३. ओपम्मवग्गो
१. ककचूपमसुत्तवण्णना
२२२.मोळिन्ति केसरचनं। वेहायसन्ति आकासे। रतनचङ्कोटवरेनाति रतनसिलामयवरचङ्कोटकेन सहस्सनेत्तो सिरसा पटिग्गहि। ‘‘सुवण्णचङ्कोटकवरेना’’तिपि (बु॰ वं॰ अट्ठ॰ २३ दूरेनिदानकथा; जा॰ अट्ठ॰ १.२ अविदूरेनिदानकथा) पाठो।
साति मोळि। मोळि एतस्स अत्थीति मोळिको, मोळिको एव मोळियो। फग्गुनोति पन नामं। सङ्खाति समञ्ञा। वेलीयति खणमुहुत्तादिवसेन उपदिसीयतीति वेला, कालोति आह ‘‘तायं वेलायं…पे॰… अयं कालवेला नामा’’ति। वेलयति परिच्छेदवसेन तिट्ठतीति वेला, सीमा। वेलयति संकिलेसपक्खं चालयतीति वेला, सीलं। अनतिक्कमनट्ठोपि चस्स संकिलेसधम्मनिमित्तं अचलनमेव। विञ्ञुपुरिसाभावे छपञ्चवाचामत्तं ओवादे पमाणं नाम।दवसहगतं कत्वाति कीळासहितं कत्वा।
मिस्सीभूतोति अननुलोमिकसंसग्गवसेन मिस्सीभूतो। ‘‘अवण्णं भासती’’ति सङ्खेपतो वुत्तं विवरितुं ‘‘तापनपचनकोट्टनादीनी’’तिआदि वुत्तं। अधिकरणम्पि करोतीति एत्थ यथा सो अधिकरणाय परिसक्कति, तंदस्सनं ‘‘इमेसं भिक्खून’’न्तिआदि। अधिकरणं आकड्ढतीति अधिकरणं उद्दिस्स ते भिक्खू आकड्ढति, अधिकरणं वा तेसु उप्पादेन्तो आकड्ढति। उद्देसपदं वाति पदसो उद्देसमत्तं वा। नेव पियकम्यतायाति नेव अत्तनि सत्थुनो पियभावकामताय। न भेदाधिप्पायेनाति न सत्थुनो तेन भिक्खुना भेदाधिप्पायेन। अत्थकामतायाति मोळियफग्गुनस्स हितकामताय।
२२४.अवण्णभासनेति भिक्खुनीनं अगुणकथने। छन्दादीनं वत्थुभावतो कामगुणा गेहं विय गेहं, ते च ते सिता निस्सिताति गेहस्सिताति वुत्ता। तण्हाछन्दापि तासं कत्तुकामतापीति उभयेपि तण्हाछन्दा, पटिघछन्दा पन तेसं कत्तुकामता एव। फलिकमणि विय पकतिपभस्सरस्स चित्तसन्तानस्स उपसङ्गो विय विपरिणामकारणं रागादयोति आह ‘‘रत्तम्पि चित्तं विपरिणत’’न्तिआदि। हितानुकम्पीति करुणाय पच्चुपट्ठापनमाह। ‘‘यस्सन्तरतो न सन्ति कोपा’’तिआदीसु (उदा॰ २०) विय अन्तर-सद्दो चित्तपरियायोति आह ‘‘दोसन्तरोति दोसचित्तो’’ति।
२२५.दुब्बचताय ओवादं असम्पटिच्छन्तो चित्तेनेव पटिविरुद्धो अट्ठासि। गण्हिंसु चित्तं, हदयगाहिनिं पटिपज्जिंसूति अत्थो। पूरयिंसु अज्झासयन्ति अत्थो। एकस्मिं समये पठमबोधियं। एकासनं भोजनस्स एकासनभोजनं, एकवेलायमेव भोजनं। तञ्च खो पुब्बण्हे एवाति आह ‘‘एकं पुरेभत्तभोजन’’न्तिआदि। सत्तक्खत्तुं भुत्तभोजनम्पि इमस्मिं सुत्ते एकासनभोजनन्तेव अधिप्पेतं, न एकासनिकताय एकाय एव निसज्जाय भोजनं। ‘‘अप्पडंस…पे॰… सम्फस्स’’न्तिआदीसु विय अप्प-सद्दो अभावत्थोति आह ‘‘निराबाधतं, निद्दुक्खत’’न्ति। पधानादिवसेन सल्लहुकं अकिच्छं उट्ठानं सल्लहुकउट्ठानं। न एकप्पहारेनाति न एकवारेन, न एकस्मिंयेव कालेति अधिप्पायो। द्वे भोजनानीति ‘‘अपरण्हे रत्तिय’’न्ति कालवसेन द्वे भोजनानि। पञ्च गुणेति अप्पाबाधादिके पञ्च आनिसंसे। सतुप्पादकरणीयमत्तमेवाति सतुप्पादमत्तकरणीयमेव, निवारेतब्बस्स पुनप्पुनं समादपनञ्च नाहोसि।
मण्डभूमीति ओजवन्तभूमि, यत्थ परिसिञ्चनेन विना सस्सानि किट्ठानि सम्पज्जन्ति। युगे योजेतब्बानि योग्गानि, तेसं आचरियो योग्गाचरियो, तेसं सिक्खापनको। गामणिहत्थिआदयोपि ‘‘योग्गा’’ति वुच्चन्तीति आह पाळियं ‘‘अस्सदम्मसारथी’’ति। चतूसु मग्गेसु येन येन मग्गेन इच्छति। जवसमगादिभेदासु गतीसु यं यं गतिं। तं तं मग्गं आरुळ्हाव ओतिण्णायेव। नेव वारेतब्बा रस्मिविनिग्गण्हनेन। न विज्झितब्बा पतोदलट्ठिया। गमनमेवाति इमे युत्ता मम इच्छानुरूपं मन्दं गच्छन्ति, समं गच्छन्ति, सीघं गच्छन्तीति खुरेसु निमित्तग्गहणं पट्ठपेत्वा सारथिना तेसं गमनमेव पस्सितब्बं होति, न तत्थ नियोजनं । तेहिपि भिक्खूहि। पजहिंसु पजहितब्बं। सालदूसनाति सालरुक्खविसनासका। अञ्ञा च वल्लियो सालरुक्खे विनन्धित्वा ठिता। बहि नीहरणेनाति सालवनतो बहि छड्डनेन। सुसण्ठिताति सण्ठानसम्पन्ना, मरियादंबन्धित्वाति आलवालसम्पादनवसेन मरियादं बन्धित्वा। किपिल्लपुटकं तम्बकिपिल्लकपुटकं। सुक्खदण्डकहरणं आलवालब्भन्तरा।
२२६.विदेहरट्ठे जातसंवड्ढताय वेदेहिका। पण्डा वुच्चति पञ्ञा, ताय इता गता पवत्ताति पण्डिता। गहपतानीति गेहसामिनी। सोरच्चेनाति संयमेन। निवातवुत्तीति पणिपातकारी। निब्बुताति निब्बुतदुच्चरितपरिळाहा। उट्ठाहिकाति उट्ठानवीरियवती। किब्बिसाति कुरूरा।
२२७.एवं अक्खन्तिया दोसं दस्सेत्वाति ‘‘गुणवन्तो’’ति लोके पत्थटकित्तिसद्दानम्पि अक्खन्तिनिमित्तं अयसुप्पत्तिगुणपरिहानिआदिं अक्खमतायआदीनवं पकासेत्वा। वचनपथेति वचनमग्गे युत्तकालादिके। सण्हाभावोपि हि वचनस्स पवत्तिआकारोति कत्वा ‘‘वचनपथो’’ त्वेव वुत्तो। तेसंयेव कालादीनं। मेत्ता एतस्स अत्थीति मेत्तं, उप्पन्नं मेत्तचित्तं एतेसन्ति उप्पन्नमेत्तचित्ता। पुन ‘‘कालेन वा, भिक्खवे’’तिआदि (परि॰ ३६२, ३६३) पाळि धम्मसभावदस्सनवसेन पवत्ता ‘‘परं चोदनावसेन वदन्ता नाम इमेहि आकारेहि वदन्ती’’ति। अधिमुञ्चित्वाति अभिरतिवसेन तस्मिं पुग्गले भावनाचित्तं मुञ्चित्वा विस्सज्जेत्वा। सो पुग्गलो आरम्मणं एतस्साति तदारम्मणं, मेत्तचित्तं। यदि एवं पदेसविसयं तं कथं निप्पदेसविसयं विय होतीति चोदेन्तो ‘‘कथं तदारम्मणं सब्बावन्तं लोकं करोती’’ति आह, इतरो ‘‘पञ्च वचनपथे’’तिआदिना परिहरति। इध तदारम्मणञ्चाति तस्सेव मेत्तचित्तस्स आरम्मणं कत्वाति पाळियं वचनसेसो दट्ठब्बो। तेनाह ‘‘पुन तस्सेवा’’तिआदि। सब्बा सत्तकायसङ्खाता पजा एतस्स अत्थीति सब्बावन्तोति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘सब्बावन्त’’न्ति आह। विपुलेनाति महाजनारम्मणेन। महन्तपरियायो हि विपुल-सद्दो, महत्तञ्चेत्थ बहुकभावो। तेनाह ‘‘अनेकसत्तारम्मणेना’’ति। तञ्च पुग्गलन्ति पञ्च वचनपथे गहेत्वा आगतपुग्गलं। चित्तस्साति मेत्तासहगतचित्तस्स। एत्थ च मेत्तासहगतेन चेतसा विहरिस्सामाति सम्बन्धो। तत्थ कथन्ति आह ‘‘तञ्च पुग्गलं सब्बञ्च लोकं तस्स चित्तस्स आरम्मणं कत्वा अधिमुच्चित्वा’’ति।
२२८.तदत्थदीपिकन्ति या मेत्तं चेतोविमुत्तिं सम्मदेव भावेत्वा ठितस्स निब्बिकारतो केनचि विकारं न आपादेतब्बता, तदत्थजोतिकं। अपथविन्ति पथवी न होतीति अपथवी। निप्पथविन्ति सब्बेन सब्बं पथवीभावाभावं। तिरियं पन अपरिच्छिन्नाति कस्मा वुत्तं, ननु चक्कवाळपब्बतेहि तं तं चक्कवाळं परिच्छिन्दति? न, तदञ्ञचक्कवाळपथविया एकाबद्धभावतो। तिण्णञ्हि चक्कानं अन्तरसदिसे तिण्णं तिण्णं लोकधातूनं अन्तरेयेव पथवी नत्थि लोकन्तरनिरयभावतो। चक्कवाळपब्बतन्तरेहि सम्बद्धट्ठाने पथवी एकाबद्धाव। विवट्टकाले हि सण्ठहमानापि पथवी यथासण्ठितपथविया एकाबद्धाव सण्ठहति। तेनाह ‘‘तिरियं पन अपरिच्छिन्ना’’ति। इमिनाव गम्भीरभावेन वुत्तपरिमाणतो परं नत्थीति दीपितं होति।
२२९.हलिद्दीति हलिद्दिवण्णं अधिप्पेतन्ति आह ‘‘यं किञ्चि पीतकवण्ण’’न्ति। वण्णसङ्खातं रूपं अस्स अत्थीति रूपी, न रूपीति अरूपीति आह ‘‘अरूपो’’ति। तेनेवाह ‘‘सनिदस्सनभावपटिक्खेपतो’’ति।
२३०.पञ्च योजनसतानीति हिमवन्ततो समुद्दं पविट्ठट्ठानवसेन वुत्तं, न अनोतत्तदहमुखतो। अञ्ञा नदियो उपादाय लब्भमानं गम्भीरतं अप्पमेय्यउदकतञ्च गहेत्वा ‘‘गम्भीरा अप्पमेय्या’’ति वुत्तं। अट्ठकथायं पन तिणुक्काय तापेतब्बत्ताभावदस्सनपरमेतन्ति वुत्तं ‘‘एतेन पयोगेना’’तिआदि।
२३१.तूलिनी विय तूलिनीति आह ‘‘सिम्बलितूललतातूलसमाना’’ति। सस्सरन्ति एवंपवत्तो सद्दो सस्सरसद्दो। अनुरवदस्सनञ्हेतं। तथा भब्भरसद्दो। सब्बमेतं मेत्ताविहारिनो चित्तस्स दूसेतुं असक्कुणेय्यभावदस्सनपरं। अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो – यथा महापथवी केनचि पुरिसेन अपथविं कातुं न सक्का, यथा आकासे किञ्चि रूपं पट्ठपेतुं न सक्का, यथा गङ्गाय उदकं तिणुक्काय तापेतुं न सक्का, यथा च बिळारभस्तं थद्धं फरुसञ्च सम्फस्सं कातुं न सक्का, एवमेवं मेत्ताय चेतोविमुत्तिया आसेविताय भाविताय बहुलीकताय पञ्च वचनपथे गहेत्वा आगतपुरिसेन केनचि परियायेन चित्तस्स अञ्ञथत्तं कातुं न सक्काति।
२३२.ओचरकाति परूपघातवसेन हीनकम्मकारिनो। तेनाह ‘‘नीचकम्मकारका’’ति। अनधिवासनेनाति अक्खमनेन। मय्हं ओवादकरो न होतीति परम्हि अनत्थकारिम्हि चित्तपदोसनेन आघातुप्पादनेन मम सासने सम्मापटिपज्जमानो नाम न होति।
२३३.अणुन्ति अप्पकं तनु परित्तकं। थूलन्ति महन्तं ओळारिकं। वचनपथस्स पन अधिप्पेतत्ता तं सावज्जविभागेन गहेतब्बन्ति आह ‘‘अप्पसावज्जं वा महासावज्जं वा’’ति। खन्तिया इदं भारियं न होतीति अवोचुं ‘‘अनधि…पे॰… पस्सामा’’ति। दीघरत्तन्ति चिरकालं, अच्चन्तमेवाति अत्थो। अच्चन्तञ्च हितसुखं नाम अञ्ञाधिगमेनेवाति आह ‘‘अरहत्तेन कूटं गण्हन्तो’’ति।
ककचूपमसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता।
२. अलगद्दूपमसुत्तवण्णना
२३४.बाधयिंसूति (सारत्थ॰ टी॰ पाचित्तिय ३.४१७) हनिंसु। तंतंसम्पत्तिया विबन्धनवसेन सत्तसन्तानस्स अन्तरे वेमज्झे एति आगच्छतीति अन्तरायो, दिट्ठधम्मिकादिअनत्थो, अनतिक्कमनट्ठेन तस्मिं अन्तराये नियुत्ता, अन्तरायं वा फलं अरहन्ति, अन्तरायस्स वा करणसीलाति अन्तरायिका। तेनाह ‘‘अन्तरायं करोन्तीति अन्तरायिका’’ति। आनन्तरियधम्माति आनन्तरियसभावचेतनाधम्मा। तत्रायं वचनत्थो – चुतिअनन्तरफलं अनन्तरं नाम, तस्मिं अनन्तरे नियुत्ता, तन्निब्बत्तनेन अनन्तरकरणसीला, अनन्तरपयोजनाति वा आनन्तरिका, ते एव आनन्तरियाति वुत्ता। कम्मानि एव अन्तरायिकाति कम्मन्तरायिका। मोक्खस्सेव अन्तरायं करोति, न सग्गस्स मिच्छाचारलक्खणाभावतो। न हि भिक्खुनिया धम्मरक्खितभावो अत्थि। पाकतिकभिक्खुनीवसेन चेतं वुत्तं, अरियाय पन पवत्तं अपायसंवत्तनियमेव। नन्दमाणवको चेत्थ निदस्सनं। उभिन्नं समानच्छन्दतावसेन वा असग्गन्तरायिकता, मोक्खन्तरायिकता पन मोक्खत्थपटिपत्तिया विदूसनतो, अभिभवित्वा पन पवत्तियं सग्गन्तरायिकतापि न सक्का निवारेतुन्ति। अहेतुकदिट्ठिअकिरियदिट्ठिनत्थिकदिट्ठियोव नियतभावं पत्ता नियतमिच्छादिट्ठिधम्मा। पटिसन्धिधम्माति पटिसन्धिचित्तुप्पादमाह। पण्डकादिग्गहणञ्चेत्थ निदस्सनमत्तं सब्बायपि अहेतुकपटिसन्धिया विपाकन्तरायिकभावतो। या हि अरिये उपवदति, सा चेतना अरियूपवादधम्मा। ततो परन्ति खमापनतो उपरि। यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं महासीहनादस्स लीनत्थपकासने वुत्तमेव। याव भिक्खुभावं पटिजानाति पाराजिकं आपन्नो। न वुट्ठाति सेसं गरुकापत्तिं। न देसेति लहुकापत्तिं।
अयं भिक्खु अरिट्ठो। रसेन रसं संसन्दित्वाति अनवज्जेन पच्चयपरिभुञ्जनरसेन सावज्जं कामगुणपरिभोगरसं समानेत्वा। उपनेन्तो वियाति बन्धनं उपनेन्तो विय। ‘‘घटेन्तो विया’’तिपि पाठो। उपसंहरन्तो वियाति सदिसतं उपसंहरन्तो विय एकन्तसावज्जे अनवज्जभावपक्खेपेन। पापकन्ति लामकट्ठेन दुग्गतिसम्पापनट्ठेन च पापकं। सेतुकरणवसेन महासमुद्दं बन्धन्तेन विय। सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन ‘‘सावज्ज’’न्ति दिट्ठं ‘‘अनवज्ज’’न्ति गहणेन तेन पटिविरुज्झन्तो। एकन्ततो अनन्तरायिकन्ति गहणेन वेसारज्जञाणं पटिबाहन्तो। कामकण्टकेहि अरियमग्गसम्मापटिपत्ति न उपक्किलिस्सतीति वदन्तो ‘‘अरियमग्गे खाणुकण्टकादीनिपक्खिपन्तो’’ति वुत्तो। पठमपाराजिकसिक्खापदसङ्खाते, ‘‘अब्रह्मचरियं पहाया’’ति (दी॰ नि॰ १.८, १९४) आदिदेसनासङ्खाते च आणाचक्के।
पुच्छमाना समनुयुञ्जन्ति नाम। पुच्छा हि अनुयोगोति। तेनाधिगताय लद्धिया अनुवज्जनत्थं पच्चनुभासनेन पुन पटिजानापनं पतिट्ठापनं, तं पनस्स आदाय समादापनं विय होतीति आह ‘‘समनुगाहन्ति नामा’’ति। तस्सा पन लद्धिया अनुयुञ्जिताय वुच्चमानम्पि कारणं कारणपतिरूपकमेवाति तस्स पुच्छनं समनुभासनं। अनुदहनट्ठेन अनुपायपटिपत्तिया सम्पति आयतिञ्च अनुदहनट्ठेन। महाभितापनट्ठेन अनवट्ठितसभावताय। इत्तरपच्चुपट्ठानट्ठेन मुहुत्तरमणीयताय। तावकालिकट्ठेन परेहि अभिभवनीयताय। सब्बङ्गपच्चङ्गपलिभञ्जनट्ठेन छेदनभेदनादिअधिकरणभावेन। उग्घाटसदिसताय अधिकुट्टनट्ठेन। अवणे वणं उप्पादेत्वा अन्तो अनुपविसनसभावताय विनिविज्झनट्ठेन। दिट्ठधम्मिकसम्परायिकअनत्थनिमित्तताय सासङ्कसप्पटिभयट्ठेन।दिट्ठिथामेनाति तस्सा दिट्ठिया थामगतभावेन। दिट्ठिपरामासेनाति दिट्ठिसङ्खातपरामसनेन। दिट्ठियेव हि धम्मसभावं अतिक्कमित्वा परतो आमसनेन परामासो। अभिनिविस्साति तण्हाभिनिवेसपुब्बङ्गमेन दिट्ठाभिनिवेसेन ‘‘इदमेवेत्थ तथ’’न्ति अभिनिविसित्वा। यस्मा हि अभिनिवेसनं तत्थ अभिनिविट्ठं नाम होति।तस्मा आह ‘‘अधिट्ठहित्वा’’ति।
२३५.नत्थीति वत्तुकामोपीति अत्तनो लद्धिं निगुहेतुकामताय अवजानितुकामोपि। सम्पटिच्छति पटिजानाति। द्वे कथाति विसंवादनकथं सन्धाय वदति। अभूतकथा हि पुब्बे पवत्ता भूतकथाय वसेन द्वे कथाति वुच्चति।
२३६.कस्स खो नामाति इमिना सत्था ‘‘न मम तुय्हं तादिसस्स अत्थाय धम्मदेसना नाम भूतपुब्बा’’ति दस्सेति। तेनाह ‘‘खत्तियस्स वा’’तिआदि।
ञाणमया उस्मा एतस्स अत्थीति उस्मी, तथारूपेहि पच्चयेहि अनुस्मीकतो तस्मिं अत्तभावे पटिवेधगब्भोअपि उस्मीकतोति विकतभावतो पञ्ञाबीजमस्स इमस्मिं धम्मविनये अपि नु अत्थीति भगवा भिक्खू पुच्छति। ते पटिक्खिपन्ता वदन्ति ठानगतेन दुच्चरितेन ञाणुपहतभावं सम्पस्सन्ता। नित्तेजभूतोति नित्तेजं भूतो तेजोहानिप्पत्तो। ततो एव भिक्खूनम्पि सम्मुखा ओलोकेतुं असमत्थताय पत्तक्खन्धो अधोमुखो। सहधम्मिकं किञ्चि वत्तुं अविसहनतो अप्पटिभानो। सम्पत्तूपगन्ति सम्पत्तिआवहं। पटिप्पस्सम्भेन्तोति पटिसेधेन्तो।
२३७.अन्तरायकरलद्धिया सभावविभावनेन परिसं सोधेति। निस्सारेति नीहरति अविसुद्धदिट्ठिताय। कस्सचि बुद्धानुभावं अजानन्तस्स। तस्स हि एवं भवेय्य ‘‘सहसा कथित’’न्ति। न हि कदाचि बुद्धानं सहसा किरिया नाम अत्थि। अस्साति ‘‘कस्सची’’ति वुत्तभिक्खुस्स। सुत्वापितुण्हीभावं आपज्जेय्याति अथापि सियाति सम्बन्धो। तं सब्बन्ति ‘‘सचे ही’’तिआदिना वुत्तं सब्बं परिकप्पनं। न करिस्सन्तीति परिसाय लद्धिं सोधेतीति सम्बन्धो। लद्धिं पकासेन्तोति महासावज्जतावसेन पकासेन्तो। सञ्ञावितक्केहीति सुभनिमित्तानुब्यञ्जनग्गाहादिवसेन पवत्तेहि सञ्ञावितक्केहि। तेनाह ‘‘किलेसकामसम्पयुत्तेही’’ति। मेथुनसमाचारन्ति इदं अधिकारवसेन वुत्तं। तदञ्ञम्पि पन – ‘‘अपिच खो मातुगामस्स उच्छादनं परिमद्दनं नहापनं सम्बाहनं सादियती’’तिआदिना (अ॰ नि॰ ७.५०) आगतं विसभागवत्थुविसयं आमिसपरिभोगं। ‘‘अञ्ञत्रेव कामेहि अञ्ञत्र कामसञ्ञाहि अञ्ञत्र कामवितक्केहि समाचरिस्सती’’ति नेतं ठानं विज्जति।
२३८.योनिसो पच्चवेक्खणेन नत्थि एत्थ छन्दरागोति निच्छन्दरागो, तं निच्छन्दरागं। कदाचि उपोसथिकभावेन समादिन्नसीलापि होन्ति कदाचि नोति अनिबद्धसीलानं गहट्ठानं। सीलसमादानभावतो अन्तरायकरं। वत्थुकामानं सच्छन्दरागपरिभोगञ्च। अपच्चवेक्खणेन भिक्खूनं आवरणकरं। पच्चयानं सच्छन्दरागपरिभोगञ्च। अयं अरिट्ठो दुग्गहिताय परियत्तिया वसेन अम्हे चेव अब्भाचिक्खति, अत्तानञ्च खनति, बहुञ्च अपुञ्ञं पसवतीति एवं सञ्ञा मा होन्तूति दुग्गहिताय परियत्तिया दोसं दस्सेन्तो आह। उग्गण्हन्तीति सज्झायन्ति चेव वाचुग्गतं करोन्ता धारेन्ति चाति अत्थो।
सुत्तन्तिआदिना नवप्पभेदम्पि परियत्तिधम्मं परियादियति। कथं सुत्तं नवप्पभेदं? सगाथकञ्हि सुत्तं गेय्यं, निग्गाथकं सुत्तं वेय्याकरणं, तदुभयविनिमुत्तञ्च सुत्तं उदानादिविसेससञ्ञाविरहितं नत्थि, यं सुत्तङ्गं सिया, मङ्गलसुत्तादीनञ्च सुत्तङ्गसङ्गहो न सिया गाथाभावतो धम्मपदादीनं विय, गेय्यङ्गसङ्गहो वा सिया सगाथकत्ता सगाथावग्गस्स विय, तथा उभतोविभङ्गादीसु सगाथकप्पदेसानन्ति? वुच्चते –
सुत्तन्ति सामञ्ञविधि, विसेसविधयो परे।
सनिमित्ता निरूळ्हत्ता, सहताञ्ञेन नञ्ञतो॥ (दी॰ नि॰ टी॰ १.निदानकथावण्णना; अ॰ नि॰ टी॰ २.४.६; सारत्थ॰ टी॰ १.बाहिरनिदानकथा)।
सब्बस्सपि हि बुद्धवचनस्स सुत्तन्ति अयं सामञ्ञविधि। तेनेवाह आयस्मा महाकच्चानो नेत्तियं (नेत्ति॰ १.सङ्गहवार) ‘‘नवविधसुत्तन्तपरियेट्ठी’’ति। ‘‘एत्तकं तस्स भगवतो सुत्तागतं सुत्तपरियापन्नं (पाचि॰ ६५५, १२४२), सकवादे पञ्च सुत्तसतानी’’ति (ध॰ स॰ अट्ठ॰ निदानकथा; कथा॰ अट्ठ॰ निदानकथा) एवमादि च एतस्स अत्थस्स साधकं। तदेकदेसेसु पन गेय्यादयो विसेसविधयो तेन तेन निमित्तेन पतिट्ठिता। तथा हि गेय्यस्स सगाथकत्तं तब्भावनिमित्तं। लोकेपि हि ससिलोकं सगाथकं वा चुण्णियगन्थं ‘‘गेय्य’’न्ति वदन्ति। गाथाविरहे पन सति पुच्छं कत्वा विस्सज्जनभावो वेय्याकरणस्स तब्भावनिमित्तं। पुच्छाविस्सज्जनञ्हि ‘‘ब्याकरण’’न्ति वुच्चति, ब्याकरणमेव वेय्याकरणं।
एवं सन्ते सगाथकादीनम्पि पुच्छं कत्वा विस्सज्जनवसेन पवत्तानं वेय्याकरणभावो आपज्जतीति? नापज्जति गेय्यादिसञ्ञानं अनोकासभावतो, ‘‘गाथाविरहे सती’’ति विसेसितत्ता च। तथा हि धम्मपदादीसु केवलं गाथाबन्धेसु, सगाथकत्तेपि सोमनस्सञाणमयिकगाथायुत्तेसु, ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्ति (इतिवु॰ १) आदिवचनसम्बन्धेसु, अब्भुतधम्मपटिसंयुत्तेसु च सुत्तविसेसेसु यथाक्कमं गाथा-उदान-इतिवुत्तक-अब्भुतधम्म-सञ्ञा पतिट्ठिता, तथा सतिपि गाथाबन्धभावे भगवतो अतीतासु जातीसु चरियानुभावप्पकासकेसु जातकसञ्ञा, सतिपि पञ्हविस्सज्जनभावे सगाथकत्ते च केसुचि सुत्तन्तेसु वेदस्स लभापनतो वेदल्लसञ्ञा पतिट्ठिताति एवं तेन तेन सगाथकत्तादिना निमित्तेन तेसु तेसु सुत्तविसेसेसु गेय्यादिसञ्ञा पतिट्ठिताति विसेसविधयो सुत्तङ्गतो परे गेय्यादयो। यं पनेत्थ गेय्यङ्गादिनिमित्तरहितं, तं सुत्तङ्गं विसेससञ्ञापरिहारेन सामञ्ञसञ्ञाय पवत्तनतोति। ननु च सगाथकं सुत्तं गेय्यं, निग्गाथकं सुत्तं वेय्याकरणन्ति सुत्तङ्गं न सम्भवतीति चोदना तदवत्था एवाति? न तदवत्था सोधितत्ता। सोधितञ्हि पुब्बे ‘‘गाथाविरहे सति पुच्छाविस्सज्जनभावो वेय्याकरणस्स तब्भावनिमित्त’’न्ति।
२३९.अलं परियत्तो गदो अस्साति अलगद्दो अनुनासिकलोपं द-कारागमञ्च कत्वा। वट्टदुक्खकन्तारतो नित्थरणत्थाय परियत्ति नित्थरणपरियत्ति। भण्डागारे नियुत्तो भण्डागारिको, भण्डागारिको विय भण्डागारिको, धम्मरतनानुपालको। अञ्ञं अत्थं अनपेक्खित्वा भण्डागारिकस्सेव सतो परियत्ति भण्डागारिकपरियत्ति। ‘‘वंसानुरक्खकोवा’’ति अवधारणं सीहावलोकनञायेन तन्तिधारकोव पवेणिपालकोवाति पुरिमपदद्वयेपि योजेतब्बं।
यदि तन्तिधारणादिअत्थं बुद्धवचनस्स परियापुणनं भण्डागारिकपरियत्ति, कस्मा ‘‘खीणासवस्सा’’ति विसेसेत्वा वुत्तं, ननु एकच्चस्स पुथुज्जनस्सपि अयं नयो लब्भतीति अनुयोगं सन्धायाह ‘‘यो पना’’तिआदि। अत्तनो ठानेति नित्थरणट्ठाने। कामं पुथुज्जनो ‘‘पवेणिं पालेस्सामी’’ति अज्झासयेन परियापुणाति। अत्तनो पन भवकन्तारतो अनित्तिण्णत्ता तस्स सा परियत्ति नित्थरणपरियत्ति एव नाम होतीति अधिप्पायो। तेनाह ‘‘पुथुज्जनस्सा’’तिआदि।
