाति एवमादिना योजेतब्बं।
खन्धपब्बवण्णना निट्ठिता।
आयतनपब्बवण्णना
११७.छसु अज्झत्तिकबाहिरेसूति (दी॰ नि॰ टी॰ २.३८४) ‘‘छसु अज्झत्तिकेसु छसु बाहिरेसु’’ति ‘‘छसू’’ति पदं पच्चेकं योजेतब्बं। कस्मा पनेतानि उभयानि छळेव वुत्तानि? छविञ्ञाणकायुप्पत्तिद्वारारम्मणववत्थानतो। चक्खुविञ्ञाणवीथिया परियापन्नस्स हि विञ्ञाणकायस्स चक्खायतनमेव उप्पत्तिद्वारं, रूपायतनमेव च आरम्मणं, तथा इतरानि इतरेसं, छट्ठस्स पन भवङ्गमनसङ्खातो मनायतनेकदेसो उप्पत्तिद्वारं, असाधारणञ्च धम्मायतनं आरम्मणं। चक्खतीति चक्खु, रूपं अस्सादेति विभावेति चाति अत्थो। सुणातीति सोतं। घायतीति घानं। जीवितनिमित्तताय रसो जीवितं, तं जीवितमव्हायतीति जिव्हा। कुच्छितानं सासवधम्मानं आयो उप्पत्तिदेसोति कायो। मुनाति आरम्मणं विजानातीति मनो। रूपयति वण्णविकारं आपज्जमानं हदयङ्गतभावं पकासेतीति रूपं। सप्पति अत्तनो पच्चयेहि हरीयति सोतविञ्ञेय्यभावं गमीयतीति सद्दो। गन्धयति अत्तनो वत्थुं सूचेतीति गन्धो। रसन्ति तं सत्ता अस्सादेन्तीति रसो। फुसीयतीति फोट्ठब्बं। अत्तनो लक्खणं धारेन्तीति धम्मा। सब्बानि पन आयानं तननादिअत्थेन आयतनानि। अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ २.५१०-५१२) तंसंवण्णनाय (विसुद्धि॰ महाटी॰ २.५१०) च वुत्तनयेन वेदितब्बो।
चक्खुञ्चपजानातीति एत्थ चक्खु नाम पसादचक्खु, न ससम्भारचक्खु, नापि दिब्बचक्खुआदिकन्ति आह ‘‘चक्खुपसाद’’न्ति। यं सन्धाय वुत्तं ‘‘यं चक्खु चतुन्नं महाभूतानं उपादाय पसादो’’ति (ध॰ स॰ ५९६-५९९)। च-सद्दो वक्खमानत्थसमुच्चयत्थो। याथावसरसलक्खणवसेनाति अविपरीतस्स अत्तनो रसस्स चेव लक्खणस्स च वसेन, रूपेसु आविञ्छनकिच्चस्स चेव रूपाभिघातारहभूतपसादलक्खणस्स च वसेनाति अत्थो। ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे चा’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५-४२६; सं॰ नि॰ २.४३-४५; ४.५४-५५; कथा॰ ४६५, ४६७) समुदितानियेव रूपायतनानि चक्खुविञ्ञाणुप्पत्तिहेतु, न विसुं विसुन्ति इमस्स अत्थस्स दस्सनत्थं ‘‘रूपे चा’’ति पुथुवचनग्गहणं, ताय एव च देसनागतिया कामं इधापि ‘‘रूपे च पजानाती’’ति वुत्तं, रूपभावसामञ्ञेन पन सब्बं एकज्झं गहेत्वा ‘‘बहिद्धा चतुसमुट्ठानिकरूपञ्चा’’ति एकवचनवसेन अत्थो वुत्तो। सरसलक्खणवसेनाति चक्खुविञ्ञाणस्स विसयभावकिच्चस्स चेव चक्खुपटिहननलक्खणस्स च वसेनाति योजेतब्बं।
उभयं पटिच्चाति चक्खुं उपनिस्सयपच्चयवसेन पच्चयभूतं, रूपे आरम्मणाधिपतिआरम्मणूपनिस्सयवसेन पच्चयभूते च पटिच्च। कामञ्चायं सुत्तन्तसंवण्णना , निप्परियायकथा नाम अभिधम्मसन्निस्सिता एवाति अभिधम्मनयेनेव संयोजनानि दस्सेन्तो ‘‘कामराग…पे॰… अविज्जासंयोजन’’न्ति आह। तत्थ कामेसु रागो, कामो च सो रागो चाति कामरागो, सो एव बन्धनट्ठेन संयोजनं। अयञ्हि यस्स संविज्जति, तं पुग्गलं वट्टस्मिं संयोजेति बन्धति, इति दुक्खेन सत्तं, भवादिके वा भवन्तरादीहि, कम्मुना वा विपाकं संयोजेति बन्धतीति संयोजनं। एवं पटिघसंयोजनादीनम्पि यथारहं अत्थो वत्तब्बो। सरसलक्खणवसेनाति एत्थ पन सत्तस्स वट्टतो अनिस्सज्जनसङ्खातस्स अत्तनो किच्चस्स चेव यथावुत्तबन्धनसङ्खातस्स लक्खणस्स च वसेनाति योजेतब्बं।
