४. विभङ्गवग्गो
१. भद्देकरत्तसुत्तवण्णना
२७२.एवंमे सुतन्ति भद्देकरत्तसुत्तं। तत्थ भद्देकरत्तस्साति विपस्सनानुयोगसमन्नागतत्ता भद्दकस्स एकरत्तस्स। उद्देसन्ति मातिकं। विभङ्गन्ति वित्थारभाजनीयं।
अतीतन्ति अतीते पञ्चक्खन्धे। नान्वागमेय्याति तण्हादिट्ठीहि नानुगच्छेय्य। नप्पटिकङ्खेति तण्हादिट्ठीहि न पत्थेय्य। यदतीतन्ति इदमेत्थ कारणवचनं। यस्मा यं अतीतं, तं पहीनं निरुद्धं अत्थङ्गतं, तस्मा तं पुन नानुगच्छेय्य। यस्मा च यं अनागतं, तं अप्पत्तं अजातं अनिब्बत्तं, तस्मा तम्पि न पत्थेय्य।
तत्थ तत्थाति पच्चुप्पन्नम्पि धम्मं यत्थ यत्थेव उप्पन्नो, तत्थ तत्थेव च नं अनिच्चानुपस्सनादीहि सत्तहि अनुपस्सनाहि यो विपस्सति अरञ्ञादीसु वा तत्थ तत्थेव विपस्सति। असंहीरंअसंकुप्पन्ति इदं विपस्सनापटिविपस्सनादस्सनत्थं वुत्तं। विपस्सना हि रागादीहि न संहीरति न संकुप्पतीति असंहीरं असंकुप्पं, तं अनुब्रूहये वड्ढेय्य, पटिविपस्सेय्याति वुत्तं होति। अथ वा निब्बानं रागादीहि न संहीरति न संकुप्पतीति असंहीरं असंकुप्पं। तं विद्वा पण्डितो भिक्खु अनुब्रूहये, पुनप्पुनं तदारम्मणं तं तं फलसमापत्तिं अप्पेन्तो वड्ढेय्याति अत्थो।
तस्स पन अनुब्रूहन्तस्स अत्थाय – अज्जेव किच्चमातप्पन्ति किलेसानं आतापनपरितापनेन आतप्पन्ति लद्धनामं वीरियं अज्जेव कातब्बं। को जञ्ञा मरणं सुवेति स्वे जीवितं वा मरणं वा को जानाति। अज्जेव दानं वा दस्सामि, सीलं वा रक्खिस्सामि, अञ्ञतरं वा पन कुसलं करिस्सामीति हि ‘‘अज्ज ताव पपञ्चो अत्थि, स्वे वा पुनदिवसे वा करिस्सामी’’ति चित्तं अनुप्पादेत्वा अज्जेव करिस्सामीति एवं वीरियं कातब्बन्ति दस्सेति। महासेनेनाति अग्गिविससत्थादीनि अनेकानि मरणकारणानि तस्स सेना, ताय महतिया सेनाय वसेन महासेनेन एवरूपेन मच्चुना सद्धिं ‘‘कतिपाहं ताव आगमेहि यावाहं बुद्धपूजादिं अत्तनो अवस्सयकम्मं करोमी’’ति । एवं मित्तसन्थवाकारसङ्खातो वा, ‘‘इदं सतं वा सहस्सं वा गहेत्वा कतिपाहं आगमेही’’ति एवं लञ्जानुप्पदानसङ्खातो वा, ‘‘इमिनाहं बलरासिना पटिबाहिस्सामी’’ति एवं बलरासिसङ्खातो वा सङ्गरो नत्थि। सङ्गरोति हि मित्तसन्थवाकारलञ्जानुप्पदानबलरासीनं नामं, तस्मा अयमत्थो वुत्तो।
अतन्दितन्ति अनलसं उट्ठाहकं। एवं पटिपन्नत्ता भद्दो एकरत्तो अस्साति भद्देकरत्तो। इति तं एवं पटिपन्नपुग्गलं ‘‘भद्देकरत्तो अय’’न्ति। रागादीनं सन्तताय सन्तो बुद्धमुनि आचिक्खति।
२७३.एवंरूपोतिआदीसु काळोपि समानो इन्दनीलमणिवण्णो अहोसिन्ति एवं मनुञ्ञरूपवसेनेव एवंरूपो अहोसिं। कुसलसुखसोमनस्सवेदनावसेनेव एवंवेदनो। तंसम्पयुत्तानंयेव सञ्ञादीनं वसेन एवंसञ्ञो एवंसङ्खारो एवंविञ्ञाणो अहोसिं अतीतमद्धानन्ति।
तत्थ नन्दिं समन्वानेतीति तेसु रूपादीसु तण्हं समन्वानेति अनुपवत्तेति। हीनरूपादिवसेन पन एवंरूपो अहोसिं…पे॰… एवंविञ्ञाणो अहोसिन्ति न मञ्ञति।
नन्दिं न समन्वानेतीति तण्हं वा तण्हासम्पयुत्तदिट्ठिं वा नानुपवत्तयति।
२७४.एवंरूपो सियन्तिआदीसुपि तंमनुञ्ञरूपादिवसेनेव तण्हादिट्ठिपवत्तसङ्खाता नन्दिसमन्वानयनाव वेदितब्बा।
२७५.कथञ्च, भिक्खवे, पच्चुप्पन्नेसु धम्मेसु संहीरतीति इदं ‘‘पच्चुप्पन्नञ्च यो धम्मं, तत्थ तत्थ विपस्सति। असंहीरं असंकुप्प’’न्ति उद्देसस्स निद्देसत्थं वुत्तं। कामञ्चेत्थ ‘‘कथञ्च, भिक्खवे, पच्चुप्पन्नं धम्मं न विपस्सती’’तिआदि वत्तब्बं सिया, यस्मा पन असंहीराति च असंकुप्पाति च विपस्सना वुत्ता, तस्मा तस्सा एव अभावञ्च भावञ्च दस्सेतुं संहीरतीति मातिकं उद्धरित्वा वित्थारो वुत्तो। तत्थ संहीरतीति विपस्सनाय अभावतो तण्हादिट्ठीहि आकड्ढियति। न संहीरतीति विपस्सनाय भावेन तण्हादिट्ठीहि नाकड्ढियति। सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति।
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
भद्देकरत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता।
२. आनन्दभद्देकरत्तसुत्तवण्णना
२७६.एवंमे सुतन्ति आनन्दभद्देकरत्तसुत्तं। तत्थ पटिसल्लाना वुट्ठितोति फलसमापत्तितो वुट्ठितो। को नु खो, भिक्खवेति जानन्तोव कथासमुट्ठापनत्थं पुच्छि।
२७८.साधु साधूति थेरस्स साधुकारमदासि। साधु खो त्वन्ति परिमण्डलेहि पदब्यञ्जनेहि परिसुद्धेहि कथितत्ता देसनं पसंसन्तो आह। सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति।
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
आनन्दभद्देकरत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता।
३. महाकच्चानभद्देकरत्तसुत्तवण्णना
२७९.एवंमे सुतन्ति महाकच्चानभद्देकरत्तसुत्तं। तत्थ तपोदारामेति तत्तोदकस्स रहदस्स वसेन एवंलद्धनामे आरामे। वेभारपब्बतस्स किर हेट्ठा भूमट्ठकनागानं पञ्चयोजनसतिकं नागभवनं देवलोकसदिसं मणिमयेन तलेन आरामउय्यानेहि च समन्नागतं, तत्थ नागानं कीळनट्ठाने महाउदकरहदो, ततो तपोदा नाम नदी सन्दति कुथिता उण्होदका। कस्मा पनेसा एदिसा जाता? राजगहं किर परिवारेत्वा महा पेतलोको, तत्थ द्विन्नं महालोहकुम्भिनिरयानं अन्तरेन अयं तपोदा आगच्छति, तस्मा सा कुथिता सन्दति। वुत्तम्पि चेतं – ‘‘यतायं, भिक्खवे, तपोदा सन्दति, सो दहो अच्छोदको सीतोदको सातोदको सेतोदको सुप्पतित्थो रमणीयो पहूतमच्छकच्छपो, चक्कमत्तानि च पदुमानि पुप्फन्ति । अपिचायं, भिक्खवे, तपोदा द्विन्नं महानिरयानं अन्तरिकाय आगच्छति, तेनायं तपोदा कुथिता सन्दती’’ति (पारा॰ २३१)। इमस्स पन आरामस्स अभिसम्मुखट्ठाने ततो महाउदकरहदो जातो, तस्स नामवसेनायं विहारो तपोदारामोति वुच्चति।
२८०.समिद्धीति तस्स किर थेरस्स अत्तभावो समिद्धो अभिरूपो पासादिको, तस्मा समिद्धित्वेव सङ्खं गतो। आदिब्रह्मचरियकोति मग्गब्रह्मचरियस्स आदि पुब्बभागप्पटिपत्तिभूतो। इदं वत्वान सुगतो उट्ठायासनाति मधुपिण्डिकसुत्ते (म॰ नि॰ १.१९९ आदयो) वुत्तनयेनेव वित्थारेतब्बं।
२८२.इति मे चक्खुन्ति इमस्मिं किर सुत्ते भगवा द्वादसायतनवसेनेव मातिकं ठपेसि। थेरोपि ‘‘भगवता हेट्ठा द्वीसु, उपरि चतुत्थे चाति इमेसु तीसु सुत्तेसु पञ्चक्खन्धवसेन मातिका च विभङ्गो च कतो, इध पन द्वादसायतनवसेनेव विभजनत्थं मातिका ठपिता’’ति नयं पटिलभित्वा एवमाह। इमं पन नयं लभन्तेन थेरेन भारियं कतं, अपदे पदं दस्सितं, आकासे पदं कतं, तेन नं भगवा इममेव सुत्तं सन्धाय – ‘‘एतदग्गं , भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं संखित्तेन भासितस्स वित्थारेन अत्थं विभजन्तानं यदिदं महाकच्चानो’’ति (अ॰ नि॰ १.१९७) एतदग्गे ठपेसि। एत्थ पन चक्खूति चक्खुपसादो। रूपाति चतुसमुट्ठानिकरूपा। इमिना नयेन सेसायतनानिपि वेदितब्बानि। विञ्ञाणन्ति निकन्तिविञ्ञाणं। तदभिनन्दतीति तं चक्खुञ्चेव रूपञ्च तण्हादिट्ठिवसेन अभिनन्दति। अन्वागमेतीति तण्हादिट्ठीहि अनुगच्छति।
इति मे मनो अहोसि अतीतमद्धानं इति धम्माति एत्थ पन मनोति भवङ्गचित्तं। धम्माति तेभूमकधम्मारम्मणं।
२८३.पणिदहतीति पत्थनावसेन ठपेसि। पणिधानपच्चयाति पत्थनाट्ठपनकारणा। सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति।
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
महाकच्चानभद्देकरत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता।
४. लोमसकङ्गियभद्देकरत्तसुत्तवण्णना
२८६.एवंमे सुतन्ति लोमसकङ्गियभद्देकरत्तसुत्तं। तत्थ लोमसकङ्गियोति अङ्गथेरो किर नामेस, कायस्स पन ईसकलोमसाकारताय लोमसकङ्गियोति पाकटो जातो। चन्दनोदेवपुत्तोति कस्सपसम्मासम्बुद्धकाले किरेस चन्दनो नाम उपासको अड्ढो महद्धनो तीणि रतनानि चतूहि पच्चयेहि पूजेत्वा देवलोके निब्बत्तो, पुरिमनामेन चन्दनो देवपुत्तोत्वेव सङ्खं गतो। पण्डुकम्बलसिलायन्ति रत्तकम्बलसिलायं। तस्सा किर रत्तकम्बलस्सेव जयसुमनपुप्फरासि विय वण्णो, तस्मा ‘‘पण्डुकम्बलसिला’’ति वुच्चति।
कदा पन तत्थ भगवा विहासीति? बोधिपत्तितो सत्तमे संवच्छरे सावत्थियं आसाळ्हीमासपुण्णमाय द्वादसयोजनाय परिसाय मज्झे यमकपाटिहारियं कत्वा ओरुय्ह कण्डम्बमूले पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसीदित्वा धम्मदेसनाय महाजनं महाविदुग्गतो उद्धरित्वा बुद्धा नाम यस्मा पाटिहारियं कत्वा मनुस्सपथे न वसन्ति, तस्मा पस्समानस्सेव तस्स जनस्स पदवीक्कमं कत्वा तावतिंसभवने पारिच्छत्तकमूले पण्डुकम्बलसिलायं वस्सं उपगतो, तस्मिं समये विहासि।
तत्र भगवाति तत्र विहरन्तो भगवा येभुय्येन दसहि चक्कवाळसहस्सेहि सन्निपतिताहि देवताहि परिवुतो मातरं कायसक्खिं कत्वा अभिधम्मपिटकं कथेन्तो गम्भीरं निपुणं तिलक्खणाहतं रूपारूपपरिच्छेदकथं पटिविज्झितुं असक्कोन्तानं देवानं संवेगजननत्थं अन्तरन्तरा भद्देकरत्तस्स उद्देसञ्च विभङ्गञ्च अभासि। तत्रायं देवपुत्तो उग्गण्हन्तो इमा गाथा सद्धिं विभङ्गेन उग्गण्हि, देवत्तस्स पन पमादाधिट्ठानत्ता दिब्बेहि आरम्मणेहि निप्पीळियमानो अनुपुब्बेन सुत्तं सम्मुट्ठो गाथामत्तमेव धारेसि। तेनाह ‘‘एवं खो अहं भिक्खु धारेमि भद्देकरत्तियो गाथा’’ति।
उग्गण्हाहित्वन्तिआदीसु तुण्हीभूतो निसीदित्वा सुणन्तो उग्गण्हाति नाम, वाचाय सज्झायं करोन्तो परियापुणाति नाम, अञ्ञेसं वाचेन्तो धारेति नाम। सेसमेत्थ उत्तानमेवाति।