निज्झानं खमन्तीति निज्झानपञ्ञं खमन्ति। तत्थ तत्थ आगते सीलादिधम्मे निज्झायित्वा पञ्ञाय रोचेत्वा याथावतो गहेतब्बा होन्ति। तेनाह ‘‘इध सील’’न्तिआदि। न केवलं सुग्गहितं परियत्तिं निस्साय मग्गभावनाफलसच्छिकिरिया, परवादनिग्गहसकवादपतिट्ठापनादीनिपि इज्झन्तीति दस्सेतुं ‘‘परवादे’’तिआदि वुत्तं। तेनाह ‘‘उप्पन्नं परप्पवादं सहधम्मेन सुनिग्गहं निग्गहित्वा’’तिआदि (दी॰ नि॰ २.२६८)। इच्छितिच्छितट्ठानन्ति दिट्ठिविनिवेठनादिवसेन इच्छितं इच्छितं पाळिपदेसं। मोचेतुन्ति अपनेतुं। अहिताय दुक्खाय असंवत्तनम्पि तदभावे उप्पज्जनकहितसुखस्स कारणमेव तस्मिं सति भावतोति। सुग्गहितअलगद्दस्सपि हिताय सुखाय संवत्तनता दट्ठब्बा।
२४०.उत्तरन्ति एतेनाति उत्तरो, सिनन्ति बन्धन्तीति सेतु, उत्तरो च सो सेतु चाति उत्तरसेतु। कूलं परतीरं वहति पापेतीति कुल्लं। कलापं कत्वा बद्धोति वेळुनळादीहि कलापवसेन बद्धो। अणुन्ति इदं अट्ठसमापत्तिआरम्मणं सञ्ञोजनं सन्धाय वदति। थूलन्ति इतरं। दिट्ठिन्ति यथाभूतदस्सनं, विपस्सनन्ति अत्थो। एवं परिसुद्धं एवं परियोदातन्ति तेभूमकेसु धम्मेसु ञातं ‘‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’’ति, एवं तण्हादिट्ठिसंकिलेसाभावेन सब्बसो विसुद्धं, परिसुद्धत्ता एव परियोदातं। न अल्लीयेथाति निकन्तिवसेन न निस्सयेथ। न केलायेथाति न ममायेथ। न धनायेथाति धनं द्रब्यं न कयिराथ। उभयत्थाति समथे विपस्सनाय च।
असद्धम्मेतिआदीसु असतं हीनज्झासयानं धम्मोति असद्धम्मो। गामवासीनं धम्मोति गामधम्मो। किलेसानं वस्सनसभावताय वसलधम्मो। किलेसेहि दूसितत्ता थूलत्ता च दुट्ठुल्लो। उदकसुद्धिपरियोसानताय ओदकन्तिको। ‘‘धम्मापि वो पहातब्बा’’ति इमिनापि ओवादेन भिक्खू उद्दिस्स कथेन्तोपि अरिट्ठंयेव निग्गण्हाति।
२४१.तिविधग्गाहवसेनाति तण्हामानदिट्ठिग्गाहवसेन। यदि एवं ‘‘अहं ममाति गण्हाती’’ति गाहद्वयमेव कस्मा वुत्तन्ति? नयिदमेवं तत्थापि गाहत्तयस्सेव वुत्तत्ता। ‘‘अह’’न्ति हि इमिना मानदिट्ठिग्गाहा वुत्ता ‘‘अहमस्मी’’ति गाहसामञ्ञतो। दिट्ठिपि दिट्ठिट्ठानं पुरिमुप्पन्नाय दिट्ठिया उत्तरदिट्ठिया सक्कायदिट्ठिया सस्सतदिट्ठिया च कारणभावतो। आरम्मणं पञ्च खन्धा, रूपारम्मणादीनि च। दिट्ठिया पच्चयो अविज्जा-फस्स-सञ्ञा-वितक्क-अयोनिसोमनसिकार-पापमित्तपरतोघोसादिको दिट्ठिया उपनिस्सयादिपच्चयो। वुत्तञ्हेतं पटिसम्भिदायं (पटि॰ म॰ १.१२४)‘‘कतमानि अट्ठ दिट्ठिट्ठानानि अविज्जापि फस्सोपि सञ्ञापि वितक्कोपि अयोनिसोमनसिकारोपि पापमित्तोपि परतोघोसोपि दिट्ठिट्ठान’’न्तिआदि। रूपारम्मणाति रुप्पनसभावधम्मारम्मणा। रूपं पन अत्ताति न वत्तब्बं इध ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’ति (सं॰ नि॰ ३.८१, ३४५) इमस्स गाहस्स अनधिप्पेतत्ता। सो हि ‘‘यम्पि तं दिट्ठिट्ठान’’न्तिआदिना परतो वुच्चति। इध पन ‘‘रूपवन्तं अत्तानं समनुपस्सति, अत्तनि रूपं, रूपस्मिं अत्तान’’न्ति इमे तयो गाहा अधिप्पेताति केचि, तदयुत्तं। यस्मा रूपं अत्ता न होति, अत्तग्गाहस्स पन आलम्बनं होति, अत्तसभावेयेव वा रूपादिधम्मे आरब्भ अत्तदिट्ठि उप्पज्जति, न अत्तानं तस्स परमत्थतो अनुपलब्भनतो, तस्मा रूपादिआरम्मणाव अत्तदिट्ठीति कत्वा वुत्तं, रूपं पन ‘‘अत्ता’’ति न वत्तब्बन्ति अयमेत्थ अत्थो। ‘‘यम्पि तं दिट्ठिट्ठान’’न्तिआदिना पन विपस्सनापटिविपस्सना विय दिट्ठिअनुपस्सना नाम दस्सिता।
गन्धरसफोट्ठब्बायतनानं सम्पत्तगाहिन्द्रियविसयताय पत्वा गहेतब्बता। तञ्हि तस्स अत्तनो विसयं परिभुत्वा सम्बन्धं हुत्वा गण्हाति। अवसेसानि सत्तायतनानि विञ्ञातं नाम मनसा विञ्ञातब्बतो। अञ्ञथा इतरेसम्पि विञ्ञातता सिया। पत्तन्ति अधिगतं। परियेसितन्ति गवेसितं। अनुविचरितन्ति चिन्तितं। तेनाह ‘‘मनसा’’ति। एत्थ च पत्तपरियेसनानं अपटिक्खेपस्स, विसुं, एकज्झं पटिक्खेपस्स च वसेन चतुक्कोटिकं दस्सेत्वा पत्तपरियेसितेहि अनुविचरितस्स भेदं दस्सेतुं ‘‘लोकस्मिञ्ही’’तिआदि वुत्तं। परियेसित्वा पत्तं पठमं चेतसा पच्छा कायेन पत्तत्ता पत्तं नाम। परियेसित्वा नोपत्तं परियेसितं नाम केवलं परियेसितभावतो। अपरियेसित्वा पत्तञ्च नोपत्तञ्च मनसा अनुविचरितब्बतो मनसानुविचरितं नाम।
अयञ्च विकप्पो आकुलो वियाति ‘‘अथ वा’’तिआदि वुत्तं। पत्तट्ठेनाति पत्तभावेन पत्ततासामञ्ञेन। अपरियेसित्वा नोपत्तं मनसानुविचरितं नाम पत्तिया परियेसनाय च अभावतो। सब्बं वा एतन्ति ‘‘परियेसित्वा पत्तम्पी’’तिआदिना वुत्तं चतुब्बिधम्पि। इमिनाति ‘‘यम्पि तं दिट्ठिट्ठानं’’तिआदिवचनेन। विञ्ञाणारम्मणा तण्हामानदिट्ठियो कथिता पारिसेसञायेन । एवं पारिसेसञायपरिग्गहे किं पयोजनन्ति आह ‘‘देसनाविलासेना’’तिआदि। येसं विनेय्यानं देसेतब्बधम्मस्स सरूपं अनामसित्वा आरम्मणकिच्च-सम्पयुत्तधम्म-फलविसेसादि-पकारन्तरविभावनेन पटिवेधो होति, तेसं तप्पकारभेदेहि धम्मेहि, येसं पन येन एकेनेव पकारेन सरूपेनेव वा विभावने कते पटिवेधो होति, तेसं तं वत्वा धम्मिस्सरत्ता तदञ्ञं निरवसेसाकारविभावनञ्च देसनाविलासो। तेनाह ‘‘दिट्ठादिआरम्मणवसेन विञ्ञाणं दस्सित’’न्ति।
२४२.चतूहि कारणेहीति ‘‘असति न परितस्सती’’ति वुत्तम्पि इतरेहि तीहि सह गहेत्वा वुत्तं। चतूहि कारणेहीति चतुक्कोटिकसुञ्ञताकथनस्स कारणेहि। बहिद्धा असतीति बाहिरे वत्थुस्मिं अविज्जमाने। सा पनस्स अविज्जमानता लद्धविनासेन वा अलद्धालाभेन वाति पाळियं – ‘‘अहु वत मे, तं वत मे नत्थि, सिया वत मे, तं वताहं न लभामी’’ति वुत्तन्ति तदुभयं परिक्खारवसेन विभजित्वा तत्थ परितस्सनं दस्सेतुं ‘‘बहिद्धा परिक्खारविनासे’’तिआदि वुत्तं। तत्थ यानं ‘‘रथो वय्ह’’न्ति एवमादि। वाहनं हत्थिअस्सादि।
येहिकिलेसेहीति येहि असन्तपत्थनादीहि किलेसेहि। एवं भवेय्याति एवं ‘‘अहु वत मे’’तिआदिना चोदनादि भवेय्य। दिट्ठिट्ठानाधिट्ठानपरियुट्ठानाभिनिवेसानुसयानन्ति एत्थ अपरापरं पवत्तासु दिट्ठीसु या परतो उप्पन्ना दिट्ठियो, तासं पुरिमुप्पन्ना दिट्ठियो कारणट्ठेन दिट्ठिट्ठानानि। अधिकरणट्ठेन दिट्ठाधिट्ठानानि, परियुट्ठानप्पत्तिया सब्बापि दिट्ठिपरियुट्ठानानि। ‘‘इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति (म॰ नि॰ २.२०२, ४२७; ३.२७-२९; उदा॰ ५५; महानि॰ २०; नेत्ति॰ ५९) पवत्तिया अभिनिवेसा। अप्पहीनभावेन सन्ताने सयन्तीति अनुसयाति एवं दिट्ठिट्ठानादीनं पदानं विभागो वेदितब्बो। तण्हादीहि कम्पनियताय सब्बसङ्खाराव इञ्जितानीति सब्बसङ्खारइञ्जितानि। सेसपदद्वयेपि एसेव नयो। उपधीयति एत्थ दुक्खन्ति उपधि, खन्धाव उपधि खन्धूपधि। एस नयो सेसेसुपि। तदेव च आगम्म तण्हा खीयति विरज्जति निरुज्झतीति योजना। उच्छिज्जिस्सामि नामस्सूतिआदीसु निपातमत्तं, संसये वा। तासोति अत्तनियाभावं पटिच्च तण्हापरित्तासो चेव भयपरित्तासो च। तेनाह ‘‘तासो हेसो’’तिआदि। नो चस्सं,नो च मे सियाति ‘‘अह’’न्ति किर कोचि नो चस्सं, ‘‘मे’’ति च किञ्चि नो सियाति। तासप्पतीकारदस्सनञ्हेतं।
२४३.एत्तावताति ‘‘एवं वुत्ते’’तिआदिना, पुच्छानुसन्धिवसेन पवत्ताय ‘‘छयिमानि, भिक्खवे, दिट्ठिट्ठानानी’’तिआदिना (म॰ नि॰ १.२४१) वा। सापि हि अज्झत्तखन्धविनासे परितस्सनकं दस्सेत्वा अपरितस्सनकं दस्सेन्ती पवत्ताति तस्सनकस्स सुञ्ञतादस्सनं अकिच्चसाधकम्पि सुञ्ञतादस्सनमेवाति इमेसं वसेन ‘‘चतुक्कोटिका सुञ्ञता कथिता’’ति वुत्तं। बहिद्धा परिक्खारन्ति बाहिरं सविञ्ञाणकं अविञ्ञाणकञ्च सत्तोपकरणं। तञ्हि जीवितवुत्तिया परिक्खारकट्ठेन ‘‘परिक्खारो’’ति वुत्तं। परिग्गहं नाम कत्वाति ‘‘मम इद’’न्ति परिग्गहेतब्बताय परिग्गहितं नाम कत्वा। सब्बोपि दिट्ठिग्गाहो ‘‘अत्ता निच्चो धुवो सस्सतो, अत्ता उच्छिज्जति विनस्सती’’तिआदिना अत्तदिट्ठिसन्निस्सयोयेवाति वुत्तं ‘‘सक्कायदिट्ठिपमुखा द्वासट्ठिदिट्ठियो’’ति। अयाथावग्गाहिना अभिनिवेसनपञ्ञापनानं उपत्थम्भभावतो दिट्ठि एव निस्सयोति दिट्ठिनिस्सयो। परिग्गण्हेय्याति निच्चादिविसेसयुत्तं कत्वा परिग्गण्हेय्य। किमेवं परिग्गहेतुं सक्कुणेय्य ? सब्बत्थाति ‘‘तं, भिक्खवे, अत्तवादुपादानं उपादियेथ, तं, भिक्खवे, दिट्ठिनिस्सयं निस्सयेथा’’ति एतेसुपि।
२४४.अत्तनि वा सतीति यस्स अत्तनो सन्तकभावेन किञ्चि अत्तनियन्ति वुच्चेय्य, तस्मिं अत्तनि सति, सो एव पन अत्ता परमत्थतो नत्थीति अधिप्पायो। सक्का हि वत्तुं बाहिरकपरिकप्पितो अत्ता ‘‘परमत्थो’’ति? सिया खन्धपञ्चकं ञेय्यसभावत्ता यथा तं घटो, यदि पन तदञ्ञं नाम किञ्चि अभविस्स, न तं नियमतो विपरीतं सियाति? न च सो परमत्थतो अत्थि पमाणेहि अनुपलब्भमानत्ता तुरङ्गमविसाणं वियाति। अत्तनिये वा परिक्खारे सतीति ‘‘इदं नाम अत्तनो सन्तक’’न्ति तस्स किञ्चनभावेन निच्छिते किस्मिञ्चि वत्थुस्मिं सति। अत्तनो इदन्ति हि अत्तनियन्ति। अहन्ति सतीति ‘‘अहं नामाय’’न्ति अहंकारवत्थुभूते परमत्थतो निद्धारितसरूपे किस्मिञ्चि सति तस्स सन्तकभावेन ममाति किञ्चि गहेतुं युत्तं भवेय्य। ममाति सति ‘‘अह’’न्ति एत्थापि एसेव नयो। इति परमत्थतो अत्तनो अनुपलब्भमानत्ता अत्तनियं किञ्चि परमत्थतो नत्थेवाति सब्बसङ्खारानं अनत्तताय अनत्तनियतं, अनत्तनियताय च अनत्तकतं दस्सेति। भूततोति भूतत्थतो। तथतोति तथसभावतो। थिरतोति ठितसभावतो निब्बिकारतो।
यस्मा हुत्वा न होतीति यस्मा पुब्बे असन्तं पच्चयसमवायेन हुत्वा उप्पज्जित्वा पुन भङ्गुपगमेन न होति, तस्मा न निच्चन्ति अनिच्चं, अधुवन्ति अत्थो। ततो एव उप्पादवयवत्तितोति उप्पज्जनवसेन निरुज्झनवसेन च पवत्तनतो। सभावविगमो इध विपरिणामो, खणिकता तावकालिकता, निच्चसभावाभावो एव निच्चपटिक्खेपो। अनिच्चधम्मा हि तेनेव अत्तनो अनिच्चभावेन अत्थतो निच्चतं पटिक्खिपन्ति नाम। तथा हि वुत्तं ‘‘न निच्चन्ति अनिच्च’’न्ति। उप्पादजराभङ्गवसेन रूपस्स निरन्तरबाधताति पटिपीळनाकारेनस्स दुक्खता। सन्तापो दुक्खदुक्खतादिवसेन सन्तापनं परिदहनं, ततो एवस्स दुस्सहताय दुक्खमता। तिस्सन्नं दुक्खतानं संसारदुक्खस्स च अधिट्ठानताय दुक्खवत्थुकता। सुखसभावाभावो एव सुखपटिक्खेपो। विपरिणामधम्मन्ति जराय मरणेन च विपरिणमनसभावं। यस्मा इदं रूपं पच्चयसमवायेन उप्पादं, उप्पादानन्तरं जरं पत्वा अवस्समेव भिज्जति, भिन्नञ्च भिन्नमेव, नास्स कस्सचि सङ्कमोति भवन्तरानुपगमनसङ्खातेन सङ्कमाभावेन विपरिणामधम्मतं पाकटं कातुं ‘‘भवसङ्कन्ति उपगमनसभाव’’न्ति वुत्तं। पकतिभावविजहनं सभावविगमो निरुज्झनमेव। न्ति अनिच्चं दुक्खं विपरिणामधम्मं रूपं। इमिनाति ‘‘नो हेतं, भन्ते’’ति रूपस्स तण्हादिग्गाहानं वत्थुभावपटिक्खेपेन। रूपञ्हि उप्पन्नं ठितिं मा पापुणातु, ठितिप्पत्तं मा जीरतु, जरप्पत्तं मा भिज्जतु, उदयब्बयेहि मा किलमियतूति न एत्थ कस्सचि वसीभावो अत्थि, स्वायमस्स अवसवत्तनट्ठो अनत्ततासल्लक्खणस्स कारणं होतीति आह ‘‘अवसवत्तनाकारेन रूपं, भन्ते, अनत्ताति पटिजानन्ती’’ति। निवासिकारकवेदकअधिट्ठायकविरहेन ततो सुञ्ञता सुञ्ञट्ठो, सामिभूतस्स कस्सचि अभावो अस्सामिकट्ठो, यथावुत्तवसवत्तिभावाभावो अनिस्सरट्ठो, परपरिकप्पितअत्तसभावाभावो एव अत्तपटिक्खेपट्ठो।
यस्मा अनिच्चलक्खणेन विय दुक्खलक्खणं, तदुभयेन अनत्तलक्खणं सुविञ्ञापयं, न केवलं, तस्मा तदुभयेनेत्थ अनत्तलक्खणविभावनं कतन्ति दस्सेन्तो ‘‘भगवा ही’’तिआदिमाह। तत्थ अनिच्चवसेनाति अनिच्चतावसेन। दुक्खवसेनाति दुक्खतावसेन। न उपपज्जतीति न युज्जति। तमेव अयुज्जमानतं दस्सेतुं ‘‘चक्खुस्स उप्पादोपी’’तिआदि वुत्तं। यस्मा अत्तवादी अत्तानं निच्चं पञ्ञपेति, चक्खुं पन अनिच्चं, तस्मा चक्खु विय अत्तापि अनिच्चो आपन्नो। तेनाह ‘‘यस्स खो पना’’तिआदि। तत्थ वेतीति विगच्छति निरुज्झति। इति चक्खु अनत्ताति चक्खुस्स उदयब्बयवन्तताय अनिच्चता, अत्तनो च अत्तवादिना अनिच्चताय अनिच्छितत्ता चक्खु अनत्ता।
२४५.उक्कण्ठतीति नाभिरमति। अञ्ञत्थ ‘‘निब्बिदा’’ति बलवविपस्सना वुच्चति, सानुलोमा पन सङ्खारुपेक्खा ‘‘वुट्ठानगामिनी’’ति, सा इध कथं निब्बिदा नाम जाताति आह ‘‘वुट्ठानगामिनिविपस्सनाय ही’’तिआदि। इमिना सिखापत्तनिब्बेदताय वुट्ठानगामिनी इध निब्बिदानामेन वुत्ताति दस्सेति।
‘‘सो अनुपुब्बेन सञ्ञग्गं फुसती’’ति (दी॰ नि॰ १.४१४, ४१५) वत्वा ‘‘सञ्ञा खो पोट्ठपाद पठमं उप्पज्जति, पच्छा ञाण’’न्ति (दी॰ नि॰ १.४१६) वुत्तत्ता सञ्ञग्गन्ति वुत्ता लोकियासु पहानसञ्ञासु सिखापत्तभावतो। धम्मट्ठितिञाणन्ति वुत्ता इदप्पच्चयतादस्सनस्स मत्थकप्पत्तीति कत्वा। ततो परञ्हि असङ्खतारम्मणं ञाणं होति। तेनाह – ‘‘पुब्बे खो सुसिम धम्मट्ठितिञाणं, पच्छा निब्बाने ञाण’’न्ति (सं॰ नि॰ २.७०)। पारिसुद्धिपधानियङ्गन्ति वुत्ता मग्गाधिगमस्स परिपन्थभूतसब्बसंकिलेसविसुद्धि पधानिकस्स योगिनो, पधानभावनाय वा जातं अङ्गन्ति कत्वा। पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धीति वुत्ता परमुक्कंसगतपटिपदाञाणदस्सनविसुद्धिभावतो। अतम्मयतन्ति एत्थ तम्मयता नाम तण्हा, कामतण्हादीसु ताय ताय निब्बत्तत्ता तम्मयं नाम तेभूमिकप्पवत्तं, तस्स भावोति कत्वा। तस्सा तण्हाय परियादानतो वुट्ठानगामिनिविपस्सना अतम्मयताति वुच्चति। निस्सायाति तं अतम्मयतं पच्चयं कत्वा। आगम्माति तस्सेव वेवचनं। नानत्ताति नानासभावा बहू अनेकप्पकारा। नानत्तसिताति नानारम्मणनिस्सिता रूपादिविसया। एकत्ताति एकसभावा। एकत्तसिताति एकंयेव आरम्मणं निस्सिता। तं निस्सायाति तं एकत्तसितं उपेक्खं पच्चयं कत्वा। एतिस्साति एतिस्सा उपेक्खाय। पहानं होतीति अञ्ञाणुपेक्खतो पभुति सब्बं उपेक्खं पजहित्वा ठितस्स ‘‘अतम्मयता’’ति वुत्ताय वुट्ठानगामिनिविपस्सनाय अरूपावचरसमापत्तिउपेक्खाय विपस्सनुपेक्खाय च पहानं होतीति परियादानन्ति वुत्ताति। सब्बसङ्खारगतस्स मुञ्चितुकम्यतापटिसङ्खानस्स सिखापत्तभावतो वुट्ठानगामिनी मुञ्चितुकम्यता पटिसङ्खानन्ति च वुत्ता। मुदुमज्झादिवसेन पवत्तिआकारमत्तं, अत्थतो एकत्था मुञ्चितुकम्यतादयो, ब्यञ्जनमेव नानं। द्वीहि नामेहीति गोत्रभु, वोदानन्ति इमेहि द्वीहि नामेहि।
विरागोति मग्गो, अच्चन्तमेव विरज्जति एतेनाति विरागो, तेन। मग्गेन हेतुभूतेन। विमुच्चतीति पटिप्पस्सद्धिविमुत्तिवसेन विमुच्चति। तेनाह ‘‘फलं कथित’’न्ति।
महाखीणासवोति पसंसावचनं यथा ‘‘महाराजा’’ति। तथा हि तं पसंसन्तो सत्था ‘‘अयं वुच्चति, भिक्खवे, भिक्खु उक्खित्तपलिघो इतिपी’’तिआदिमाहाति। तदत्थं विवरितुं ‘‘इदानि तस्सा’’तिआदि वुत्तं। यथाभूतेहीति याथावतो भूतेहि। दुरुक्खिपनट्ठेनाति पचुरजनेहि उक्खिपितुं असक्कुणेय्यभावेन। निब्बाननगरप्पवेसे विबन्धनेन पलिघो वियाति पलिघोति वुच्चति। मत्थकच्छिन्नो तालो पत्तफलादीनं अनङ्गतो तालावत्थु असिवे ‘‘सिवा’’ति समञ्ञा विय। तेनाह ‘‘सीसच्छिन्नतालो विय कता’’ति। पुनब्भवस्स करणसीलो, पुनब्भवं वा फलं अरहतीति पोनोभविको। एवंभूतो पन पुनब्भवं देति नामाति आह ‘‘पुनब्भवदायको’’ति। पुनब्भवखन्धानं पच्चयोति इमिना जातिसंसारोति फलूपचारेन कारणं वुत्तन्ति दस्सेति। परिक्खाति वुच्चति सन्तानस्स परिक्खिपनतो। संकिण्णत्ताति सब्बसो किण्णत्ता विनासितत्ता। गब्भीरानुगतट्ठेनाति गम्भीरं अनुपविट्ठट्ठेन। लुञ्चित्वाति उद्धरित्वा। एतानीति कामरागसञ्ञोजनादीनि। अग्गळाति वुच्चन्ति अवधारणट्ठेन। अग्गमग्गेन पतितो मानद्धजो एतस्साति पतितमानद्धजो। इतरभारोरोपनस्स पुरिमपदेहि पकासितत्ता ‘‘मानभारस्सेव ओरोपितत्ता पन्नभारोति अधिप्पेतो’’ति वुत्तं। मानसंयोगेनेव विसंयुत्तत्ताति एत्थापि एसेव नयो। पञ्चपि खन्धे अविसेसतो अस्मीति गहेत्वा पवत्तमानो ‘‘अस्मिमानो’’ति अधिप्पेतोति वुत्तं ‘‘रूपे अस्मीति मानो’’तिआदि।
२४६.अनधिगमनीयविञ्ञाणतन्ति ‘‘इदं नाम निस्साय इमिना नाम आकारेन पवत्तती’’ति एवं दुविञ्ञेय्यचित्ततं। अन्वेसन्ति पच्चत्ते एकवचनन्ति आह ‘‘अन्वेसन्तो’’ति। सत्तोपि तथागतोति वुच्चति ‘‘तथागतो परं मरणा’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.६५) विय। सत्तो हि यथेको कम्मकिलेसेहि इत्थत्तं आगतो, तथा अपरोपि आगतोति ‘‘तथागतो’’ति वुच्चति। उत्तमपुग्गलोति भगवन्तं सन्धाय वदति। खीणासवोपीति यो कोचि खीणासवोपि ‘‘तथागतो’’ति अधिप्पेतो। सोपि हि यथेको चतूसु सतिपट्ठानेसु सूपट्ठितचित्तो सत्त बोज्झङ्गे यथाभूतं भावेत्वा अनुत्तरं अरहत्तं आगतो अधिगतो, तथा अपरोपि आगतोति ‘‘तथागतो’’ति वुच्चति। असंविज्जमानोति परमत्थतो अनुपलब्भनीयो। अविन्देय्योति न विन्दितब्बो, दुविञ्ञेय्योति अत्थो।
तथागतो सत्तो पुग्गलोति न पञ्ञपेमि परमत्थतो सत्तस्सेव अभावतोति अधिप्पायो। किं पञ्ञपेस्सामि पञ्ञत्तिउपादानस्सपि धरमानकस्स अभावतो। ‘‘अनुप्पादो खेमं, अनुप्पत्ति खेम’’न्तिआदिना असङ्खताय धातुया पक्खन्धनवसेन पवत्तं अग्गफलसमापत्तिअत्थं विपस्सनाचित्तं वा।
तुच्छाति करणे निस्सक्कवचनन्ति आह ‘‘तुच्छकेना’’ति। विनयतीति विनयो, सो एव वेनयिको। तथा मन्ति तथाभूतं मं। परमत्थतो विज्जमानस्स हि सत्तस्स अभावं वदन्तो सत्तविनासपञ्ञापको च नाम सिया, अहं पन परमत्थतो अविज्जमानं तं ‘‘नत्थी’’ति वदामि। यथा च लोको वोहरति, तथेव तं वोहरामि, तथाभूतं मं ये समणब्राह्मणा ‘‘वेनयिको समणो गोतमो’’ति वदन्ता असता तुच्छा मुसा अभूतेन अब्भाचिक्खन्तीति योजना। अप्पटिसन्धिकस्स खीणासवस्स चरिमचित्तं निरुपादानतो अनुपादानो विय जातवेदो परिनिब्बुतं इदं नाम निस्सितन्ति न पञ्ञायतीति वदन्तो किमेत्तावता उच्छेदवादी भवेय्य, नाहं कदाचिपि अत्थि, नापि कोचि अत्थीति वदामि। एवं सन्ते किं निस्साय ते मोघपुरिसा सतो सत्तस्स नाम उच्छेदं विनासं विभवं पञ्ञपेतीति वदन्ता असता…पे॰… अब्भाचिक्खन्तीति अयमेत्थ अधिप्पायो।
महाबोधिमण्डम्हीति बोधिमण्डग्गहणेन सत्तसत्ताहमाह। तेन धम्मचक्कपवत्तनतो (सं॰ नि॰ ५.१०८१; महाव॰ १३; पटि॰ म॰ २.३०) पुब्बे वुत्तं तन्तिदेसनं वदति । चतुसच्चमेव पञ्ञपेमीति एतेन सच्चविमुत्ता सत्थुदेसना नत्थीति दस्सेति। एत्थ च – ‘‘पुब्बे चेव एतरहि च दुक्खञ्चेव पञ्ञपेमि दुक्खस्स च निरोध’’न्ति वदन्तो भगवा नाहं कदाचिपि ‘‘अत्ता उच्छिज्जति, विनस्सती’’ति वा, ‘‘अत्ता नाम कोचि अत्थी’’ति वा वदामि। एवं सन्ते किं निस्साय ते मोघपुरिसा ‘‘सतो सत्तस्स उच्छेदं विनासं विभवं पञ्ञपेती’’ति असता तुच्छेन अब्भाचिक्खन्तीति दस्सेति। परेति अमामका, मम ओवादस्स अभाजनभूताति अत्थोति आह ‘‘सच्चानि…पे॰… असमत्थपुग्गला’’ति। अधिप्पायेनाति इमिना तेसं अधिप्पायमत्तं, रोसनविहेसनानि पन तथागतस्स आकासस्स विलिखनं विय न सम्भवन्तियेवाति दस्सेति। आहनति चित्तन्ति आघातो। अप्पतीता होन्ति एतेनाति अप्पच्चयो। चित्तं न अभिराधयतीति अनभिरद्धि। अतुट्ठीति तुट्ठिपटिपक्खो तथापवत्तो चित्तुप्पादो, कोधो एव वा।