बोज्झङ्गपब्बवण्णना
११८.बुज्झनकसत्तस्साति किलेसनिद्दाय पटिबुज्झनकसत्तस्स, अरियसच्चानं वा पटिविज्झनकसत्तस्स। अङ्गेसूति कारणेसु, अवयवेसु वा। उदयब्बयञाणुप्पादतो पट्ठाय सम्बोधिपटिपदायं ठितो नाम होतीति आह ‘‘आरद्धविपस्सकतो पट्ठाय योगावचरोति सम्बोधी’’ति।
‘‘सतिसम्बोज्झङ्गट्ठानीया’’ति पदस्स अत्थो ‘‘विचिकिच्छट्ठानीया’’ति एत्थ वुत्तनयेन वेदितब्बो। तन्ति योनिसोमनसिकारं। तत्थाति सतियं। निप्फादेतब्बे चेतं भुम्मं।
सति च सम्पजञ्ञञ्च सतिसम्पजञ्ञं (दी॰ नि॰ टी॰ २.३८५; सं॰ नि॰ टी॰ २.५.२३२; अ॰ नि॰ टी॰ १.१.४१८)। अथ वा सतिपधानं अभिक्कन्तादिसात्थकभावपरिग्गण्हनञाणं सतिसम्पजञ्ञं। तं सब्बत्थ सतोकारिभावावहत्ता सतिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय होति। यथा पच्चनीकधम्मानं पहानं अनुरूपधम्मसेवना च अनुप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं उप्पादाय होति, एवं सतिरहितपुग्गलविवज्झना, सतोकारीपुग्गलसेवना, तत्थ च युत्तपयुत्तता सतिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय होतीति इममत्थं दस्सेति ‘‘सतिसम्पजञ्ञ’’न्तिआदिना।
धम्मानं, धम्मेसु वा विचयो धम्मविचयो, सो एव सम्बोज्झङ्गो, तस्स धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स। ‘‘कुसलाकुसला धम्मा’’तिआदीसु यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा वुत्तमेव। तत्थ योनिसोमनसिकारबहुलीकारोति कुसलादीसु तंतंसभावरसलक्खणादिकस्स याथावतो अवबुज्झनवसेन उप्पन्नो ञाणसम्पयुत्तचित्तुप्पादो। सो हि अविपरीतमनसिकारताय ‘‘योनिसोमनसिकारो’’ति वुत्तो, तदाभोगताय आवज्जनापि तग्गतिकाव, तस्स अभिण्हपवत्तनं बहुलीकारो। भिय्योभावायाति पुनप्पुनभावाय। वेपुल्लायाति विपुलभावाय। पारिपूरियाति परिब्रूहनाय।
परिपुच्छकताति परियोगाहेत्वा पुच्छकभावो। आचरिये पयिरुपासित्वा पञ्चपि निकाये सह अट्ठकथाय परियोगाहेत्वा यं यं तत्थ गण्ठिट्ठानभूतं, तं तं ‘‘इदं भन्ते कथं, इमस्स को अत्थो’’ति खन्धायतनादिअत्थं पुच्छन्तस्स धम्मविचयसम्बोज्झङ्गो उप्पज्जति। तेनाह ‘‘खन्धधातु…पे॰… बहुलता’’ति।
वत्थुविसदकिरियाति एत्थ चित्तचेतसिकानं पवत्तिट्ठानभावतो सरीरं, तप्पटिबद्धानि चीवरादीनि च इध ‘‘वत्थूनी’’ति अधिप्पेतानि। तानि यथा चित्तस्स सुखावहानि होन्ति, तथा करणं तेसं विसदभावकरणं। तेन वुत्तं ‘‘अज्झत्तिकबाहिरान’’न्तिआदि। उस्सन्नदोसन्ति वातादिउस्सन्नदोसं। सेदमलमक्खितन्ति सेदेन चेव जल्लिकासङ्खातेन सरीरमलेन च मक्खितं। च-सद्देन अञ्ञम्पि सरीरस्स पीळावहं सङ्गण्हाति। सेनासनं वाति वा-सद्देन पत्तादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो। अविसदे सति, विसयभूते वा। कथं भावनमनुयुत्तस्स तानि विसयो? अन्तरन्तरा पवत्तनकचित्तुप्पादवसेनेवं वुत्तं। ते हि चित्तुप्पादा चित्तेकग्गताय अपरिसुद्धभावाय संवत्तन्ति। चित्तचेतसिकेसु निस्सयादिपच्चयभूतेसु। ञाणम्पीति पि-सद्दो सम्पिण्डनत्थो। तेन न केवलं तं वत्थुयेव, अथ खो तस्मिं अपरिसुद्धे ञाणम्पि अपरिसुद्धं होतीति निस्सयापरिसुद्धिया तंनिस्सितापरिसुद्धि विय विसयस्स अपरिसुद्धताय विसयीनं अपरिसुद्धिं दस्सेति।