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
लोमसकङ्गियभद्देकरत्तसुत्तवण्णना निट्ठिता।
५. चूळकम्मविभङ्गसुत्तवण्णना
२८९.एवंमे सुतन्ति चूळकम्मविभङ्गसुत्तं। तत्थ सुभोति सो किर दस्सनीयो अहोसि पासादिको, तेनस्स अङ्गसुभताय सुभोत्वेव नामं अकंसु। माणवोति पन तं तरुणकाले वोहरिंसु, सो महल्लककालेपि तेनेव वोहारेन वोहरियति। तोदेय्यपुत्तोति तोदेय्यस्स नाम पसेनदिरञ्ञो पुरोहितब्राह्मणस्स पुत्तो। सो किर सावत्थिया अविदूरे तुदिगामो नाम अत्थि, तस्स अधिपतित्ता तोदेय्योति सङ्खं गतो। महाधनो पन होति सत्तासीतिकोटिविभवो परममच्छरी, ‘‘ददतो भोगानं अपरिक्खयो नाम नत्थी’’ति चिन्तेत्वा कस्सचि किञ्चि न देति। वुत्तम्पि चेतं –
‘‘अञ्जनानं खयं दिस्वा, वम्मिकानञ्च सञ्चयं।
मधूनञ्च समाहारं, पण्डितो घरमावसे’’ति॥
एवं अदानमेव सिक्खापेसि। धुरविहारे वसतो सम्मासम्बुद्धस्स यागुउळुङ्गमत्तं वा भत्तकटच्छुमत्तं वा अदत्वा धनलोभेन कालं कत्वा तस्मिंयेव घरे सुनखो हुत्वा निब्बत्तो। सुभो तं सुनखं अतिविय पियायति , अत्तनो भुञ्जनकभत्तंयेव भोजेति, उक्खिपित्वा वरसयने सयापेति। अथ भगवा एकदिवसं पच्चूससमये लोकं वोलोकेन्तो तं सुनखं दिस्वा – ‘‘तोदेय्यब्राह्मणो धनलोभेन अत्तनोव घरे सुनखो हुत्वा निब्बत्तो, अज्ज मयि सुभस्स घरं गते मं दिस्वा सुनखो भुक्कारं करिस्सति, अथस्साहं एकं वचनं वक्खामि, सो ‘जानाति मं समणो गोतमो’ति गन्त्वा उद्धनट्ठाने निपज्जिस्सति। ततोनिदानं सुभस्स मया सद्धिं एको कथासल्लापो भविस्सति, सो धम्मं सुत्वा सरणेसु पतिट्ठहिस्सति, सुनखो पन कालं कत्वा निरये निब्बत्तिस्सती’’ति इमं माणवस्स सरणेसु पतिट्ठानभावं ञत्वा भगवा तं दिवसं सरीरपटिजग्गनं कत्वा एककोव गामं पविसित्वा निक्खन्ते माणवे तं घरं पिण्डाय पाविसि।
सुनखो भगवन्तं दिस्वा भुक्कारं करोन्तो भगवतो समीपं गतो। ततो नं भगवा एतदवोच – ‘‘तोदेय्य त्वं पुब्बेपि मं भो भोति परिभवित्वा सुनखो जातो, इदानिपि भुक्कारं कत्वा अवीचिं गमिस्ससी’’ति। सुनखो तं सुत्वा – ‘‘जानाति मं समणो गोतमो’’ति विप्पटिसारी हुत्वा गीवं ओनामेत्वा उद्धनन्तरे छारिकायं निपन्नो। मनुस्सा उक्खिपित्वा सयने सयापेतुं नासक्खिंसु। सुभो आगन्त्वा – ‘‘केनायं सुनखो सयना ओरोपितो’’ति आह। मनुस्सा न केनचीति वत्वा तं पवत्तिं आरोचेसुं। माणवो सुत्वा – ‘‘मम पिता ब्रह्मलोके निब्बत्तो, तोदेय्यो नाम सुनखो नत्थि। समणो पन गोतमो पितरं सुनखं करोति, यंकिञ्चि एस मुखारुळ्हं भासती’’ति कुज्झित्वा भगवन्तं मुसावादेन निग्गहेतुकामो विहारं गन्त्वा तं पवत्तिं पुच्छि।
भगवापि तस्स तथेव वत्वा अविसंवादनत्थं आह – ‘‘अत्थि पन ते माणव पितरा अनक्खातं धन’’न्ति । अत्थि, भो गोतम, सतसहस्सग्घनिका सुवण्णमाला सतसहस्सग्घनिका सुवण्णपादुका सतसहस्सग्घनिका सुवण्णपाति सतसहस्सञ्च कहापणन्ति। गच्छ तं सुनखं अप्पोदकपायासं भोजापेत्वा सयने आरोपेत्वा ईसकं निद्दं ओक्कन्तकाले पुच्छ, सब्बं ते आचिक्खिस्सति। अथ नं जानेय्यासि ‘‘पिता मे एसो’’ति। माणवो – ‘‘सचे सच्चं भविस्सति, धनं लच्छामि, नो चे, समणं गोतमं मुसावादेन निग्गण्हिस्सामी’’ति द्वीहिपि कारणेहि तुट्ठो गन्त्वा तथा अकासि। सुनखो – ‘‘ञातोम्हि इमिना’’ति रोदित्वा हुं हुन्ति करोन्तो धननिधानट्ठानं गन्त्वा पादेन पथविं खणित्वा सञ्ञं अदासि, माणवो धनं गहेत्वा – ‘‘भवपटिच्छन्नं नाम एवं सुखुमं पटिसन्धिअन्तरं पाकटं समणस्स गोतमस्स, अद्धा एस सब्बञ्ञू’’ति भगवति पसन्नचित्तो चुद्दस पञ्हे अभिसङ्खरि। अङ्गविज्जापाठको किरेस, तेनस्स एतदहोसि – ‘‘इदं धम्मपण्णाकारं गहेत्वा समणं गोतमं पञ्हे पुच्छिस्सामी’’ति दुतियगमनेन येन भगवा तेनुपसङ्कमि, तेन पुट्ठपञ्हे पन भगवा एकप्पहारेनेव विस्सज्जेन्तो कम्मस्सकातिआदिमाह।
२९०.समत्तेनाति परिपुण्णेन। समादिन्नेनाति गहितेन परामट्ठेन। अप्पायुकसंवत्तनिका एसा, माणव, पटिपदा यदिदं पाणातिपातीति यं इदं पाणातिपातकम्मं, एसा अप्पायुकसंवत्तनिका पटिपदाति।
कथं पनेसा अप्पायुकतं करोति? चत्तारि हि कम्मानि उपपीळकं उपच्छेदकं जनकं उपत्थम्भकन्ति। बलवकम्मेन हि निब्बत्तं पवत्ते उपपीळकं आगन्त्वा अत्थतो एवं वदति नाम – ‘‘सचाहं पठमतरं जानेय्यं, न ते इध निब्बत्तितुं ददेय्यं, चतूसुयेव तं अपायेसु निब्बत्तापेय्यं। होतु, त्वं यत्थ कत्थचि निब्बत्त, अहं उपपीळककम्मं नाम तं पीळेत्वा निरोजं नियूसं कसटं करिस्सामी’’ति। ततो पट्ठाय तं तादिसं करोति। किं करोति? परिस्सयं उपनेति, भोगे विनासेति।
तत्थ दारकस्स मातुकुच्छियं निब्बत्तकालतो पट्ठाय मातु अस्सादो वा सुखं वा न होति, मातापितूनं पीळाव उप्पज्जति। एवं परिस्सयं उपनेति। दारकस्स पन मातुकुच्छिम्हि निब्बत्तकालतो पट्ठाय गेहे भोगा उदकं पत्वा लोणं विय राजादीनं वसेन नस्सन्ति, कुम्भदोहनधेनुयो खीरं न देन्ति, सूरता गोणा चण्डा होन्ति, काणा होन्ति, खुज्जा होन्ति, गोमण्डले रोगो पतति, दासादयो वचनं न करोन्ति, वापितं सस्सं न जायति, गेहगतं गेहे, अरञ्ञगतं अरञ्ञे नस्सति, अनुपुब्बेन घासच्छादनमत्तं दुल्लभं होति, गब्भपरिहारो न होति, विजातकाले मातुथञ्ञं छिज्जति, दारको परिहारं अलभन्तो पीळितो निरोजो नियूसो कसटो होति, इदं उपपीळककम्मं नाम।
दीघायुककम्मेन पन निब्बत्तस्स उपच्छेदककम्मं आगन्त्वा आयुं छिन्दति। यथा हि पुरिसो अट्ठुसभगमनं कत्वा सरं खिपेय्य तमञ्ञो धनुतो विमुत्तमत्तं मुग्गरेन पहरित्वा तत्थेव पातेय्य, एवं दीघायुककम्मेन निब्बत्तस्स उपच्छेदककम्मं आयुं छिन्दति। किं करोति? चोरानं अटविं पवेसेति, वाळमच्छोदकं ओतारेति, अञ्ञतरं वा पन सपरिस्सयट्ठानं उपनेति, इदं उपच्छेदककम्मं नाम, ‘‘उपघातक’’न्तिपि एतस्सेव नामं।
पटिसन्धिनिब्बत्तकं पन कम्मं जनककम्मं नाम। अप्पभोगकुलादीसु निब्बत्तस्स भोगसम्पदादिकरणेन उपत्थम्भककम्मं उपत्थम्भककम्मं नाम।
इमेसु चतूसु पुरिमानि द्वे अकुसलानेव, जनकं कुसलम्पि अकुसलम्पि, उपत्थम्भकं कुसलमेव। तत्थ पाणातिपातकम्मं उपच्छेदककम्मेन अप्पायुकसंवत्तनिकं होति। पाणातिपातिना वा कतं कुसलकम्मं उळारं न होति, दीघायुकपटिसन्धिं जनेतुं न सक्कोति। एवं पाणातिपातो अप्पायुकसंवत्तनिको होति। पटिसन्धिमेव वा नियामेत्वा अप्पायुकं करोति, सन्निट्ठानचेतनाय वा निरये निब्बत्तति, पुब्बापरचेतनाहि वुत्तनयेन अप्पायुको होति।
२९३.एत्थ पन इस्सामनकोति इस्सासम्पयुत्तचित्तो। उपदुस्सतीति इस्सावसेनेव उपक्कोसन्तो दुस्सति। इस्सं बन्धतीति यवकलापं बन्धन्तो विय यथा न नस्सति एवं बन्धित्वा विय ठपेति। अप्पेसक्खोति अप्पपरिवारो, रत्तिं खित्तो विय सरो न पञ्ञायति, उच्छिट्ठहत्थो निसीदित्वा उदकदायकम्पि न लभति।
२९४.नदाता होतीति मच्छरियवसेन न दाता होति। तेन कम्मेनाति तेन मच्छरियकम्मेन।
२९५.अभिवादेतब्बन्ति अभिवादनारहं बुद्धं वा पच्चेकबुद्धं वा अरियसावकं वा। पच्चुट्ठातब्बादीसुपि एसेव नयो। इमस्मिं पन पञ्हविस्सज्जने उपपीळकउपत्थम्भककम्मानि न गहेतब्बानि। न हि पवत्ते नीचकुलिनं वा उच्चाकुलिनं वा सक्का कातुं, पटिसन्धिमेव पन नियामेत्वा नीचकुलियं कम्मं नीचकुले निब्बत्तेति, उच्चाकुलियं कम्मं उच्चाकुले।
२९६.न परिपुच्छिता होतीति एत्थ पन अपरिपुच्छनेन निरये न निब्बत्तति। अपरिपुच्छको पन ‘‘इदं कातब्बं, इदं न कातब्ब’’न्ति न जानाति, अजानन्तो कातब्बं न करोति, अकातब्बं करोति। तेन निरये निब्बत्तति, इतरो सग्गे। इति खो, माणव…पे॰… यदिदं हीनप्पणीततायाति सत्था देसनं यथानुसन्धिं पापेसि। सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति।
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
चूळकम्मविभङ्गसुत्तवण्णना निट्ठिता।
सुभसुत्तन्तिपि वुच्चति।
६. महाकम्मविभङ्गसुत्तवण्णना
२९८.एवंमे सुतन्ति महाकम्मविभङ्गसुत्तं। तत्थ मोघन्ति तुच्छं अफलं। सच्चन्ति तथं भूतं। इदञ्च एतेन न सम्मुखा सुतं, उपालिसुत्ते (म॰ नि॰ २.५६) पन – ‘‘मनोकम्मं महासावज्जतरं पञ्ञपेमि पापस्स कम्मस्स किरियाय पापस्स कम्मस्स पवत्तिया, नो तथा कायकम्मं नो तथा वचीकम्म’’न्ति भगवता वुत्तं अत्थि, सा कथा तित्थियानं अन्तरे पाकटा जाता, तं गहेत्वा एस वदति। अत्थि च सा समापत्तीति इदं – ‘‘कथं नु खो, भो, अभिसञ्ञानिरोधो होती’’ति पोट्ठपादसुत्ते (दी॰ नि॰ १.४०६ आदयो) उप्पन्नं अभिसञ्ञानिरोधकथं सन्धाय वदति। न किञ्चि वेदियतीति एकवेदनम्पि न वेदियति। अत्थि च खोति थेरो निरोधसमापत्तिं सन्धाय अनुजानाति। परिरक्खितब्बन्ति गरहतो मोचनेन रक्खितब्बं। सञ्चेतना अस्स अत्थीति सञ्चेतनिकं, साभिसन्धिकं सञ्चेतनिककम्मं कत्वाति अत्थो। दुक्खं सोति थेरो ‘‘अकुसलमेव सन्धाय परिब्बाजको पुच्छती’’ति सञ्ञाय एवं वदति।
दस्सनम्पि खो अहन्ति भगवा चतुरङ्गेपि अन्धकारे समन्ता योजनट्ठाने तिलमत्तम्पि सङ्खारं मंसचक्खुनाव पस्सति, अयञ्च परिब्बाजको न दूरे गावुतमत्तब्भन्तरे वसति, कस्मा भगवा एवमाहाति? समागमदस्सनं सन्धायेवमाह।
२९९.उदायीति लालुदायी। तं दुक्खस्मिन्ति सब्बं तं दुक्खमेव। इति इमं वट्टदुक्खं किलेसदुक्खं सङ्खारदुक्खं सन्धाय ‘‘सचे भासितं भवेय्य भगवा’’ति पुच्छति।