२४७.अनत्तनियेपि खन्धपञ्चके मिच्छागाहवसेन अत्तनियसञ्ञाय पवत्तस्स छन्दरागस्स पहानं। अम्हाकं नेव अत्ताति यस्मा रूपवेदनादियेव अत्तग्गाहवत्थु तब्बिनिमुत्तस्स लोभनेय्यस्स अभावतो। एतं तिणकट्ठसाखापलासं न अम्हाकं रूपं, न विञ्ञाणं, तस्मा अम्हाकं नेव अत्ताति योजना। अज्झत्तिकस्स वत्थुनो नेव अत्ताति पटिक्खित्तत्ता बाहिरवत्थु अत्तनियभावेन पटिक्खित्तं होतीति आह ‘‘अम्हाकं चीवरादिपरिक्खारोपि न होती’’ति। खन्धपञ्चकंयेवाति बाहिरवत्थुं निदस्सनं कत्वा खन्धपञ्चकंयेव न तुम्हाकन्ति पजहापेति। न उप्पाटेत्वा कन्दं विय। न लुञ्चित्वा वा केसे वियाति। इमिना रूपादीनं नाममुखेन पहानं इच्छन्ति। उल्लिङ्गितमत्थं छन्दरागविनयेन पजहापेतीति सरूपतो दस्सेति।
२४८.‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, रूपं निच्चं वा’’तिआदि देसना तिपरिवट्टं। याव इमं ठानन्ति ‘‘एवं स्वाक्खातो’’ति यावायं पाळिपदेसो। सुविञ्ञेय्यभावेन अक्खातत्तापि स्वाक्खातोति आह ‘‘सुकथितत्ता एव उत्तानो विवटो पकासितो’’ति। तिरियं विदारणेन छिन्नं, दीघसो फालनेन भिन्नं, ततो एव तत्थ तत्थ सिब्बितगण्ठिकतजिण्णवत्थं पिलोतिका, तदभावतो छिन्नपिलोतिको, पिलोतिकरहितोति अत्थो। इरियापथ-सण्ठपनअविज्जमानझान-विपस्सनानि छिन्नाय अविज्जमानाय पटिपत्तिया सिब्बनगण्ठिकरणसदिसानि, तादिसं इध नत्थीति आह ‘‘न हेत्थ…पे॰… अत्थी’’ति। पतिट्ठातुं न लभतीति पेसलेहि सद्धिं संवासवसेनपि पतिट्ठातुं न लभति, विसेसाधिगमवसेन पन वत्तब्बमेव नत्थि।
कारण्डवं निद्धमथाति विपन्नसीलताय कचवरभूतं पुग्गलं कचवरमिव निरपेक्खा अपनेथ। कसम्बुञ्चापकस्सथाति कसटभूतञ्च नं खत्तियादीनं मज्झगतं सम्भिन्नं पग्घरितकुट्ठं चण्डालं विय अपकस्सथ निक्कड्ढथ। किं कारणं? सङ्घारामो नाम सीलवन्तानं कतो, न दुस्सीलानं, यतो एतदेव। ततो पलापे वाहेथ, अस्समणे समणमानिनेति यथा पलापा अन्तोसाररहिता अतण्डुला बहि थुसेन वीहि विय दिस्सन्ति, एवं पापभिक्खू अन्तोसीलरहितापि बहि कासावादिपरिक्खारेन भिक्खू विय दिस्सन्ति, तस्मा ‘‘पलापा’’ति वुच्चन्ति, ते पलापे वाहेथ ओधुनाथ विधमथ। परमत्थतो अस्समणे वेसमत्तेन समणमानिने एवं निद्धमित्वान…पे॰…पतिस्सताति। तत्थ कप्पयव्होति कप्पेथ, करोथाति वुत्तं होति। पतिस्सताति पति पति सता सम्पजानन्ता सुट्ठु पजानन्ता। पतिस्सता वा सप्पतिस्सा अञ्ञमञ्ञं सगारवा। अथेवं सुद्धा सुद्धेहि संवासं कप्पेन्ता दिट्ठिसीलसामञ्ञेन समग्गा। अनुक्कमेन परिपाकगतपञ्ञताय निपका। सब्बस्सेविमस्स दुक्खवट्टस्स अन्तं करिस्सथ, परिनिब्बानं पापुणिस्सथाति अत्थो।
वट्टं तेसं नत्थि पञ्ञापनाय सब्बसो समुच्छिन्नवट्टमूलकत्ता।
धम्मं अनुस्सरन्ति, धम्मस्स वा अनुस्सरणसीलाति धम्मानुसारिनो। एवं सद्धानुसारिनोपि वेदितब्बा। पटिपन्नस्साति पटिपज्जमानस्स, सोतापत्तिमग्गट्ठोपि अधिप्पेतो। अधिमत्तन्ति बलवं। पञ्ञावाहीति पञ्ञं वाहेति, पञ्ञा वा इमं पुग्गलं वहतीति पञ्ञावाहीतिपि वदन्ति। पञ्ञापुब्बङ्गमन्ति पञ्ञं पुरेचारिकं कत्वा। अयं वुच्चतीति अयं एवरूपो पुग्गलो पञ्ञासङ्खातेन धम्मेन सरति अनुस्सरतीति धम्मानुसारी। सद्धावाहीति सद्धं वाहेति, सद्धा वा इमं पुग्गलं वहतीति सद्धावाहीतिपि वदन्ति। सद्धापुब्बङ्गमन्ति सद्धं पुरेचारिकं कत्वा। अयं वुच्चतीति अयं एवरूपो पुग्गलो सद्धाय सरति अनुस्सरतीति सद्धानुसारी। सद्धामत्तन्ति ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदिना बुद्धसुबुद्धताय सद्दहनमत्तं। मत्त-सद्देन अवेच्चप्पसादं निवत्तेति। पेममत्तन्ति यथावुत्तसद्धानुसारेन उप्पन्नं तुट्ठिमत्तं। सिनेहोति केचि। एवं विपस्सनं पट्ठपेत्वा निसिन्नानन्ति कलापसम्मसनादिवसेन आरद्धविपस्सनानं। एका सद्धाति विपस्सनानुसारेन स्वाक्खातधम्मता सिद्धा, ततो एव एका सेट्ठा उळारा सद्धा उप्पज्जति। एकं पेमन्ति एत्थापि एसेव नयो। सग्गे ठपिता विय होन्तीति तेसं सद्धापेमानं सग्गसंवत्तनियताय अब्यभिचारीभावमाह। चूळसोतापन्नोति वदन्ति एकदेसेन सच्चानुबोधे ठितत्ता। सेसं सुविञ्ञेय्यमेव।
३. वम्मिकसुत्तवण्णना
२४९.पियवचनन्ति पियसमुदाचारो। विञ्ञुजातिका हि परं पियेन समुदाचरन्ता ‘‘भव’’न्ति वा, ‘‘देवानं पियो’’ति वा, ‘‘आयस्मा’’ति वा समुदाचरन्ति, तस्मा सम्मुखा सम्बोधनवसेन ‘‘आवुसो’’ति, तिरोक्खं ‘‘आयस्मा’’ति अयम्पि समुदाचारो। महाकस्सपउरुवेलकस्सपादयो अञ्ञेपि कस्सपनामका अत्थीति ‘‘कतरस्स कस्सपस्सा’’ति पुच्छन्ति। रञ्ञाति कोसलरञ्ञा। ‘‘सञ्जानिंसू’’ति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं विवरितुं ‘‘अयं पना’’तिआदि आरद्धं। अस्साति कुमारकस्सपस्स, ‘‘सञ्जानिंसू’’ति वुत्तसञ्जाननस्स वा। पुञ्ञानि करोन्तोति कप्पसतसहस्सं देवेसु च मनुस्सेसु च निब्बत्तित्वा दानादीनि पुञ्ञानि भावेन्तो। ओसक्कन्तेति परिहायमाने। पठमन्ति कुमारिकाकाले। सत्था उपालित्थेरं पटिच्छापेसि तं अधिकरणं विनयकम्मेनेवस्सा भिक्खुनिया पब्बज्जाय अरोगभावं।
पञ्ञत्तिविभावनाति ‘‘अन्धवन’’न्त्वेव पञ्ञायमानस्स विभावना। ओलीयतीति सङ्कुचति सणिकं वत्तति। भाणकोति सरभाणको। यं अत्थि, तं गहेत्वाति इदानि परियेसितब्बट्ठानं नत्थि, यथागतं पन यं अत्थि, तं गहेत्वा। बलवगुणेति अधिमत्तगुणे। कस्सपभगवतो काले निरुळ्हसमञ्ञावसेन वचनसन्ततिया अविच्छेदेन च इमस्मिम्पि बुद्धुप्पादे तं ‘‘अन्धवन’’न्त्वेव पञ्ञायित्थ, उपरूपरिवड्ढमानाय पथविया उपरि रुक्खगच्छादीसु सञ्जायन्तेसुपीति। सेक्खपटिपदन्ति सेक्खभावावहं विसुद्धिपटिपत्तिं।
अञ्ञतर-सद्दो अपाकटे विय पाकटेपि वत्तति एक-सद्देन समानत्थत्ताति दस्सेतुं ‘‘अभिजानाती’’तिआदि वुत्तं। भयभेरवदस्सितम्पि अभिक्कन्त-सद्दस्स अत्थुद्धारं इध दस्सेन्तो एवं हेट्ठा तत्थ तत्थ कता अत्थसंवण्णना परतो तस्मिं तस्मिं सुत्तपदेसे यथारहं वत्तब्बाति नयदस्सनं करोति। कञ्चनसन्निभत्तचता सुवण्णवण्णग्गहणेन गहिताति अधिप्पायेनाह ‘‘छविय’’न्ति। छविगता पन वण्णधातु एव ‘‘सुवण्णवण्णो’’ति एत्थ वण्णग्गहणेन गहिताति अपरे। वण्णीयति कित्तीयति उग्घोसनन्ति वण्णो, थुति। वण्णीयति असङ्करतो ववत्थपीयतीति वण्णो, कुलवग्गो। वण्णीयति फलं एतेन यथासभावतो विभावीयतीति वण्णो, कारणं। वण्णनं दीघरस्सादिवसेन सण्ठहनन्ति वण्णो, सण्ठानं। वण्णीयति अणुमहन्तादिवसेन पमीयतीति वण्णो, पमाणं। वण्णेति विकारमापज्जमानं हदयङ्गतभावं पकासेतीति वण्णो, रूपायतनं। एवं तेन तेन पवत्तिनिमित्तेन वण्ण-सद्दस्स तस्मिं तस्मिं अत्थे पवत्ति वेदितब्बा।
अनवसेसत्तं सकलता केवलता। केवलकप्पाति एत्थ केचि ईसं असमत्ता केवला केवलकप्पाति वदन्ति, एवं सति अनवसेसत्थो एव केवल-सद्दो सिया। अनत्थन्तरेन पन कप्प-सद्देन पदवड्ढनं कत्वा केवला एव केवलकप्पा। तथा वा कप्पनीयत्ता पञ्ञपेतब्बत्ता केवलकप्पा। येभुय्यता बहुलभावो। अब्यामिस्सता विजातियेन असङ्करो सुद्धता। अनतिरेकता तंमत्तता विसेसाभावो। केवलकप्पन्ति केवलं दळ्हं कत्वाति अत्थो। केवलं वुच्चति निब्बानं सब्बसङ्खतविवित्तत्ता। तेनाह ‘‘विसंयोगादिअनेकत्थो’’ति। केवलं एतस्स अधिगतं अत्थीति केवली, सच्छिकतनिरोधो खीणासवो।
२५१.चतूहि महाभूतेहि निब्बत्तोति चातुमहाभूतिको। तेनाह ‘‘चतुमहाभूतमयस्सा’’ति। वमति उग्गिरन्तो विय होतीति अत्थो। वन्तकोति उच्छड्डको। वन्तुस्सयोति उपचिकाहि वन्तस्स मत्तिकापिण्डस्स उस्सयभूतो। वन्तसिनेहसम्बद्धोति वन्तेन खेळसिनेहेन सम्पिण्डितो। असुचिकलिमलं वमतीति एत्थ मुखादीहि पाणकानं निग्गमनतो पाणके वमतीति अयम्पि अत्थो लब्भतेव। अरियेहि वन्तकोति कायभावसामञ्ञेन वुत्तं। दुक्खसच्चपरिञ्ञाय वा सब्बस्सपि तेभूमकधम्मजातस्स परिञ्ञातत्ता सब्बोपि कायो अरियेहि छन्दरागप्पहानेन वन्तो एव। तं सब्बन्ति येहि तीहि अट्ठिसतेहि उस्सितो, येहि न्हारूहि सम्बद्धो, येहि मंसेहि अवलित्तो, येन अल्लचम्मेन परियोनद्धो, याय छविया रञ्जितो, तं अट्ठिआदिसब्बं अच्चन्तमेव जिगुच्छित्वा विरत्ततायवन्तमेव। ‘‘यथा चा’’तिआदिना वत्तब्बोपमतोपि वम्मिको विय वम्मिकोति इममत्थं दस्सेति।
सम्भवति एतस्माति सम्भवो, मातापेत्तिको सम्भवो एतस्साति मातापेत्तिकसम्भवो। तस्स। उपचियति एतेनाति उपचयो’ ओदनकुम्मासं उपचयो एतस्साति ओदनकुम्मासूपचयो। तस्स। अधुवसभावताय अनिच्चधम्मस्स, सेदगूथ-पित्त-सेम्हादि-धातुक्खोभ-गरुभावदुग्गन्धानं विनोदनाय उच्छादेतब्बधम्मस्स, परितो सम्बाहनेन परिमद्दितब्बधम्मस्स, खणे खणे भिज्जनसभावताय भेदनधम्मस्स, ततो एव विकिरणसभावताय विद्धंसनधम्मस्साति धम्म-सद्दो पच्चेकं योजेतब्बो। तनुविलेपनेनाति कायावलेपनेन उच्छादनविलेपनेन। अङ्गपच्चङ्गाबाधविनोदनत्थायाति तादिससमुट्ठान-सरीरविकारविगमाय। यस्मा सुक्कसोणितं आहारो, उच्छादनं परिमद्दनञ्च यथारहं उप्पादस्स, वुड्ढिया च पच्चयो, तस्मा आह ‘‘मातापेत्तिक…पे॰… कथितो’’ति। उच्चावचभावोति यथारहं योजेतब्बो – ओदनकुम्मासूपचय-उच्छादनपरिमद्दनग्गहणेहि उच्चभावो, वड्ढी। मातापेत्तिकसम्भवग्गहणेन समुदयो। इतरेहि अवचभावो, परिहानि, अत्थङ्गमो पकासितो। अङ्गपच्चङ्गानं सण्ठपनम्पि हि वट्टपच्चयत्ता वट्टन्ति।
कोधो धूमोति एत्थ धूमपरियायेन कोधस्स वुत्तत्ता धूम-सद्दो कोधे वत्ततीति वुत्तं ‘‘धूमो विय धूमो’’ति। भस्मनीति भस्मं। मोसवज्जन्ति मुसावादो। धूमो एव धूमायितं। इच्छा धूमायितं एतिस्साति इच्छाधूमायिता, पजा। इच्छाधूमायितसद्दस्स तण्हाय वुत्ति वुत्तनयो एव। धूमायन्तोति वितक्कसन्तापेन संतप्पेन्तो, वितक्केन्तोति अत्थो। पलिपोति दुक्करमहाकद्दमं। तिमूलन्ति तीहि मूलेहि पतिट्ठितं विय अचलं पवत्तन्ति वुत्तं। रजो च धूमो च मया पकासिताति रजसभावकरणट्ठेन ‘‘रजो’’ति च धूमसभावकरणट्ठेन ‘‘धूमो’’ति च मया पकासिता। पकतिधूमो विय अग्गिस्स किलेसग्गिजालस्स पञ्ञाणभावतो। धम्मदेसनाधूमो ञाणग्गिसन्धीपनस्स पुब्बङ्गमभावतो। अयं रत्तिं धूमायनाति या दिवा कत्तब्बकम्मन्ते उद्दिस्स रत्तियं अनुवितक्कना, अयं रत्तिं धूमायना।
सत्तन्नं धम्मानन्ति इदं सुत्ते (चूळनि॰ मेत्तगूमाणवपुच्छानिद्देस २८) आगतनयेन वुत्तं। सुत्तञ्च तथा आराधनवेनेय्यज्झासयवसेन। तदेकट्ठताय वा तदञ्ञकिलेसानं। सुन्दरपञ्ञोति ञाततीरणपहानपरिञ्ञाय पञ्ञाय सुन्दरपञ्ञो।
४. रथविनीतसुत्तवण्णना
२५२.महागोविन्देन परिग्गहितताकित्तनं तदा मगधराजेन परिग्गहितूपलक्खणं। तस्स हि सो पुरोहितो। महागोविन्दोति पुरातनो एको मगधराजाति केचि। गय्हतीति गहो, राजूनं गहो राजगहं। नगर-सद्दापेक्खाय नपुंसकनिद्देसो। अञ्ञेपेत्थ पकारेति राजूहि दिस्वा सम्मा पतिट्ठापितत्ता तेसं गहं गेहभूतन्तिपि राजगहं। आरक्खसम्पत्तिआदिना अनत्थुप्पत्तिहेतुताय उपगतानं पटिराजूनं गहं गहभूतन्तिपि राजगहं, आरामरामणीयकादीहि राजते, निवाससुखतादिना सत्तेहि ममत्तवसेन गय्हति, परिग्गय्हतीति वा राजगहन्ति एवमादिके पकारे। बुद्धकाले च चक्कवत्तिकाले चाति इदं येभुय्यवसेन वुत्तं। वेळूहि परिक्खित्तं अहोसि, न पन केवलं कट्ठकपवनमेव। रञ्ञो उय्यानकाले पतिट्ठापितअट्टालकवसेन अट्टालकयुत्तं।
जननं जाति, जातिया भूमि जातिभूमं, जायि वा महाबोधिसत्तो एत्थाभि जाति, सा एव भूमीति जातिभूमं, सा इमेसं निवासोति जातिभूमकाति आह ‘‘जातिभूमकाति जातिभूमिवासिनो’’ति। कस्स पनायं जातिभूमीति आह ‘‘तं खो पना’’तिआदि। तेन अनञ्ञसाधारणाय जातिया अधिप्पेतत्ता सदेवके लोके सुपाकटभावतो विसेसनेन विनापि विसिट्ठविसयोव इध जाति-सद्दो विञ्ञायतीति दस्सेति। तेनाह ‘‘सब्बञ्ञुबोधिसत्तस्स जातट्ठानसाकियजनपदो’’ति। तत्थपि कपिलवत्थुसन्निस्सयो पदेसोति आह ‘‘कपिलवत्थाहारो’’ति।
गरुधम्मभाववण्णना
साकियमण्डलस्साति साकियराजसमूहस्स। दसन्नं अप्पिच्छकथादीनं वत्थु दसकथावत्थु, अप्पिच्छतादि। तत्थ सुप्पतिट्ठितताय तस्स लाभी दसकथावत्थुलाभी। तत्थाति दसकथावत्थुस्मिं।
गरुकरणीयताय धम्मो गरु एतस्साति धम्मगरु, तस्स भावो धम्मगरुता, ताय। ‘‘अज्झासयेन वेदितब्बो’’ति वत्वा न केवलं अज्झासयेनेव, अथ खो कायवचीपयोगेहिपि वेदितब्बोति दस्सेन्तो ‘‘धम्मगरुतायेव ही’’तिआदिमाह। तियामरत्तिं धम्मकथं कत्वाति एत्थ ‘‘कुम्भकारस्स निवेसने तियामरत्तिं वसन्तो धम्मकथं कत्वा’’ति एवं वचनसेसवसेन अत्थो वेदितब्बो। अञ्ञथा यथालाभवसेन अत्थे गय्हमाने तियामरत्तिं धम्मकथा कताति आपज्जति, न च तं अत्थि। वक्खति हि ‘‘बहुदेव रत्तिन्ति दियड्ढयाममत्त’’न्ति। दसबलादिगुणविसेसा विय धम्मगारवहेतुका परहितपटिपत्तिपि सब्बबुद्धानं मज्झे भिन्नसुवण्णं विय सदिसा एवाति इमस्स भगवतो धम्मगारवकित्तने ‘‘कस्सपोपि भगवा’’तिआदिना कस्सपभगवतो धम्मगारवं दस्सेति।
चारिकं निक्खमीति जनपदचारिकं चरितुं निक्खमि। जनपदचारिकाय अकाले निक्खन्तत्ता कोसलराजादयो वारेतुं आरभिंसु। पवारेत्वा हि चरणं बुद्धाचिण्णं। पुण्णाय सम्मापटिपत्तिं पच्चासीसन्तो भगवा ‘‘किं मे करिस्ससी’’ति आह।
अनहातोवाति धम्मसवनुस्सुक्केन सायन्हे बुद्धाचिण्णं न्हानं अकत्वाव। अत्तहितपरहितपटिपत्तीसु एकिस्सा द्विन्नञ्च अत्थितासिद्धा चतुब्बिधता पटिपत्तिकता एव नाम होतीति वुत्तं ‘‘पटिपन्नको च नाम…पे॰… चतुब्बिधो होती’’ति। पटिक्खेपपुब्बकोपि हि पटिपन्नो अत्थतो पटिपन्नत्थो एवाति। कामं अत्तहिताय पटिपन्नो ताय सम्मापटिपत्तिया सासनं सोभति, न पन सासनं वड्ढेति अप्पोस्सुक्कभावतो, न च कारुणिकस्स भगवतो सब्बथा मनोरथं पूरेति। तथा हि भगवा पठमबोधियं एकसट्ठिया च अरहन्तेसु जातेसु – ‘‘चरथ, भिक्खवे, बहुजनहिताया’’तिआदिना (दी॰ नि॰ २.८६-८८; महाव॰ ३२) भिक्खू परहितपटिपत्तियं नियोजेसि। तेन वुत्तं ‘‘एवरूपं भिक्खुं भगवा न पुच्छति, कस्मा? न मय्हं सासनस्स वुड्ढिपक्खे ठितो’’ति।
समुदायो अप्पकेन ऊनोपि अनूनो विय होतीति बाकुलत्थेरं चतुत्थरासितो बहि कत्वापि ‘‘असीतिमहाथेरा विया’’ति वुत्तं। असीतिमहाथेरसमञ्ञा वा अवयवेपि अट्ठसमापत्तिसामञ्ञा विय दट्ठब्बा। ईदिसे ठाने बहूनं एकतो कथनं महता कण्ठेन च कथनं सत्थु चित्ताराधनमेवाति तेहि भिक्खूहि तथा पटिपन्नन्ति दस्सेन्तो ‘‘ते भिक्खू मेघसद्दं सुत्वा’’तिआदिमाह। गुणसम्भावनायाति वक्खमानगुणहेतुकाय सम्भावनाय सम्भावितो, न येन केनचि किच्चसमत्थतादिना।
गरुधम्मभाववण्णना निट्ठिता।
अप्पिच्छतादिवण्णना
अप्प-सद्दस्स परित्तपरियायतं मनसि कत्वा आह ‘‘ब्यञ्जनं सावसेसं विया’’ति। तेनाह ‘‘न हि तस्सा’’तिआदि। अप्प-सद्दो पनेत्थ अभावत्थोति सक्का विञ्ञातुं ‘‘अप्पाबाधतञ्च सञ्जानामी’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.२२५; २.१३४) विय।
अत्रिच्छता नाम (अ॰ नि॰ टी॰ १.१.६३) अत्र अत्र इच्छाति कत्वा। असन्तगुणसम्भावनताति अत्तनि अविज्जमानं गुणानं विज्जमानानं विय परेसं पकासना। सद्धोति मं जनो जानातूति वत्तपटिपत्तिकारकविसेसलाभीति जानातु ‘‘वत्तपटिपत्तिआपाथकज्झायिता’’ति एवमादिना। सन्तगुणसम्भावनाति इच्छाचारे ठत्वा अत्तनि विज्जमानसीलधुतधम्मादिगुणविभावना। तादिसस्स हि पटिग्गहणे अमत्तञ्ञुतापि होति।
गण्हन्तोयेव उम्मुज्जि अञ्ञेसं अजानन्तानंयेवाति अधिप्पायो।
अप्पिच्छतापधानं पुग्गलाधिट्ठानेन चतुब्बिधं इच्छापभेदं दस्सेत्वा पुनपि पुग्गलाधिट्ठानेन चतुब्बिधं इच्छापभेदं दस्सेन्तो ‘‘अपरोपि चतुब्बिधोअप्पिच्छो’’तिआदिमाह। दायकस्स वसन्ति दायकस्स चित्तवसं। देय्यधम्मस्स वसन्ति देय्यधम्मस्स अप्पबहुभावं। अत्तनो थामन्ति अत्तनो यापनमत्तकथामं।
एकभिक्खुपि न अञ्ञासि सोसानिकवत्ते सम्मदेव वुत्तित्ता। अब्बोकिण्णन्ति अविच्छेदं। दुतियो मं न जानेय्याति दुतियो सहायभूतोपि यथा मं जानितुं न सक्कुणेय्य, तथा सट्ठि वस्सानि निरन्तरं सुसाने वसामि, तस्मा अहं अहो सोसानिकुत्तमो।
धम्मकथाय जनतं खोभेत्वाति लोमहंसनसाधुकारदानचेलुक्खेपादिवसेन सन्निपतितं इतरञ्च ‘‘कथं नु खो अय्यस्स सन्तिकेव धम्मं सोस्सामा’’ति कोलाहलवसेन महाजनं खोभेत्वा। गतोति ‘‘अयं सो, तेन रत्तियं धम्मकथा कता’’ति जाननभयेन परियत्तिअप्पिच्छताय परिवेणं गतो।
तयोकुलपुत्ता वियाति पाचीनवंसदाये समग्गवासं वुत्था तयो कुलपुत्ता विय। पहायाति पुब्बभागे तदङ्गादिवसेन पच्छा अग्गमग्गेनेव पजहित्वा।
अप्पिच्छतादिवण्णना निट्ठिता।
द्वादसविधसन्तोसवण्णना
पकतिदुब्बलादीनं गरुचीवरादीनि नफासुभावावहानि सरीरखेदावहानि च होन्तीति पयोजनवसेन नअत्रिच्छतादिवसेन तानि परिवत्तेत्वा लहुकचीवरपरिभोगो न सन्तोसविरोधीति आह ‘‘लहुकेन यापेन्तोपि सन्तुट्ठोव होती’’ति। महग्घचीवरं, बहूनि वा चीवरानि लभित्वापि तानि विस्सज्जेत्वा तदञ्ञस्स गहणं यथासारुप्पनये ठितत्ता न सन्तोसविरोधीति आह ‘‘तेसं…पे॰… धारेन्तोपि सन्तुट्ठोव होती’’ति। एवं सेसपच्चयेसुपि यथाबलयथासारुप्पसन्तोसनिद्देसेसु अपिसद्दग्गहणे अधिप्पायो वेदितब्बो। यथासारुप्पसन्तोसोयेव अग्गो अलोभज्झासयस्स उक्कंसनतो।
द्वादसविधसन्तोसवण्णना निट्ठिता।
तिविधपविवेकवण्णना
एकोति एकाकी। गच्छतीति चुण्णिकइरियापथवसेन वुत्तं। चरतीति विहारतो बहि सञ्चारवसेन, विहरतीति दिवाविहारादिवसेन। कायविवेकोति च नेक्खम्माधिमुत्तस्स भावनानुयोगवसेन विवेकट्ठकायता, न झानविवेकमत्तं। तेनाह ‘‘नेक्खम्माभिरतान’’न्ति। परिसुद्धचित्तानन्ति नीवरणादिसंकिलेसतो विसुद्धचित्तानं। परमवोदानप्पत्तानन्ति वितक्कादितंतंझानपटिपक्खविगमेन परमं उत्तमं वोदानं पत्तानं। निरुपधीनन्ति किलेसुपधिआदीनं विगमेन निरुपधीनं।
तिविधपविवेकवण्णना निट्ठिता।
पञ्चविधसंसग्गवण्णना
संसीदति एतेनाति संसग्गो, रागो। सवनहेतुको, सवनवसेन वा पवत्तो संसग्गो सवनसंसग्गो। एस नयो सेसेसुपि। कायसंसग्गो पन कायपरामासो। इत्थी वाति वधू, युवती वा। सन्धानेतुन्ति पुब्बेनापरं घटेतुं। सोतविञ्ञाणवीथिवसेनाति इदं मूलभूतं सवनं सन्धाय वुत्तं, तस्स पिट्ठिवत्तकमनोद्वारिकजवनवीथीसु उप्पन्नोपि रागो सवनसंसग्गोयेव। दस्सनसंसग्गेपि एसेव नयो। अनित्थिगन्धबोधिसत्तो परेहि कथियमानवसेन पवत्तसवनसंसग्गस्स निदस्सनं। तिस्सदहरो अत्तना सुय्यमानवसेन। तत्थ पठमं जातके वेदितब्बन्ति इतरं दस्सेन्तो ‘‘दहरो किरा’’तिआदिमाह। कामरागेन विद्धोति रागसल्लेन हदये अप्पितो अन्तो अनुविद्धो।
सोति दस्सनसंसग्गो। एवं वेदितब्बोति वत्थुवसेन पाकटं करोति। तस्मिं किर गामे येभुय्येन इत्थियो अभिरूपा दस्सनीया पासादिका, तस्मा थेरो ‘‘सचे अन्तोगामे न चरिस्ससी’’ति आह। कालस्सेव पविट्ठत्ता यागुं अदासि, तस्मा यागुमेव गहेत्वा गच्छन्तं ‘‘निवत्तथ, भन्ते, भिक्खं गण्हाही’’ति आहंसु। याचित्वाति ‘‘न मयं, भन्ते, भिक्खं दातुकामा निवत्तेम, अपिच इदं भन्ते कारण’’न्ति याचित्वा।