चतुसच्चपब्बवण्णना
११९.यथासभावतोति अविपरीतसभावतो बाधनलक्खणतो, यो यो वा सभावो यथासभावो, ततो, रुप्पनादिकक्खळादिसभावतोति अत्थो। जनिकं समुट्ठापिकन्ति पवत्तलक्खणस्स दुक्खस्स जनिकं निमित्तलक्खणस्स समुट्ठापिकं। पुरिमतण्हन्ति दुक्खनिब्बत्तितो पुरेतरसिद्धं तण्हं।
ससन्ततिपरियापन्नानं दुक्खसमुदयानं अप्पवत्तिभावेन परिग्गय्हमानो निरोधोपि ससन्ततिपरियापन्नो विय होतीति कत्वा वुत्तं ‘‘अत्तनो वा चत्तारि सच्चानी’’ति। परस्स वाति एत्थापि एसेव नयो। तेनाह भगवा – ‘‘इमस्मिंयेव ब्याममत्ते कळेवरे ससञ्ञिम्हि समनके लोकञ्च पञ्ञपेमि, लोकसमुदयञ्च पञ्ञपेमि, लोकनिरोधञ्च पञ्ञपेमि, लोकनिरोधगामिनिपटिपदञ्च पञ्ञपेमी’’ति (सं॰ नि॰ १.१०७)। कथं पन आदिकम्पिको निरोधसच्चानि परिग्गण्हातीति? अनुस्सवादिसिद्धमाकारं परिग्गण्हाति, एवञ्च कत्वा लोकुत्तरबोज्झङ्गे उद्दिस्सपि परिग्गहो न विरुज्झति। यथासम्भवतोति सम्भवानुरूपं, ठपेत्वा निरोधसच्चं सेससच्चवसेन समुदयवया वेदितब्बाति अत्थो।
चतुसच्चपब्बवण्णना निट्ठिता।
‘‘अट्ठिकसङ्खलिकं समंस’’न्तिआदिका सत्त सिवथिका अट्ठिककम्मट्ठानताय इतरासं उद्धुमातकादीनं सभावेनेवाति नवन्नं सिवथिकानं अप्पनाकम्मट्ठानता वुत्ता। द्वेयेवाति ‘‘आनापानं, द्वत्तिंसाकारो’’ति इमानि द्वेयेव। अभिनिवेसोति विपस्सनाभिनिवेसो, सो पन सम्मसनीयधम्मे परिग्गहो। इरियापथा आलोकितादयो च रूपधम्मानं अवत्थाविसेसमत्तताय न सम्मसनुपगा विञ्ञत्तिआदयो विय। नीवरणबोज्झङ्गा आदितो न परिग्गहेतब्बाति वुत्तं ‘‘इरियापथ…पे॰… न जायती’’ति। केसादिअपदेसेन तदुपादानधम्मा विय इरियापथादिअपदेसेन तदवत्था रूपधम्मा परिग्गय्हन्ति, नीवरणादिमुखेन च तं सम्पयुत्ता तंनिस्सयधम्माति अधिप्पायेन महासीवत्थेरो ‘‘इरियापथादीसुपिअभिनिवेसो जायती’’ति आह। अत्थि नु खो मेतिआदि पन सभावतो इरियापथादीनं आदिकम्मिकस्स अनिच्छितभावदस्सनं। अपरिञ्ञापुब्बिका हि परिञ्ञाति।
१३७.कामं ‘‘इध, भिक्खवे, भिक्खू’’तिआदिना उद्देसनिद्देसेसु तत्थ तत्थ भिक्खुग्गहणं कतं, तं पटिपत्तिया भिक्खुभावदस्सनत्थं, देसना पन सब्बसाधारणाति दस्सेतुं ‘‘यो हि कोचि, भिक्खवे’’इच्चेव वुत्तं, न भिक्खुयेवाति दस्सेन्तो ‘‘यो हि कोचि, भिक्खु वा’’तिआदिमाह। दस्सनमग्गेन ञातमरियादं अनतिक्कमित्वा जानन्ती सिखाप्पत्ता अग्गमग्गपञ्ञा अञ्ञा नाम, तस्स फलभावतो अग्गफलम्पीति आह ‘‘अञ्ञाति अरहत्त’’न्ति। अप्पतरेपि काले सासनस्स निय्यानिकभावं दस्सेन्तोति योजना।
१३८.निय्यातेन्तोति निगमेन्तो।
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
सतिपट्ठानसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता।
निट्ठिता च मूलपरियायवग्गवण्णना।
पठमो भागो निट्ठितो।
॥ नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स॥