३००.उम्मङ्गन्ति पञ्हाउम्मङ्गं। उम्मुज्जमानोति सीसं नीहरमानो। अयोनिसो उम्मुज्जिस्सतीति अनुपायेन सीसं नीहरिस्सति। इदञ्च पन भगवा जानन्तो नेव दिब्बचक्खुना न चेतोपरियञाणेन न सब्बञ्ञुतञाणेन जानि, अधिप्पायेनेव पन अञ्ञासि। कथेन्तस्स हि अधिप्पायो नाम सुविजानो होति, कथेतुकामो गीवं पग्गण्हाति, हनुकं चालेति, मुखमस्स फन्दति, सन्निसीदितुं न सक्कोति। भगवा तस्स तं आकारं दिस्वा ‘‘अयं उदायी सन्निसीदितुं न सक्कोति, यं अभूतं, तदेव कथेस्सती’’ति ओलोकेत्वाव अञ्ञासि। आदिं येवातिआदिम्हियेव। तिस्सो वेदनाति ‘‘किं सो वेदियती’’ति? पुच्छन्तेन ‘‘तिस्सो वेदना पुच्छामी’’ति एवं ववत्थपेत्वाव तिस्सो वेदना पुच्छिता। सुखवेदनियन्ति सुखवेदनाय पच्चयभूतं। सेसेसुपि एसेव नयो।
एत्थ च कामावचरकुसलतो सोमनस्ससहगतचित्तसम्पयुत्ता चतस्सो चेतना, हेट्ठा तिकज्झानचेतनाति एवं पटिसन्धिपवत्तेसु सुखवेदनाय जननतो सुखवेदनियं कम्मं नाम। कामावचरञ्चेत्थ पटिसन्धियंयेव एकन्तेन सुखं जनेति, पवत्ते इट्ठमज्झत्तारम्मणे अदुक्खमसुखम्पि।
अकुसलचेतना पटिसन्धिपवत्तेसु दुक्खस्सेव जननतो दुक्खवेदनियं कम्मं नाम। कायद्वारे पवत्तेयेव चेतं एकन्तेन दुक्खं जनेति, अञ्ञत्थ अदुक्खमसुखम्पि, सा पन वेदना अनिट्ठानिट्ठमज्झत्तेसुयेव आरम्मणेसु उप्पज्जनतो दुक्खात्वेव सङ्खं गता।
कामावचरकुसलतो पन उपेक्खासहगतचित्तसम्पयुत्ता चतस्सो चेतना, रूपावचरकुसलतो चतुत्थज्झानचेतनाति एवं पटिसन्धिपवत्तेसु ततियवेदनाय जननतो अदुक्खमसुखवेदनियं कम्मं नाम। एत्थ च कामावचरं पटिसन्धियंयेव एकन्तेन अदुक्खमसुखं जनेति, पवत्ते इट्ठारम्मणे सुखम्पि। अपिच सुखवेदनियकम्मं पटिसन्धिपवत्तिवसेन वट्टति, तथा अदुक्खमसुखवेदनियं, दुक्खवेदनियं पवत्तिवसेनेव वट्टति। एतस्स पन वसेन सब्बं पवत्तिवसेनेव वट्टति।
एतस्स भगवाति थेरो तथागतेन महाकम्मविभङ्गकथनत्थं आलयो दस्सितो, तथागतं याचित्वा महाकम्मविभङ्गञाणं भिक्खुसङ्घस्स पाकटं करिस्सामीति चिन्तेत्वा अनुसन्धिकुसलताय एवमाह। तत्थ महाकम्मविभङ्गन्ति महाकम्मविभजनं। कतमे चत्तारो…पे॰… इधानन्द, एकच्चो पुग्गलो…पे॰… निरयं उपपज्जतीति इदं न महाकम्मविभङ्गञाणभाजनं, महाकम्मविभङ्गञाणभाजनत्थाय पन मातिकाट्ठपनं।
३०१.इधानन्द, एकच्चो समणो वाति पाटियेक्को अनुसन्धि। इदञ्हि भगवा – ‘‘दिब्बचक्खुका समणब्राह्मणा इदं आरम्मणं कत्वा इमं पच्चयं लभित्वा इदं दस्सनं गण्हन्ती’’ति पकासनत्थं आरभि। तत्थ आतप्पन्तिआदीनि पञ्चपि वीरियस्सेव नामानि। चेतोसमाधिन्ति दिब्बचक्खुसमाधिं। पस्सतीति ‘‘सो सत्तो कुहिं निब्बत्तो’’ति ओलोकेन्तो पस्सति। ये अञ्ञथाति ये ‘‘दसन्नं कुसलानं कम्मपथानं पूरितत्ता निरयं उपपज्जती’’ति जानन्ति, मिच्छा तेसं ञाणन्ति वदति। इमिना नयेन सब्बवारेसु अत्थो वेदितब्बो। विदितन्ति पाकटं। थामसाति दिट्ठिथामेन। परामासाति दिट्ठिपरामासेन। अभिनिविस्स वोहरतीति अधिट्ठहित्वा आदियित्वा वोहरति।
३०२.तत्रानन्दाति इदम्पि न महाकम्मविभङ्गञाणस्स भाजनं, अथ ख्वास्स मातिकाट्ठपनमेव। एत्थ पन एतेसं दिब्बचक्खुकानं वचने एत्तका अनुञ्ञाता, एत्तका अननुञ्ञाताति इदं दस्सितं। तत्थ तत्राति तेसु चतूसु समणब्राह्मणेसु। इदमस्साति इदं वचनं अस्स। अञ्ञथाति अञ्ञेनाकारेन। इति इमेसं समणब्राह्मणानं वादे द्वीसु ठानेसु अनुञ्ञाता, तीसु अननुञ्ञाताति एवं सब्बत्थ अनुञ्ञा नानुञ्ञा वेदितब्बा।
३०३.एवं दिब्बचक्खुकानं वचने अनुञ्ञा च अननुञ्ञा च दस्सेत्वा इदानि महाकम्मविभङ्गञाणं विभजन्तो तत्रानन्द, य्वायं पुग्गलोतिआदिमाह।
पुब्बे वास्स तं कतं होतीति यं इमिना दिब्बचक्खुकेन कम्मं करोन्तो दिट्ठो, ततो पुब्बे कतं। पुब्बे कतेनपि हि निरये निब्बत्तति, पच्छा कतेनपि निब्बत्तति, मरणकाले वा पन – ‘‘खन्दो सेट्ठो सिवो सेट्ठो, पितामहो सेट्ठो, इस्सरादीहि वा लोको विसट्ठो’’तिआदिना मिच्छादस्सनेनपि निब्बत्ततेव। दिट्ठेव धम्मेति यं तत्थ दिट्ठधम्मवेदनीयं होति, तस्स दिट्ठेव धम्मे, यं उपपज्जवेदनीयं, तस्स उपपज्जित्वा, यं अपरापरियवेदनीयं, तस्स अपरस्मिं परियाये विपाकं पटिसंवेदेति।
इति अयं समणो वा ब्राह्मणो वा एकं कम्मरासिं एकञ्च विपाकरासिं अद्दस, सम्मासम्बुद्धो इमिना अदिट्ठे तयो कम्मरासी, द्वे च विपाकरासी अद्दस। इमिना पन दिट्ठे अदिट्ठे च चत्तारो कम्मरासी तयो च विपाकरासी अद्दस। इमानि सत्त ठानानि जाननञाणं तथागतस्स महाकम्मविभङ्गञाणं नाम। दुतियवारे दिब्बचक्खुकेन किञ्चि न दिट्ठं , तथागतेन पन तयो कम्मरासी, द्वे च विपाकरासी दिट्ठाति। इमानिपि पञ्च पच्चत्तट्ठानानि जाननञाणं तथागतस्स महाकम्मविभङ्गञाणं नाम। सेसवारद्वयेपि एसेव नयो।
अभब्बन्ति भूतविरहितं अकुसलं। अभब्बाभासन्ति अभब्बं आभासति अभिभवति पटिबाहतीति अत्थो। बहुकस्मिञ्हि अकुसलकम्मे आयूहिते बलवकम्मं दुब्बलकम्मस्स विपाकं पटिबाहित्वा अत्तनो विपाकस्स ओकासं करोति इदं अभब्बञ्चेव अभब्बाभासञ्च। कुसलं पन आयूहित्वा आसन्ने अकुसलं कतं होति, तं कुसलस्स विपाकं पटिबाहित्वा अत्तनो विपाकस्स ओकासं करोति, इदं अभब्बं भब्बाभासं। बहुम्हि कुसले आयूहितेपि बलवकम्मं दुब्बलकम्मस्स विपाकं पटिबाहित्वा अत्तनो विपाकस्स ओकासं करोति, इदं भब्बञ्चेव भब्बाभासञ्च। अकुसलं पन आयूहित्वा आसन्ने कुसलं कतं होति, तं अकुसलस्स विपाकं पटिबाहित्वा अत्तनो विपाकस्स ओकासं करोति, इदं भब्बं अभब्बाभासं।
अपिच उपट्ठानाकारेनपेत्थ अत्थो वेदितब्बो। इदञ्हि वुत्तं होति, अभब्बतो आभासति उपट्ठातीति अभब्बाभासं। तत्थ ‘‘य्वायं पुग्गलो इध पाणातिपाती’’तिआदिना नयेन चत्तारो पुग्गला वुत्ता, तेसु पठमस्स कम्मं अभब्बं अभब्बाभासं, तञ्हि अकुसलत्ता अभब्बं, तस्स च निरये निब्बत्तत्ता तत्थ निब्बत्तिकारणभूतं अकुसलं हुत्वा उपट्ठाति। दुतियस्स कम्मं अभब्बं भब्बाभासं, तञ्हि अकुसलत्ता अभब्बं। तस्स पन सग्गे निब्बत्तत्ता अञ्ञतित्थियानं सग्गे निब्बत्तिकारणभूतं कुसलं हुत्वा उपट्ठाति। इतरस्मिम्पि कम्मद्वये एसेव नयो। सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति।
७. सळायतनविभङ्गसुत्तवण्णना
३०४.एवंमे सुतन्ति सळायतनविभङ्गसुत्तं। तत्थ वेदितब्बानीति सहविपस्सनेन मग्गेन जानितब्बानि। मनोपविचाराति वितक्कविचारा। वितक्कुप्पादकञ्हि मनो इध मनोति अधिप्पेतं, मनस्स उपविचाराति मनोपविचारा। सत्तपदाति वट्टविवट्टनिस्सितानं सत्तानं पदा। एत्थ हि अट्ठारस वट्टपदा नाम, अट्ठारस विवट्टपदा नाम, तेपि सहविपस्सनेन मग्गेनेव वेदितब्बा। योग्गाचरियानन्ति हत्थियोग्गादिआचारसिक्खापकानं, दमेतब्बदमकानन्ति अत्थो। सेसं विभङ्गेयेव आविभविस्सति। अयमुद्देसोति इदं मातिकाट्ठपनं।
३०५.चक्खायतनादीनि विसुद्धिमग्गे वित्थारितानि। चक्खुविञ्ञाणन्ति कुसलाकुसलविपाकतो द्वे चक्खुविञ्ञाणानि। सेसपसादविञ्ञाणेसुपि एसेव नयो। इमानि पन दस ठपेत्वा सेसं इध मनोविञ्ञाणं नाम।
चक्खुसम्फस्सोति चक्खुम्हि सम्फस्सो। चक्खुविञ्ञाणसम्पयुत्तसम्फस्सस्सेतं अधिवचनं। सेसेसुपि एसेव नयो।
चक्खुनारूपं दिस्वाति चक्खुविञ्ञाणेन रूपं दिस्वा। एसेव नयो सब्बत्थ। सोमनस्सट्ठानियन्ति सोमनस्सस्स आरम्मणवसेन कारणभूतं। उपविचरतीति तत्थ विचारपवत्तनेन उपविचरति, वितक्को तंसम्पयुत्तो चाति इमिना नयेन अट्ठारस वितक्कविचारसङ्खाता मनोपविचारा वेदितब्बा। छ सोमनस्सूपविचाराति एत्थ पन सोमनस्सेन सद्धिं उपविचरन्तीति सोमनस्सूपविचारा। सेसपदद्वयेपि एसेव नयो।
३०६.गेहसितानीति कामगुणनिस्सितानि। नेक्खम्मसितानीति विपस्सनानिस्सितानि। इट्ठानन्ति परियेसितानं। कन्तानन्ति कामितानं। मनोरमानन्ति मनो एतेसु रमतीति मनोरमानि, तेसं मनोरमानं। लोकामिसपटिसंयुत्तानन्ति तण्हापटिसंयुत्तानं। अतीतन्ति पटिलद्धं । पच्चुप्पन्नं ताव आरब्भ सोमनस्सं उप्पज्जतु, अतीते कथं उप्पज्जतीति। अतीतेपि – ‘‘यथाहं एतरहि इट्ठारम्मणं अनुभवामि, एवं पुब्बेपि अनुभवि’’न्ति अनुस्सरन्तस्स बलवसोमनस्सं उप्पज्जति।
अनिच्चतन्ति अनिच्चाकारं। विपरिणामविरागनिरोधन्ति पकतिविजहनेन विपरिणामं, विगच्छनेन विरागं, निरुज्झनेन निरोधं। सम्मपञ्ञायाति विपस्सनापञ्ञाय। इदं वुच्चति नेक्खम्मसितं सोमनस्सन्ति इदं रञ्ञो विय अत्तनो सिरिसम्पत्तिं ओलोकेन्तस्स विपस्सनं पट्ठपेत्वा निसिन्नस्स सङ्खारानं भेदं पस्सतो सङ्खारगतम्हि तिक्खे सूरे विपस्सनाञाणे वहन्ते उप्पन्नसोमनस्सं ‘‘नेक्खम्मसितं सोमनस्स’’न्ति वुच्चति। वुत्तम्पि चेतं –
‘‘सुञ्ञागारं पविट्ठस्स, सन्तचित्तस्स भिक्खुनो।
अमानुसी रती होति, सम्मा धम्मं विपस्सतो॥
यतो यतो सम्मसति, खन्धानं उदयब्बयं।
लभती पीतिपामोज्जं, अमतन्तं विजानत’’न्ति॥ (ध॰ प॰ ३७३-३७४)।
इमानीति इमानि छसु द्वारेसु इट्ठारम्मणे आपाथगते अनिच्चादिवसेन विपस्सनं पट्ठपेत्वा निसिन्नस्स उप्पन्नानि छ नेक्खम्मसितानि सोमनस्सानि।
३०७.अतीतन्ति पच्चुप्पन्नं ताव पत्थेत्वा अलभन्तस्स दोमनस्सं उप्पज्जतु, अतीते कथं उप्पज्जतीति। अतीतेपि ‘‘यथाहं एतरहि इट्ठारम्मणं पत्थेत्वा न लभामि, एवं पुब्बेपि पत्थेत्वा न लभि’’न्ति अनुस्सरन्तस्स बलवदोमनस्सं उप्पज्जति।