आदितो लपनं आलापो, वचनपटिवचनवसेन पवत्तो लापो सल्लापो। भिक्खुनियाति इदं निदस्सनमत्तं। याय कायचिपि इत्थिया सन्तकपरिभोगवसेन उप्पन्नरागोपि सम्भोगसंसग्गोव।
पञ्चविधसंसग्गवण्णना निट्ठिता।
गाहगाहकादिवण्णना
भिक्खुनो भिक्खूहि कायपरामासो कायसम्बाहनादिवसेन। कायसंसग्गन्ति कायपरामाससंसग्गं। गाहगाहकोति गण्हनकानं गण्हनकोति अत्थो। गाहमुत्तकोति अयोनिसो आमिसेहि सङ्गण्हनकेहि सयं मुच्चनको। मुत्तगाहकोति यथावुत्तसङ्गहतो मुत्तानं सङ्गण्हनको। मुत्तमुत्तकोति मुच्चनकेहि सयम्पि मुच्चनको। गहणवसेन सङ्गण्हनवसेन। उपसङ्कमन्ति ततो किञ्चि लोकामिसं पच्चासीसन्ता, न दक्खिणेय्यवसेन। भिक्खुपक्खे गहणवसेनाति पच्चयलाभाय सङ्गण्हनवसेनाति योजेतब्बं। वुत्तनयेनाति ‘‘आमिसेना’’तिआदिना वुत्तनयेन।
ठानन्ति अत्तनो ठानावत्थं। पापुणितुं न देति उप्पन्नमेव तं पटिसङ्खानबलेन नीहरन्तो विक्खम्भेति। तेनाह ‘‘मन्तेना’’तिआदि। यथा जीवितुकामो पुरिसो कण्हसप्पेन, अमित्तेन वा सह न संवसति, एवं खणमत्तम्पि किलेसेहि सह न संवसतीति अत्थो।
चतुपारिसुद्धिसीलं लोकियं लोकुत्तरञ्च। तथा समाधिपि। विपस्सनाय पादका विपस्सनापादकाति अट्ठसमापत्तिग्गहणेन यथा लोकियसमाधि गहितो, एवं विपस्सनापादका एतेसन्ति विपस्सनापादकाति अट्ठसमापत्तिग्गहणेनेव लोकुत्तरो समाधि गहितो। यथा हि चत्तारि रूपज्झानानि अधिट्ठानं कत्वा पवत्तो मग्गसमाधि विपस्सनापादको, एवं चत्तारि अरूपज्झानानि अधिट्ठानं कत्वा पवत्तोपि। समापत्तिपरियायो पन पुब्बवोहारेन वेदितब्बो। पटिपक्खसमुच्छेदनेन सम्मा आपज्जनतो वा यथा ‘‘सोतापत्तिमग्गो’’ति। एवमेत्थ सीलसमाधीनम्पि मिस्सकभावो वेदितब्बो, न पञ्ञाय एव। विमुत्तीति अरियफलन्ति वुत्तं ‘‘विमुत्तिसम्पन्नो’’ति वुत्तत्ता। तञ्हि निप्फादनट्ठेन सम्पादेतब्बं, न निब्बानन्ति।
एत्थ च अप्पिच्छताय लद्धपच्चयेन परितुस्सति, सन्तुट्ठताय लद्धा ते अगधितो अमुच्छितोआदीनवदस्सी निस्सरणपञ्ञो परिभुञ्जति, एवंभूतो च कत्थचि अलग्गमानसताय पविवेकं परिब्रूहेन्तो केनचि असंसट्ठो विहरति गहट्ठेन वा पब्बजितेन वा। सो एवं अज्झासयसम्पन्नो वीरियं आरभति अप्पत्तस्स पत्तिया, अनधिगमस्स अधिगमाय। आरभन्तो च यथासमादिन्नं अत्तनो सीलं पच्चवेक्खति, तस्स सीलस्स सुपरिसुद्धतं निस्साय उप्पज्जति अविप्पटिसारो, अयमस्स सीलसम्पदा। तस्स अविप्पटिसारमूलकेहि पामोज्जपीतिपस्सद्धिसुखेहि सम्मा ब्रूहितं चित्तं सम्मदेव समाधियति, अयमस्स समाधिसम्पदा। ततो यथाभूतं जानं पस्सं निब्बिन्दति, निब्बिन्दं विरज्जति, विरागा विमुच्चति, अयमस्स पञ्ञासम्पदा। विमुत्तचित्तता पनस्स विमुत्तिसम्पदा, ततो विमुत्तितो ञाणदस्सनन्ति एतेसं दसन्नं कथावत्थूनं अनुपुब्बी वेदितब्बा। तस्स यो दसहि कथावत्थूहि समन्नागमो, अयं अत्तहिताय पटिपत्ति। या नेसं परेसं संकित्तनं, अयं परहिताय पटिपत्ति। तासु पुरिमा ञाणपुब्बङ्गमा ञाणसम्पयुत्ता च, इतरा करुणापुब्बङ्गमा करुणासम्पयुत्ता चाति सब्बं ञाणकरुणाकण्डं वत्तब्बं।
दसहिकथावत्थूहि करणभूतेहि भिक्खूनं ओवादं देति, ‘‘भिक्खुना नाम अत्रिच्छतादिके दूरतो वज्जेत्वा सम्मदेव अप्पिच्छेन भवितब्ब’’न्तिआदिना तं तं कथावत्थुं भिक्खूनं उपदिसतीति अत्थो। उपदिसन्तो हि तानि ‘‘तेहि भिक्खू ओवदती’’ति वुत्तो। ओवदतियेव सरूपदस्सनमत्तेन। सुखुमं अत्थं परिवत्तेत्वाति एवम्पि अप्पिच्छता होति एवम्पीति अप्पिच्छतादिवसेन अपरापरं अप्पिच्छतावुत्तिं दस्सेत्वा तत्थ सुखुमनिपुणं अप्पिच्छतासङ्खातं अत्थं जानापेतुं न सक्कोति। विञ्ञापेतीति यथावुत्तेहि विसेसेहि विञ्ञापेति। कारणन्ति येन कारणेन अप्पिच्छता इज्झति, तं पन ‘‘महिच्छतादीसु एते दोसा, अप्पिच्छताय अयमानिसंसो’’तिआदीनवानिसंसदस्सनं दट्ठब्बं। सम्मा हेतुना अप्पिच्छतं दस्सेतीति सन्दस्सको। गाहेतुन्ति यथा गण्हति, तथा कातुं, तत्थ पट्ठपेतुन्ति अत्थो। उस्साहजननवसेनाति यथा तं समादानं निच्चलं होति, एवं उस्सोळ्हिया उप्पादनवसेन सम्मदेव उत्तेजेतीति समुत्तेजको। उस्साहजातेति अप्पिच्छताय जातुस्साहे। वण्णं वत्वा तत्थ सम्पत्तिं आयतिञ्च लब्भमानगुणं कित्तेत्वा सम्पहंसेति सम्मदेव पकारेहि तोसेतीति सम्पहंसको। एवं सन्तुट्ठिआदीसु यथारहं योजना कातब्बा।
पञ्चलाभवण्णना
२५३.सत्थु सम्मुखा एवं वण्णो अब्भुग्गतोति। इमिना तस्स वण्णस्स यथाभूतगुणसमुट्ठिततं दस्सेति। मन्दमन्दो वियाति अति विय अछेको विय। अबलबलो वियाति अति विय अबलो विय। भाकुटिकभाकुटिको वियाति अति विय दुम्मुखो विय। अनुमस्साति अनुमसित्वा, दस कथावत्थूनि सरूपतो विसेसतो च अनुपरिग्गहेत्वाति अत्थो। परिग्गण्हनं पन नेसं अनुपविसनं विय होतीति वुत्तं ‘‘अनुपविसित्वा’’ति। सब्रह्मचारीहि वण्णभासनं एको लाभोति योजना। एवं सेसेसुपि। पत्थयमानो एवमाह धम्मगरुतायाति अधिप्पायो।
पञ्चलाभवण्णना निट्ठिता।
चारिकादिवण्णना
२५४.अभिरमनं अभिरतं, तदेव अनुनासिकलोपं अकत्वा वुत्तं ‘‘अभिरन्त’’न्ति। भावनपुंसकञ्चेतं। अनभिरति नाम नत्थि, अभिरमित्वा चिरविहारोपि नत्थि सम्मदेव परिञ्ञातवत्थुकत्ता। सब्बसहा हि बुद्धा भगवन्तो असय्हलाभिनो।
पुब्बे धम्मगरुताकित्तनपसङ्गेन गहितं अग्गहितञ्च महाकस्सपपच्चुग्गमनादिं एकदेसेन दस्सेत्वा वनवासितिस्ससामणेरस्स वत्थुं वित्थारेत्वा जनपदचारिकं कथेतुं ‘‘भगवा ही’’तिआदि आरद्धं। आकासगामीहि सद्धिं गन्तुकामो ‘‘छळभिञ्ञानं आरोचेही’’ति आह। सङ्घकम्मेन सिज्झमानापि उपसम्पदा सत्थु आणावसेनेव सिज्झनतो ‘‘बुद्धदायज्जं ते दस्सामी’’ति वुत्तन्ति वदन्ति। अपरे ‘‘अपरिपुण्णवीसतिवस्सस्सेव तस्स उपसम्पदं अनुजानन्तो सत्था ‘बुद्धदायज्जं तेदस्सामी’ति अवोचा’’ति वदन्ति। उपसम्पादेत्वाति धम्मसेनापतिना उपज्झायेन उपसम्पादेत्वा।
नवयोजनसतिकं मज्झिमदेसपरियापन्नमेव, ततो परं नाधिप्पेतं दन्धतावसेन गमनतो। समन्ताति गतगतट्ठानस्स चतूसु पस्सेसु। अञ्ञेनपि कारणेनाति भिक्खूनं समथविपस्सनातरुणभावतो अञ्ञेनपि मज्झिममण्डले वेनेय्यानं ञाणपरिपाकादिकारणेन निक्खमति, अन्तोमण्डलं ओतरति। सत्तहि वातिआदि ‘‘एकं मासं वा’’तिआदिना वुत्तानुक्कमेन योजेतब्बं।
सरीरफासुकत्थायाति एकस्मिंयेव ठाने निबद्धवासेन उस्सन्नधातुकस्स सरीरस्स विरेचनेन फासुभावत्थाय। अट्ठुप्पत्तिकालाभिकङ्खनत्थायाति अग्गिक्खन्धूपमसुत्त (अ॰ नि॰ ७.७२) मघदेवजातकादिदेसनानं (जा॰ १.१.९) विय धम्मदेसनाय अट्ठुप्पत्तिकालस्स आकङ्खनेन। सुरापानसिक्खापदपञ्ञापने (पाचि॰ ३२६) विय सिक्खापदपञ्ञापनत्थाय। बोधनेय्यसत्ते अङ्गुलिमालादिके बोधनत्थाय। निबद्धवासञ्च पुग्गलं उद्दिस्स चारिका निबद्धचारिका।
२५५.अपरिग्गहभावं कत्थचि अलग्गभावं दस्सेतुं ‘‘यूथं पहाय…पे॰… मत्तहत्थी विया’’ति वुत्तं। असहायकिच्चोति सहायकिच्चरहितो सीहो विय। तेनस्स एकविहारितं तेजवन्ततञ्च दस्सेति। तदा पन कायविवेको न सक्का लद्धुन्ति इदमेत्थ कारणं दट्ठब्बं। बहूहीतिआदि पन सभावदस्सनवसेन वुत्तं। थेरस्स परिसा सुविनीता चिण्णगरुवासा गरुनो इच्छानुरूपमेव वत्तति।
वुत्तकारणयुत्ते अद्धानगमने चारिकानं वोहारो सासने निरुळ्होति आह ‘‘किञ्चापी’’तिआदि। केनचिदेव निमित्तेन किस्मिञ्चि अत्थे पवत्ताय सञ्ञाय तन्निमित्तरहितेपि अञ्ञस्मिं पवत्ति रुळ्ही नाम। विजितमारत्ता सङ्गामविजयमहायोधो विय। अञ्ञं सेवित्वाति ‘‘मम आगतभावं सत्थु आरोचेही’’ति आरोचनत्थं अञ्ञं भिक्खुं सेवित्वा।
भगवा धम्मं देसेन्तो तंतंपुग्गलज्झासयानुरूपं तदनुच्छविकमेव धम्मिं कथं करोतीति दस्सेन्तो ‘‘चूळगोसिङ्गसुत्ते’’तिआदिमाह। तत्थ सामग्गिरसानिसंसन्ति ‘‘कच्चि पन वो, अनुरुद्धा, समग्गा सम्मोदमाना’’तिआदिना (म॰ नि॰ १.३२६) सामग्गिरसानिसंसं कथेसि। आवसथानिसंसन्ति ‘‘सीतं उण्हं पटिहनती’’तिआदिना (चूळव॰ २९५, ३१५) आवसथपटिसंयुत्तं आनिसंसं। सतिपटिलाभिकन्ति जोतिपालत्थेरे लामकं ठानं ओतिण्णमत्ते महाबोधिपल्लङ्के पन सब्बञ्ञुतं पटिविज्झितुं पत्थनं कत्वा पारमियो पूरेन्तो आगतो। तादिसस्स नाम पमादविहारो न युत्तोति यथा कस्सपो भगवा बोधिसत्तस्स सतिं पटिलभितुं धम्मिं कथं कथेसि, तथा अयं भगवा तमेव पुब्बेनिवासपटिसंयुत्तकथं भिक्खूनं घटिकारसुत्तं (म॰ नि॰ २.२८२) कथेसि। चत्तारो धम्मुद्देसेति – ‘‘उपनीयति लोको अद्धुवो, अताणो लोको अनभिस्सरो, अस्सको लोको सब्बं पहाय गमनीयं, ऊनो लोको अतित्तो तण्हादासो चा’’ति (म॰ नि॰ २.३०५) इमे चत्तारो धम्मुद्देसे कथेसि। कामञ्चेते धम्मुद्देसा रट्ठपालसुत्ते (म॰ नि॰ २.३०४) आयस्मता रट्ठपालत्थेरेन रञ्ञो कोरब्यस्स कथिता, ते पन भगवतो एव आहरित्वा थेरेन तत्थ कथिताति वुत्तं ‘‘रट्ठपालसुत्ते’’तिआदि। तथा हि वुत्तं सुत्ते – ‘‘अत्थि खो, महाराज, तेन भगवता जानता पस्सता अरहता सम्मासम्बुद्धेन चत्तारो धम्मुद्देसा उद्दिट्ठा’’तिआदि (म॰ नि॰ २.३०५) पानकानिसंसकथन्ति ‘‘अग्गिहुत्तं मुखं यञ्ञा’’तिआदिना (म॰ नि॰ २.४००; सु॰ नि॰ ५७३) अनुमोदनं वत्वा पुन पकिण्णककथावसेन पानकपटिसंयुत्तं आनिसंसकथं कथेसि। एकीभावे आनिसंसं कथेसि, यं सन्धाय वुत्तं ‘‘अथ खो भगवा आयस्मन्तं भगुं धम्मिया कथाय सन्दस्सेसी’’तिआदि (म॰ नि॰ ३.२३८)। अनन्तनयन्ति अपरिमाणदेसनानयं अप्पिच्छतादिपटिसंयुत्तं धम्मिं कथं। तेनाह ‘‘पुण्ण, अयम्पि अप्पिच्छकथायेवा’’तिआदि बहूहि परियायेहि नानानयं देसेति। कथं तथा देसितं थेरो अञ्ञासीति आह ‘‘पटिसम्भिदापत्तस्स…पे॰… अहोसी’’ति।
चारिकादिवण्णना निट्ठिता।
सत्तविसुद्धिपञ्हवण्णना
२५६.ततोपट्ठायाति। यदा जातिभूमका भिक्खू सत्थु सम्मुखा थेरस्स वण्णं भासिंसु, ततो पट्ठाय। सीसानुलोकी हुत्वा पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धनं थेरेन समागमे आदरवसेन कतन्ति दट्ठब्बं। तथा हि वुत्तं पाठे ‘‘अप्पेव नामा’’तिआदि, ‘‘तरमानरूपो’’ति च। यं पन वुत्तं अट्ठकथायं ‘‘एकस्मिं ठाने निलीन’’न्तिआदि, तं अकारणं। न हि धम्मसेनापति तस्स थेरस्स निसिन्नट्ठानं अभिञ्ञाञाणेन जानितुं न सक्कोति। ‘‘कच्चि नु खो मं अदिस्वाव गमिस्सती’’ति अयम्पि चिन्ता आदरवसेनेवाति युत्तं। न हि सत्थारं दट्ठुं आगतो सावको अपि आयस्मा अञ्ञातकोण्डञ्ञो सत्थुकप्पं धम्मसेनापतिं तत्थ वसन्तं अदिस्वाव गच्छनको नाम अत्थि। दिवाविहारन्ति सम्पदाने उपयोगवचनन्ति आह ‘‘दिवाविहारत्थाया’’ति।
२५७.पुरिमकथायाति पठमालापे। अप्पतिट्ठितायाति नप्पवत्तिताय। पच्छिमकथा न जायतीति पच्छा वत्तब्बकथाय अवसरो न होति। सत्त विसुद्धियो पुच्छि दिट्ठसंसन्दनवसेन। ञाणदस्सनविसुद्धि नाम अरियमग्गो। यस्मा ततो उत्तरिम्पि पत्तब्बं अत्थेव, तस्मा ‘‘चतुपारिसुद्धिसीलादीसु ठितस्सपि ब्रह्मचरियवासो मत्थकं न पापुणाती’’ति वुत्तं। तस्माति ब्रह्मचरियवासस्स मत्थकं अप्पत्तत्ता। सब्बं पटिक्खिपीति सत्तमम्पि पञ्हं पटिक्खिपि, इतरेसु वत्तब्बमेव नत्थि।
अप्पच्चयपरिनिब्बानन्ति अनुपादिसेसनिब्बानमाह। इदानि पकारन्तरेनपि अनुपादापरिनिब्बानं दस्सेतुं ‘‘द्वेधा’’तिआदि वुत्तं। तत्थ गहणूपादानन्ति दळ्हग्गहणभूतं उपादानं । तेनाह ‘‘कामुपादानादिक’’न्ति। पच्चयूपादानन्ति यं किञ्चि पच्चयमाह। सो हि अत्तनो फलं उपादियति उपादानवसेन गण्हतीति उपादानन्ति वुच्चति। तेनाह ‘‘पच्चयूपादानं नाम…पे॰… पच्चया’’ति। ‘‘अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चती’’ति वचनतो (महाव॰ २८, ३०) अरहत्तफलं अनुपादापरिनिब्बानन्ति कथेन्ति। न च उपादानसम्पयुत्तन्ति उपादानेहि एतं न सहितं नापि उपादानेहि सह पवत्ति हुत्वा। न च कञ्चि धम्मं उपादियतीति कस्सचि धम्मस्स आरम्मणकरणवसेन न उपादियति । परिनिब्बुतन्तेति अग्गमग्गेन कातब्बकिलेसपरिनिब्बानपरियोसानन्ते जातत्ता। अमतधातुमेव अनुपादापरिनिब्बानं कथेन्ति, कथेन्तानञ्च यथा तस्स कोचि पच्चयो नाम नत्थि, एवं अधिगतोपि यथा कोचि पच्चयो नाम न होति, तथा परिनिब्बानं अपच्चयपरिनिब्बानन्ति दस्सेन्तो ‘‘अयं अन्तो’’तिआदिमाह। पुन पुच्छं आरभि अनुपादापरिनिब्बानं सरूपतो पतिट्ठापेतुकामो।
२५८.सब्बपरिवत्तेसूति सब्बेसु पञ्हपरिवत्तनेसु, पञ्हवारेसूति अत्थो। सगहणधम्ममेवाति ‘‘एतं ममा’’तिआदिना गण्हतीति गहणं, सह गहणेनाति सगहणं, उपादानियन्ति अत्थो। विवट्टसन्निस्सितस्स अभावतो वट्टमेव अनुगतोति वट्टानुगतो। तेनाह ‘‘चतुपारिसुद्धिसीलमत्तस्सपि अभावतो’’ति। यो पन चतुब्बिधे विवट्टूपनिस्सये सीले ठितो, सोपि ‘‘अञ्ञत्र इमेहि धम्मेही’’ति वत्तब्बतं अरहति।
सत्तविसुद्धिपञ्हवण्णना निट्ठिता।
सत्तरथविनीतवण्णना
२५९.निस्सक्कवचनमेतं ‘‘याव हेट्ठिमसोपानकळेवरा’’तिआदीसु विय। अत्थोति पयोजनं। चित्तविसुद्धि हेत्थ सीलविसुद्धिं पयोजेति तस्स तदत्थत्ता। सीलविसुद्धिकिच्चं कतं नाम होति समाधिसंवत्तनतो। समाधिसंवत्तनिका हि सीलविसुद्धि नाम। सब्बपदेसूति ‘‘चित्तविसुद्धि यावदेव दिट्ठिविसुद्धत्था’’तिआदीसु सब्बपदेसु, दिट्ठिविसुद्धियं ठितस्स चित्तविसुद्धकिच्चं कतं नाम होतीतिआदिना योजेतब्बं।
सावत्थिनगरं विय सक्कायनगरं अतिक्कमितब्बत्ता। साकेतनगरं विय निब्बाननगरं पापुणितब्बत्ता । अच्चायिकस्स किच्चस्स उप्पादकालो विय नवमेनेव खणेन पत्तब्बस्स अभिसमयकिच्चस्स उपादकालो। यथा रञ्ञो सत्तमेन रथविनीतेन साकेते अन्तेपुरद्वारे ओरुळ्हस्स न ताव किच्चं निट्ठितं नाम होति, संविधातब्बसंविधानं ञातिमित्तगणपरिवुतस्स सुरसभोजनपरिभोगे निट्ठितं नाम सिया, एवमेतं ञाणदस्सनविसुद्धिया किलेसे खेपेत्वा तेसंयेव पटिप्पस्सद्धिपहानसाधकअरियफलसमङ्गिकाले अभिसमयकिच्चं निट्ठितं नाम होति। तेनाह ‘‘योगिनो…पे॰… कालो दट्ठब्बो’’ति। तत्थ परोपण्णास कुसलधम्मा नाम चित्तुप्पादपरियापन्ना फस्सादयो परोपण्णास अनवज्जधम्मा। निरोधसयनेति निब्बानसयने।
‘‘विसुद्धियो’’ति वा ‘‘कथावत्थूनी’’ति वा अत्थतो एकं, ब्यञ्जनमेव नानन्ति तेसं अत्थतो अनञ्ञभावं दस्सेतुं ‘‘इती’’ति आरद्धं। आयस्मा पुण्णो दस कथावत्थूनि विस्सज्जेसीति सत्त विसुद्धियो नाम विस्सज्जन्तोपि दस कथावत्थूनि विस्सज्जेसि तेसं अत्थतो अनञ्ञत्ता। एतेनेव धम्मसेनापति सारिपुत्तत्थेरो सत्त विसुद्धियो पुच्छन्तो दस कथावत्थूनि पुच्छीति अयम्पि अत्थो वुत्तोवाति वेदितब्बो। न्ति पञ्हं। किं जानित्वा पुच्छीति विसुद्धिपरियायेन कथावत्थूनि पुच्छामीति किं जानित्वा पुच्छि। दसकथावत्थुलाभिनं थेरं विसुद्धियो पुच्छन्तो पुच्छितट्ठानेयेव पुच्छनेन किं तित्थकुसलो वा पन हुत्वा विसयस्मिं पुच्छि, उदाहु पानीयत्थिकमतित्थेहि छिन्नतटेहि पातेन्तो विय अतित्थकुसलो हुत्वा अपुच्छितब्बट्ठाने अविसयस्मिं पुच्छीति योजना। इमिना नयेन विस्सज्जनपक्खेपि अत्थयोजना वेदितब्बा। यदत्थमस्स विचारणा आरद्धा, तं दस्सेन्तेन ‘‘तित्थकुसलो हुत्वा’’तिआदिं वत्वा विसुद्धिकथावत्थूनं अत्थतो अनञ्ञत्तेपि अयं विसेसो वेदितब्बोति दस्सेतुं ‘‘यं ही’’तिआदि वुत्तं। तदमिनाति यं ‘‘संखित्तं, वित्थिण्ण’’न्ति च वुत्तं, तं इमिना इदानि वुच्चमानेन नयेन विधिना वेदितब्बं।
एका सीलविसुद्धीति विसुद्धीसु विसुं एका सीलविसुद्धि। दससु कथावत्थूसु चत्तारि कथावत्थूनि हुत्वा आगता अप्पिच्छतादीहि विना सीलविसुद्धिया असम्भवतो। अप्पिच्छकथातिआदीसु कथासीसेन दसकथावत्थु गहितं। कथेतब्बत्ता वा वत्थु कथावत्थूति वुत्तं। एवञ्च उपकारतो, सभावतो वा चतुन्नं कथावत्थूनं सीलविसुद्धिसङ्गहो दट्ठब्बो। तिण्णं कथावत्थूनं चित्तविसुद्धिसङ्गहेपि एसेव नयो। पञ्च विसुद्धियोति नामरूपपरिच्छेदो दिट्ठिविसुद्धि, सप्पच्चयनामरूपदस्सनं कङ्खावितरणविसुद्धि, विपस्सनुपक्किलेसे पहाय उप्पन्नं विपस्सनाञाणं मग्गामग्गञाणदस्सनविसुद्धि, उदयब्बयञाणादि नवविधञाणं पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धि, अरियमग्गञाणं ञाणदस्सनविसुद्धीति इमा पञ्च विसुद्धियो।
२६०.सम्मोदितुन्ति अनन्तरं वुच्चमानेन सम्मोदितुं। अट्ठानपरिकप्पेनाति अकारणस्स वत्थुनो परिकप्पनेन तदा असम्भवन्तं अत्थं परिकप्पेत्वा वचनेन। अभिण्हदस्सनस्साति निच्चदस्सनस्स, नियतदस्सनस्साति अत्थो।
उक्खिपीति गुणतो कथितभावेन उक्कंसेति। थेरस्साति आयस्मतो पुण्णत्थेरस्स। इमस्मिं ठाने इमस्मिं कारणे एकपदेनेव सावकविसये अनञ्ञसाधारणगुणाविकरणनिमित्तं। इदानि तमेवत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘अमच्चञ्ही’’तिआदि वुत्तं। अपचायमानोति पूजयन्तो।
‘‘अनुमस्स अनुमस्स पुच्छिता’’ति वुत्तत्ता विचारणवसेनाह ‘‘किं पन पञ्हस्स पुच्छनं भारियं उदाहु विस्सज्जन’’न्ति। सहेतुकं कत्वाति युत्तायुत्तं कत्वा। सकारणन्ति तस्सेव वेवचनं। पुच्छनम्पीति एवं सहधम्मेन पुच्छितब्बमत्थं सयं सम्पादेत्वा पुच्छनम्पि भारियं दुक्करं। विस्सज्जनम्पीति सहधम्मेन विस्सज्जनम्पि दुक्करं। एवञ्हि विस्सज्जेन्तो विञ्ञूनं चित्तं आराधेतीति। यथानुसन्धिनाव देसना निट्ठिताआदितो सपरिक्खारं सीलं, मज्झे समाधिं, अन्ते वसीभावप्पत्तं पञ्ञं दस्सेत्वा देसनाय निट्ठापितत्ताति।
रथविनीतसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता।
५. निवापसुत्तवण्णना
२६१.निवप्पतीति निवापो, निवापं वत्तेति, निवापभोजनं वा एतस्साति नेवापिको, निवापेन मिगे पलोभेत्वा गण्हनकमागविको। तिणबीजानीति निवापतिणबीजानि। वप्पन्ति सस्सं विय वपितब्बट्ठेन वप्पं। ‘‘मयं विय अञ्ञे के ईदिसं लभिस्सन्ती’’ति मानमदं आपज्जिस्सन्ति। विस्सट्ठसतिभावन्ति अनुस्सङ्कितपरिसङ्कितभावं। तिरच्छाना हि विजातियबलवतिरच्छानवसनट्ठानेसु सासङ्का उब्बिग्गहदया अप्पमत्ता होन्ति विसेसतो मागविकादिमनुस्सूपचारे, रसतण्हाय पन बद्धा पमादं आपज्जस्सन्ति। निवपति एत्थाति निवापो, निवापभूमि निवापट्ठानं। तेनाह ‘‘निवापट्ठाने’’ति। ‘‘यथाकामकरणीया’’ति वुत्तमत्थं विवरितुं ‘‘एकं किरा’’तिआदि वुत्तं। तत्थ नीवारवनं वियाति नीवारस्स समूहो विय। नीवारो नाम अरञ्ञे सयंजातवीहिजाति। मेघमाला वियाति मेघघटा विय। एकग्घनन्ति एकज्झं विय अविरट्ठं। पक्कमन्तीति आसङ्कपरिसङ्का हुत्वा पक्कमन्ति। कण्णे चालयमानाति अनासङ्कन्तानं पहट्ठाकारदस्सनं। मण्डलगुम्बन्ति मण्डलकाकारेन ठितं गुम्बं।
२६२.कप्पेत्वाति उपमाभावेन परिकप्पेत्वा। मिगे अत्तनो वसे वत्तापनं वसीभावो। सो एव इज्झनट्ठेन इद्धि, पभावनट्ठेन आनुभावो।
२६३.भयेन भोगतोति भयेन सह सभयं निवापपरिभोगतो। बलवीरियन्ति कायबलञ्च उट्ठानवीरियञ्च। अट्ठकथायं पन बलमेव वीरियं। बलन्ति च सरीरबलं, तञ्च अत्थतो मनसिकारमग्गेहि अपरापरं सञ्चरणकवातोति वुत्तं ‘‘अपरापरं सञ्चरणवायोधातू’’ति।
२६४.सिक्खितकेराटिकाति परिचितसाठेय्या, वञ्चकाति अत्थो। इद्धिमन्तो विय आनुभाववन्तो विय। पचुरजनेहि परभूता जाताति परजना, महाभूता। तेनाह ‘‘यक्खा’’ति। समन्ता सप्पदेसन्ति समन्ततो पदेसवन्तं विपुलोकाससन्निवासट्ठानं। तस्स पन सप्पदेसता महाओकासतायाति वुत्तं ‘‘महन्तं ओकास’’न्ति।