अनुत्तरेसु विमोक्खेसूति अनुत्तरविमोक्खो नाम अरहत्तं, अरहत्ते पत्थनं पट्ठपेन्तस्साति अत्थो। आयतनन्ति अरहत्तायतनं। पिहं उपट्ठापयतोति पत्थनं पट्ठपेन्तस्स। तं पनेतं पत्थनं पट्ठपेन्तस्स उप्पज्जति, इति पत्थनामूलकत्ता ‘‘पिहं उपट्ठापयतो’’ति वुत्तं। इमानि छ नेक्खम्मसितानि दोमनस्सानीति इमानि एवं छसु द्वारेसु इट्ठारम्मणे आपाथगते अरहत्ते पिहं पट्ठपेत्वा तदधिगमाय अनिच्चादिवसेन विपस्सनं उपट्ठपेत्वा उस्सुक्कापेतुं असक्कोन्तस्स – ‘‘इमम्पि पक्खं इमम्पि मासं इमम्पि संवच्छरं अरहत्तं पापुणितुं नासक्खि’’न्ति अनुसोचतो गामन्तपब्भारवासिमहासीवत्थेरस्स विय अस्सुधारापवत्तनवसेन उप्पन्नदोमनस्सानि छ नेक्खम्मसितदोमनस्सानीति वेदितब्बानि। वत्थु पन सुमङ्गलविलासिनिया दीघनिकायट्ठकथाय सक्कपञ्हवण्णनायं (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ २.३६१) वित्थारितं, इच्छन्तेन ततो गहेतब्बं।
३०८.उप्पज्जति उपेक्खाति एत्थ उपेक्खा नाम अञ्ञाणुपेखा। अनोधिजिनस्साति किलेसोधिं जिनित्वा ठितत्ता खीणासवो ओधिजिनो नाम, तस्मा अखीणासवस्साति अत्थो। अविपाकजिनस्साति एत्थपि आयतिं विपाकं जिनित्वा ठितत्ता खीणासवोव विपाकजिनो नाम, तस्मा अखीणासवस्सेवाति अत्थो। अनादीनवदस्साविनोतिआदीनवतो उपद्दवतो अपस्सन्तस्स। इमा छ गेहसिता उपेक्खाति इमा एवं छसु द्वारेसु इट्ठारम्मणे आपाथगते गुळपिण्डके निलीनमक्खिका विय रूपादीनि अनतिवत्तमाना तत्थ लग्गा लग्गिता हुत्वा उप्पन्ना उपेक्खा छ गेहसिता उपेक्खाति वेदितब्बा।
रूपं सा अतिवत्ततीति रूपं सा अनतिक्कमति, तत्थ निकन्तिवसेन न तिट्ठति। इमा छ नेक्खम्मसिता उपेक्खाति इमा एवं छसु द्वारेसु इट्ठादिआरम्मणे आपाथगते इट्ठे अरज्जन्तस्स, अनिट्ठे अदुस्सन्तस्स, असमपेक्खने असम्मुय्हन्तस्स, उप्पन्नविपस्सना-ञाणसम्पयुत्ता छ नेक्खम्मसिता उपेक्खाति वेदितब्बा।
३०९.तत्र इदं निस्साय इदं पजहथाति तेसु छत्तिंससत्तपदेसु अट्ठारस निस्साय अट्ठारस पजहथाति अत्थो। तेनेव – ‘‘तत्र, भिक्खवे, यानि छ नेक्खम्मसितानी’’तिआदिमाह। निस्साय आगम्माति पवत्तनवसेन निस्साय चेव आगम्म च। एवमेतेसं समतिक्कमोहोतीति एवं नेक्खम्मसितानं पवत्तनेन गेहसितानि अतिक्कन्तानि नाम होन्ति।
एवं सरिक्खकेनेव सरिक्खकं जहापेत्वा इदानि बलवता दुब्बलं जहापेन्तो – ‘‘तत्र, भिक्खवे, यानि छ नेक्खम्मसितानि सोमनस्सानी’’तिआदिमाह। एवं नेक्खम्मसितसोमनस्सेहि नेक्खम्मसितदोमनस्सानि , नेक्खम्मसितउपेक्खाहि च नेक्खम्मसितसोमनस्सानि जहापेन्तेन बलवता दुब्बलप्पहानं कथितं।
एत्थ पन ठत्वा उपेक्खाकथा वेदितब्बा – अट्ठसु हि समापत्तीसु पठमादीनि च तीणि झानानि, सुद्धसङ्खारे च पादके कत्वा विपस्सनं आरद्धानं चतुन्नं भिक्खूनं पुब्बभागविपस्सना सोमनस्ससहगता वा होति उपेक्खासहगता वा, वुट्ठानगामिनी पन सोमनस्ससहगताव। चतुत्थज्झानादीनि पादकानि कत्वा विपस्सनं आरद्धानं पञ्चन्नं पुब्बभागविपस्सना पुरिमसदिसाव। वुट्ठानगामिनी पन उपेक्खासहगता होति। इदं सन्धाय – ‘‘या छ नेक्खम्मसिता उपेक्खा, ता निस्साय ता आगम्म, यानि छ नेक्खम्मसितानि सोमनस्सानि, तानि पजहथा’’ति वुत्तं। न केवलञ्च एवंपटिपन्नस्स भिक्खुनो अयं विपस्सनाय वेदनाविसेसोव होति, अरियमग्गेपि पन झानङ्गबोज्झङ्गमग्गङ्गानम्पि विसेसो होति।
को पनेतं विसेसं नियमेति? केचि ताव थेरा विपस्सनापादकज्झानं नियमेतीति वदन्ति, केचि विपस्सनाय आरम्मणभूता खन्धा नियमेन्तीति वदन्ति, केचि पुग्गलज्झासयो नियमेतीति वदन्ति। तेसम्पि वादे अयमेव पुब्बभागे वुट्ठानगामिनीविपस्सना नियमेतीति वेदितब्बा। विनिच्छयकथा पनेत्थ विसुद्धिमग्गे सङ्खारुपेक्खानिद्देसे वुत्ताव।
३१०.नानत्ताति नाना बहू अनेकप्पकारा। नानत्तसिताति नानारम्मणनिस्सिता। एकत्ताति एका। एकत्तसिताति एकारम्मणनिस्सिता। कतमा पनायं उपेक्खाति? हेट्ठा ताव अञ्ञाणुपेक्खा वुत्ता, उपरि छळङ्गुपेक्खा वक्खति, इध समथउपेक्खा, विपस्सनुपेक्खाति द्वे उपेक्खा गहिता।
तत्थ यस्मा अञ्ञाव रूपेसु उपेक्खा, अञ्ञाव सद्दादीसु, न हि या रूपे उपेक्खा, सा सद्दादीसु होति। रूपे उपेक्खा च रूपमेव आरम्मणं करोति , न सद्दादयो। रूपे उपेक्खाभावञ्च अञ्ञा समथउपेक्खा पथवीकसिणं आरम्मणं कत्वा उप्पज्जति, अञ्ञा आपोकसिणादीनि। तस्मा नानत्तं नानत्तसितं विभजन्तो अत्थि, भिक्खवे, उपेक्खा रूपेसूतिआदिमाह । यस्मा पन द्वे वा तीणि वा आकासानञ्चायतनानि वा विञ्ञाणञ्चायतनादीनि वा नत्थि, तस्मा एकत्तं एकत्तसितं विभजन्तो अत्थि, भिक्खवे, उपेक्खा आकासानञ्चायतननिस्सितातिआदिमाह।
तत्थ आकासानञ्चायतनउपेक्खा सम्पयुत्तवसेन आकासानञ्चायतननिस्सिता, आकासानञ्चायतनखन्धे विपस्सन्तस्स विपस्सनुपेक्खा आरम्मणवसेन आकासानञ्चायतननिस्सिता। सेसासुपि एसेव नयो।
तं पजहथाति एत्थ अरूपावचरसमापत्तिउपेक्खाय रूपावचरसमापत्तिउपेक्खं पजहापेति, अरूपावचरविपस्सनुपेक्खाय रूपावचरविपस्सनुपेक्खं।
अतम्मयतन्ति एत्थ तम्मयता नाम तण्हा, तस्सा परियादानतो वुट्ठानगामिनीविपस्सना अतम्मयताति वुच्चति। तं पजहथाति इध वुट्ठानगामिनीविपस्सनाय अरूपावचरसमापत्तिउपेक्खञ्च विपस्सनुपेक्खञ्च पजहापेति।
३११.यदरियोति ये सतिपट्ठाने अरियो सम्मासम्बुद्धो सेवति। तत्थ तीसु ठानेसु सतिं पट्ठपेन्तो सतिपट्ठाने सेवतीति वेदितब्बो। न सुस्सूसन्तीति सद्दहित्वा सोतुं न इच्छन्ति। न अञ्ञाति जाननत्थाय चित्तं न उपट्ठपेन्ति। वोक्कम्माति अतिक्कमित्वा। सत्थु सासनाति सत्थु ओवादं गहेतब्बं पूरेतब्बं न मञ्ञन्तीति अत्थो। न च अत्तमनोति न सकमनो। एत्थ च गेहसितदोमनस्सवसेन अप्पतीतो होतीति न एवमत्थो दट्ठब्बो, अप्पटिपन्नकेसु पन अत्तमनताकारणस्स अभावेनेतं वुत्तं। अनवस्सुतोति पटिघअवस्सवेन अनवस्सुतो। सतो सम्पजानोति सतिया च ञाणेन च समन्नागतो । उपेक्खकोति छळङ्गुपेक्खाय उपेक्खको। अत्तमनोति इधापि गेहसितसोमनस्सवसेन उप्पिलावितोति न एवमत्थो दट्ठब्बो, पटिपन्नकेसु पन अनत्तमनताकारणस्स अभावेनेतं वुत्तं। अनवस्सुतोति रागावस्सवेन अनवस्सुतो।
३१२.सारितोति दमितो। एकमेव दिसं धावतीति अनिवत्तित्वा धावन्तो एकंयेव दिसं धावति, निवत्तित्वा पन अपरं धावितुं सक्कोति। अट्ठदिसा विधावतीति एकपल्लङ्केन निसिन्नो कायेन अनिवत्तित्वाव विमोक्खवसेन एकप्पहारेनेव अट्ठ दिसा विधावति, पुरत्थाभिमुखो वा दक्खिणादीसु अञ्ञतरदिसाभिमुखो वा निसीदित्वा अट्ठ समापत्तियो समापज्जतियेवाति अत्थो। सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति।
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
सळायतनविभङ्गसुत्तवण्णना निट्ठिता।
८. उद्देसविभङ्गसुत्तवण्णना
३१३.एवंमे सुतन्ति उद्देसविभङ्गसुत्तं। तत्थ उद्देसविभङ्गन्ति उद्देसञ्च विभङ्गञ्च, मातिकञ्च विभजनञ्चाति अत्थो। उपपरिक्खेय्याति तुलेय्य तीरेय्य परिग्गण्हेय्य परिच्छिन्देय्य। बहिद्धाति बहिद्धाआरम्मणेसु। अविक्खित्तं अविसटन्ति निकन्तिवसेन आरम्मणे तिट्ठमानं विक्खित्तं विसटं नाम होति, तं पटिसेधेन्तो एवमाह। अज्झत्तं असण्ठितन्ति गोचरज्झत्ते निकन्तिवसेन असण्ठितं। अनुपादाय न परितस्सेय्याति अनुपादियित्वा अग्गहेत्वा तं विञ्ञाणं न परितस्सेय्य। यथा विञ्ञाणं बहिद्धा अविक्खित्तं अविसटं, अज्झत्तं असण्ठितं अनुपादाय न परितस्सेय्य, एवं भिक्खु उपपरिक्खेय्याति वुत्तं होति। जातिजरामरणदुक्खसमुदयसम्भवोति जातिजरामरणस्स चेव अवसेसस्स च दुक्खस्स निब्बत्ति न होतीति अत्थो।
३१६.रूपनिमित्तानुसारीति रूपनिमित्तं अनुस्सरति अनुधावतीति रूपनिमित्तानुसारी।
३१८.एवं खो, आवुसो, अज्झत्तं असण्ठितन्ति निकन्तिवसेन असण्ठितं। निकन्तिवसेन हि अतिट्ठमानं हानभागियं न होति, विसेसभागियमेव होति।
३२०.अनुपादा परितस्सनाति सत्थारा खन्धियवग्गे ‘‘उपादापरितस्सनञ्च वो, भिक्खवे, देसेस्सामि अनुपादाअपरितस्सनञ्चा’’ति (सं॰ नि॰ ३.७) एवं गहेत्वा परितस्सना, अग्गहेत्वाव अपरितस्सना च कथिता, तं महाथेरो उपादापरितस्सनमेव अनुपादापरितस्सनन्ति कत्वा दस्सेन्तो एवमाह। कथं पनेसा अनुपादापरितस्सना होतीति। उपादातब्बस्स अभावतो। यदि हि कोचि सङ्खारो निच्चो वा धुवो वा अत्ता वा अत्तनियो वाति गहेतब्बयुत्तको अभविस्स, अयं परितस्सना उपादापरितस्सनाव अस्स। यस्मा पन एवं उपादातब्बो सङ्खारो नाम नत्थि, तस्मा रूपं अत्तातिआदिना नयेन रूपादयो उपादिन्नापि अनुपादिन्नाव होन्ति। एवमेसा दिट्ठिवसेन उपादापरितस्सनापि समाना अत्थतो अनुपादापरितस्सनायेव नाम होतीति वेदितब्बा।
अञ्ञथा होतीति परिवत्तति पकतिजहनेन नस्सति, रूपविपरिणामानुपरिवत्तीति ‘‘मम रूपं विपरिणत’’न्ति वा, ‘‘यं अहु, तं वत मे नत्थी’’ति वा आदिना (म॰ नि॰ १.२४२) नयेन कम्मविञ्ञाणं रूपस्स भेदानुपरिवत्ति होति। विपरिणामानुपरिवत्तजाति विपरिणामस्स अनुपरिवत्तनतो विपरिणामारम्मणचित्ततो जाता। परितस्सना धम्मसमुप्पादाति तण्हापरितस्सना च अकुसलधम्मसमुप्पादा च। चित्तं परियादाय तिट्ठन्तीति कुसलचित्तं परियादियित्वा गहेत्वा खेपेत्वा तिट्ठन्ति। उत्तासवाति भयतासेनपि सउत्तासो तण्हातासेनपि सउत्तासो। विघातवाति सविघातो सदुक्खो। अपेक्खवाति सालयो ससिनेहो। एवं खो, आवुसो, अनुपादा परितस्सना होतीति एवं मणिकरण्डकसञ्ञाय तुच्छकरण्डकं गहेत्वा तस्मिं नट्ठे पच्छा विघातं आपज्जन्तस्स विय पच्छा अग्गहेत्वा परितस्सना होति।
३२१.नच रूपविपरिणामानुपरिवत्तीति खीणासवस्स कम्मविञ्ञाणमेव नत्थि, तस्मा रूपभेदानुपरिवत्ति न होति। सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति।
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
उद्देसविभङ्गसुत्तवण्णना निट्ठिता।
९. अरणविभङ्गसुत्तवण्णना
३२३.एवंमे सुतन्ति अरणविभङ्गसुत्तं। तत्थ नेवुस्सादेय्य न अपसादेय्याति गेहसितवसेन कञ्चि पुग्गलं नेव उक्खिपेय्य न अवक्खिपेय्य। धम्ममेव देसेय्याति सभावमेव कथेय्य। सुखविनिच्छयन्ति विनिच्छितसुखं। रहो वादन्ति परम्मुखा अवण्णं, पिसुणवाचन्ति अत्थो। सम्मुखा न खीणन्ति सम्मुखापि खीणं आकिण्णं संकिलिट्ठं वाचं न भणेय्य। नाभिनिवेसेय्याति न अधिट्ठहित्वा आदाय वोहरेय्य। समञ्ञन्ति लोकसमञ्ञं लोकपण्णत्तिं। नातिधावेय्याति नातिक्कमेय्य।
३२४.कामपटिसन्धिसुखिनोति कामपटिसन्धिना कामूपसंहितेन सुखेन सुखितस्स। सदुक्खोति विपाकदुक्खेन संकिलेसदुक्खेनपि सदुक्खो। सउपघातोति विपाकूपघातकिलेसूपघातेहेव सउपघातो। तथा सपरिळाहो। मिच्छापटिपदाति अयाथावपटिपदा अकुसलपटिपदा।
३२६.इत्थेके अपसादेतीति एवं गेहसितवसेन एकच्चे पुग्गले अपसादेति। उस्सादनेपि एसेव नयो। भवसंयोजनन्ति भवबन्धनं, तण्हायेतं नामं।
सुभूतित्थेरो किर इमं चतुक्कं निस्साय एतदग्गे ठपितो। भगवतो हि धम्मं देसेन्तस्स पुग्गलानं उस्सादनाअपसादना पञ्ञायन्ति, तथा सारिपुत्तत्थेरादीनं। सुभूतित्थेरस्स पन धम्मदेसनाय ‘‘अयं पुग्गलो अप्पटिपन्नको अनाराधको’’ति वा, ‘‘अयं सीलवा गुणवा लज्जिपेसलो आचारसम्पन्नो’’ति वा नत्थि, धम्मदेसनाय पनस्स ‘‘अयं मिच्छापटिपदा, अयं सम्मापटिपदा’’त्वेव पञ्ञायति। तस्मा भगवा ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं अरणविहारीनं यदिदं सुभूती’’ति आह।
३२९.कालञ्ञूअस्साति असम्पत्ते च अतिक्कन्ते च काले अकथेत्वा ‘‘इदानि वुच्चमानं महाजनो गण्हिस्सती’’ति युत्तपत्तकालं ञत्वाव परम्मुखा अवण्णं भासेय्य। खीणवादेपि एसेव नयो।
३३०.उपहञ्ञतीति घातियति। सरोपि उपहञ्ञतीति सद्दोपि भिज्जति। आतुरीयतीति आतुरो होति गेलञ्ञप्पत्तो साबाधो। अविस्सट्ठन्ति विस्सट्ठं अपलिबुद्धं न होति।
३३१.तदेवाति तंयेव भाजनं। अभिनिविस्स वोहरतीति पत्तन्ति सञ्जाननजनपदं गन्त्वा ‘‘पत्तं आहरथ धोवथा’’ति सुत्वा ‘‘अन्धबालपुथुज्जनो, नयिदं पत्तं, पाति नमेसा, एवं वदाही’’ति अभिनिविस्स वोहरति। एवं सब्बपदेहि योजेतब्बं। अतिसारोति अतिधावनं।
३३२.तथा तथा वोहरति अपरामसन्ति अम्हाकं जनपदे भाजनं पातीति वुच्चति, इमे पन नं पत्तन्ति वदन्तीति ततो पट्ठाय जनपदवोहारं मुञ्चित्वा पत्तं पत्तन्तेव अपरामसन्तो वोहरति। सेसपदेसुपि एसेव नयो।
३३३.इदानि मरियादभाजनीयं करोन्तो तत्र, भिक्खवेतिआदिमाह। तत्थ सरणोति सरजो सकिलेसो। अरणोति अरजो निक्किलेसो। सुभूति च पन, भिक्खवेति अयं थेरो द्वीसु ठानेसु एतदग्गं आरुळ्हो ‘‘अरणविहारीनं यदिदं सुभूति, दक्खिणेय्यानं यदिदं सुभूती’’ति (अ॰ नि॰ १.२०२)।
धम्मसेनापति किर वत्थुं सोधेति, सुभूतित्थेरो दक्खिणं सोधेति। तथा हि धम्मसेनापति पिण्डाय चरन्तो गेहद्वारे ठितो याव भिक्खं आहरन्ति, ताव पुब्बभागे परिच्छिन्दित्वा निरोधं समापज्जति, निरोधा वुट्ठाय देय्यधम्मं पटिग्गण्हाति। सुभूतित्थेरो च तथेव मेत्ताझानं समापज्जति, मेत्ताझाना वुट्ठाय देय्यधम्मं पटिग्गण्हाति। एवं पन कातुं सक्काति। आम सक्का, नेव अच्छरियञ्चेतं, यं महाभिञ्ञप्पत्ता सावका एवं करेय्युं। इमस्मिम्पि हि तम्बपण्णिदीपे पोराणकराजकाले पिङ्गलबुद्धरक्खितत्थेरो नाम उत्तरगामं निस्साय विहासि। तत्थ सत्त कुलसतानि होन्ति, एकम्पि तं कुलद्वारं नत्थि, यत्थ थेरो समापत्तिं न समापज्जि। सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति।
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
अरणविभङ्गसुत्तवण्णना निट्ठिता।
१०. धातुविभङ्गसुत्तवण्णना
३४२.एवंमे सुतन्ति धातुविभङ्गसुत्तं। तत्थ चारिकन्ति तुरितगमनचारिकं। सचे ते भग्गव अगरूति सचे तुय्हं भारियं अफासुकं किञ्चि नत्थि। सचे सो अनुजानातीति भग्गवस्स किर एतदहोसि – ‘‘पब्बजिता नाम नानाअज्झासया, एको गणाभिरतो होति, एको एकाभिरतो। सचे सो एकाभिरतो भविस्सति, ‘आवुसो, मा पाविसि, मया साला लद्धा’ति वक्खति। सचे अयं एकाभिरतो भविस्सति, ‘आवुसो, निक्खम, मया साला लद्धा’ति वक्खति। एवं सन्ते अहं उभिन्नं विवादकारेता नाम भविस्सामि, दिन्नं नाम दिन्नमेव वट्टति, कतं कतमेवा’’ति। तस्मा एवमाह।
कुलपुत्तोति जातिकुलपुत्तोपि आचारकुलपुत्तोपि। वासूपगतोति वासं उपगतो। कुतो आगन्त्वाति? तक्कसीलनगरतो।
तत्रायं अनुपुब्बिकथा – मज्झिमप्पदेसे किर राजगहनगरे बिम्बिसारे रज्जं कारेन्ते पच्चन्ते तक्कसीलनगरे पुक्कुसाति राजा रज्जं कारेसि। अथ तक्कसीलतो भण्डं गहेत्वा वाणिजा राजगहं आगता पण्णाकारं गहेत्वा राजानं अद्दसंसु। राजा ते वन्दित्वा ठिते ‘‘कत्थवासिनो तुम्हे’’ति पुच्छि। तक्कसीलवासिनो देवाति। अथ ने राजा जनपदस्स खेमसुभिक्खतादीनि नगरस्स च पवत्तिं पुच्छित्वा ‘‘को नाम तुम्हाकं राजा’’ति पुच्छि। पुक्कुसाति नाम देवाति। धम्मिकोति? आम देव धम्मिको। चतूहि सङ्गहवत्थूहि जनं सङ्गण्हाति, लोकस्स मातापितिट्ठाने ठितो, अङ्गे निपन्नदारकं विय जनं तोसेतीति। कतरस्मिं वये वत्ततीति? अथस्स वयं आचिक्खिंसु। वयेसुपि बिम्बिसारेन समवयो जातो। अथ ते राजा आह – ‘‘ताता तुम्हाकं राजा धम्मिको, वयेन च मे समानो, सक्कुणेय्याथ तुम्हाकं राजानं मम मित्तं कातु’’न्ति। सक्कोम देवाति। राजा तेसं सुङ्कं विस्सज्जेत्वा गेहञ्च दापेत्वा – ‘‘गच्छथ भण्डं विक्किणित्वा गमनकाले मं दिस्वा गच्छेय्याथा’’ति आह। ते तथा कत्वा गमनकाले राजानं अद्दसंसु। ‘‘गच्छथ तुम्हाकं राजानं मम वचनेन पुनप्पुनं आरोग्यं पुच्छित्वा ‘राजा तुम्हेहि सद्धिं मित्तभावं इच्छती’ति वदथा’’ति आह।
ते साधूति पटिस्सुणित्वा गन्त्वा भण्डं पटिसामेत्वा भुत्तपातरासा राजानं उपसङ्कमित्वा वन्दिंसु। राजा ‘‘कहं भणे तुम्हे एत्तके इमे दिवसे न दिस्सथा’’ति पुच्छि। ते सब्बं पवत्तिं आरोचेसुं। राजा – ‘‘साधु, ताता, तुम्हे निस्साय मया मज्झिमप्पदेसे राजा मित्तो लद्धो’’ति अत्तमनो अहोसि। अपरभागे राजगहवासिनोपि वाणिजा तक्कसीलं अगमंसु। ते पण्णाकारं गहेत्वा आगते पुक्कुसाति राजा ‘‘कुतो आगतत्था’’ति पुच्छित्वा ‘‘राजगहतो’’ति सुत्वा ‘‘मय्हं सहायस्स नगरतो आगता तुम्हे’’ति। आम देवाति। आरोग्यं मे सहायस्साति आरोग्यं पुच्छित्वा ‘‘अज्ज पट्ठाय ये मय्हं सहायस्स नगरतो जङ्घसत्थेन वा सकटसत्थेन वा वाणिजा आगच्छन्ति, सब्बेसं मम विसयं पविट्ठकालतो पट्ठाय वसनगेहानि, राजकोट्ठागारतो निवापञ्च देन्तु, सुङ्कं विस्सज्जेन्तु, किञ्चि उपद्दवं मा करोन्तू’’ति भेरिं चरापेसि। बिम्बिसारोपि अत्तनो नगरे तथेव भेरिं चरापेसि।
३४३.छधातुरो अयन्ति भगवा कुलपुत्तस्स पुब्बभागपटिपदं अकथेत्वा आदितोव अरहत्तस्स पदट्ठानभूतं अच्चन्तसुञ्ञतं विपस्सनालक्खणमेव आचिक्खितुं आरद्धो। यस्स हि पुब्बभागपटिपदा अपरिसुद्धा होति, तस्स पठममेव सीलसंवरं इन्द्रियेसु गुत्तद्वारतं भोजने मत्तञ्ञुतं जागरियानुयोगं सत्त सद्धम्मे चत्तारि झानानीति इमं पुब्बभागपटिपदं आचिक्खति। यस्स पनेसा परिसुद्धा, तस्स तं अकथेत्वा अरहत्तस्स पदट्ठानभूतं विपस्सनमेव आचिक्खति। कुलपुत्तस्स च पुब्बभागपटिपदा परिसुद्धा। तथा हि अनेन सासनं वाचेत्वा पासादवरगतेनेव आनापानचतुत्थज्झानं निब्बत्तितं, यदस्स द्वानवुतियोजनसभं आगच्छन्तस्स यानकिच्चं साधेसि, सामणेरसीलम्पिस्स परिपुण्णं। तस्मा पुब्बभागपटिपदं अकथेत्वा अरहत्तस्स पदट्ठानभूतं अच्चन्तसुञ्ञतं विपस्सनालक्खणमेवस्स आचिक्खितुं आरद्धो।
तत्थ छधातुरोति धातुयो विज्जमाना, पुरिसो अविज्जमानो। भगवा हि कत्थचि विज्जमानेन अविज्जमानं दस्सेति, कत्थचि अविज्जमानेन विज्जमानं, कत्थचि विज्जमानेन विज्जमानं, कत्थचि अविज्जमानेन अविज्जमानन्ति सब्बासवे वुत्तनयेनेव वित्थारेतब्बं। इध पन विज्जमानेन अविज्जमानं दस्सेन्तो एवमाह। सचे हि भगवा पुरिसोति पण्णत्तिं विस्सज्जेत्वा धातुयो इच्चेव वत्वा चित्तं उपट्ठापेय्य, कुलपुत्तो सन्देहं करेय्य, सम्मोहं आपज्जेय्य, देसनं सम्पटिच्छितुं न सक्कुणेय्य। तस्मा तथागतो अनुपुब्बेन पुरिसोति पण्णत्तिं पहाय ‘‘सत्तोति वा पुरिसोति वा पुग्गलोति वा पण्णत्तिमत्तमेव, परमत्थतो सत्तो नाम नत्थि, धातुमत्तेयेव चित्तं ठपापेत्वा तीणि फलानि पटिविज्झापेस्सामी’’ति अनङ्गणसुत्ते (म॰ नि॰ १.५७ आदयो) वुत्तभासन्तरकुसलो ताय ताय भासाय सिप्पं उग्गण्हापेन्तो आचरियो विय एवमाह।
तत्थ छ धातुयो अस्साति छधातुरो। इदं वुत्तं होति – यं त्वं पुरिसोति सञ्जानासि, सो छधातुको, न चेत्थ परमत्थतो पुरिसो अत्थि, पुरिसोति पन पण्णत्तिमत्तमेवाति। सेसपदेसुपि एसेव नयो। चतुराधिट्ठानोति एत्थ अधिट्ठानं वुच्चति पतिट्ठा, चतुपतिट्ठानोति अत्थो। इदं वुत्तं होति – स्वायं भिक्खु पुरिसो छधातुरो छफस्सायतनो अट्ठारसमनोपविचारो, सो एत्तोव विवट्टित्वा उत्तमसिद्धिभूतं अरहत्तं गण्हमानो इमेसु चतूसु ठानेसु पतिट्ठाय गण्हातीति चतुराधिट्ठानोति। यत्थ ठितन्ति येसु अधिट्ठानेसु पतिट्ठितं। मञ्ञस्स वा नप्पवत्तन्तीति मञ्ञस्स वा मानस्स वा नप्पवत्तन्ति। मुनि सन्तोति वुच्चतीति खीणासवमुनि उपसन्तो निब्बुतोति वुच्चति। पञ्ञं नप्पमज्जेय्याति अरहत्तफलपञ्ञाय पटिविज्झनत्थं आदितोव समाधिविपस्सनापञ्ञं नप्पमज्जेय्य। सच्चमनुरक्खेय्याति परमत्थसच्चस्स निब्बानस्स सच्छिकिरियत्थं आदितोव वचीसच्चं रक्खेय्य। चागमनुब्रूहेय्याति अरहत्तमग्गेन सब्बकिलेसपरिच्चागकरणत्थं आदितोव किलेसपरिच्चागं ब्रूहेय्य। सन्तिमेव सो सिक्खेय्याति अरहत्तमग्गेन सब्बकिलेसवूपसमनत्थं आदितोव किलेसवूपसमनं सिक्खेय्य। इति पञ्ञाधिट्ठानादीनं अधिगमत्थाय इमानि समथविपस्सनापञ्ञादीनि पुब्बभागाधिट्ठानानि वुत्तानि।