२६५.घट्टेस्सन्तीति ‘‘सभयसमुट्ठान’’न्ति सञ्ञादानवसेन चित्तं चेतेस्सन्ति, तासेस्सन्तीति अत्थो। परिच्चजिस्सन्तीति निब्बिसिस्सन्ति। महल्लकोति जातिया महल्लको जिण्णो। दुब्बलोति ब्याधिवसेन, पकतिया वा बलविरहितो।
२६७.निवापसदिसताय निवापोति वा। लोकपरियापन्नं हुत्वा किलेसेहि आमसितब्बताय लोकामिसानीति वा। वट्टे आमिसभूतत्ता वट्टामिसभूतानं। वसं वत्तेतीति कामगुणेहि कामगुणे गिद्धे सत्ते तस्सेव गेधस्स वसेन अत्तनो वसे वत्तेतीति। तेनाह –
‘‘अन्तलिक्खचरो पासो, य्वायं चरति मानसो।
तेन तं बाधयिस्सामि, न मे समण मोक्खसी’’ति॥ (सं॰ नि॰ १.१५१; महाव॰ ३३)।
अयन्ति पठममिगजातूपमा। वानपत्थस्स सतोव पपञ्चपरदत्तिकादिसपुत्तदारनिक्खमनं सन्धायाह ‘‘सपुत्तभरियपब्बज्जाया’’ति।
२६८.कामतो चित्तस्स विमुत्ति इध चेतोविमुत्तीति अधिप्पेताति आह ‘‘चेतोविमुत्ति नाम…पे॰… उप्पन्नअज्झासयो’’ति। कामे विस्सज्जेत्वा पुन तत्थ निमुग्गताय दुतियसमणब्राह्मणा दुतियमिगजातूपमा वुत्ता।
२६९.ततियसमणब्राह्मणा यथापरिच्चत्ते कामे परिच्चजित्वा एवं ठिता, न दुतिया विय तत्थ निमुग्गाति अधिप्पायेन ‘‘किं पन ते अकंसू’’ति पुच्छति। इतरे कामं उजुकं कामगुणेसु न निमुग्गा, परियायेन पन निमुग्गा दिट्ठिजालेन च अज्झोत्थटाति दस्सेन्तो ‘‘गामनिगमजनपदराजधानियो’’तिआदिमाह। दिट्ठिजालम्पि तण्हाजालानुगतमेवाति आह ‘‘मारस्स पापिमतो दिट्ठिजालेन परिक्खिपित्वा’’ति।
२७१.खन्धकिलेसाभिसङ्खारमारा वा इध मारग्गहणेन गहिताति दट्ठब्बं। अक्खीनि भिन्दि दट्ठुं असमत्थभावापादनेन। तेनाह ‘‘विपस्सनापादकज्झान’’न्तिआदि। किञ्चापि मारो यं किञ्चि झानं समापन्नस्सपि भिक्खुनो चित्तं इमं नाम आरम्मणं निस्साय वत्ततीति न जानाति, इधाधिप्पेतस्स पन भिक्खुनो वसेन ‘‘विपस्सनापादकज्झान’’न्ति वुत्तं। तेनेव परियायेनाति ‘‘न मारस्स अक्खीनि भिन्दी’’ति एवमादिना यथावुत्तपरियायेन। अदस्सनं गतोति एत्थापि एसेव नयो। चक्खुस्स पदं पतिट्ठाति च इध आरम्मणं अधिप्पेतं तं परिग्गय्ह पवत्तनतोति आह ‘‘अप्पतिट्ठं निरारम्मण’’न्ति। सोति मारो। दिस्वाति दस्सनहेतु। यस्मा मग्गेन चतुसच्चदस्सनहेतु आसवा न परिक्खीणा। फलक्खणे हि ते खीणाति वुच्चन्तीति।
लोकेति सत्तलोके सङ्खारलोके च। सत्तविसत्तभावेनाति लग्गभावेन चेव सविसेसं आसत्तभावेन च। अथ वातिआदिना निद्देसनयवसेन (महानि॰ ३, चूळनि॰ मेत्तगूमाणवपुच्छानिद्देस २२, २३; चूळनि॰ खग्गविसाणसुत्तनिद्देस १२४) विसत्तिकापदं निद्दिसति। विसताति वित्थटा रूपादीसु तेभूमकधम्मेसु ब्यापनवसेन विसटाति पुरिमवचनमेव तकारस्स टकारं कत्वा वुत्तं। विसालाति विपुला। विसक्कतीति परिसक्कति सहति। रत्तो हि रागवत्थुना पादेन तालियमानोपि सहति। ओसक्कनं, विप्फन्दनं वा विसक्कनन्तिपि वदन्ति। विसंहरतीति यथा तथा कामेसु आनिसंसं दस्सेन्ती विविधेहि आकारेहि नेक्खम्माभिमुखप्पवत्तितो चित्तं संहरति सङ्खिपति, विसं वा दुक्खं, तं हरति उपनेतीति अत्थो। विसंवादिकाति अनिच्चादिं निच्चादितो गण्हापेन्ती विसंवादिका होति। दुक्खनिब्बत्तकस्स कम्मस्स हेतुभावतो विसमूला, विसं वा दुक्खदुक्खादिभूता वेदना मूलं एतिस्साति विसमूला। दुक्खसमुदयत्ता विसं फलं एतिस्साति विसफला। तण्हाय रूपादिकस्स दुक्खस्सेव परिभोगो होति, न अमतस्साति सा ‘‘विसपरिभोगा’’ति वुत्ता। सब्बत्थ निरुत्तिवसेन सद्दसिद्धि वेदितब्बा। यो पनेत्थ पधानो अत्थो, तं दस्सेतुं पुन ‘‘विसाला वा पना’’तिआदि वुत्तं। नित्तिण्णो उत्तिण्णोति उपसग्गवसेन पदं वड्ढितं। निरवसेसतो वा तिण्णो नित्तिण्णो। तेन तेन मग्गेन उद्धमुद्धं तिण्णो उत्तिण्णो। यं पनेत्थ अत्थतो अविभत्तं, तं सुविञ्ञेय्यमेव।
निवापसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता।
६. पासरासिसुत्तवण्णना
२७२.साधुमयन्ति एत्थ साधु-सद्दो आयाचनत्थो, न ‘‘साधावुसो’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ १.२४६; सु॰ नि॰ १८२) विय अभिनन्दनादिअत्थोति आह ‘‘आयाचन्ता’’ति। तेनाह पाळियं ‘‘लभेय्यामा’’तिआदि वुत्तं। न सक्कोन्ति, कस्मा? बुद्धा हि गरू होन्ति, परमगरू उत्तमं गारवट्ठानं, न यथा तथा उपसङ्कमनीया। तेनाह ‘‘एकचारिको सीहो’’तिआदि।
‘‘पाकटकिरियाया’’ति सङ्खेपेन वुत्तं विवरितुं ‘‘यं ही’’तिआदि वुत्तं। भगवा सब्बकालं किमेवमकासीति? न सब्बकालमेवमकासि। यदा पन अकासि, तं दस्सेतुं ‘‘भगवा पठमबोधिय’’न्तिआदि वुत्तं। मनुस्सत्तभावेति इमिना पुरिसत्तभावं उल्लिङ्गेति। धनपरिच्चागो कतो नाम नत्थि भगवतो धरमानकालेति अधिप्पायो।
मालाकचवरन्ति मिलातमालाकचवरं। रजोजल्लं न उपलिम्पति अच्छतरछविभावतो। वुत्तञ्हेतं ‘‘सुखुमत्ता छविया काये रजोजल्लं न लिम्पती’’ति। यदि एवं कस्मा भगवा नहायतीति आह ‘‘उतुग्गहणत्थ’’न्ति।
विहारोति जेतवनविहारो। वीसतिउसभं गावुतस्स चतुत्थो भागोति वदन्ति। कदाचीति कस्मिञ्चि बुद्धुप्पादे। अचलमेवाति अपरिवत्तमेव अनञ्ञभावतो, मञ्चानं पन अप्पमहन्तताहि पादानं पतिट्ठितट्ठानस्स हानिवड्ढियो होन्तियेव।
यन्तनाळिकाहि परिपुण्णसुवण्णरसधाराहि। न्हानवत्तन्ति ‘‘पब्बजितेन नाम एवं न्हायितब्ब’’न्ति नहानचारित्तं दस्सेत्वा। यस्मा भगवतो सरीरं सुधन्तचामीकरसमानवण्णं सुपरिसोधितपवाळरुचिरकरचरणावरं सुविसुद्धनीलरतनावळिसदिसकेसतनुरुहं, तस्मा तहं तहं विनिस्सतजातिहिङ्गुलकरसूपसोभितं उपरि महग्घरतनावळिसञ्छादितं जङ्गममिव कनकगिरिसिखरं विरोचित्थ। तस्मिञ्च समये दसबलस्स सरीरतो निक्खमित्वा छब्बण्णरस्मियो समन्ततो असीतिहत्थप्पमाणे पदेसे आधावन्ती विधावन्ती रतनावळिरतनदाम-रतनचुण्ण-विप्पकिण्णं विय, पसारितरतनचित्तकञ्चनपट्टमिव, आसिञ्चमानलाखारसधारा-चितमिव , उक्कासतनिपातसमाकुलमिव, निरन्तरं विप्पकिण्ण-कणिकार-किङ्किणिक-पुप्फमिव, वायुवेगसमुद्धत-चिनपिट्ठचुण्ण-रञ्जितमिव, इन्दधनु-विज्जुलता-वितानसन्थतमिव, गगनतलं तं ठानं पवनञ्च सम्मा फरन्ति। तेन वुत्तं ‘‘वण्णभूमि नामेसा’’तिआदि। अत्थन्ति उपमेय्यत्थं। उपमायोति ‘‘ईदिसो च होती’’ति यथारहं तदनुच्छविका उपमा। कारणानीति उपमुपमेय्यसम्बन्धविभावनानि कारणानि। पूरेत्वाति वण्णनं परिपुण्णं कत्वा। थामो वेदितब्बो ‘‘अतित्थे पक्खन्दो’’ति अवत्तब्बत्ता।
२७३.कण्णिकाति सरीरगतबिन्दुकतानि मण्डलानि। परिक्खारभण्डन्ति उत्तरासङ्गं सङ्घाटिञ्च सन्धाय वदति। किं पनायं नयो बुद्धानम्पि सरीरे होतीति? न होति, वत्तदस्सनत्थं पनेतं कतन्ति दस्सेतुं ‘‘बुद्धानं पना’’तिआदि वुत्तं। गमनवसेन कायस्साभिनीहरणं गमनाभिहारो। यथाधिप्पायावत्तनं अधिप्पायकोपनं।
अञ्ञतराय पारमियाति नेक्खम्मपारमिया। वीरियपारमियाति अपरे। महाभिनिक्खमनस्साति महन्तस्स चरिमभवे अभिनिक्खमनस्स। तञ्हि महन्तं भोगक्खन्धं महन्तञ्च ञातिपरिवट्टं महन्तञ्च चक्कवत्तिसिरिं पजहित्वा सदेवकस्स लोकस्स समारकस्स च अचिन्तेय्यापरिमेय्यभेदस्स महतो अत्थाय हिताय सुखाय पवत्तत्ता महनीयताय च महन्तं अभिनिक्खमनन्ति वुच्चति।
पुरिमोति ‘‘कतमाय नु कथाय सन्निसिन्ना भवथा’’ति एवं वुत्तअत्थो। का च पन वोति एत्थ च-सद्दो ब्यतिरेके। तेन यथापुच्छिताय कथाय वक्खमानं विप्पकतभावं जोतेति। पन-सद्दो वचनालङ्कारे। याय हि कथाय ते भिक्खू सन्निसिन्ना, सा एव अन्तराकथाभूता विप्पकता विसेसेन पुन पुच्छीयति। अञ्ञाति अन्तरा-सद्दस्स अत्थमाह। अञ्ञत्थो हि अयं अन्तरा-सद्दो ‘‘भूमन्तरं (ध॰ स॰ अट्ठ॰ निदानकथा) समयन्तर’’न्तिआदीसु विय, अन्तराति वा वेमज्झेति अत्थो। दसकथावत्थुनिस्सिताति ‘‘किं सीलं नाम, कथञ्च पूरेतब्बं, कानि चस्स संकिलेसवोदानानी’’तिआदिना अप्पिच्छादिनिस्सिता सीलादिनिस्सिता च कथा। अरियोति निद्दोसो। अथ वा अत्थकामेहि अरणीयोति अरियो, अरियानं अयन्ति वा अरियोति। भावनामनसिकारवसेन तुण्ही भवन्ति, न एकच्चबाहिरकपब्बजिता विय मूगब्बतसमादानेन। दुतियज्झानम्पि अरियो तुण्हीभावो वचीसङ्खारपहानतो। मूलकम्मट्ठानन्ति पारिहारिय कम्मट्ठानम्पि। झानन्ति दुतियज्झानं।
२७४.‘‘सन्निपतितानं वो, भिक्खवे, द्वय’’न्ति (म॰ नि॰ १.२७३; उदा॰ १२, २८, २९) अट्ठुप्पत्तिवसेन देसना पवत्ताति तस्सा उपरिदेसनाय सम्बन्धं दस्सेतुं ‘‘द्वेमा, भिक्खवे, परियेसनाति को अनुसन्धी’’ति अनुसन्धिं पुच्छति। अयं तुम्हाकं परियेसनाति या महाभिनिक्खमनपटिबद्धा धम्मी कथा, सा तुम्हाकं धम्मपरियेसना धम्मविचारणा अरियपरियेसना नाम। अपायमग्गन्ति अनत्थावहं मग्गं। उद्देसानुक्कमं भिन्दित्वाति उद्देसानुपुब्बिं लङ्घित्वा। धम्म-सद्दो ‘‘अमोसधम्मं निब्बान’’न्तिआदीसु विय पकतिपरियायो। जायनसभावोति जायनपकतिकोति अत्थो। सेसपदेसुपि एसेव नयो।
सब्बत्थाति यथा ‘‘पुत्तभरिय’’न्ति द्वन्दसमासवसेन एकत्तं, एस नयो सब्बत्थ ‘‘दासिदास’’न्तिआदीसु सब्बपदेसु। परतो विकारं अनापज्जित्वा सब्बदा जातरूपमेव होतीति जातरूपं, सुवण्णं। धवलसभावताय रञ्जीयतीति रजतं, रूपियं। इध पन सुवण्णं ठपेत्वा यं किञ्चि उपभोगपरिभोगारहं रजतंतेव गहितं। उपधीयति एत्थ दुक्खन्ति उपधयो। चुतीसङ्खातं मरणन्ति एकभवपरियापन्नं खन्धनिरोधसङ्खातं मरणमाह। खणिकनिरोधो पन खणे खणे। तेनाह ‘‘सत्तानं विया’’ति। संकिलिस्सतीति दूसविसेन विय अत्तानं दूसिस्सति। तेनाह भगवा – ‘‘पञ्चिमे, भिक्खवे, जातरूपस्स उपक्किलेसा अयो लोह’’न्तिआदि (अ॰ नि॰ ५.२३)। मलं गहेत्वाति येहि सहयोगतो मलिनं होति, तेसं मलिनभावपच्चयानं वसेन मलं गहेत्वा। जीरणतो जराधम्मवारे जातरूपं गहितन्ति योजना। ये पन जातिधम्मवारेपि जातरूपं न पठन्ति, तेसं इतरेसं विय जीरणधम्मवारे सरूपतो अनागतम्पि उपधिग्गहणेन गहितमेवाति दट्ठब्बं। परिग्गहे ठितानं पन वसेन वुच्चमाने अपाकटानम्पि जातिजरामरणानं वसेन योजना लब्भतेव। जातरूपसीसेन चेत्थ सब्बस्सपि अनिन्द्रियबद्धस्स गहणं दट्ठब्बं, पुत्तभरियादिग्गहणेन विय मित्तामच्चादिग्गहणं।
२७५.अरियेहि परियेसना, अरियानं परियेसनाति वा अरियपरियेसनाति समासद्वयं दस्सेति ‘‘अयं, भिक्खवे’’तिआदिना।
२७६.मूलतो पट्ठायाति यं महाभिनिक्खमनस्स मूलभावेसुआदीनवदस्सनं, ततो पट्ठाय। यस्मा ते भिक्खू तत्थ महाभिनिक्खमनकथाय सन्निसिन्ना, सा च नेसं अन्तराकथा विप्पकता, तस्मा भगवा तेसं मूलतो पट्ठाय महाभिनिक्खमनकथं कथेतुं आरभि। अहम्पि पुब्बेति विसेसवचनं अपरिपक्कञाणेन सयं चरिमभवे तीसु पासादेसु तिविधनाटकपरिवारस्स दिब्बसम्पत्तिसदिसाय महासम्पत्तिया अनुभवनं, अभिनिक्खमित्वा पधानपदहनवसेन अत्तकिलमथानुयोगञ्च सन्धायाह। अनरियपरियेसनं परियेसिन्ति एत्थापि एसेव नयो। पञ्चवग्गियापीति यथासकं गिहिभोगं अनुयुत्ता तं पहाय पब्बजित्वा अत्तकिलमथानुयोगे ठिता सत्थु धम्मचक्कपवत्तनदेसनाय (सं॰ नि॰ ५.१०८१; महाव॰ १३; पटि॰ म॰ २.३०) तम्पि पहाय अरियपरियेसनं परियेसिंसूति।
२७७.कामं दहर-सद्दो ‘‘दहरं कुमारं मन्दं उत्तानसेय्यक’’न्ति (म॰ नि॰ १.४९६) एत्थ बालदारके आगतो, ‘‘भद्रेन योब्बनेन समन्नागतो’’ति पन वक्खमानत्ता युवावत्था इध दहर-सद्देन वुत्ताति आह ‘‘तरुणोव समानो’’ति। पठमवयेन एकूनतिंसवयत्ता। जातिया हि याव तेत्तिंसवया पठमवयो। अनादरत्थे सामिवचनं यथा ‘‘देवदत्तस्स रुदन्तस्स पब्बजी’’ति। कामं अस्सुमुच्चनं रोदनं, तं अस्सुमुखानन्ति इमिना पकासितं, तं पन वत्वा ‘‘रुदन्तान’’न्ति वचनं बलवसोकसमुट्ठानं आरोदनवत्थुं पकासेतीति आह ‘‘कन्दित्वा रोदमानान’’न्ति। किं कुसलन्ति गवेसमानोति किन्ति सब्बसो अवज्जरहितं एकन्त निय्यानिकं परियेसमानो। वरपदन्ति वट्टदुक्खनिस्सरणत्थिकेहि एकन्तेन वरणीयट्ठेन वरं, पज्जितब्बट्ठेन पदं। तुङ्गसरीरताय दीघो, पिङ्गलचक्खुताय पिङ्गलोति दीघपिङ्गलो। धम्मोति विनयो, समयोति अत्थो। सुत्वाव उग्गण्हिन्ति तेन वुच्चमानस्स सवनमत्तेनेव उग्गण्हिं वाचुग्गतं अकासिं।
पटिलपनमत्तकेनाति पुन लपनमत्तकेन। जानातीति ञाणो, ञाणोति वादो ञाणवादो, तं ञाणवादं। ‘‘वदामी’’ति आगतत्ता अट्ठकथायं ‘‘जानामी’’ति उत्तमपुरिसवसेन अत्थो वुत्तो। अञ्ञेपि बहूति अञ्ञेपि बहू मम तथाभावं जानन्ता ‘‘अयं इमं धम्मं जानाती’’ति, ‘‘अकम्पनीयताय थिरो’’ति वा एवं वदन्ति। लाभीति अञ्ञासीति धम्मस्स उद्दिसनेन महापञ्ञताय ‘‘अयं अत्तना गतमग्गं पवेदेति, न अनुस्सुतिको’’ति अञ्ञासि। अस्साति बोधिसत्तस्स। एतदहोसीति एतं ‘‘न खो आळारो कालामो’’तिआदि मनसि अहोसि, चिन्तेसीति अत्थो।
हेट्ठिमसमापत्तीहि विना उपरिमसमापत्तीनं सम्पादनस्स असम्भवतो ‘‘सत्त समापत्तियो मं जानापेसी’’ति आह। पयोगं करेय्यन्ति भावनं अनुयुञ्जेय्यन्ति अत्थो। एवमाहाति एवं ‘‘अहं, आवुसो’’तिआदिमाह, सत्तन्नं समापत्तीनं अधिगमं पच्चञ्ञासीति अत्थो।
अनुसूयकोति अनिस्सुकी। तेन महापुरिसे पसादं पवेदेसि। बोधिसत्तस्स ता समापत्तियो निब्बत्तेत्वा ठितस्स पुरिमजातिपरिचयेन ञाणस्स च महन्तताय तासं गति च अभिसम्परायो च उपट्ठासि । तेन ‘‘वट्टपरियापन्ना एवेता’’ति निच्छयो उदपादि। तेनाह ‘‘नायं धम्मो निब्बिदाया’’तिआदि। एकच्चानं विरागभावनासमतिक्कमावहोपि नेव तेसम्पि अच्चन्ताय समतिक्कमावहो, सयञ्च वट्टपरियापन्नोयेव, तस्मा नेव वट्टे निब्बिन्दनत्थाय, यदग्गेन न निब्बिदाय, तदग्गेन न विरज्जनत्थाय, रागादीनं पापधम्मानं न निरुज्झनत्थाय, न उपसमत्थाय, तस्मा तं अभिञ्ञेय्यधम्मं न अभिजाननत्थाय…पे॰… संवत्ततीति योजना।
यावदेव आकिञ्चञ्ञायतनुपपत्तियाति सत्तसु समापत्तीसु उक्कट्ठं गहेत्वा वदति। उट्ठाय समुट्ठाय अचुतिधम्मं परियेसितुं युत्तत्ता तञ्च अनतिक्कन्तजातिधम्ममेवाति महासत्तो पजहतीति आह ‘‘यञ्च ठानं पापेती’’तिआदि। ततो पट्ठायाति यदा समापत्तिधम्मस्स गतिञ्च अभिसम्परायञ्च अब्भञ्ञासि, ततो पट्ठाय। मक्खिकावसेनाति भोजनस्स मक्खिकामिस्सतावसेन। मनं न उप्पादेति भुञ्जितुन्ति अधिप्पायो। महन्तेन उस्साहेनाति इदं कतिपाहं तत्थ भावनानुयोगमत्तं सन्धाय वुत्तं, न अञ्ञेसं विय कसिणपरिकम्मादिकरणं। न हि अन्तिमभविकबोधिसत्तानं समापत्तिनिब्बत्तने भारियं नाम। अनलङ्करित्वाति अनु अनु अलंकत्वा पुनप्पुनं ‘‘इमिना न किञ्चि पयोजन’’न्ति कत्वा।
२७८.वाचाय उग्गहितमत्तोवाति एत्थ पुब्बे वुत्तनयानुसारेन अत्थो वेदितब्बो।
२७९.महावेला विय महावेला, विपुलवालिकपुञ्जताय महन्तो वेलातटो वियाति अत्थो। तेनाह ‘‘महावालिकरासीति अत्थो’’ति। उरु मरु सिकता वालुका वण्णु वालिकाति इमे सद्दा समानत्था, ब्यञ्जनमेव नानं।
सेना निगच्छि निविसि एत्थाति सेनानिगमो, सेनाय निविट्ठट्ठानं। सेनानिगामोति पन अयं समञ्ञा अपरकालिका। गोचरगामनिदस्सनञ्चेतं। उपरिसुत्तस्मिन्ति महासच्चकसुत्ते। इध पन बोधिपल्लङ्को अधिप्पेतो अरियपरियेसनाय वुच्चमानत्ता।
२८०.‘‘ञाणदस्सन’’न्ति च एकज्झं गहितपदद्वयविसयविसेसस्स अनामट्ठत्ता ‘‘मे’’ति च गहितत्ता अनवसेसञेय्यावबोधनसमत्थमेव ञाणविसेसं बोधेति, न ञाणमत्तं, न दस्सनमत्तन्ति आह ‘‘सब्बधम्मदस्सनसमत्थञ्च मे सब्बञ्ञुतञ्ञाणं उदपादी’’ति। अकुप्पतायाति विमोक्खन्तताय सब्बसो पटिपक्खधम्मेहि असङ्खोभनीयताय। तेनाह ‘‘रागादीहिन कुप्पती’’ति। आरम्मणसन्ततायपि तदारम्मणानं अत्थि विसेसो यथा तं ‘‘आनेञ्जविहारे’’ति आह ‘‘अकुप्पारम्मणताय चा’’ति। पच्चवेक्खणञाणम्पीति न केवलं सब्बञ्ञुतञ्ञाणमेव, अथ खो यथाधिगते पटिवेधसद्धम्मे एकूनवीसतिविधपच्चवेक्खणञाणम्पि।
२८१.पटिविद्धोति (दी॰ नि॰ टी॰ २.६४; सं॰ नि॰ टी॰ १.१.१७२; सारत्थ॰ टी॰ महावग्ग ३.७) सयम्भुञाणेन ‘‘इदं दुक्ख’’न्तिआदिना पटिमुखं निब्बिज्झनवसेन पत्तो, यथाभूतं अवबुद्धोति अत्थो। गम्भीरोति महासमुद्दो विय मकसतुण्डसूचिया अञ्ञत्र समुपचितपरिपक्कञाणसम्भारेहि अञ्ञेसं ञाणेन अलब्भनेय्यपतिट्ठो। तेनाह ‘‘उत्तानभावपटिक्खेपवचनमेत’’न्ति। यो अलब्भनेय्यपतिट्ठो, सो ओगाहितुमसक्कुणेय्यताय सरूपतो च पस्सितुं न सक्काति आह ‘‘गम्भीरत्ताव दुद्दसो’’ति। दुक्खेन दट्ठब्बोति किच्छेन केनचिदेव दट्ठब्बो। यं पन दट्ठुमेव न सक्का, तस्स ओगाहेत्वा अनु अनु बुज्झने कथा एव नत्थीति आह ‘‘दुद्दसत्ताव दुरनुबोधो’’ति। दुक्खेन अवबुज्झितब्बो अवबोधस्स दुक्करभावतो। इमस्मिं ठाने – ‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, कतमं नु खो दुक्करतरं वा दुरभिसम्भवतरं वा’’ति सुत्तपदं (सं॰ नि॰ ५.१११५) वत्तब्बं। सन्तारम्मणताय वा सन्तो। निब्बुतसब्बपरिळाहताय निब्बुतो। पधानभावं नीतोति वा पणीतो। अतित्तिकरट्ठेन अतप्पको सादुरसभोजनं विय। एत्थ च निरोधसच्चं सन्तं आरम्मणन्ति सन्तारम्मणं, मग्गसच्चं सन्तं सन्तारम्मणञ्चाति सन्तारम्मणं। अनुपसन्तसभावानं किलेसानं सङ्खारानञ्च अभावतो निब्बुतसब्बपरिळाहताय सन्तपणीतभावेनेव च असेचनकताय अतप्पकता दट्ठब्बा। तेनाह ‘‘इदं द्वयं लोकुत्तरमेव सन्धाय वुत्त’’न्ति। उत्तमञाणविसयत्ता न तक्केन अवचरितब्बो, ततो एव निपुणञाणगोचरताय च सण्हो। सुखुमसभावत्ता च निपुणो, बालानं अविसयत्ता पण्डितेहि एव वेदितब्बोति पण्डितवेदनीयो। आलीयन्ति अभिरमितब्बट्ठेन सेवीयन्तीति आलया, पञ्च कामगुणा। आलयन्ति अल्लीयन्ती अभिरमणवसेन सेवन्तीति आलया, तण्हाविचरितानि। रमन्तीति रतिं विन्दन्ति कीळन्ति लळन्ति। आलयरताति आलयनिरता।
ठानं सन्धायाति ठान-सद्दं सन्धाय। अत्थतो पन ठानन्ति च पटिच्चसमुप्पादो एव अधिप्पेतो। तिट्ठति फलं तदायत्तवुत्तितायाति ठानं, सङ्खारादीनं पच्चयभूता अविज्जादयो। इमेसं सङ्खारादीनं पच्चयाति इदप्पच्चया, अविज्जादयोव। इदप्पच्चया एव इदप्पच्चयता यथा ‘‘देवो एव देवता’’ति, इदप्पच्चयानं वा अविज्जादीनं अत्तनो फलं पति पच्चयभावो उप्पादनसमत्थता इदप्पच्चयता। तेन समत्थपच्चयलक्खणो पटिच्चसमुप्पादो दस्सितो होति। पटिच्च समुप्पज्जति फलं एतस्माति पटिच्चसमुप्पादो। पदद्वयेनपि धम्मानं पच्चयट्ठो एव विभावितो। तेनाह ‘‘सङ्खारादिपच्चयानं एतं अधिवचन’’न्ति। अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गसंवण्णनायं (विसुद्धि॰ महाटी॰ २.५७२-५७३) वुत्तनयेन वेदितब्बो।
सब्बसङ्खारसमथोतिआदि सब्बन्ति सब्बसङ्खारसमथादिसद्दाभिधेय्यं सब्बं अत्थतो निब्बानमेव। इदानि तस्स निब्बानभावं दस्सेतुं ‘‘यस्मा ही’’तिआदि वुत्तं। न्ति निब्बानं। आगम्माति पटिच्च अरियमग्गस्स आरम्मणपच्चयभावहेतु। सम्मन्तीति अप्पटिसन्धिकूपसमवसेन सम्मन्ति। तथा सन्ता सविसेसं उपसन्ता नाम होन्तीति आह ‘‘वूपसम्मन्ती’’ति। एतेन ‘‘सब्बे सङ्खारा सम्मन्ति एत्थाति सब्बसङ्खारसमथो, निब्बान’’न्ति दस्सेति। सब्बसङ्खतविसंयुत्ते च निब्बाने सब्बसङ्खारवूपसमपरियायो हेट्ठा वुत्तनयेनेव वेदितब्बो। सेसपदेसुपि एसेव नयो। पटिनिस्सट्ठाति समुच्छेदवसेन परिच्चत्ता होन्ति। सब्बा तण्हाति अट्ठसतप्पभेदा सब्बापि तण्हा। सब्बे किलेसरागाति कामरागरूपरागादिभेदा सब्बेपि किलेसभूता रागा, सब्बेपि वा किलेसा इध ‘‘किलेसरागा’’ति वेदितब्बा, न लोभविसेसा एव चित्तस्स विपरिणतभावापादनतो । यथाह ‘‘रत्तम्पि चित्तं विपरिणतं, दुट्ठम्पि चित्तं विपरिणतं, मूळ्हम्पि चित्तं विपरिणत’’न्ति (पारा॰ २७१)। विरज्जन्तीति पलुज्जन्ति।