३४५.फस्सायतनन्ति फस्सस्स आयतनं, आकरोति अत्थो। पञ्ञाधिट्ठानन्तिआदीनि पुब्बे वुत्तानं अरहत्तफलपञ्ञादीनं वसेन वेदितब्बानि।
३४८.इदानि निक्खित्तमातिकावसेन ‘‘यत्थ ठितं मञ्ञस्स वा नप्पवत्तन्ती’’ति वत्तब्बं भवेय्य, अरहत्ते पन पत्ते पुन ‘‘पञ्ञं नप्पमज्जेय्या’’तिआदीहि किच्चं नत्थि। इति भगवा मातिकं उप्पटिपाटिधातुकं ठपेत्वापि यथाधम्मवसेनेव विभङ्गं विभजन्तो पञ्ञं नप्पमज्जेय्यातिआदिमाह। तत्थ को पञ्ञं पमज्जति, को नप्पमज्जति? यो ताव इमस्मिं सासने पब्बजित्वा वेज्जकम्मादिवसेन एकवीसतिविधाय अनेसनाय जीविकं कप्पेन्तो पब्बज्जानुरूपेन चित्तुप्पादं ठपेतुं न सक्कोति, अयं पञ्ञं पमज्जति नाम। यो पन सासने पब्बजित्वा सीले पतिट्ठाय बुद्धवचनं उग्गण्हित्वा सप्पायं धुतङ्गं समादाय चित्तरुचितं कम्मट्ठानं गहेत्वा विवित्तं सेनासनं निस्साय कसिणपरिकम्मं कत्वा समापत्तिं पत्वा अज्जेव अरहत्तन्ति विपस्सनं वड्ढेत्वा विचरति, अयं पञ्ञं नप्पमज्जति नाम। इमस्मिं पन सुत्ते धातुकम्मट्ठानवसेन एस पञ्ञाय अप्पमादो वुत्तो। धातुकम्मट्ठाने पनेत्थ यं वत्तब्बं, तं हेट्ठा हत्थिपदोपमसुत्तादीसु वुत्तमेव।
३५४.अथापरंविञ्ञाणंयेव अवसिस्सतीति अयम्पेत्थ पाटियेक्को अनुसन्धि। हेट्ठतो हि रूपकम्मट्ठानं कथितं, इदानि अरूपकम्मट्ठानं वेदनावसेन निब्बत्तेत्वा दस्सेतुं अयं देसना आरद्धा। यं वा पनेतं इमस्स भिक्खुनो पथवीधातुआदीसु आगमनियविपस्सनावसेन कम्मकारकविञ्ञाणं, तं विञ्ञाणधातुवसेन भाजेत्वा दस्सेन्तोपि इमं देसनं आरभि। तत्थ अवसिस्सतीति किमत्थाय अवसिस्सति? सत्थु कथनत्थाय कुलपुत्तस्स च पटिविज्झनत्थाय अवसिस्सति। परिसुद्धन्ति निरुपक्किलेसं। परियोदातन्ति पभस्सरं। सुखन्तिपि विजानातीति सुखवेदनं वेदयमानो सुखवेदनं वेदयामीति पजानाति। सेसपदद्वयेसुपि एसेव नयो। सचे पनायं वेदनाकथा हेट्ठा न कथिता भवेय्य, इध ठत्वा कथेतुं वट्टेय्य। सतिपट्ठाने पनेसा कथितावाति तत्थ कथितनयेनेव वेदितब्बा। सुखवेदनियन्ति एवमादि पच्चयवसेन उदयत्थङ्गमनदस्सनत्थं वुत्तं। तत्थ सुखवेदनियन्ति सुखवेदनाय पच्चयभूतं। सेसपदेसुपि एसेव नयो।
३६०.उपेक्खायेव अवसिस्सतीति एत्तावता हि यथा नाम छेकेन मणिकाराचरियेन वजिरसूचिया विज्झित्वा चम्मखण्डे पातेत्वा पातेत्वा दिन्नमुत्तं अन्तेवासिको गहेत्वा गहेत्वा सुत्तगतं करोन्तो मुत्तोलम्बकमुत्तजालादीनि करोति, एवमेव भगवता कथेत्वा कथेत्वा दिन्नं कम्मट्ठानं अयं कुलपुत्तो मनसिकरोन्तो मनसिकरोन्तो पगुणं अकासीति रूपकम्मट्ठानम्पिस्स अरूपकम्मट्ठानम्पि पगुणं जातं, अथ भगवा ‘‘अथापरं उपेक्खायेव अवसिस्सती’’ति आह।
किमत्थं पन अवसिस्सतीति? सत्थु कथनत्थं। कुलपुत्तस्स पटिविज्झनत्थन्तिपि वदन्ति , तं न गहेतब्बं। कुलपुत्तेन हि सहायस्स सासनं वाचेत्वा पासादतले ठितेनेव आनापानचतुत्थज्झानं निब्बत्तितं, यदस्स एत्तकं मग्गं आगच्छन्तस्स यानकिच्चं साधेति। सत्थु कथनत्थंयेव अवसिस्सति। इमस्मिञ्हि ठाने सत्था कुलपुत्तस्स रूपावचरज्झाने वण्णं कथेसि। इदञ्हि वुत्तं होति ‘‘भिक्खु पगुणं तव इदं रूपावचरचतुत्थज्झान’’न्ति। परिसुद्धातिआदि तस्सायेव उपेक्खाय वण्णभणनं। उक्कं बन्धेय्याति अङ्गारकपल्लं सज्जेय्य। आलिम्पेय्याति तत्थ अङ्गारे पक्खिपित्वा अग्गिं दत्वा नाळिकाय धमेन्तो अग्गिं जालेय्य। उक्कामुखे पक्खिपेय्याति अङ्गारे वियूहित्वा अङ्गारमत्थके वा ठपेय्य, तत्तके वा पक्खिपेय्य। नीहटन्ति नीहटदोसं। निन्नीतकसावन्ति अपनीतकसावं। एवमेव खोति यथा तं सुवण्णं इच्छितिच्छिताय पिळन्धनविकतिया संवत्तति, एवमेव अयं ताव चतुत्थज्झानुपेक्खा विपस्सना अभिञ्ञा निरोधो भवोक्कन्तीति इमेसु यं इच्छति, तस्सत्थाय होतीति वण्णं कथेसि।
कस्मा पन भगवा इमस्मिं रूपावचरचतुत्थज्झाने निकन्तिपरियादानत्थं अवण्णं अकथेत्वा वण्णं कथेसीति। कुलपुत्तस्स हि चतुत्थज्झाने निकन्तिपरियुट्ठानं बलवं। सचे अवण्णं कथेय्य, – ‘‘मय्हं पब्बजित्वा द्वानवुतियोजनसतं आगच्छन्तस्स इमं चतुत्थज्झानं यानकिच्चं साधेसि, अहं एत्तकं मग्गं आगच्छन्तो झानसुखेन झानरतिया आगतो, एवरूपस्स नाम पणीतधम्मस्स अवण्णं कथेति, जानं नु खो कथेति अजान’’न्ति कुलपुत्तो संसयं सम्मोहं आपज्जेय्य, तस्मा भगवा वण्णं कथेसि।
३६१.तदनुधम्मन्ति एत्थ अरूपावचरज्झानं धम्मो नाम, तं अनुगतत्ता रूपावचरज्झानं अनुधम्मोति वुत्तं। विपाकज्झानं वा धम्मो, कुसलज्झानं अनुधम्मो। तदुपादानाति तग्गहणा। चिरं दीघमद्धानन्ति वीसतिकप्पसहस्सानि। विपाकवसेन हेतं वुत्तं। इतो उत्तरिम्पि एसेव नयो।
३६२.एवं चतूहि वारेहि अरूपावचरज्झानस्स वण्णं कथेत्वा इदानि तस्सेव आदीनवं दस्सेन्तो सो एवं पजानातीतिआदिमाह। तत्थ सङ्खतमेतन्ति किञ्चापि एत्थ वीसतिकप्पसहस्सानि आयु अत्थि, एतं पन सङ्खतं पकप्पितं आयूहितं, करोन्तेन करीयति, अनिच्चं अधुवं असस्सतं तावकालिकं, चवनपरिभेदनविद्धंसनधम्मं, जातिया अनुगतं, जराय अनुसटं, मरणेन अब्भाहतं, दुक्खे पतिट्ठितं, अताणं अलेणं असरणं असरणीभूतन्ति। विञ्ञाणञ्चायतनादीसुपि एसेव नयो।
इदानि अरहत्तनिकूटेन देसनं गण्हन्तो सो नेव तं अभिसङ्खरोतीतिआदिमाह। यथा हि छेको भिसक्को विसविकारं दिस्वा वमनं कारेत्वा विसं ठानतो चावेत्वा उपरि आरोपेत्वा खन्धं वा सीसं वा गहेतुं अदत्वा विसं ओतारेत्वा पथवियं पातेय्य, एवमेव भगवा कुलपुत्तस्स अरूपावचरज्झाने वण्णं कथेसि। तं सुत्वा कुलपुत्तो रूपावचरज्झाने निकन्तिं परियादाय अरूपावचरज्झाने पत्थनं ठपेसि।
भगवा तं ञत्वा तं असम्पत्तस्स अप्पटिलद्धस्सेव भिक्खुनो ‘‘अत्थेसा आकासानञ्चायतनादीसु सम्पत्ति नाम। तेसञ्हि पठमब्रह्मलोके वीसतिकप्पसहस्सानि आयु, दुतिये चत्तालीसं, ततिये सट्ठि, चतुत्थे चतुरासीति कप्पसहस्सानि आयु। तं पन अनिच्चं अधुवं असस्सतं तावकालिकं, चवनपरिभेदनविद्धंसनधम्मं, जातिया अनुगतं, जराय अनुसटं, मरणेन अब्भाहतं, दुक्खे पतिट्ठितं, अताणं अलेणं असरणं असरणीभूतं, एत्तकं कालं तत्थ सम्पत्तिं अनुभवित्वापि पुथुज्जनकालकिरियं कत्वा पुन चतूसु अपायेसु पतितब्ब’’न्ति सब्बमेतं आदीनवं एकपदेनेव ‘‘सङ्खतमेत’’न्ति कथेसि। कुलपुत्तो तं सुत्वा अरूपावचरज्झाने निकन्तिं परियादियि, भगवा तस्स रूपावचरारूपावचरेसु निकन्तिया परियादिन्नभावं ञत्वा अरहत्तनिकूटं गण्हन्तो ‘‘सो नेव तं अभिसङ्खरोती’’तिआदिमाह।
यथा वा पनेको महायोधो एकं राजानं आराधेत्वा सतसहस्सुट्ठानकं गामवरं लभेय्य, पुन राजा तस्सानुभावं सरित्वा – ‘‘महानुभावो योधो, अप्पकं तेन लद्ध’’न्ति – ‘‘नायं तात गामो तुय्हं अनुच्छविको, अञ्ञं चतुसतसहस्सुट्ठानकं गण्हाही’’ति ददेय्य सो साधु देवाति तं विस्सज्जेत्वा इतरं गामं गण्हेय्य। राजा असम्पत्तमेव च नं पक्कोसापेत्वा – ‘‘किं ते तेन, अहिवातरोगो एत्थ उप्पज्जति? असुकस्मिं पन ठाने महन्तं नगरं अत्थि, तत्थ छत्तं उस्सापेत्वा रज्जं कारेही’’ति पहिणेय्य, सो तथा करेय्य।
तत्थ राजा विय सम्मासम्बुद्धो दट्ठब्बो, महायोधो विय पुक्कुसाति कुलपुत्तो, पठमलद्धगामो विय आनापानचतुत्थज्झानं, तं विस्सज्जेत्वा इतरं गामं गण्हाहीति वुत्तकालो विय आनापानचतुत्थज्झाने निकन्तिपरियादानं कत्वा आरुप्पकथनं, तं गामं असम्पत्तमेव पक्कोसापेत्वा ‘‘किं ते तेन, अहिवातरोगो एत्थ उप्पज्जति? असुकस्मिं ठाने नगरं अत्थि, तत्थ छत्तं उस्सापेत्वा रज्जं कारेही’’ति वुत्तकालो विय अरूपे सङ्खतमेतन्ति आदीनवकथनेन अप्पत्तासुयेव तासु समापत्तीसु पत्थनं निवत्थापेत्वा उपरि अरहत्तनिकूटेन देसनागहणं।
३६३.सोति अरहा। अनज्झोसिताति गिलित्वा परिनिट्ठापेत्वा गहेतुं न युत्थाति पजानाति। अनभिनन्दिताति तण्हादिट्ठिवसेन अभिनन्दितुं न युत्ताति पजानाति।
३६४.विसंयुत्तो नं वेदेतीति सचे हिस्स सुखवेदनं आरब्भ रागानुसयो, दुक्खवेदनं आरब्भ पटिघानुसयो, इतरं आरब्भ अविज्जानुसयो उप्पज्जेय्य, संयुत्तो वेदियेय्य नाम। अनुप्पज्जनतो पन विसंयुत्तो नं वेदेति निस्सटो विप्पमुत्तो। कायपरियन्तिकन्ति कायकोटिकं। याव कायपवत्ता उप्पज्जित्वा ततो परं अनुप्पज्जनवेदनन्ति अत्थो। दुतियपदेपि एसेव नयो। अनभिनन्दितानि सीतीभविस्सन्तीति द्वादससु आयतनेसु किलेसानं विसेवनस्स नत्थिताय अनभिनन्दितानि हुत्वा इध द्वादससुयेव आयतनेसु निरुज्झिस्सन्ति। किलेसा हि निब्बानं आगम्म निरुद्धापि यत्थ नत्थि, तत्थ निरुद्धाति वुच्चन्ति। स्वायमत्थो – ‘‘एत्थेसा तण्हा निरुज्झमाना निरुज्झती’’ति समुदयपञ्हेन दीपेतब्बो। तस्मा भगवा निब्बानं आगम्म सीतिभूतानिपि इधेव सीतीभविस्सन्तीति आह। ननु च इध वेदयितानि वुत्तानि, न किलेसाति। वेदयितानिपि किलेसाभावेनेव सीतीभवन्ति। इतरथा नेसं सीतिभावो नाम नत्थीति सुवुत्तमेतं।