२८२.धम्मदेसनाय अप्पोस्सुक्कतापत्तिया कारणं विभावेतुं ‘‘कस्मा पना’’तिआदिना सयमेव चोदनं समुट्ठापेति। तत्थ अञ्ञातवेसेनाति इमस्स भगवतो सावकभावूपगमनेन अञ्ञातरूपेन। तापसवेसेनाति केचि। सो पन अरहत्ताधिगमेनेव विगच्छेय्य। तिविधं कारणं अप्पोस्सुक्कतापत्तिया पटिपक्खस्स बलवभावो, धम्मस्स गम्भीरता, तत्थ च सातिसयं गारवन्ति, त दस्सेतुं ‘‘तस्स ही’’तिआदि आरद्धं। (तत्थ पटिपक्खा नाम रागादयो किलेसा सम्मापटिपत्तिया अन्तरायकरत्ता। तेसं बलवभावतो चिरपरिभावनाय सत्तसन्तानतो दुब्बिसोधियताय ते सत्ते मत्तहत्थिनो विय दुब्बलपुरिसं अधिभवित्वा अज्झोत्थरित्वा अनयब्यसनं आपादेन्ता अनेकसतयोजनायामवित्थारं सुनिचितं घनसन्निवेसं कण्टकदुग्गम्पि अधिसेन्ति। दूरप्पभेददुच्छेज्जताहि दुब्बिसोधियतं पन दस्सेतुं ‘‘अथस्सा’’तिआदि वुत्तं। तत्थ च अन्तो अमट्ठताय कञ्जियपुण्णा लाबु। चिरपारिवासिकताय तक्कभरिता चाटि। स्नेहतिन्तदुब्बलभावेन वसापीतपिलोतिका। तेलमिस्सितताय अञ्जनमक्खितहत्थो दुब्बिसोधनीया वुत्ता, हीनूपमा चेता रूपपबन्धभावतो अचिरकालिकत्ता च मलीनताय, किलेससंकिलेसो एव पन दुब्बिसोधनीयतरो अनादिकालिकत्ता अनुसयितत्ता च। तेनाह ‘‘अतिसंकिलिट्ठा’’ति। यथा च दुब्बिसोधनीयतरताय, एवं गम्भीरदुद्दसदुरनुबोधानम्पि वुत्तउपमा हीनूपमाव)।
पटिपक्खविगमनेन गम्भीरोपि धम्मो सुपाकटो भवेय्य। पटिपक्खविगमनं पन सम्मापटिपत्तिपटिबद्धं, सा सद्धम्मस्सवनाधीना। तं सत्थरि धम्मे च पसादायत्तं, सो गरुट्ठानियानं अज्झेसनहेतुकोति पनाळिकाय सत्तानं धम्मसम्पटिपत्तिया ब्रह्मयाचनानिमित्तन्ति तं दस्सेन्तो ‘‘अपिचा’’तिआदिमाह।
उपक्किलेसभूतं अप्पं रागादिरजं एतस्साति अप्परजं, अप्परजं अक्खि पञ्ञाचक्खु येसं ते तंसभावाति कत्वा अप्परजक्खजातिकाति अयमत्थो विभावितो ‘‘पञ्ञामये’’तिआदिना। अप्पं रागादिरजं येसं तंसभावा अप्परजक्खजातिकाति एवम्पि सद्दत्थो सम्भवति। दानादिदसपुञ्ञकिरियवत्थूनि सरणगमनपरहितपरिणामनेहि सद्धिं (द्वादस होन्तीति) ‘‘द्वादसपुञ्ञकिरियवसेना’’ति वुत्तं।
रागादिमलेन समलेहि पूरणादीहि छहि सत्थारेहि सत्थुपटिञ्ञेहि कब्बरचनावसेन चिन्ताकविआदिभावे ठत्वा तक्कपरियाहतं वीमंसानुचरितं सयंपटिभानं चिन्तितो। ते किर बुद्धकोलाहलानुस्सवेन सञ्जातकुतूहलं लोकं वञ्चेत्वा कोहञ्ञे ठत्वा सब्बञ्ञुतं पटिजानन्ता यं किञ्चि अधम्मंयेव धम्मोति दीपेसुं। तेनाह ‘‘ते हि पुरेतरं उप्पज्जित्वा’’तिआदि। अपापुरेतन्ति एतं कस्सपस्स भगवतो सासनन्तरधानतो पभुति पिहितं निब्बाननगरस्स महाद्वारं अरियमग्गं सद्धम्मदेसनाहत्थेन अपापुर विवर।
सेलपब्बतो उच्चो होति थिरो च, न पंसुपब्बतो मिस्सकपब्बतो चाति आह ‘‘सेले यथा पब्बतमुद्धनी’’ति। धम्ममयं पासादन्ति लोकुत्तरधम्ममाह। सो हि सब्बसो पसादावहो, सब्बधम्मे अतिक्कम्म अब्भुग्गतट्ठेन पासादसदिसो च। पञ्ञापरियायो वा इध धम्म-सद्दो। सा हि अब्भुग्गतट्ठेन ‘‘पासादो’’ति अभिधम्मे (ध॰ स॰ अट्ठ॰ १६) निद्दिट्ठा। तथा चाह –
२८३.गरुट्ठानियं पयिरुपासित्वा गरुतरं पयोजनं उद्दिस्स अभिपत्थना अज्झेसना, सापि अत्थतो याचनाव होतीति आह ‘‘अज्झेसनन्ति याचन’’न्ति। पदेसविसयं ञाणदस्सनं अहुत्वा बुद्धानंयेव आवेणिकभावतो इदं ञाणद्वयं ‘‘बुद्धचक्खू’’ति वुच्चतीति आह ‘‘इमेसञ्हि द्विन्नं ञाणानं बुद्धचक्खूति नाम’’न्ति। तिण्णं मग्गञाणानन्ति हेट्ठिमानं तिण्णं मग्गञाणानं ‘‘धम्मचक्खू’’ति नामं चतुसच्चधम्मदस्सनमत्तभावतो। यतो तानि ञाणानि विज्जूपमभावेन वुत्तानि, अग्गमग्गञाणं पन ञाणकिच्चस्स सिखाप्पत्तिया न दस्सनमत्तं होतीति ‘‘धम्मचक्खू’’ति न वुच्चति, ततो तं वजिरूपमभावेन वुत्तं। वुत्तनयेनाति ‘‘अप्परजक्खा’’ति एत्थ वुत्तनयेन। यस्मा मन्दकिलेसा ‘‘अप्परजक्खा’’ति वुत्ता, तस्मा बहलकिलेसा ‘‘महारजक्खा’’ति वेदितब्बा। पटिपक्खविधमनसमत्थताय तिक्खानि सूरानि विसदानि, वुत्तविपरियायेन मुदूनि। सद्धादयो आकाराति सद्दहनादिप्पकारे वदति। सुन्दराति कल्याणा। सम्मोहविनोदनियं (विभ॰ अट्ठ॰ ८१४) पन ‘‘येसं आसयादयो कोट्ठासा सुन्दरा, ते स्वाकारा, विपरीता द्वाकारा’’ति वुत्तं, तं इमाय अत्थवण्णनाय अञ्ञदत्थु संसन्दति समेतीति दट्ठब्बं। कारणं नाम पच्चयाकारो, सच्चानि वा।
अयं पनेत्थ पाळीति एत्थ अप्परजक्खादिपदानं अत्थविभावने अयं तस्सत्थस्स विभावनी पाळि। सद्धादीनं विमुत्तिपरिपाचकधम्मानं बलवभावो तप्पटिपक्खानं पापधम्मानं दुब्बलभावेनेव होति, तेसञ्च बलवभावो सद्धादीनं दुब्बलभावेनाति विमुत्तिपरिपाचकधम्मानं अत्थितानत्थितावसेन अप्परजक्खमहारजक्खतादयो पाळियं विभजित्वा दस्सिता। खन्धादयो एव लुज्जनपलुज्जनट्ठेन लोको। सम्पत्तिभवभूतो लोको सम्पत्तिभवलोको, सुगतिसङ्खातो उपपत्तिभवो। सम्पत्ति सम्भवति एतेनाति सम्पत्तिसम्भवलोको। सुगतिसंवत्तनियो कम्मभवो। दुग्गति सङ्खातउपपत्तिभवदुग्गति संवत्तनियकम्मभवा विपत्तिभवलोकविपत्तिसम्भवलोका।
पुन एककदुकादिवसेन लोकं विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘एको लोको’’तिआदि वुत्तं। आहारादयो विय हि आहारट्ठितिका सङ्खारा लुज्जनपलुज्जनट्ठेन लोकोति। एत्थ एको लोको सब्बे सत्ता आहारट्ठितिकाति यायं पुग्गलाधिट्ठानाय कथाय सब्बसङ्खारानं पच्चयायत्तवुत्ति, ताय सब्बे सङ्खारा एकोव लोको एकविधो पकारन्तरस्स अभावतो। द्वे लोकातिआदीसुपि इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो। नामग्गहणेन चेत्थ निब्बानस्स अग्गहणं तस्स अलोकसभावत्ता। ननु च आहारट्ठितिकाति एत्थ पच्चयायत्तवुत्तिताय मग्गफलानम्पि लोकता आपज्जतीति? नापज्जति परिञ्ञेय्यानं दुक्खसच्चधम्मानं इध ‘‘लोको’’ति अधिप्पेतत्ता। अथ वा न लुज्जति न पलुज्जतीति यो गहितो तथा न होति, सो लोकोति तं-गहणरहितानं लोकुत्तरानं नत्थि लोकता। उपादानानं आरम्मणभूता खन्धा उपादानक्खन्धा। दसायतनानीति दस रूपायतनानि। सेसमेत्थ सुविञ्ञेय्यमेव।
विवट्टज्झासयस्स अधिप्पेतत्ता तस्स च सब्बं तेभूमककम्मं गरहितब्बं वज्जितब्बञ्च हुत्वा उपट्ठातीति वुत्तं ‘‘सब्बे अभिसङ्खारा वज्जं, सब्बे भवगामिकम्मा वज्ज’’न्ति। अप्परजक्खमहारजक्खादीसु पञ्चसु दुकेसु एकेकस्मिं दस दस कत्वा ‘‘पञ्ञासाय आकारेहि इमानि पञ्चिन्द्रियानि जानाती’’ति वुत्तं। अथ वा अन्वयतो ब्यतिरेकतो च सद्धादीनं इन्द्रियानं परोपरियत्तं जानातीति कत्वा तथा वुत्तं। एत्थ च अप्परजक्खादिभब्बादिवसेन आवज्जेन्तस्स भगवतो ते सत्ता पुञ्जपुञ्जाव हुत्वा उपट्ठहन्ति, न एकेका।
२८४.धम्मं देसेस्सामीति एवं पवत्तितधम्मदेसनापटिसंयुत्तस्स वितक्कस्स सत्तमसत्ताहतो परं अट्ठमसत्ताहेयेव उप्पन्नत्ता वुत्तं ‘‘अट्ठमे सत्ताहे’’ति। न इतरसत्ताहानि विय पटिनियतकिच्चलक्खितस्स अट्ठमसत्ताहस्स नाम पवत्तितस्स सब्भावा।
विवटन्ति देवताविग्गहेन विवटअङ्गपच्चङ्गनिद्दाय जनानं पाकटं विप्पकारन्ति अत्थो। ‘‘बुद्धत्तं अनधिगन्त्वा न पच्चागमिस्सामी’’ति उप्पन्नवितक्कातिसयहेतुकेन पथवीपरिवत्तनचेतियं नाम दस्सेत्वा। साकियकोलियमल्लरज्जवसेन तीणि रज्जानि। रुक्खमूलेति निग्रोधमूले। वत्वा पक्कामि, पक्कमन्तिया चस्सा महासत्तो आकारं दस्सेसि सुवण्णथालग्गहणाय, सा ‘‘तुम्हाकं तं परिच्चत्तमेवा’’ति पक्कामि।
दिवाविहारं कत्वाति नानासमापत्तियो समापज्जनेन दिवाविहारं विहरित्वा। ‘‘कामं तचो च न्हारु च, अट्ठि च अवसिस्सतु, उपसुस्सतु सरीरे मंसलोहित’’न्तिआदिना सुत्ते (म॰ नि॰ २.१८४; सं॰ नि॰ २.२३७; अ॰ नि॰ २.५; ८.१३; महानि॰ १७, १९६) आगतनयेन चतुरङ्गवीरियं अधिट्ठहित्वा।
नवयोजनन्ति उब्बेधतो वुत्तं, पुथुलतो द्वादसयोजना, दीघतो याव चक्कवाळा आयताति वदन्ति। अज्झोत्थरन्तो उपसङ्कमित्वा – ‘‘उट्ठेहि सो, सिद्धत्थ, अहं इमस्स पल्लङ्कस्स अनुच्छविको’’ति वत्वा तत्थ सक्खिं ओतारेन्तो अत्तनो परिसं निद्दिसि। एकप्पहारेनेव – ‘‘अयमेव अनुच्छविको, अयमेव अनुच्छविको’’ति कोलाहलमकासि, तं सुत्वा महासत्तो…पे॰… हत्थं पसारेति। यं सन्धाय वुत्तं –
‘‘अचेतनायं पथवी, अविञ्ञाय सुखं दुखं।
सापि दानबला मय्हं, सत्तक्खत्तुं पकम्पथा’’ति॥ (चरिया॰ १.१२४)।
पुब्बेनिवासञाणं विसोधेत्वाति आनेत्वा सम्बन्धो सीहावलोकनञायेन। वट्टविवट्टं सम्मसित्वाति चतुसच्चमनसिकारं सन्धायाह। इमस्स पल्लङ्कस्स अत्थायाति पल्लङ्कसीसेन अधिगतविसेसं दस्सेति। तत्थ हि सिखाप्पत्तविमुत्तिसुखं अविजहन्तो अन्तरन्तरा च पटिच्चसमुप्पादङ्गं मनसिकरोन्तो एकपल्लङ्केन निसीदि। एकच्चानन्ति या अधिगतमग्गा सच्छिकतनिरोधा एकदेसेन च बुद्धगुणे जानन्ति, ता ठपेत्वा तदञ्ञेसं देवतानं। अञ्ञेपि बुद्धत्तकराति विसाखापुण्णमतो पट्ठाय रत्तिन्दिवं एवं निच्चसमाहितभावहेतुकानं बुद्धगुणानं उपरि अञ्ञेपि बुद्धत्तसाधका, ‘‘अयं बुद्धो’’ति बुद्धभावस्स परेसं विभावना धम्मा किं नु खो अत्थीति योजना।
२८५.विवरेति मज्झे। तेनाह ‘‘तिगावुतन्तरे ठाने’’ति। अयोजियमाने उपयोगवचनं न पापुणाति सामिवचनस्स पसङ्गे अन्तरा-सद्दयोगेन उपयोगवचनस्स इच्छितत्ता। तेनाह ‘‘अन्तरासद्देन पन युत्तत्ता उपयोगवचनं कत’’न्ति।
सब्बं तेभूमकधम्मं अभिभवित्वा परिञ्ञाभिसमयवसेन अतिक्कमित्वा। चतुभूमकधम्मं अनवसेसं ञेय्यं सब्बसो ञेय्यावरणस्स पहीनत्ता सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन अवेदिं। रज्जनदुस्सनमुय्हनादिना किलेसेन। अप्पहातब्बम्पि कुसलाब्याकतं तप्पटिबद्धकिलेसमथनेन पहीनत्ता न होतीति आह ‘‘सब्बं तेभूमकधम्मं जहित्वा ठितो’’ति। आरम्मणतोति आरम्मणकरणवसेन।
किञ्चापि लोकियधम्मानम्पि यादिसो लोकनाथस्स अधिगमो, न तादिसो अधिगमो परूपदेसो अत्थि, लोकुत्तरधम्मे पनस्स लेसोपि नत्थीति आह ‘‘लोकुत्तरधम्मे मय्हं आचरियो नाम नत्थी’’ति। पटिभागपुग्गलोति सीलादीहि गुणेहि पटिनिधिभूतो पुग्गलो। सहेतुनाति सहधम्मेन सपाटिहीरकताय। नयेनाति अभिजाननतादिविधिना। चत्तारि सच्चानीति इदं तब्बिनिमुत्तस्स ञेय्यस्स अभावतो वुत्तं। सयं बुद्धोति सयमेव सयम्भुञाणेन बुद्धो। विगतपरिळाहताय सीतिभूतो। ततो एव निब्बुतो। आहञ्छन्ति आहनिस्सामि। वेनेय्यानं अमताधिगमाय उग्घोसनादिं कत्वा सत्थु धम्मदेसना अमतदुन्दुभीति वुत्ता।
अनन्तञाणो जितकिलेसोति अनन्तजिनो। एवम्पि नाम भवेय्याति एवंविधे नाम रूपरतने ईदिसेन ञाणेन भवितब्बन्ति अधिप्पायो। अयं हिस्स पब्बज्जाय पच्चयो जातो, कताधिकारो चेस। तथा हि भगवा तेन समागमत्थं पदसाव तं मग्गं पटिपज्जि।
कोट्ठाससम्पन्नाति अङ्गपच्चङ्गसङ्खातअवयवसम्पन्ना। अट्टीयतीति अट्टो होति, दोमनस्सं आपज्जतीति अत्थो।
अविहं उपपन्नासेति अविहेसु निब्बत्ता। विमुत्ताति अग्गफलविमुत्तिया विमुत्ता। ते हित्वा मानुसं देहं, दिब्बयोगं उपज्झगुन्ति ते उपका दयो मानुसं अत्तभावं जहित्वा ओरम्भागियसंयोजनप्पहानेन अविहेसु निब्बत्तमत्ताव अग्गमग्गाधिगमेन दिब्बयोगं उद्धम्भागियसंयोजनं समतिक्कमिंसु।
२८६.सण्ठपेसुन्ति ‘‘नेव अभिवादेतब्बो’’तिआदिना (महाव॰ १२) सण्ठं किरियाकारं अकंसु। तेनाह ‘‘कतिकं अकंसू’’ति। पधानतोति पुब्बे अनुट्ठितदुक्करचरणतो। पभावितन्ति वाचासमुट्ठानं, वचीनिच्छारणन्ति अत्थो। ‘‘अयं न किञ्चि विसेसं अधिगमिस्सती’’ति अनुक्कण्ठनत्थं। ‘‘मयं यत्थ कत्थचि गमिस्सामा’’ति मा वितक्कयित्थ। ओभासोति विपस्सनोभासो। निमित्तन्ति कम्मट्ठाननिमित्तं। एकपदेनेवाति एकवचनेनेव। ‘‘अनेन पुब्बेपि न किञ्चि मिच्छा वुत्तपुब्ब’’न्ति सतिं लभित्वा। यथाभूतवादीति उप्पन्नगारवा।
अन्तोविहारेयेव अहोसि दहरकुमारो विय तेहि भिक्खूहि परिहरितो। मलेति संकिलेसे। गामतो भिक्खूहि नीहटं उपनीतं भत्तं एतस्साति नीहटभत्तो, तेन नीहटभत्तेन भगवता। एत्तकं कथामग्गन्ति – ‘‘द्वेमा, भिक्खवे, परियेसना’’ति आरभित्वा याव – ‘‘नत्थि दानि पुनब्भवो’’ति पदं, एत्तकं देसनामग्गं। कामञ्चेत्थ – ‘‘तुम्हेपि ममञ्चेव पञ्चवग्गियानञ्च मग्गं आरूळ्हा, अरियपरियेसना तुम्हाकं परियेसना’’ति अट्ठकथावचनं। तेन पन – ‘‘सो खो अहं, भिक्खवे, अत्तना जातिधम्मो समानो…पे॰… असंकिलिट्ठं अनुत्तरं योगक्खेमं निब्बानं अज्झगमन्ति, अथ खो, भिक्खवे, पञ्चवग्गिया भिक्खू मया एवं ओवदियमाना…पे॰… अनुत्तरं योगक्खेमं निब्बानं अज्झगमंसु…पे॰… नत्थि दानि पुनब्भवो’’ति इमस्सेव सुत्तपदस्स अत्थो विभावितोति कत्वा वुत्तं ‘‘भगवा यं पुब्बे अवच तुम्हेपि ममञ्चेव पञ्चवग्गियानञ्च मग्गं आरुळ्हा, अरियपरियेसना तुम्हाकं परियेसनाति। इमं एकमेव अनुसन्धिं दस्सेन्तो आहरी’’ति।
२८७.अनगारियानम्पीति पब्बजितानम्पि। पञ्चकामगुणवसेन अनरियपरियेसना होति गधितादिभावेन परिभुञ्जनतो। मिच्छाजीववसेनपि अनरियपरियेसना होतीति ततो विसेसनत्थं ‘‘पञ्चकामगुणवसेना’’ति वुत्तं सच्छन्दरागपरिभोगस्स अधिप्पेतत्ता। इदानि चतूसु पच्चयेसु कामगुणे निद्धारेतुं ‘‘तत्था’’तिआदि वुत्तं। परिभोगरसोति परिभोगपच्चयपीतिसोमनस्सं। अयं पन रससमानतावसेन गहणं उपादाय ‘‘रसो’’ति वुत्तो, न सभावतो। सभावेन गहणं उपादाय पीतिसोमनस्सं धम्मारम्मणं सिया, न रसारम्मणं। अप्पच्चवेक्खणपरिभोगोति पच्चवेक्खणरहितो परिभोगो, इदमत्थितं अनिस्साय गधितादिभावेन परिभोगोति अत्थो। गधिताति तण्हाय बद्धा। मुच्छिताति मुच्छं मोहं पमादं आपन्ना। अज्झोगाळ्हाति अधिओगाळ्हा, तं तं आरम्मणं अनुपविसित्वा ठिता। आदीनवं अपस्सन्ताति सच्छन्दरागपरिभोगे दोसं अजानन्ता। अपच्चवेक्खितपरिभोगहेतुआदीनवं निस्सरति अतिक्कमति एतेनाति निस्सरणं, पच्चवेक्खणञाणं।
पासरासिन्ति पाससमुदायं। लुद्दको हि पासं ओड्डेन्तो न एकंयेव, न च एकस्मिंयेव ठाने ओड्डेति, अथ खो तंतंमिगानं आगमनमग्गं सल्लक्खेत्वा तत्थ तत्थ ओड्डेन्तो बहूयेव ओड्डेति, तस्मा ते चित्तेन एकतो गहेत्वा ‘‘पासरासी’’ति वुत्तं। वागुरस्स वा पासपदेसानं बहुभावतो ‘‘पासरासी’’ति वुत्तं।
पासरासिसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता।
७. चूळहत्थिपदोपमसुत्तवण्णना
२८८.सेतपरिवारोति सेतपटिच्छदो, सेतवण्णालङ्कारोति अत्थो। पुब्बे पन ‘‘सेतालङ्कारा’’ति अस्सालङ्कारो गहितो, इध चक्कपञ्जरकुब्बरादिरथावयवेसु कातब्बालङ्कारो। एवं वुत्तेनाति एवं ‘‘सेताय सुद’’न्तिआदिना पकारेन संयुत्तमहावग्गे (सं॰ नि॰ ५.४) वुत्तेन। नातिमहा युद्धमण्डले सञ्चारसुखत्थं। योधो सारथीति द्विन्नं, पहरणदायकेन सद्धिं तिण्णं वा।
नगरं पदक्खिणं करोति नगरसोभनत्थं। इदं किर तस्स ब्राह्मणस्स जाणुस्सोणिट्ठानन्तरं जातिसिद्धं परम्परागतं चारित्तं। तेनाह ‘‘इतो एत्तकेहि दिवसेही’’तिआदि। चारित्तवसेन नगरवासिनोपि तथा तथा पटिपज्जन्ति। पुञ्ञवादिमङ्गलकथने नियुत्ता माङ्गलिका। सुवत्थिपत्तनाय सोवत्थिका। आदि-सद्देन वन्दीआदीनं सङ्गहो। यससिरिसम्पत्तियाति यससम्पत्तिया सिरिसम्पत्तिया च, परिवारसम्पत्तिया चेव विभवसोभासम्पत्तिया चाति अत्थो।
नगराभिमुखोपायासि अत्तनो भिक्खाचारवेलाय। पण्डितो मञ्ञेति एत्थ मञ्ञेति इदं ‘‘मञ्ञती’’ति इमिना समानत्थं निपातपदं। तस्स इति-सद्दं आनेत्वा अत्थं दस्सेन्तो ‘‘पण्डितोति मञ्ञती’’ति आह। अनुमतिपुच्छावसेन चेतं वुत्तं। तेनेवाह ‘‘उदाहु नो’’ति। ‘‘तं किं मञ्ञति भवं वच्छायनो समणस्स गोतमस्स पञ्ञावेय्यत्तिय’’न्ति हि वुत्तमेवत्थं पुन गण्हन्तो ‘‘पण्डितो मञ्ञे’’ति आह। तस्मा वुत्तं ‘‘भवं वच्छायनो, समणं गोतमं पण्डितोति मञ्ञति, उदाहु नो’’ति, यथा ते खमेय्य, तथा नं कथेहीति अधिप्पायो।
अहं को नाम, मम अविसयो एसोति दस्सेति। को चाति हेतुनिस्सक्के पच्चत्तवचनन्ति आह ‘‘कुतो चा’’ति। तथा चाह ‘‘केन कारणेन जानिस्सामी’’ति, येन कारणेन समणस्स गोतमस्स पञ्ञावेय्यत्तियं जानेय्यं, तं कारणं मयि नत्थीति अधिप्पायो। बुद्धोयेव भवेय्य, अबुद्धस्स सब्बथा बुद्धञाणानुभावं जानितुं न सक्काति। वुत्तञ्हेतं – ‘‘अप्पमत्तकं खो पनेतं, भिक्खवे, ओरमत्तकं सीलमत्तकं, येन पुथुज्जनो तथागतस्स वण्णं वदमानो वदेय्य (दी॰ नि॰ १.७), अत्थि, भिक्खवे, अञ्ञेव धम्मा गम्भीरा दुद्दसा दुरनुबोधा …पे॰… येहि तथागतस्स यथाभुच्चं वण्णं सम्मा वदमानो वदेय्या’’ति (दी॰ नि॰ १.२८) च। एत्थाति ‘‘सोपि नूनस्स तादिसोवा’’ति एतस्मिं पदे। पसत्थ पसत्थोति पसत्थेहि अत्तनो गुणेहेव सो पसत्थो, न तस्स कित्तिना, पसंसासभावेनेव पासंसोति अत्थो। तेनाह ‘‘सब्बगुणान’’न्तिआदि। मणिरतनन्ति चक्कवत्तिनो मणिरतनं। सदेवके लोके पासंसानम्पि पासंसोति दस्सेतुं ‘‘पसत्थेहि वा’’ति दुतियविकप्पो गहितो।
अरणीयतो अत्थो, सो एव वसतीति वसोति अत्थवसो, तस्स तस्स पयोगस्स आनिसंसभूतं फलन्ति आह ‘‘अत्थवसन्ति अत्थानिसंस’’न्ति। अत्थो वा वुत्तलक्खणो वसो एतस्साति अत्थवसो, कारणं। नागवनवासिकोति हत्थिनागानं विचरणवने तेसं गहणत्थं वसनको। अनुग्गहितसिप्पोति असिक्खितहत्थिसिप्पो आयतवित्थतस्स पदमत्तस्स दस्सनेन ‘‘महा वत, भो नागो’’ति निट्ठागमनतो। परतो पन भगवता वुत्तट्ठाने। उग्गहितसिप्पो पुरिसो नागवनिकोति आगतो आयतवित्थतस्स पदस्स उच्चस्स च निसेवितस्स ब्यभिचारभावं ञत्वा तत्तकेन निट्ठं अगन्त्वा महाहत्थिं दिस्वाव निट्ठागमनतो। ञाणं पज्जति एत्थाति ञाणपदानि, खत्तियपण्डितादीनं धम्मविनये विनीतत्ता विनयेहि अधिगतज्झानादीनि। तानि हि तथागतगन्धहत्थिनो देसनाञाणेन अक्कन्तट्ठानानि। चत्तारीति पन विनेय्यानं इध खत्तियपण्डितादिवसेन चतुब्बिधानंयेव गहितत्ता।
२८९.पुग्गलेसु पञ्ञाय च निपुणता पण्डितसमञ्ञा निपुणत्थस्स दस्सनसमत्थतावसेनेवाति आह ‘‘सुखुमअत्थन्तरपटिविज्झनसमत्थे’’ति। कत-सद्दो इध निप्फन्नपरियायो। परे पवदन्ति एत्थ, एतेनाति परप्पवादो, परसमयो। परेहि पवदनं परप्पवादो, विग्गाहिककथाय परवादमद्दनं। तदुभयम्पि एकतो कत्वा पाळियं वुत्तन्ति आह ‘‘विञ्ञातपरप्पवादे चेव परेहि सद्धिं कतवादपरिचये चा’’ति, परसमयेसु परवादमद्दनेसु च निप्फन्नेति अत्थो। वालवेधिरूपेति वालवेधिपतिरूपे। तेनाह ‘‘वालवेधिधनुग्गहसदिसे’’ति। वालन्ति अनेकधा भिन्नस्स वालस्स अंसुसङ्खातं वालं। भिन्दन्ता वियाति घटादिं सविग्गहं मुग्गरादिना भिन्दन्ता विय, दिट्ठिगतानि एकंसतो भिन्दन्ताति अधिप्पायो। ‘‘अत्थं गुय्हं पटिच्छन्नं कत्वा पुच्छिस्सामा’’ति सङ्खतं पदपञ्हं पुच्छन्तीति दस्सेतुं ‘‘दुपदम्पी’’तिआदि वुत्तं। वदन्ति एतेनाति वादो, दोसो। पुच्छीयतीति पञ्हो, अत्थो। पुच्छति एतेनाति पञ्हो, सद्दो। तदुभयं एकतो गहेत्वा आह ‘‘एवरूपे पञ्हे’’तिआदि। ‘‘एवं पुच्छेय्य, एवं विस्सज्जेय्या’’ति च पुच्छाविस्सज्जनानं सिखावगमनं दस्सेति। सेय्योति उत्तमो, परमो लाभोति अधिप्पायो।
एवं अत्तनो वादविधमनभयेनपि परे भगवन्तं पञ्हं पुच्छितुं न विसहन्तीति वत्वा इदानि वादविधमनेन विनापि न विसहन्ति एवाति दस्सेतुं ‘‘अपिचा’’तिआदि आरद्धं। चित्तं पसीदति परे अत्तनो अत्तभावम्पि विस्सत्थं निय्यादेतुकामा होन्ति ओधिसकमेत्ताफरणसदिसत्ता तस्स मेत्तायनस्स। दस्सनसम्पन्नाति दट्ठब्बताय सम्पन्ना दस्सनानुत्तरियभावतो, अतिविय दस्सनीयाति अत्थो।
सरणगमनवसेनसावकाति लोकियसरणगमनेन सावका, लोकुत्तरसरणगमनेन पन सावकत्तं परतो आगमिस्सति, तञ्च पब्बजितवसेन वुच्चति, इध गहट्ठवसेन, उभयत्थापि सरणगमनेन सावकत्तं वेदितब्बं। ते हि परलोकवज्जभयदस्साविनो कुलपुत्ता, आचारकुलपुत्तापि तादिसा भवन्ति। थोकेनाति इमिना ‘‘मनं अनस्सामा’’ति पदस्सत्थं वदति।
२९०.उदाहरीयति उब्बेगपीतिवसेनाति, तथा वा उदाहरणं उदानं। तेनाह ‘‘उदाहारं उदाहरी’’ति। अस्स धम्मस्साति अस्स पटिपत्तिसद्धम्मपुब्बकस्स पटिवेधसद्धम्मस्स। सोति हत्थिपदोपमो हत्थिपदोपमभावेन वुच्चमानो धम्मो। एत्तावताति एत्तकेन परिब्बाजकेन वुत्तकथामग्गमत्तेन। कामं तेन वुत्तकथामग्गेनपि हत्थिपदोपमभावेन वुच्चमानो धम्मो परिपुण्णोव अरहत्तं पापेत्वा पवेदितत्ता, सो च खो सङ्खेपतो, न वित्थारतोति आह ‘‘न एत्तावता वित्थारेन परिपूरो होती’’ति। यदि यथा वित्थारेन हत्थिपदोपमो परिपूरो होति, तथा देसना आरद्धा, अथ कस्मा कुसलोति न वुत्तोति चोदना।
२९१.आयामतोपीति पि-सद्देन उब्बेधेनपि रस्साति दस्सेति। नीचकाया हि ता होन्ति। उच्चाति उच्चका। निसेवनं, निसेवति एत्थाति वा निसेवितं। निसेवनञ्चेत्थ कण्डुयितविनोदनत्थं घंसनं। तेनाह ‘‘खन्धप्पदेसे घंसितट्ठान’’न्ति। उच्चाति अनीचा, उब्बेधवन्तियोति अत्थो। काळारिकाति विरळदन्ता, विसङ्गतदन्ताति अत्थो। तेनाह ‘‘दन्तान’’न्तिआदि। कळारतायाति विरळताय। आरञ्जितानीति रञ्जितानि, विलिखितानीति अत्थो। कणेरुतायाति कुटुमलसण्ठानताय। अयं वाति एत्थ वा-सद्दो संसयितनिच्छयत्थो यथा अञ्ञत्थापि ‘‘अयं वा इमेसं समणब्राह्मणानं सब्बबालो सब्बमूळ्हो’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.१८१)।
नागवनंवियाति महाहत्थिनो वामनिकादीनञ्च पददस्सनट्ठानभूतं नागवनं विय। आदितो पट्ठाय याव नीवरणप्पहाना धम्मदेसना तथागतस्स बाहिरपरिब्बाजकादीनञ्च पददस्सनभावतो। आदितो पट्ठायाति च ‘‘तं सुणाही’’ति पदतो पट्ठाय। कुसलो नागवनिको विय योगावचरो परियेसनवसेन पमाणग्गहणतो। मत्थके ठत्वाति इमस्स सुत्तस्स परियोसाने ठत्वा। इमस्मिम्पि ठानेति ‘‘एवमेव खो ब्राह्मणा’’तिआदिना उपमेय्यस्स अत्थस्स उपञ्ञासनट्ठानेपि।
स्वायन्ति (दी॰ नि॰ टी॰ १.१९०) इध-सद्दमत्तं गण्हाति, न यथाविसेसितब्बं इध-सद्दं। तथा हि वक्खति ‘‘कत्थचि पदपूरणमत्तमेवा’’ति। लोकं उपादाय वुच्चति लोक-सद्देन समानाधिकरणभावेन वुत्तत्ता। सेसपदद्वये पन सद्दन्तरसन्निधानमत्तेन तं तं उपादाय वुत्तता दट्ठब्बा। ओकासन्ति कञ्चि पदेसं इन्दसालगुहाय अधिप्पेतत्ता। पदपूरणमत्तमेव ओकासापदिसनस्सपि असम्भवतो।
तथागत-सद्दादीनं अत्थविसेसो मूलपरियायट्ठकथा(म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१२) विसुद्धिमग्गसंवण्णनासु वुत्तो एव। तथागतस्स सत्तनिकायन्तोगधताय ‘‘इध पन सत्तलोको अधिप्पेतो’’ति वत्वा तत्थायं यस्मिं सत्तनिकाये, यस्मिञ्च ओकासे उप्पज्जति, तं दस्सेतुं ‘‘सत्तलोके उप्पज्जमानोपि चा’’तिआदि वुत्तं। तत्थ इमस्मिंयेव चक्कवाळेति इमिस्सा एव लोकधातुया। ‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं एकिस्सा लोकधातुया द्वे अरहन्तो सम्मासम्बुद्धो अपुब्बं अचरिमं उप्पज्जेय्यु’’न्ति (दी॰ नि॰ ३.१६१; म॰ नि॰ ३.१२९; अ॰ नि॰ १.२७८; नेत्ति॰ ५७; मि॰ प॰ ५.१.१) एत्थ जातिखेत्तभूता दससहस्सिलोकधातु ‘‘एकिस्सा लोकधातुया’’ति वुत्ता। इध पन इमंयेव लोकधातुं सन्धाय ‘‘इमस्मिंयेव चक्कवाळे’’ति वुत्तं। तिस्सो हि सङ्गीतियो आरुळ्हे तेपिटके बुद्धवचने विसयखेत्तं आणाखेत्तं जातिखेत्तन्ति तिविधे खेत्ते ठपेत्वा इमं चक्कवाळं अञ्ञस्मिं चक्कवाळे बुद्धा उप्पज्जन्तीति सुत्तं नत्थि, न उप्पज्जन्तीति पन अत्थि। कथं? ‘‘न मे आचरियो अत्थि, सदिसो मे न विज्जति (म॰ नि॰ १.२८५; २.३४१; महाव॰ ११; कथा॰ ४०५; मि॰ प॰ ४.५.११), एकोम्हि सम्मासम्बुद्धो’’ति (म॰ नि॰ १.२८५; २.३४१; कथा॰ ४०५; महाव॰ ११) एवमादीनि इमिस्सा लोकधातुया ठत्वा वदन्तेन भगवता – ‘‘किं पनावुसो, सारिपुत्त, अत्थेतरहि अञ्ञो समणो वा ब्राह्मणो वा भगवता समसमो सम्बोधियन्ति एवं पुट्ठाहं, भन्ते, नोति वदेय्य’’न्ति वत्वा तस्स कारणं दस्सेतुं – ‘‘अट्ठानमेतं अनवकासो, यं एकिस्सा लोकधातुया द्वे अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा’’ति इमं सुत्तं दस्सेन्तेन धम्मसेनापतिना च बुद्धानं उप्पत्तिट्ठानभूतं इमं लोकधातुं ठपेत्वा अञ्ञत्थ अनुप्पत्ति वुत्ता होतीति।
२९२.सामञ्ञवाचीपि सिक्खा-सद्दो साजीव-सद्दसन्निधानतो उपरि वुच्चमानविसेसापेक्खाय च विसेसनिविट्ठोव होतीति वुत्तं ‘‘या भिक्खूनं अधिसीलसङ्खाता सिक्खा’’ति। सिक्खितब्बट्ठेन सिक्खा। सह आजीवन्ति एत्थाति साजीवो। सिक्खनभावेनाति सिक्खाय साजीवे च सिक्खनभावेन। सिक्खं परिपूरेन्तोति सीलसंवरं परिपूरेन्तो। साजीवञ्च अवीतिक्कमन्तोति – ‘‘नामकायो पदकायो निरुत्तिकायो ब्यञ्जनकायो’’ति (पारा॰ अट्ठ॰ ३९) वुत्तसिक्खापदं भगवतो वचनं अवीतिक्कमन्तो हुत्वाति अत्थो। इदमेव च द्वयं ‘‘सिक्खन’’न्ति वुत्तं। तत्थ साजीवानतिक्कमो सिक्खापारिपूरिया पच्चयो। ततो हि याव मग्गा सिक्खापारिपूरी होतीति।
पजहित्वाति समादानवसेन परिच्चजित्वा। पहीनकालतो पट्ठाय…पे॰… विरतोवाति एतेन पहानस्स विरतिया च समानकालतं दस्सेति । यदि एवं ‘‘पहाया’’ति कथं पुरिमकालनिद्देसोति? तथा गहेतब्बतं उपादाय। धम्मानञ्हि पच्चयपच्चयुप्पन्नभावे अपेक्खिते सहजातानम्पि पच्चयपच्चयुप्पन्नभावेन गहणं पुरिमपच्छिमभावेनेव होतीति गहणपवत्तिआकारवसेन पच्चयभूतेसु हिरोत्तप्पञाणादीसु पहानकिरियाय पुरिमकालवोहारो, पच्चयुप्पन्नासु च विरतीसु विरमणकिरियाय अपरकालवोहारो च होतीति ‘‘पहाय पटिविरतो होती’’ति वुत्तं। पहायाति वा समादानकालवसेन वुत्तं, पच्छा वीतिक्कमितब्बवत्थुसमायोगवसेन पटिविरतोति। पहायाति वा –
‘‘निहन्त्वान तमोखन्धं, उदितोयं दिवाकरो।
वण्णपभाय भासेति, ओभासेत्वा समुग्गतो’’ति च॥ (विसुद्धि॰ महाटी॰ २.५७८) –
एवमादीसु विय समानकालवसेन वेदितब्बो। अथ वा पाणो अतिपातीयति एतेनाति पाणातिपातो, पाणघातहेतुभूतो अहिरिकानोत्तप्पदोसमोहविहिं सादिको चेतनापधानो संकिलेसधम्मो, तं समादानवसेन पहाय। ततो…पे॰… विरतोव होतीति अवधारणेन तस्सा विरतिया कालादिवसेन अपरियन्ततं दस्सेति। यथा हि अञ्ञे समादिन्नविरतिकापि अनवट्ठितचित्तताय लाभजीविकादिहेतु समादानं भिन्दन्तेव, न एवमयं। अयं पन पहीनकालतो पट्ठाय ओरतो विरतोति। अदिन्नादानं पहायातिआदीसुपि इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो।
दण्डनं दण्डनिपातनं दण्डो। मुग्गरादिपहरणविसेसोपि इध पहरणविसेसोति अधिप्पेतो। तेनाह ‘‘ठपेत्वा दण्डं सब्बम्पि अवसेसं उपकरण’’न्ति। दण्डनसङ्खातस्स परविहेठनस्स परिवज्जितभावदीपनत्थं दण्डसत्थानं निक्खेपवचनन्ति आह ‘‘परूपघातत्थाया’’तिआदि। विहिंसनभावतोति विबाधनभावतो। लज्जीति एत्थ वुत्तलज्जाय ओत्तप्पम्पि वुत्तन्ति दट्ठब्बं। न हि पापजिगुच्छनपापुत्तासरहितं, पापभयं वा अलज्जनं अत्थि। यस्स वा धम्मगरुताय धम्मस्स च अत्ताधीनत्ता अत्ताधिपतिभूता लज्जाकिच्चकारी, तस्स लोकाधिपतिभूतं ओत्तप्पं किच्चकरन्ति वत्तब्बमेव नत्थीति ‘‘लज्जी’’इच्चेव वुत्तं। दयं मेत्तचित्ततं आपन्नोति कस्मा वुत्तं, ननु दया-सद्दो ‘‘अदयापन्नो’’तिआदीसु करुणाय वत्ततीति? सच्चमेतं, अयं पन दया-सद्दो अनुरक्खणत्थं अन्तोनीतं कत्वा पवत्तमानो मेत्ताय च करुणाय च पवत्ततीति इध मेत्ताय पवत्तमानो वुत्तो। मिज्जति सिनिय्हतीति मेत्ता, सा एतस्स अत्थीति मेत्तं, मेत्तं चित्तं एतस्स अत्थीति मेत्तचित्तो, तस्स भावो मेत्तचित्तता, मेत्ताइच्चेव अत्थो।
२९३.एवं पटिपाटिया सत्त मूलसिक्खापदानि विभावेत्वा सतिपि अभिज्झादिपहानइन्द्रियसंवरसतिसम्पजञ्ञजागरियानुयोगादिके उत्तरदेसनायं विभावेतुं तं परिहरित्वा आचारसीलस्सेव विभजनवसेन पाळि पवत्ताति तदत्थं विवरितुं ‘‘बीजगामभूतगामसमारम्भा’’तिआदि वुत्तं। तत्थ बीजानं गामो समूहो बीजगामो। भूतानं जातानं निब्बत्तानं रुक्खगच्छलतादीनं समूहो भूतगामो। ननु च रुक्खादयो चित्तरहितताय न जीवा, चित्तरहितता च परिप्फन्दाभावतो छिन्ने विरुहनतो विसदिसजातिकभावतो चतुयोनिअपरियापन्नतो च वेदितब्बा, वुड्ढि पन पवाळसिलालवणानम्पि विज्जतीति न तेसं जीवभावे कारणं, विसयग्गहणञ्च नेसं परिकप्पनामत्तं सुपनं विय चिञ्चादेनं, तथा दोहळादयो, तत्थ कस्मा बीजगामभूतगामसमारम्भा पटिविरति इच्छिताति? समणसारुप्पतो तन्निवासिसत्तानुरक्खणतो च। तेनेवाह – ‘‘जीवसञ्ञिनो हि मोघपुरिस मनुस्सा रुक्खस्मि’’न्तिआदि (पाचि॰ ८९)।
मूलमेव बीजं मूलबीजं, मूलबीजं एतस्सातिपि मूलबीजं। सेसेसुपि एसेव नयो। फळुबीजन्ति पब्बबीजं। पच्चयन्तरसमवाये सदिसफलुप्पत्तिया विसेसकारणभावतो विरुहणसमत्थे सारफले निरुळ्हो बीजसद्दो तदत्थसंसिद्धिया मूलादीसुपि केसुचि पवत्ततीति मूलादितो निवत्तनत्थं एकेन बीज-सद्देन विसेसेत्वा वुत्तं ‘‘बीजबीज’’न्ति ‘‘रूपरूपं (विसुद्धि॰ २.४४९), दुक्खदुक्ख’’न्ति (सं॰ नि॰ ४.३२७; ५.१६५; नेत्ति॰ ११) च यथा। कस्मा पनेत्थ बीजगामभूतगामं उद्धरित्वा बीजगामो एव निद्दिट्ठोति? न खो पनेतं एवं दट्ठब्बं, ननु अवोचुम्ह – ‘‘मूलमेव बीजं मूलबीजं, मूलबीजं एतस्सातिपि मूलबीज’’न्ति। तत्थ पुरिमेन बीजगामो निद्दिट्ठो, दुतियेन भूतगामो, दुविधोपेस मूलबीजञ्च मूलबीजञ्च मूलबीजन्ति सामञ्ञनिद्देसेन, एकसेसनयेन वा उद्दिट्ठोति वेदितब्बो। तेनेवाह ‘‘पञ्चविधस्सा’’तिआदि। नीलतिणरुक्खादिकस्साति अल्लतिणस्स चेव अल्लरुक्खादिकस्स च। आदि-सद्देन ओसधिगच्छलतादीनं सङ्गहो।
एकं भत्तं एकभत्तं, तं अस्स अत्थीति एकभत्तिको। सो पन रत्तिभोजनेनपि सियाति तन्निवत्तनत्थं आह ‘‘रत्तूपरतो’’ति। एवम्पि अपरण्हभोजीपि सिया एकभत्तिकोति तन्निवत्तनत्थं ‘‘विरतो विकालभोजना’’ति वुत्तं। अरुणुग्गमनकालतो पट्ठाय याव मज्झन्हिका अयं बुद्धादीनं अरियानं आचिण्णसमाचिण्णो भोजनस्स कालो नाम, तदञ्ञो विकालो। अट्ठकथायं पन दुतियपदेन रत्तिभोजनस्स पटिक्खित्तत्ता ‘‘अतिक्कन्ते मज्झन्हिके याव सूरियत्थङ्गमना भोजनं विकालभोजनं नामा’’ति वुत्तं।
‘‘सब्बपापस्स अकरण’’न्तिआदिनयप्पवत्तं (दी॰ नि॰ २.९०; ध॰ प॰ १८३; नेत्ति॰ ३०, ५०, ११६, १२४) भगवतो सासनं अच्चन्तरागुप्पत्तिया नच्चादिदस्सनं न अनुलोमेतीति आह ‘‘सासनस्स अननुलोमत्ता’’ति। अत्तना पयोजियमानं, परेहि पयोजापियमानञ्च नच्चं नच्चभावसामञ्ञेन पाळियं एकेनेव नच्च-सद्देन गहितं, तथा गीतवादित-सद्देन चाति आह ‘‘नच्चननच्चापनादिवसेना’’ति। आदि-सद्देन गायनगायापनवादनवादापनानि सङ्गय्हन्ति। दस्सनेन चेत्थ सवनम्पि सङ्गहितं विरूपेकसेसनयेन । यथासकं विसयस्स आलोचनसभावताय वा पञ्चन्नं विञ्ञाणानं सवनकिरियायपि दस्सनसङ्खेपसब्भावतो ‘‘दस्सना’’इच्चेव वुत्तं। तेनाह ‘‘पञ्चहि विञ्ञाणेहि न कञ्चि धम्मं पटिविजानाति अञ्ञत्र अभिनिपातमत्ता’’ति। अविसूकभूतस्स गीतस्स सवनं कदाचि वट्टतीति आह ‘‘विसूकभूता दस्सना’’ति। तथा हि वुत्तं परमत्थजोतिकायं खुद्दकट्ठकथायं (खु॰ पा॰ अट्ठ॰ २.पच्छिमपञ्चसिक्खापदवण्णना) ‘‘धम्मूपसंहितं गीतं वट्टति, गीतूपसंहितो धम्मो न वट्टती’’ति। यं किञ्चीति गन्थितं वा अगन्थितं वा यं किञ्चि पुप्फं। गन्धजातन्ति गन्धजातिकं। तस्सपि ‘‘यं किञ्ची’’ति वचनतो पिसितस्स अपिसितस्सपि यस्स कस्सचि विलेपनादि न वट्टतीति दस्सेति।
२९४.चीवरपिण्डपातानं यथाक्कमं कायकुच्छिपरिहरणमत्तजोतनायं अविसेसतो अट्ठन्नं परिक्खारानं अन्तरे तप्पयोजनता सम्भवतीति दस्सेन्तो ‘‘ते सब्बेपी’’तिआदिमाह। एतेपीति नवपरिक्खारिकादयोपि अप्पिच्छाव सन्तुट्ठाव। न हि तत्थकेन महिच्छता, असन्तुट्ठिता वा होतीति।
चतूसु दिसासु सुखं विहरति, ततो एव सुखविहारट्ठानभूता चतस्सो दिसा अस्स सन्तीति वा चातुद्दिसो। तत्थ चायं सत्ते वा सङ्खारे वा भयेन न पटिहञ्ञतीति अप्पटिघो। द्वादसविधस्स सन्तोसस्स वसेन सन्तुस्सनको सन्तुस्समानो। इतरीतरेनाति उच्चावचेन। परिस्सयानं बाहिरानं सीहब्यग्घादीनं, अब्भन्तरानञ्च कामच्छन्दादीनं कायचित्तुपद्दवानं अभिभवनतो परिस्सयानं सहिता। थद्धभावकरभयाभावेन अच्छम्भी। एको असहायो। ततो एव खग्गमिगसिङ्गसदिसताय खग्गविसाणकप्पो चरेय्याति अत्थो।
छिन्नपक्खो , असञ्जातपक्खो वा सकुणो गन्तुं न सक्कोतीति ‘‘पक्खी सकुणो’’ति पक्खि-सद्देन विसेसेत्वा सकुणो पाळियं वुत्तोति आह ‘‘पक्खयुत्तो सकुणो’’ति। यस्स सन्निधिकारपरिभोगो किञ्चि ठपेतब्बं सापेक्खाय ठपनञ्च नत्थि, तादिसो अयं भिक्खूति दस्सेन्तो ‘‘अयं पनेत्थ सङ्खेपत्थो’’तिआदिमाह। अरियन्ति अपेन्ति ततो दोसा, तेहि वा आरकाति अरियोति आह ‘‘अरियेनाति निद्दोसेना’’ति। अज्झत्तन्ति अत्तनि। निद्दोससुखन्ति निरामिससुखं किलेसवज्जरहितत्ता।
२९५.यथावुत्ते सीलसंवरे पतिट्ठितस्सेव इन्द्रियसंवरो इच्छितब्बो तदधिट्ठानतो, तस्स च परिपालकभावतोति वुत्तं ‘‘सो इमिना अरियेन सीलक्खन्धेन समन्नागतो भिक्खू’’ति। सेसपदेसूति ‘‘न निमित्तग्गाही होती’’तिआदीसु पदेसु। यस्मा विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.१५) वुत्तं, तस्मा तस्स लीनत्थप्पकासिनियं संवण्णनायं (विसुद्धि॰ महाटी॰ १.१५) वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। रूपादीसु निमित्तादिग्गाहपरिवज्जनलक्खणत्ता इन्द्रियसंवरस्स किलेसेहि अनवसित्तसुखता अविकिण्णसुखता चस्स वुत्ता।
२९६.पच्चयसम्पत्तिन्ति पच्चयपारिपूरिं। इमे चत्तारोति सीलसंवरो सन्तोसो इन्द्रियसंवरो सतिसम्पजञ्ञन्ति इमे चत्तारो अरञ्ञवासस्स सम्भारा। तिरच्छानगतेहि वत्तब्बतं आपज्जति इसिसिङ्गस्स पितुआदयो विय। वनचरकेहीति वनचरकमातुगामेहि। भेरवसद्दं सावेन्ति, तावता अपलायन्तानं हत्थेहि सीसं…पे॰… करोन्ति। पण्णत्तिवीतिक्कमसङ्खातं काळकं वा। मिच्छावितक्कसङ्खातं तिलकं वा। तन्ति पीतिं विभूतभावेन उपट्ठानतो खयतो सम्मसन्तो।
विवित्तन्ति जनविवित्तं। तेनाह ‘‘सुञ्ञ’’न्ति। सा च विवित्तता निस्सद्दभावेन लक्खितब्बाति आह ‘‘अप्पसद्दं अप्पनिग्घोस’’न्ति। आवसथभूतं सेनासनं विहरितब्बट्ठेन विहारसेनासनं। मसारकादि मञ्चपीठं तत्थ अत्थरितब्बं भिसिउपधानञ्च मञ्चपीठसम्बन्धितो मञ्चपीठसेनासनं। चिमिलिकादि भूमियं सन्थरितब्बताय सन्थतसेनासनं। रुक्खमूलादि पटिक्कमितब्बट्ठानं चङ्कमनादीनं ओकासभावतो ओकाससेनासनं।
‘‘अनुच्छविकंदस्सेन्तो’’ति वत्वा तमेव अनुच्छविकभावं विभावेतुं ‘‘तत्थ ही’’तिआदि वुत्तं। अच्छन्नन्ति इट्ठकछदनादिना अन्तमसो रुक्खसाखाहिपि न छन्नं।
भत्तस्सपच्छतोति भत्तभुञ्जनस्स पच्छतो। ऊरुबद्धासनन्ति ऊरूनं अधोबन्धनवसेन निसज्जं। हेट्ठिमकायस्स अनुजुकट्ठपनं निसज्जावचनेनेव बोधितन्ति। उजुं कायन्ति एत्थ काय-सद्दो उपरिमकायविसयोति आह ‘‘उपरिमं सरीरं उजुकं ठपेत्वा’’ति। तं पन उजुकट्ठपनं सरूपतो पयोजनतो च दस्सेतुं ‘‘अट्ठारसा’’तिआदि वुत्तं। न पणमन्तीति न ओणमन्ति। न परिपततीति न विगच्छति, वीथिं न विलङ्घेति। ततो एव पुब्बेनापरं विसेसप्पत्तिया कम्मट्ठानं वुद्धिं फातिं उपगच्छति। मुखसमीपेति मुखस्स समीपे नासिकग्गे वा उत्तरोट्ठे वा। इध परि-सद्दो अभि-सद्देन समानत्थोति आह ‘‘कम्मट्ठानाभिमुख’’न्ति, बहिद्धा पुथुत्तारम्मणतो निवारेत्वा कम्मट्ठानंयेव पुरक्खत्वाति अत्थो। परीति परिग्गहट्ठो ‘‘परिणायिका’’तिआदीसु (ध॰ स॰ १६) विय। निय्यानट्ठो पटिपक्खतो निग्गमनट्ठो, तस्मा परिग्गहितनिय्यानसतिन्ति सब्बथा गहितासम्मोसं परिच्चत्तसम्मोसं सतिं कत्वा, परमं सतिनेपक्कं उपट्ठपेत्वाति अत्थो।
विक्खम्भनवसेनाति एत्थ विक्खम्भनं अनुप्पादनं अप्पवत्तनं न पटिपक्खेन सुप्पहीनता। पहीनत्ताति च पहीनसदिसतं सन्धाय वुत्तं झानस्स अनधिगतता। तथापि नयिदं चक्खुविञ्ञाणं विय सभावतो विगताभिज्झं, अथ खो भावनावसेन। तेनाह ‘‘न चक्खुविञ्ञाणसदिसेना’’ति। एसेव नयोति यथा चक्खुविञ्ञाणं सभावेन विगताभिज्झं अब्यापन्नञ्च, न भावनाय विक्खम्भितत्ता, न एवमिदं। इदं पन चित्तं भावनाय परिसोधितत्ता अब्यापन्नं विगतथिनमिद्धं अनुद्धतं निब्बिचिकिच्छञ्चाति अत्थो। इदं उभयन्ति सतिसम्पजञ्ञमाह।
२९७.उच्छिन्दित्वा पातेन्तीति एत्थ उच्छिन्दनं पातनञ्च तासं पञ्ञानं अनुप्पन्नानं उप्पज्जितुं अप्पदानमेव। इति महग्गतानुत्तरपञ्ञानं एकच्चाय च परित्तपञ्ञाय अनुप्पत्तिहेतुभूता नीवरणा धम्मा इतराय च समत्थतं विहनन्तियेवाति पञ्ञाय दुब्बलीकरणा वुत्ता। इदम्पि पठमज्झानं वेनेय्यसन्ताने पतिट्ठापियमानं ञाणं पज्जति एत्थाति ञाणपदं। ञाणं वळञ्जेति एत्थाति ञाणवळञ्जं।
२९९.नताव निट्ठं गतो बाहिरकानं ञाणेन अक्कन्तट्ठानानिपि सियुन्ति। यदि एवं अनञ्ञसाधारणे मग्गञाणपदे कथं न निट्ठङ्गतोति आह ‘‘मग्गक्खणेपी’’तिआदि। तीसु रतनेसु निट्ठं गतो होतीति बुद्धसुबुद्धतं धम्मसुधम्मतं सङ्घसुप्पटिपत्तितञ्च आरब्भ ञाणेन निट्ठं निच्छयं उपगतो होति। कामञ्चेत्थ पठममग्गेनेव सब्बसो विचिकिच्छाय पहीनत्ता सब्बस्सपि अरियसावकस्स कङ्खा वा विमति वा नत्थि, तत्थ पन यथा पञ्ञावेपुल्लप्पत्तस्स अरहतो सविसये ञाणं सविसेसं ओगाहति, न तथा अनागामिआदीनन्ति रतनत्तये सातिसयं ञाणनिच्छयगमनं सन्धाय ‘‘अग्गमग्गवसेन तत्थनिट्ठागमनं वुत्त’’न्ति वुत्तं। यं पनेत्थ अविभत्तं, तं सुविञ्ञेय्यमेवाति।
चूळहत्थिपदोपमसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता।
८. महाहत्थिपदोपमसुत्तवण्णना
३००.जङ्गलानन्ति एत्थ यो निपिच्छलेन अमुदुको निरुदकताय थद्धलूखभूमिप्पदेसो, सो ‘‘जङ्गलो’’ति वुच्चति। तब्बहुलताय पन इध सब्बो भूमिप्पदेसो जङ्गलो, तस्मिं जङ्गले जाता, भवाति वा जङ्गला, तेसं जङ्गलानं। एवञ्हि नदीचरानम्पि हत्थीनं सङ्गहो कतो होति। समोधातब्बानं विय हि समोधायकानम्पि जङ्गलग्गहणेन गहेतब्बतो। पथवीतलचारीनन्ति इमिना जलचारिनो न निवत्तेति अदिस्समानपादत्ता। पाणानन्ति साधारणवचनम्पि ‘‘पदजातानी’’ति सद्दन्तरसन्निधानेन विसेसनिविट्ठमेव होतीति आह ‘‘सपादकपाणान’’न्ति। ‘‘मुत्तगत’’न्तिआदीसु (म॰ नि॰ २.११९; अ॰ नि॰ ९.११) गत-सद्दो अनत्थन्तरो विय, जात-सद्दो अनत्थन्तरोति आह ‘‘पदजातानीति पदानी’’ति। समोधानन्ति समवरोधं, अन्तोगमं वा। महन्तत्तेनाति विपुलभावेन।