३६५.एवमेवखोति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – यथा हि एको पुरिसो तेलपदीपस्स झायतो तेले खीणे तेलं आसिञ्चति, वट्टिया खीणाय वट्टिं पक्खिपति, एवं दीपसिखाय अनुपच्छेदोव होति, एवमेव पुथुज्जनो एकस्मिं भवे ठितो कुसलाकुसलं करोति, सो तेन सुगतियञ्च अपायेसु च निब्बत्ततियेव, एवं वेदनानं अनुपच्छेदोव होति। यथा पनेको दीपसिखाय उक्कण्ठितो – ‘‘इमं पुरिसं आगम्म दीपसिखा न उपच्छिज्जती’’ति निलीनो तस्स पुरिसस्स सीसं छिन्देय्य, एवं वट्टिया च तेलस्स च अनुपहारा दीपसिखा अनाहारा निब्बायति, एवमेव वट्टे उक्कण्ठितो योगावचरो अरहत्तमग्गेन कुसलाकुसलं समुच्छिन्दति, तस्स समुच्छिन्नत्ता खीणासवस्स भिक्खुनो कायस्स भेदा पुन वेदयितानि न उप्पज्जन्तीति।
तस्माति यस्मा आदिम्हि समाधिविपस्सनापञ्ञाहि अरहत्तफलपञ्ञा उत्तरितरा, तस्मा। एवं समन्नागतोति इमिना उत्तमेन अरहत्तफलपञ्ञाधिट्ठानेन समन्नागतो। सब्बदुक्खक्खयेञाणं नाम अरहत्तमग्गे ञाणं, इमस्मिं पन सुत्ते अरहत्तफले ञाणं अधिप्पेतं। तेनेवाह तस्स सा विमुत्ति सच्चे ठिता अकुप्पा होतीति।
३६६.एत्थ हि विमुत्तीति अरहत्तफलविमुत्ति, सच्चन्ति परमत्थसच्चं निब्बानं। इति अकुप्पारम्मणकरणेन अकुप्पाति वुत्ता। मुसाति वितथं। मोसधम्मन्ति नस्सनसभावं। तं सच्चन्ति तं अवितथं सभावो। अमोसधम्मन्ति अनस्सनसभावं।
तस्माति यस्मा आदितो समथविपस्सनावसेन वचीसच्चतो दुक्खसच्चसमुदयसच्चेहि च परमत्थसच्चं निब्बानमेव उत्तरितरं, तस्मा। एवं समन्नागतोति इमिना उत्तमेन परमत्थसच्चाधिट्ठानेन समन्नागतो।
३६७.पुब्बेति पुथुज्जनकाले। उपधीहोन्तीति खन्धूपधि किलेसूपधि अभिसङ्खारूपधि पञ्चकामगुणूपधीति इमे उपधयो होन्ति। समत्ता समादिन्नाति परिपूरा गहिता परमट्ठा। तस्माति यस्मा आदितो समथविपस्सनावसेन किलेसपरिच्चागतो, सोतापत्तिमग्गादीहि च किलेसपरिच्चागतो अरहत्तमग्गेनेव किलेसपरिच्चागो उत्तरितरो, तस्मा। एवं समन्नागतोति इमिना उत्तमेन चागाधिट्ठानेन समन्नागतो।
३६८.आघातोतिआदीसु आघातकरणवसेन आघातो, ब्यापज्जनवसेन ब्यापादो, सम्पदुस्सनवसेन सम्पदोसोति तीहि पदेहि दोसाकुसलमूलमेव वुत्तं। तस्माति यस्मा आदितो समथविपस्सनावसेन किलेसवूपसमतो, सोतापत्तिमग्गादीहि किलेसवूपसमतो च अरहत्तमग्गेनेव किलेसवूपसमो उत्तरितरो, तस्मा। एवं समन्नागतोति इमिना उत्तमेन उपसमाधिट्ठानेन समन्नागतो।
३६९.मञ्ञितमेतन्ति तण्हामञ्ञितं मानमञ्ञितं दिट्ठिमञ्ञितन्ति तिविधम्पि वट्टति। अयमहमस्मीति एत्थ पन अयमहन्ति एकं तण्हामञ्ञितमेव वट्टति। रोगोतिआदीसु आबाधट्ठेन रोगो, अन्तोदोसट्ठेन गण्डो, अनुपविट्ठट्ठेन सल्लं। मुनि सन्तोति वुच्चतीति खीणासवमुनि सन्तो निब्बुतोति वुच्चति। यत्थ ठितन्ति यस्मिं ठाने ठितं। संखित्तेनाति बुद्धानं किर सब्बापि धम्मदेसना संखित्ताव, वित्थारदेसना नाम नत्थि, समन्तपट्ठानकथापि संखित्तायेव। इति भगवा देसनं यथानुसन्धिं पापेसि। उग्घाटितञ्ञूतिआदीसु पन चतूसु पुग्गलेसु पुक्कुसाति कुलपुत्तो विपञ्चितञ्ञू, इति विपञ्चितञ्ञुवसेन भगवा इमं धातुविभङ्गसुत्तं कथेसि।
३७०.न खो मे, भन्ते, परिपुण्णं पत्तचीवरन्ति कस्मा कुलपुत्तस्स इद्धिमयपत्तचीवरं न निब्बत्तन्ति। पुब्बे अट्ठन्नं परिक्खारानं अदिन्नत्ता। कुलपुत्तो हि दिन्नदानो कताभिनीहारो, न दिन्नत्ताति न वत्तब्बं। इद्धिमयपत्तचीवरं पन पच्छिमभविकानंयेव निब्बत्तति, अयञ्च पुनपटिसन्धिको, तस्मा न निब्बत्तन्ति। अथ भगवा सयं परियेसित्वा कस्मा न उपसम्पादेसीति। ओकासाभावतो। कुलपुत्तस्स आयु परिक्खीणं, सुद्धावासिको अनागामी महाब्रह्मा कुम्भकारसालं आगन्त्वा निसिन्नो विय अहोसि। तस्मा सयं न परियेसि।
पत्तचीवरपरियेसनं पक्कामीति काय वेलाय पक्कामि? उट्ठिते अरुणे। भगवतो किर धम्मदेसनापरिनिट्ठानञ्च अरुणुट्ठानञ्च रस्मिविस्सज्जनञ्च एकक्खणे अहोसि। भगवा किर देसनं निट्ठपेत्वाव छब्बण्णरस्मियो विस्सज्जि, सकलकुम्भकारनिवेसनं एकपज्जोतं अहोसि, छब्बण्णरस्मियो जालजाला पुञ्जपुञ्जा हुत्वा विधावन्तियो सब्बदिसाभागे सुवण्णपटपरियोनद्धे विय च नानावण्णकुसुमरतनविसरसमुज्जले विय च अकंसु। भगवा ‘‘नगरवासिनो मं पस्सन्तू’’ति अधिट्ठासि। नगरवासिनो भगवन्तं दिस्वाव ‘‘सत्था किर आगतो, कुम्भकारसालाय किर निसिन्नो’’ति अञ्ञमञ्ञस्स आरोचेत्वा रञ्ञो आरोचेसुं।
राजा आगन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा, ‘‘भन्ते, काय वेलाय आगतत्था’’ति पुच्छि। हिय्यो सूरियत्थङ्गमनवेलाय महाराजाति। केन कम्मेन भगवाति? तुम्हाकं सहायो पुक्कुसाति राजा तुम्हेहि पहितं सासनं सुत्वा निक्खमित्वा पब्बजित्वा मं उद्दिस्स आगच्छन्तो सावत्थिं अतिक्कम्म पञ्चचत्तालीस योजनानि आगन्त्वा इमं कुम्भकारसालं पविसित्वा निसीदि, अहं तस्स सङ्गहत्थं आगन्त्वा धम्मकथं कथेसिं, कुलपुत्तो तीणि फलानि पटिविज्झि महाराजाति। इदानि कहं, भन्तेति? उपसम्पदं याचित्वा अपरिपुण्णपत्तचीवरताय पत्तचीवरपरियेसनत्थं गतो महाराजाति। राजा कुलपुत्तस्स गतदिसाभागेन अगमासि। भगवापि आकासेनागन्त्वा जेतवनगन्धकुटिम्हियेव पातुरहोसि।
कुलपुत्तोपि पत्तचीवरं परियेसमानो नेव बिम्बिसाररञ्ञो न तक्कसीलकानं जङ्घवाणिजानं सन्तिकं अगमासि। एवं किरस्स अहोसि – ‘‘न खो मे कुक्कुटस्स विय तत्थ तत्थ मनापामनापमेव विचिनित्वा पत्तचीवरं परियेसितुं युत्तं, महन्तं नगरं वज्जित्वा उदकतित्थसुसानसङ्कारट्ठानअन्तरवीथीसु परियेसिस्सामी’’ति अन्तरवीथियं सङ्कारकूटेसु ताव पिलोतिकं परियेसितुं आरद्धो।
जीविता वोरोपेसीति एतस्मिं सङ्कारकूटे पिलोतिकं ओलोकेन्तं विब्भन्ता तरुणवच्छा गावी उपधावित्वा सिङ्गेन विज्झित्वा घातेसि। छातकज्झत्तो कुलपुत्तो आकासेयेव आयुक्खयं पत्वा पतितो। सङ्कारट्ठाने अधोमुखट्ठपिता सुवण्णपटिमा विय अहोसि, कालङ्कतो च पन अविहाब्रह्मलोके निब्बत्ति, निब्बत्तमत्तोव अरहत्तं पापुणि। अविहाब्रह्मलोके किर निब्बत्तमत्ताव सत्त जना अरहत्तं पापुणिंसु। वुत्तञ्हेतं –
११. सच्चविभङ्गसुत्तवण्णना
३७१.एवंमे सुतन्ति सच्चविभङ्गसुत्तं। तत्थ आचिक्खनाति इदं दुक्खं अरियसच्चं नाम…पे॰… अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा अरियसच्चं नामाति। सेसपदेसुपि एसेव नयो। अपिचेत्थ पञ्ञापना नाम दुक्खसच्चादीनं ठपना। आसनं ठपेन्तो हि आसनं पञ्ञपेतीति वुच्चति। पट्ठपनाति पञ्ञापना। विवरणाति विवटकरणा। विभजनाति विभागकिरिया। उत्तानीकम्मन्ति पाकटभावकरणं।
अनुग्गाहकाति आमिससङ्गहेन धम्मसङ्गहेनाति द्वीहिपि सङ्गहेहि अनुग्गाहका। जनेताति जनिका माता। आपादेताति पोसेता। पोसिकमाता विय मोग्गल्लानोति दीपेति। जनिकमाता हि नव वा दस वा मासे लोणम्बिलादीनि परिहरमाना कुच्छिया दारकं धारेत्वा कुच्छितो निक्खन्तं पोसिकमातरं धातिं पटिच्छापेति। सा खीरनवनीतादीहि दारकं पोसेत्वा वड्ढेति, सो वुद्धिमागम्म यथासुखं विचरति। एवमेव सारिपुत्तो अत्तनो वा परेसं वा सन्तिके पब्बजिते द्वीहि सङ्गहेहि सङ्गण्हन्तो गिलाने पटिजग्गन्तो कम्मट्ठाने योजेत्वा सोतापन्नभावं ञत्वा अपायभयेहि वुट्ठितकालतो पट्ठाय – ‘‘इदानि पच्चत्तपुरिसकारेन उपरिमग्गे निब्बत्तेस्सन्ती’’ति तेसु अनपेक्खो हुत्वा अञ्ञे नवे नवे ओवदति। महामोग्गल्लानोपि अत्तनो वा परेसं वा सन्तिके पब्बजिते तथेव सङ्गण्हित्वा कम्मट्ठाने योजेत्वा हेट्ठा तीणि फलानि पत्तेसुपि अनपेक्खतं न आपज्जति। कस्मा? एवं किरस्स होति – वुत्तं भगवता – ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, अप्पमत्तकोपि गूथो दुग्गन्धो होति…पे॰… अप्पमत्तकम्पि मुत्तं… खेळो… पुब्बो… लोहितं दुग्गन्धं होति, एवमेव खो अहं, भिक्खवे, अप्पमत्तकम्पि भवं न वण्णेमि अन्तमसो अच्छरासङ्घतमत्तम्पी’’ति (अ॰ नि॰ १.३२०-३२१)। तस्मा याव अरहत्तं न पापुणन्ति, ताव तेसु अनपेक्खतं अनापज्जित्वा अरहत्तं पत्तेसुयेव आपज्जतीति। तेनाह भगवा – ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, जनेता एवं सारिपुत्तो। सेय्यथापि जातस्स आपादेता, एवं मोग्गल्लानो। सारिपुत्तो, भिक्खवे, सोतापत्तिफले विनेति, मोग्गल्लानो उत्तमत्थे’’ति। पहोतीति सक्कोति।
दुक्खेञाणन्ति सवनसम्मसनपटिवेधञाणं, तथा दुक्खसमुदये। दुक्खनिरोधे सवनपटिवेधञाणन्ति वट्टति, तथा दुक्खनिरोधगामिनिया पटिपदाय। नेक्खम्मसङ्कप्पादीसु कामपच्चनीकट्ठेन, कामतो निस्सटभावेन वा, कामं सम्मसन्तस्स उप्पन्नोति वा, कामपदघातं कामवूपसमं करोन्तो उप्पन्नोति वा, कामविवित्तन्ते उप्पन्नोति वा नेक्खम्मसङ्कप्पो। सेसपदद्वयेपि एसेव नयो। सब्बेपि चेते पुब्बभागे नानाचित्तेसु, मग्गक्खणे एकचित्ते लब्भन्ति। तत्र हि मिच्छासङ्कप्पचेतनाय समुग्घातको एकोव सङ्कप्पो लब्भति, न नाना लब्भति । सम्मावाचादयोपि पुब्बभागे नानाचित्तेसु, वुत्तनयेनेव मग्गक्खणे एकचित्ते लब्भन्ति। अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारेन पन सच्चकथा विसुद्धिमग्गे च सम्मादिट्ठिसुत्ते (म॰ नि॰ १.८९ आदयो) च वुत्तायेवाति।
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय
१२. दक्खिणाविभङ्गसुत्तवण्णना