कुसला धम्माति अनवज्जसुखविपाका धम्मा, न अनवज्जमत्तधम्मा। कुसलत्तिके आगतनयेन हि इध कुसला धम्मा गहेतब्बा, न बाहितिकसुत्ते आगतनयेन। चतुब्बिधो सङ्गहोति कस्मा वुत्तं, ननु एकविधोवेत्थ सङ्गहो अधिप्पेतोति? न, अत्थं अग्गहेत्वा अनिद्धारितत्थस्स सद्दस्सेव गहितत्ता। सङ्गह-सद्दो ताव अत्तनो अत्थवसेन चतुब्बिधोति अयञ्हेत्थ अत्थो। अत्थोपि वा अनिद्धारितविसेसो सामञ्ञेन गहेतब्बतं पत्तो ‘‘सङ्गहं गच्छती’’ति एत्थ सङ्गह-सद्देन वचनीयतं गतोति न कोचि दोसो, निद्धारिते विसेसे तस्स एकविधता सिया, न ततो पुब्बेति। सजातिसङ्गहोति समानजातिया, समानजातिकानं वा सङ्गहो। धातुकथावण्णनायं पन ‘‘जातिसङ्गहो’’इच्चेव वुत्तं, तं जाति-सद्दस्स सापेक्खसद्दत्ता जातिया सङ्गहोति वुत्ते अत्तनो जातियाति विञ्ञायति सम्बन्धारहस्स अञ्ञस्स अवुत्तत्ताति कत्वा वुत्तं। इध पन रूपकण्डवण्णनायं (ध॰ स॰ अट्ठ॰ ५९४) विय पाकटं कत्वा दस्सेतुं ‘‘सजातिसङ्गहो’’इच्चेव वुत्तं। सञ्जायन्ति एत्थाति सञ्जाति, सञ्जातिया सङ्गहो सञ्जातिसङ्गहो, सञ्जातिदेसवसेन सङ्गहोति अत्थो। ‘‘सब्बे रथिका’’ति वुत्ते सब्बे रथयोधा रथेन युज्झनकिरियाय एकसङ्गहोति। ‘‘सब्बे धनुग्गहा’’ति वुत्ते सब्बे इस्सासा धनुना विज्झनकिरियाय एकसङ्गहोति आह ‘‘एवं किरियवसेन सङ्गहो’’ति। रूपक्खन्धेन सङ्गहितन्ति रूपक्खन्धेन एकसङ्गहं रूपक्खन्धोतेव गणितं, गहणं गतन्ति अत्थो।
दियड्ढमेवसच्चं भजति मग्गसच्चदुक्खसच्चेकदेसभावतो। सच्चेकदेसन्तोगधम्पि सच्चन्तोगधमेव होतीति आह ‘‘सच्चानं अन्तोगधत्ता’’ति। इदानि तमत्थं सासनतो च लोकतो च उपमं आह रित्वा दीपेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं। तत्थ साधिकमिदं, भिक्खवे, दियड्ढसिक्खापदसतन्ति इदं यस्मिं काले तं सुत्तं देसितं, तदा पञ्ञत्तसिक्खापदवसेन वुत्तं, ततो परं पन साधिकानि द्वेसतानि सिक्खापदानीति। सिक्खानं अन्तोगधत्ता अधिसीलसिक्खाय। एत्थ च ‘‘सीलं सिक्खन्तोपि तिस्सो सिक्खा सिक्खती’’ति विसमोयं उपञ्ञासो। तत्थ हि यो पहातब्बं पजहति, संवरितब्बतो संवरं आपज्जति, अयमस्स अधिसीलसिक्खा। यो तत्थ चेतसो अविक्खेपो, अयमस्स अधिचित्तसिक्खा। या तत्थ वीमंसा, अयमस्स अधिपञ्ञासिक्खा। इति सो कुलपुत्तो सरूपतो लब्भमाना एव तिस्सो सिक्खा सिक्खतीति दीपितो, न सिक्खानं अन्तोगधतामत्तेन। तेनाह अट्ठकथायं ‘‘यो तथाभूतस्स संवरो, अयमेत्थ अधिसीलसिक्खा, यो तथाभूतस्स समाधि, अयमेत्थ अधिचित्तसिक्खा, या तथाभूतस्स पञ्ञा, अयं अधिपञ्ञासिक्खा। इमा तिस्सो सिक्खा तस्मिं आरम्मणे ताय सतिया तेन मनसिकारेन सिक्खति आसेवति भावेति बहुलीकरोती’’ति। इध पन सच्चानं अन्तोगधत्ता सच्च-सद्दाभिधेय्यतामत्तेन चतूसु सच्चेसु गणनन्तोगधा होन्तीति? न, तत्थापि हि निप्परियायतो अधिसीलसिक्खाव लब्भति, इतरा परियायतोति कत्वा ‘‘सिक्खानं अन्तोगधत्ता’’ति वुत्तं।
३०१.तं पनेतं उपमाहि विभावेतुं ‘‘यथा ही’’तिआदि वुत्तं। तत्थ सुजातन्ति सुन्दरं, सुसण्ठितं सुपरिणतञ्चाति अधिप्पायो। पेसियोति विलीवे। मुदुभावतो कुच्छिभागं आदाय। इतरे च चत्तारो कोट्ठासेति पञ्चधा भिन्नकोट्ठासेसु इतरे च चत्तारो कोट्ठासे। इतरे च तयो कोट्ठासेतिआदितो चतुधा भिन्नकोट्ठासेसु इतरे च तयो कोट्ठासे।
राजपुत्तूपमायाति रञ्ञो जेट्ठपुत्तउपमाय। न्ति पिळन्धनं। उरे वायामजनितअरियजातिया ओरसो। मुखतो जातोति मुखतो निग्गतधम्मदेसनाय जातो, बुद्धानं वा धम्मकायस्स मुखभूतअरियधम्मतो जातो। ततो एव धम्मजो धम्मनिम्मितो। सत्थु धम्मदायादस्सेव गहितत्ता धम्मदायादो। तेनाह ‘‘नो आमिसदायादो’’ति। न्ति ‘‘भगवतो पुत्तो’’तिआदिवचनं। महापञ्ञतादिगुणेहि सातिसयं अनुपुब्बभावे ठितत्ता सम्मा यथाभूतं वदमानो वत्तुं सक्कोन्तो वदेय्य।
अकुतोभयं निब्बानं निब्बानगामिनिञ्च। रागरजादीनं विगमेन विगतरजं धम्मं देसेन्तं सुगतं सम्मासम्बुद्धं भिक्खूनं परोसहस्सं पयिरुपासतीति योजना।
‘‘सेवेथ भजथा’’ति वत्वा तत्थ कारणमाह ‘‘पण्डिता भिक्खू अनुग्गाहका’’ति। पण्डितापि समाना न अप्पस्सुता, अथ खो ओवादानुसासनीहि अनुग्गाहकाति पुरिमा उपमा थेरस्सेव वसेन उदाहटा, दुतिया पन भगवतो भिक्खुसङ्घस्सपि वसेन उदाहटा।
३०२.अज्झत्तिकाति सत्तसन्तानपरियापन्ना। अज्झत्तं पच्चत्तन्ति पदद्वयेनपि तंतंपाटिपुग्गलिकधम्मा वुच्चन्तीति आह ‘‘उभयम्पेतं नियकाधिवचनमेवा’’ति। ससन्ततिपरियापन्नताय पन अत्ताति गहेतब्बभावूपगमनवसेन अत्तानं अधिकिच्च उद्दिस्स पवत्तं अज्झत्तं, तंतंसत्तसन्तानपरियापन्नताय पच्चत्तं। तेनाह अट्ठकथायं (विसुद्धि॰ १.३०७) ‘‘अत्तनि पवत्तत्ता अज्झत्तं, अत्तानं पटिच्च पटिच्च पवत्तत्ता पच्चत्त’’न्ति। कक्खळन्ति कथिनं। यस्मा तं थद्धभावेन सहजातानं पतिट्ठा होति, तस्मा ‘‘थद्ध’’न्ति वुत्तं। खरिगतन्ति खरसभावेसु गतं तप्परियापन्नं, खरसभावमेवाति अत्थो। यस्मा पन खरसभावं फरुसाकारेन उपट्ठानतो फरुसाकारं होति, तस्मा वुत्तं ‘‘फरुस’’न्ति। उपादिन्नं नाम सरीरट्ठकं। तत्थ यं कम्मसमुट्ठानं, तं निप्परियायतो ‘‘उपादिन्न’’न्ति वुच्चति, इतरं अनुपादिन्नं। तदुभयम्पि इध तण्हादीहि आदिन्नगहितपरामट्ठवसेन उपादिन्नमेवाति दस्सेतुं ‘‘सरीरट्ठकञ्ही’’तिआदि वुत्तं। तत्थ आदिन्नन्ति अभिनिविट्ठं। ममन्ति गहितं। अहन्ति परामट्ठं। धातुकम्मट्ठानिकस्साति चतुधातुववत्थानवसेन धातुकम्मट्ठानं परिहरन्तस्स। एत्थाति एतस्मिं धातुकम्मट्ठाने। तीसु कोट्ठासेसूति तिप्पकारेसु कोट्ठासेसु। न हि ते तयो चत्तारो कोट्ठासा।
वुत्तप्पकाराति ‘‘केसा लोमा’’तिआदिना वुत्तप्पकारा। नानासभावतोति सतिपि कक्खळभावसामञ्ञे ससम्भारविभत्तितो पन केसादिसङ्घातगतनानासभावतो। आलयोति अपेक्खा। निकन्तीति निकामना। पत्थनाति तण्हापत्थना। परियुट्ठानन्ति तण्हापरियुट्ठानं। गहणन्ति कामुपादानं। परामासोति परतो आमसना मिच्छाभिनिवेसो। न बलवा आलयादि। यदि एवं कस्मा विभङ्गे बाहिरापि पथवीधातु वित्थारेनेव विभत्ताति? यथाधम्मदेसनत्ता तत्थ वित्थारेनेव देसना पवत्ता, यथानुलोमदेसनत्ता पनेत्थ वुत्तनयेन देसना संखित्ता।
योजेत्वा दस्सेतीति एकज्झं कत्वा दस्सेति। साति अज्झत्तिका पथवीधातु। सुखपरिग्गहो होति ‘‘न मे सो अत्ता’’ति। सिद्धे हि अनत्तलक्खणे दुक्खलक्खणं अनिच्चलक्खणञ्च सिद्धमेव होति सङ्खतधम्मेसु तदविनाभावतोति। विसूकायतीति विसूकं विरूपकिरियं पवत्तेति। सा पन अत्थतो विप्फन्दनमेवाति आह ‘‘विप्फन्दती’’ति। अस्साति अज्झत्तिकाय पथवीधातुया। अचेतनाभावो पाकटो होति धातुमत्तताय दस्सनतो। तं उभयम्पीति तं पथवीधातुद्वयम्पि।
ततो विसेसतरेनाति ततो बाहिरमहापथवितो विसेसवन्ततरेन, लहुतरेनाति अत्थो। कुप्पतीति लुप्पति। विलीयमानाति पकतिउदके लोणं विय विलयं गच्छन्ती। उदकानुगताति उदकं अनुगता उदकगतिका। तेनाह ‘‘उदकमेव होती’’ति। अभावो एव अभावता, न भवतीति वा अभावो, तथासभावो धम्मो। तस्स भावो अभावता। वयो विनासो धम्मो सभावो एतस्साति वयधम्मो, तस्स भावो वयधम्मता, अत्थतो खयो एव। सेसपदेसुपि एसेव नयो। तेनाह ‘‘सब्बेहिपि इमेहि पदेहि अनिच्चलक्खणमेव वुत्त’’न्ति। विद्धंसनभावस्स पन पवेदितब्बत्ता कामं अनिच्चलक्खणमेव वुत्तं सरूपतो, इतरानिपि अत्थतो वुत्तानेवाति दस्सेन्तो आह ‘‘यं पना’’तिआदि।
३०३.आपोगतन्ति आबन्धनवसेन आपो, तदेव आपोसभावं गतत्ता आपोगतं, सभावेनेव आपोभावं वा पत्तन्ति अत्थो। यस्मा पन सो आपोभावसङ्खातो अल्लयूसभावो ससम्भारपथवीससम्भारउदकादिगते सब्बस्मिम्पि आपस्मिं विज्जति, तस्मा वुत्तं ‘‘सब्बआपेसु गतं अल्लयूसभावलक्खण’’न्ति, द्रवभावलक्खणन्ति अत्थो। ‘‘पकुप्पती’’ति पाकतिकपकोपं सन्धायाह ‘‘ओघवसेन वड्ढती’’ति। तेनाह ‘‘अयमस्स पाकतिको पकोपो’’ति। इतरं पन दस्सेतुं ‘‘आपोसंवट्टकाले पना’’तिआदि वुत्तं। ओगच्छन्तीति एत्थ ओगमनन्ति परियादानं अधिप्पेतं, न अधोगमनमत्तन्ति आह ‘‘उद्धने…पे॰… पापुणन्ती’’ति।
३०४.सब्बतेजेसु गतन्ति इन्धनादिवसेन अनेकभेदेसु सब्बेसु तेजोकोट्ठासेसु गतं पवत्तं। यथा पीति एव पीतिगतं, एवं तेजो एव तेजोगतं, तेजनवसेन पवत्तिमत्तन्ति अत्थो। एवं आपोगतं, वायोगतञ्च वेदितब्बन्ति आह ‘‘पुरिमे’’तिआदि। एकाहिकजरादिभावेनाति एकाहिकादिजराभेदेन। उसुमजातोति उस्माभिभूतो। जीरतीति जिण्णो होति। तेजोधातुवसेन लब्भमाना इमस्मिं काये जरापवत्ति पाकटजरावसेन वेदितब्बाति दस्सेतुं ‘‘इन्द्रियवेकल्लत्त’’न्तिआदि वुत्तं। वलिपलितादिभावन्ति वलितपलितभावं, अङ्गपच्चङ्गानं सिथिलभावञ्च। कुप्पितेनाति खुभितेन। सतक्खत्तुं तापेत्वा तापेत्वा सीतूदके पक्खिपित्वा उद्धटसप्पि सतधोतसप्पीति वदन्ति। सरीरे पकतिउसुमं अतिक्कमित्वा उण्हभावो सन्तापो, सरीरस्स दहनवसेन पवत्तो महादाहो परिदाहोति अयमेव तेसं विसेसो। असितन्ति सुत्तं। खायितन्ति खादितं। सायितन्ति अस्सादितं। सम्मा परिपाकं गच्छतीति समवेपाकिनिया गहणिया वसेन वुत्तं। असम्मापरिपाकोपि विसमपाकिनिया गहणिया वसेन वेदितब्बो। रसादिभावेनाति रसरुधिरमंसमेदन्हारुअट्ठिअट्ठिमिञ्जसुक्कभावेन। विवेकन्ति पुथुभावं अञ्ञमञ्ञं विसदिसभावं। असितादिभेदस्स आहारस्स परिणामे रसो होति, तं पटिच्च रसधातु उप्पज्जतीति अत्थो। एवं रसस्स परिणामे ‘‘रुधिर’’न्तिआदिना सब्बं नेतब्बं।
हरितन्तन्ति हरितमेव, अन्त-सद्देन पदवड्ढनं कतं यथा ‘‘वनन्तं सुत्तन्त’’न्ति। चम्मनिल्लेखनं चम्मं लिखित्वा छड्डितकसटं।
३०५.उग्गारहिक्कारादीति एत्थ आदि-सद्देन उद्देकखीपनादिपवत्तकवातानं सङ्गहो दट्ठब्बो। उच्चारपस्सावादीति आदि-सद्देन पित्तसेम्हलसिकादिनीहरणवातस्स चेव उसुमवातस्स च सङ्गहो वेदितब्बो। यदिपि कुच्छि-सद्दो उदरपरियायो, कोट्ठ-सद्देन पन अब्भन्तरस्स वुच्चमानत्ता तदवसिट्ठो उदरपदेसो इध कुच्छि-सद्देन वुच्चतीति आह ‘‘कुच्छिसया वाताति अन्तानं बहिवाता’’ति। समिञ्जनपसारणादीनीति आदि-सद्देन आलोकनविलोकनउद्धरणादिका सब्बा कायिककिरिया सङ्गहिता। अवसवति उदकं एतस्माति ओस्सवनं, छदनन्तो। इधाति इमस्मिं ठाने।
३०६.निस्सत्तभावन्ति अनत्तकतं। यथादस्सिता हि चतस्सो धातुयो अनत्तनियं केवलं धातुमत्ता निस्सत्तनिज्जीवाति इममत्थं दस्सेति। परिवारितोति परिवारितभावेन ठितो परिवुतो। तेनाह ‘‘एतानी’’तिआदि, कट्ठादीनि सन्निवेसविसेसवसेन ठपितानीति अधिप्पायो। अञ्ञथा अगारसमञ्ञाय भावतो। तेनाह ‘‘कट्ठादीसु पना’’तिआदि। यदत्थं पाळियं ‘‘सेय्यथापि, आवुसो’’तिआदि आरद्धं, तमत्थं पाकटं कत्वा दस्सेतुं ‘‘यथा कट्ठादीनी’’तिआदि वुत्तं।
कामं हेट्ठा ‘‘मत्तट्ठकस्स कायस्सा’’तिआदिना (म॰ नि॰ १.३०२) अविभागेन एकदेसेन च उपादारूपम्पि कथितं, तथा वेदनादयो खन्धभावेन परिग्गहेत्वा न कथिता, तथा तण्हापि समुदयसच्चभावेन। इतरानि पन सच्चानि सब्बेन सब्बं न कथितानि। तेनेवाह ‘‘हेट्ठा…पे॰… न कथितानी’’ति। चक्खुपसादे निरुद्धेति चक्खुपसादे विनट्ठे। उपहतेति पुब्बकिमिआदीहि उपद्दुते। पलिबुद्धेति पुब्बादिउप्पत्तिया विना पटिच्छादिते। तज्जोति तस्सानुरूपो, चक्खुविञ्ञाणुप्पत्तिया अनुरूपोति अत्थो। चक्खुस्स रूपारम्मणे आपाथगते उप्पज्जनमनसिकारो हदयसन्निस्सयोपि चक्खुम्हि सति होति, असति न होतीति कत्वा ‘‘चक्खुं पटिच्च उप्पज्जनमनसिकारो’’ति वुत्तो। भवङ्गावट्टनं तस्स यथा आरम्मणपच्चये, एवं पसादपच्चयेपि होतीति वुत्तं ‘‘चक्खुञ्च रूपे च पटिच्चा’’ति। न्ति चक्खुद्वारे किरियमनोधातुचित्तं। अञ्ञविहितस्साति अञ्ञारम्मणपसुतस्स। तदनुरूपस्साति तेसं चक्खुरूपतदाभोगानं अनुरूपस्स।
चत्तारि सच्चानि दस्सेति सरूपतो अत्थापत्तितो चाति अधिप्पायो। तप्पकारो भूतो, तप्पकारं वा पत्तो तथाभूतो, तस्स, यथा चक्खुविञ्ञाणं उप्पज्जति, तादिसस्स पच्चयाकारसमवेतस्साति अत्थो। तिसमुट्ठानरूपन्ति उतुकम्माहारसमुट्ठानरूपं। इदञ्च सतिपि तदा भवङ्गावट्टनचित्तसमुट्ठानरूपे केवलं चक्खुविञ्ञाणसमुट्ठितरूपस्स अभावमत्तं गहेत्वा वुत्तं। सङ्गहं गच्छतीति नगरं विय रज्जे रूपक्खन्धे सङ्गहेतब्बतं गहेतब्बतं गच्छति। ‘‘तथाभूतस्सा’’ति वुत्तत्ता वेदनादयो चक्खुविञ्ञाणसम्पयुत्ताव, विञ्ञाणम्पि चक्खुविञ्ञाणमेव। सङ्खाराति चेतनाव वुत्ता चेतनापधानत्ता सङ्खारक्खन्धस्साति अधिप्पायो। तत्थ पन फस्सजीवितिन्द्रियमनसिकारचित्तट्ठितियोपि सङ्खारक्खन्धधम्माव। एकतो सङ्गहो ‘‘पञ्चक्खन्धा’’ति एकतो गणना। समागमोति यथासकं पच्चयवसेन समोधानं। समवायोति अञ्ञमञ्ञस्स पच्चयभावेन समवेतताय समुदितभावो।
पच्चयुप्पन्नधम्मो पटिच्च समुप्पज्जति एतस्माति पटिच्चसमुप्पादो, पच्चयाकारो। पच्चयधम्मे पस्सन्तोपि पच्चयुप्पन्नधम्मे पस्सति, ते पस्सन्तोपि पच्चयधम्मे पस्सतीति वुत्तं ‘‘यो पटिच्चसमुप्पाद’’न्तिआदि। छन्दकरणवसेनाति तण्हायनवसेन। आलयकरणवसेनाति अपेक्खाकरणवसेन। अनुनयकरणवसेनाति अनुरज्जनवसेन। अज्झोगाहित्वाति आरम्मणं अनुपविसित्वा विय गिलित्वा विय निट्ठपेत्वा विय दळ्हग्गहणवसेन। छन्दरागो विनयति पहीयति एत्थाति छन्दरागविनयो छन्दरागपहानञ्चाति वुच्चति निब्बानं। आहरित्वाति पाळियं सरूपतो अनागतम्पि अत्थतो आनेत्वा सङ्गण्हनवसेन गहेतब्बं। आहरणविधिं पन दस्सेन्तो ‘‘या इमेसू’’तिआदिमाह। इमेसु तीसु ठानेसूति यथावुत्तेसु सुखदुक्खादीसु तीसु अभिसमयट्ठानेसु। दिट्ठीति परिञ्ञाभिसमयादिवसेन पवत्ता सम्मादिट्ठि याथावदस्सनं। एवं सङ्कप्पादयोपि यथारहं वेदितब्बा। भावनापटिवेधोति भावनावसेन पटिवेधो, न आरम्मणकरणमत्तेन। अयं मग्गोति अयं चतुन्नं अरियसच्चानं पटिविज्झनवसेन पवत्तो अट्ठङ्गिको मग्गो। एत्तावतापीति एवं एकस्मिं चक्खुद्वारे वत्थु परिग्गहमुखेनपि चतुसच्चकम्मट्ठानस्स मत्थकं पापनेन बहुं विपुलं परिपुण्णमेव भगवतो सासनं कतं अनुट्ठितं होति।
९. महासारोपमसुत्तवण्णना
३०७.नचिरपक्कन्तेति न चिरं पक्कन्ते, पक्कन्तस्स सतो न चिरस्सेव। सलिङ्गेनेवाति मुण्डियकासायग्गहणादिना अत्तनो पुरिमलिङ्गेनेव। पाटियेक्के जातेति विपन्नाचारदिट्ठिताय पकासनीयकम्मकरणतो परं अञ्ञतित्थियसदिसे विसुं भूते। कुलपुत्तोति जातिमत्तेन कुलपुत्तो। असम्भिन्नायाति सम्भेदरहिताय, जातिसङ्करविरहितायाति अत्तो। जातिसीसेन इध जातिवत्थुकं दुक्खं वुत्तन्ति आह ‘‘ओतिण्णोति यस्स जाति अन्तो अनुपविट्ठा’’ति। जातो हि सत्तो जातकालतो पट्ठाय जातिनिमित्तेन दुक्खेन अन्तो अनुपविट्ठो विय विबाधीयति। जरायातिआदीसुपि एसेव नयो। चत्तारो पच्चया लब्भन्तीति लाभा, चतुन्नं पच्चयानं लब्भमानानं सुकतभावो सुट्ठु अभिसङ्खतभावो। वण्णभणनन्ति गुणकित्तनं। अपञ्ञाताति सम्भावनावसेन न पञ्ञाता। लाभादिनिब्बत्तियाभावदस्सनञ्हेतं। तेनाह ‘‘घासच्छादनमत्तम्पि न लभन्ती’’ति। अप्पेसक्खाति अप्पानुभावा। सा पन अप्पेसक्खता अधिपतेय्यसम्पत्तिया च परिवारसम्पत्तिया च अभावेन पाकटा होति। तत्थ परिवारसम्पत्तिया अभावं दस्सेन्तो ‘‘अप्पपरिवारा’’ति आह।
सारेनपि केचि अजाननेन अञ्ञालाभेन वा असारभूतम्पि कत्तब्बं करोन्तीति ततो विसेसनत्थं ‘‘सारेन सारकरणीय’’न्ति वुत्तन्ति तं दस्सेन्तो ‘‘अक्खचक्कयुगनङ्गलादिक’’न्ति आह। ब्रह्मचरियस्साति सिक्खात्तयसङ्गहस्स सासनब्रह्मचरियस्स। महारुक्खस्स मग्गफलसारस्स ञाणदस्सनफेग्गुकस्स समाधितचस्स सीलपपटिकस्स चञ्चलसभावा संसप्पचारीति च चत्तारो पच्चया साखापलासं नाम। तेनेवाति लाभसक्कारसिलोकनिब्बत्तनेनेव। सारो मे पत्तोति इमस्मिं सासने अधिगन्तब्बसारो नाम इमिना लाभादिनिब्बत्तनेन अनुप्पत्तोति वोसानं निट्ठितकिच्चं आपन्नो।
३१०.ञाणदस्सनन्ति ञाणभूतं दस्सनं विसयस्स सच्छिकरणवसेन पवत्तं अभिञ्ञाञाणं। सुखुमं रूपन्ति देवादीनं, अञ्ञम्पि वा सुखुमसभावं रूपं। तेनाह ‘‘अन्तमसो…पे॰… विहरन्ती’’ति, दिब्बचक्खु हि इध उक्कट्ठनिद्देसेन ‘‘ञाणदस्सन’’न्ति गहितं।
३११.असमयविमोक्खंआराधेतीति एत्थ अधिप्पेतं असमयविमोक्खं पाळिया एव दस्सेतुं ‘‘कतमो असमयविमोक्खो’’तिआदि वुत्तं। अट्ठन्नञ्हि समापज्जनसमयोपि अत्थि असमयोपि, मग्गविमोक्खेन पन विमुच्चनस्स समयो वा असमयो वा नत्थि। यस्स सद्धा बलवती, विपस्सना च आरद्धा, तस्स गच्छन्तस्स तिट्ठन्तस्स निसीदन्तस्स भुञ्जन्तस्स च मग्गफलपटिवेधो नाम न होतीति न वत्तब्बं, इति मग्गविमोक्खेन विमुच्चन्तस्स समयो वा असमयो वा नत्थीति सो असमयविमोक्खो। तेनाह ‘‘लोकियसमापत्तियो ही’’तिआदि।
न कुप्पति, न नस्सतीति अकुप्पा, कदाचिपि अपरिहानसभावा। सब्बसंकिलेसेहि पटिप्पस्सद्धिवसेन चेतसो विमुत्तीति चेतोविमुत्ति। तेनाह ‘‘अरहत्तफलविमुत्ती’’ति। अयमत्थो पयोजनं एतस्साति एतदत्थं, सासनब्रह्मचरियं, तस्स एसा परमकोटि। यथारद्धस्स सारोपमेन फलेन देसना निट्ठापिताति आह ‘‘यथानुसन्धिनाव देसनं निट्ठपेसी’’ति। यं पनेत्थ अत्थतो अविभत्तं, तं सुविञ्ञेय्यमेव।
महासारोपमसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता।
१०. चूळसारोपमसुत्तवण्णना
३१२.पिङ्गलधातुकोति पिङ्गलसभावो पिङ्गलच्छविको, पिङ्गलक्खोति वा अत्थो। पब्बजितसमूहसङ्खातो सङ्घो, न सीलादिगुणेहि सङ्गहितब्बभावेन। सङ्घो एतेसं अत्थि परिवारभूतोति सङ्घिनो। स्वेवाति सो एव पब्बजितसमूहसङ्खातो। आचारसिक्खापनवसेनाति अत्तना परिकप्पितअचेलवतादिआचारसिक्खापनवसेन। पञ्ञाताति यथासकं समादिन्नवतवसेन चेव विञ्ञातलद्धिवसेन च पञ्ञाता। लद्धिकराति तस्सा मिच्छादिट्ठिया उप्पादका। बहुजनस्साति पुथुजनस्स। तस्स पन आगमसम्पदापि नाम नत्थि, कुतो अधिगमोति एकंसतो अन्धपुथुज्जनो एवाति आह ‘‘अस्सुतवतो अन्धबालपुथुज्जनस्सा’’ति। न हि विञ्ञू अप्पसादनीये पसीदन्ति। मङ्गलेसु कातब्बदासकिच्चकरो दासो मङ्गलदासो।
तन्तावुतानन्ति तन्ते पसारेत्वा वीतानं। गण्ठनकिलेसोति संसारे बन्धनकिलेसो। एवं वादितायाति एवं पटिञ्ञताय, एवं दिट्ठिताय वा। निय्यानिकाति निय्यानगतिसप्पाटिहीरका अनुपारम्भभूतत्ताति अधिप्पायो। नो चे निय्यानिकाति आनेत्वा योजना। तेसं सब्बञ्ञुपटिञ्ञाय अभूतत्ता तस्सा अभूतभावकथनेन तस्स ब्राह्मणस्स न काचि अत्थसिद्धीति आह ‘‘नेसं अनिय्यानिकभावकथनेन अत्थाभावतो’’ति।
३१८.निहीनलोकामिसे लीनो अज्झासयो एतस्स, न पन निब्बानेति। लीनज्झासयो। सासनं सिथिलं कत्वा गण्हाति सिक्खाय न तिब्बगारवत्ता।
३२३.हेट्ठाति अनन्तरातीतसुत्ते महासारोपमे। पठमज्झानादिधम्मा विपस्सनापादकाति विपस्सनाय पदट्ठानभूता। इधाति इमस्मिं चूळसारोपमे आगता। निरोधपादकाति अनागामिनो, अरहन्तो वा निरोधसमापत्तिं समापज्जितुं समत्था। तस्माति निरोधपादकत्ता। पठमज्झानादिधम्मा ञाणदस्सनतो उत्तरितराति वेदितब्बा।
चूळसारोपमसुत्तवण्णनाय लीनत्थप्पकासना समत्ता।
निट्ठिता च ओपम्मवग्गवण्णना।