३७६.एवंमे सुतन्ति दक्खिणाविभङ्गसुत्तं। तत्थ महापजापति गोतमीति गोतमीति गोत्तं। नामकरणदिवसे पनस्सा लद्धसक्कारा ब्राह्मणा लक्खणसम्पत्तिं दिस्वा – ‘‘सचे अयं धीतरं लभिस्सति, चक्कवत्तिरञ्ञो अग्गमहेसी भविस्सति। सचे पुत्तं लभिस्सति, चक्कवत्तिराजा भविस्सतीति उभयथापि महतीयेवस्सा पजा भविस्सती’’ति ब्याकरिंसु। अथस्सा महापजापतीति नामं अकंसु। इध पन गोत्तेन सद्धिं संसन्दित्वा महापजापतिगोतमीति वुत्तं। नवन्ति अहतं। सामं वायितन्ति न सहत्थेनेव वायितं, एकदिवसं पन धातिगणपरिवुता सिप्पिकानं वायनट्ठानं आगन्त्वा वेमकोटिं गहेत्वा वायनाकारं अकासि। तं सन्धायेतं वुत्तं।
कदा पन गोतमिया भगवतो दुस्सयुगं दातुं चित्तं उप्पन्नन्ति। अभिसम्बोधिं पत्वा पठमगमनेन कपिलपुरं आगतकाले। तदा हि पिण्डाय पविट्ठं सत्थारं गहेत्वा सुद्धोदनमहाराजा सकं निवेसनं पवेसेसि, अथ भगवतो रूपसोभग्गं दिस्वा महापजापतिगोतमी चिन्तेसि – ‘‘सोभति वत मे पुत्तस्स अत्तभावो’’ति। अथस्सा बलवसोमनस्सं उप्पज्जि। ततो चिन्तेसि – ‘‘मम पुत्तस्स एकूनतिंस वस्सानि अगारमज्झे वसन्तस्स अन्तमसो मोचफलमत्तम्पि मया दिन्नकमेव अहोसि, इदानिपिस्स चीवरसाटकं दस्सामी’’ति। ‘‘इमस्मिं खो पन राजगेहे बहूनि महग्घानि वत्थानि अत्थि, तानि मं न तोसेन्ति, सहत्था कतमेव मं तोसेति, सहत्था कत्वा दस्सामी’’ति चित्तं उप्पादेसि।
अथन्तरापणा कप्पासं आहरापेत्वा सहत्थेनेव पिसित्वा पोथेत्वा सुखुमसुत्तं कन्तित्वा अन्तोवत्थुस्मिंयेव सालं कारापेत्वा सिप्पिके पक्कोसापेत्वा सिप्पिकानं अत्तनो परिभोगखादनीयभोजनीयमेव दत्वा वायापेसि, कालानुकालञ्च धातिगणपरिवुता गन्त्वा वेमकोटिं अग्गहेसि। निट्ठितकाले सिप्पिकानं महासक्कारं कत्वा दुस्सयुगं गन्धसमुग्गे पक्खिपित्वा वासं गाहापेत्वा – ‘‘मय्हं पुत्तस्स चीवरसाटकं गहेत्वा गमिस्सामी’’ति रञ्ञो आरोचेसि । राजा मग्गं पटियादापेसि, वीथियो सम्मज्जित्वा पुण्णघटे ठपेत्वा धजपटाका उस्सापेत्वा राजघरद्वारतो पट्ठाय याव निग्रोधारामा मग्गं पटियादापेत्वा पुप्फाभिकिण्णं अकंसु। महापजापतिपि सब्बालङ्कारं अलङ्करित्वा धातिगणपरिवुता समुग्गं सीसे ठपेत्वा भगवतो सन्तिकं गन्त्वा इदं मे, भन्ते, नवं दुस्सयुगन्तिआदिमाह।
दुतियम्पि खोति ‘‘सङ्घे गोतमि देही’’ति वुत्ते – ‘‘पहोमहं, भन्ते, दुस्सकोट्ठागारतो भिक्खुसतस्सापि भिक्खुसहस्सस्सापि भिक्खुसतसहस्सस्सापि चीवरदुस्सानि दातुं, इदं पन मे भगवन्तं उद्दिस्स सामं कन्तं सामं वायितं, तं मे, भन्ते, भगवा पटिग्गण्हातू’’ति निमन्तयमाना आह। एवं यावततियं याचि, भगवापि पटिक्खिपियेव।
कस्मा पन भगवा अत्तनो दिय्यमानं भिक्खुसङ्घस्स दापेतीति? मातरि अनुकम्पाय। एवं किरस्स अहोसि – ‘‘इमिस्सा मं आरब्भ पुब्बचेतना मुञ्चचेतना परचेतनाति तिस्सो चेतना उप्पन्ना, भिक्खुसङ्घम्पिस्सा आरब्भ उप्पज्जन्तु, एवमस्सा छ चेतना एकतो हुत्वा दीघरत्तं हिताय सुखाय पवत्तिस्सन्ती’’ति। वितण्डवादी पनाह – ‘‘सङ्घे दिन्नं महप्फलन्ति तस्मा एवं वुत्त’’न्ति। सो वत्तब्बो – ‘‘किं त्वं सत्थु दिन्नतो सङ्घे दिन्नं महप्फलतरं वदसी’’ति आम वदामीति। सुत्तं आहराति। सङ्घे गोतमि देहि, सङ्घे ते दिन्ने अहञ्चेव पूजितो भविस्सामि सङ्घो चाति। किं पनस्स सुत्तस्स अयमेव अत्थोति ? आम अयमेवाति। यदि एवं ‘‘तेन हानन्द, विघासादानं पूवं देही’’ति च (पाचि॰ २६९) ‘‘तेन हि त्व, कच्चान, विघासादानं गुळं देही’’ति (महाव॰ २८४) च वचनतो विघासादानं दिन्नं महप्फलतरञ्च भवेय्य। एवम्पि हि ‘‘सत्था अत्तनो दिय्यमानं दापेती’’ति। राजराजमहामत्तादयोपि अत्तनो आगतं पण्णाकारं हत्थिगोपकादीनं दापेन्ति, ते राजादीहि महन्ततरा भवेय्युं। तस्मा मा एवं गण्ह –
३७७.आपादिकाति संवड्ढिका, तुम्हाकं हत्थपादेसु हत्थपादकिच्चं असाधेन्तेसु हत्थे च पादे च वड्ढेत्वा पटिजग्गिकाति अत्थो। पोसिकाति दिवसस्स द्वे तयो वारे न्हापेत्वा भोजेत्वा पायेत्वा तुम्हे पोसेसि। थञ्ञं पायेसीति नन्दकुमारो किर बोधिसत्ततो कतिपाहेनेव दहरो, तस्मिं जाते महापजापति अत्तनो पुत्तं धातीनं दत्वा सयं बोधिसत्तस्स धातिकिच्चं साधयमाना अत्तनो थञ्ञं पायेसि। तं सन्धाय थेरो एवमाह। इति महापजापतिया बहूपकारतं कथेत्वा इदानि तथागतस्स बहूपकारतं दस्सेन्तो भगवापि, भन्तेतिआदिमाह। तत्थ भगवन्तं, भन्ते, आगम्माति भगवन्तं पटिच्च निस्साय सन्धाय।
३७८.अथ भगवा द्वीसु उपकारेसु अतिरेकतरं अनुमोदन्तो एवमेतन्तिआदिमाह। तत्थ यं हानन्द, पुग्गलो पुग्गलं आगम्माति यं आचरियपुग्गलं अन्तेवासिकपुग्गलो आगम्म। इमस्सानन्द, पुग्गलस्स इमिना पुग्गलेनाति इमस्स आचरियपुग्गलस्स इमिना अन्तेवासिकपुग्गलेन। न सुप्पटिकारं वदामीति पच्चूपकारं न सुकरं वदामि, अभिवादनादीसु आचरियं दिस्वा अभिवादनकरणं अभिवादनं नाम। यस्मिं वा दिसाभागे आचरियो वसति, इरियापथे वा कप्पेन्तो तदभिमुखो वन्दित्वा गच्छति, वन्दित्वा निसीदति, वन्दित्वा निपज्जति, आचरियं पन दूरतोव दिस्वा पच्चुट्ठाय पच्चुग्गमनकरणं पच्चुट्ठानं नाम। आचरियं पन दिस्वा अञ्जलिं पग्गय्ह सीसे ठपेत्वा आचरियं नमस्सति, यस्मिं वा दिसाभागे सो वसति, तदभिमुखोपि तथेव नमस्सति, गच्छन्तोपि ठितोपि निसिन्नोपि अञ्जलिं पग्गय्ह नमस्सतियेवाति इदं अञ्जलिकम्मं नाम। अनुच्छविककम्मस्स पन करणं सामीचिकम्मं नाम। चीवरादीसु चीवरं देन्तो न यं वा तं वा देति, महग्घं सतमूलिकम्पि पञ्चसतमूलिकम्पि सहस्समूलिकम्पि देतियेव । पिण्डपातादीसुपि एसेव नयो। किं बहुना, चतूहि पणीतपच्चयेहि चक्कवाळन्तरं पूरेत्वा सिनेरुपब्बतेन कूटं गहेत्वा देन्तोपि आचरियस्स अनुच्छविकं किरियं कातुं न सक्कोतियेव।
३७९.चुद्दस खो पनिमाति कस्मा आरभि? इदं सुत्तं पाटिपुग्गलिकं दक्खिणं आरब्भ समुट्ठितं। आनन्दत्थेरोपि ‘‘पटिग्गण्हातु, भन्ते, भगवा’’ति पाटिपुग्गलिकदक्खिणंयेव समादपेति, चुद्दससु च ठानेसु दिन्नदानं पाटिपुग्गलिकं नाम होतीति दस्सेतुं इमं देसनं आरभि। अयं पठमाति अयं दक्खिणा गुणवसेनपि पठमा जेट्ठकवसेनपि। अयञ्हि पठमा अग्गा जेट्ठिका, इमिस्सा दक्खिणाय पमाणं नाम नत्थि। दुतियततियापि परमदक्खिणायेव, सेसा परमदक्खिणभावं न पापुणन्ति। बाहिरके कामेसु वीतरागेति कम्मवादिकिरियवादिम्हि लोकियपञ्चाभिञ्ञे। पुथुज्जनसीलवन्तेति पुथुज्जनसीलवा नाम गोसीलधातुको होति, असठो अमायावी परं अपीळेत्वा धम्मेन समेन कसिया वा वणिज्जाय वा जीविकं कप्पेता। पुथुज्जनदुस्सीलेति पुथुज्जनदुस्सीला नाम केवट्टमच्छबन्धादयो परं पीळाय जीविकं कप्पेता।
इदानि पाटिपुग्गलिकदक्खिणाय विपाकं परिच्छिन्दन्तो तत्रानन्दातिआदिमाह। तत्थ तिरच्छानगतेति यं गुणवसेन उपकारवसेन पोसनत्थं दिन्नं, इदं न गहितं। यम्पि आलोपअड्ढआलोपमत्तं दिन्नं, तम्पि न गहितं। यं पन सुनखसूकरकुक्कुटकाकादीसु यस्स कस्सचि सम्पत्तस्स फलं पटिकङ्खित्वा यावदत्थं दिन्नं, इदं सन्धाय वुत्तं ‘‘तिरच्छानगते दानं दत्वा’’ति। सतगुणाति सतानिसंसा। पाटिकङ्खितब्बाति इच्छितब्बा। इदं वुत्तं होति – अयं दक्खिणा आयुसतं वण्णसतं सुखसतं बलसतं पटिभानसतन्ति पञ्च आनिसंससतानि देति, अत्तभावसते आयुं देति, वण्णं, सुखं, बलं, पटिभानं देति, निप्परितसं करोति। भवसतेपि वुत्ते अयमेव अत्थो। इमिना उपायेन सब्बत्थ नयो नेतब्बो।
सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नेति एत्थ हेट्ठिमकोटिया तिसरणं गतो उपासकोपि सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो नाम, तस्मिं दिन्नदानम्पि असङ्ख्येय्यं अप्पमेय्यं। पञ्चसीले पतिट्ठितस्स ततो उत्तरि महप्फलं, दससीले पतिट्ठितस्स ततो उत्तरि, तदहुपब्बजितस्स सामणेरस्स ततो उत्तरि, उपसम्पन्नभिक्खुनो ततो उत्तरि, उपसम्पन्नस्सेव वत्तसम्पन्नस्स ततो उत्तरि, विपस्सकस्स ततो उत्तरि, आरद्धविपस्सकस्स ततो उत्तरि, उत्तमकोटिया पन मग्गसमङ्गी सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो नाम। एतस्स दिन्नदानं ततो उत्तरि महप्फलमेव।
किं पन मग्गसमङ्गिस्स सक्का दानं दातुन्ति? आम सक्का। आरद्धविपस्सको हि पत्तचीवरमादाय गामं पिण्डाय पविसति, तस्स गेहद्वारे ठितस्स हत्थतो पत्तं गहेत्वा खादनीयभोजनीयं पक्खिपन्ति। तस्मिं खणे भिक्खुनो मग्गवुट्ठानं होति, इदं दानं मग्गसमङ्गिनो दिन्नं नाम होति। अथ वा पनेस आसनसालाय निसिन्नो होति, मनुस्सा गन्त्वा पत्ते खादनीयभोजनीयं ठपेन्ति, तस्मिं खणे तस्स मग्गवुट्ठानं होति, इदम्पि दानं मग्गसमङ्गिनो दिन्नं नाम। अथ वा पनस्स विहारे वा आसनसालाय वा निसिन्नस्स उपासका पत्तं आदाय अत्तनो घरं गन्त्वा खादनीयभोजनीयं पक्खिपन्ति, तस्मिं खणे तस्स मग्गवुट्ठानं होति, इदम्पि दानं मग्गसमङ्गिनो दिन्नं नाम। तत्थ सोण्डियं उदकस्स विय सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्ने दिन्नदानस्स असङ्ख्येय्यता वेदितब्बा। तासु तासु महानदीसु महासमुद्दे च उदकस्स विय सोतापन्नादीसु दिन्नदानस्स उत्तरितरवसेन असङ्ख्येय्यता वेदितब्बा। पथविया खयमण्डलमत्ते पदेसे पंसुं आदिं कत्वा याव महापथविया पंसुनो अप्पमेय्यतायपि अयमत्थो दीपेतब्बो।
३८०.सत्त खो पनिमाति कस्मा आरभि? ‘‘सङ्घे गोतमि देहि, सङ्घे ते दिन्ने अहञ्चेव पूजितो भविस्सामि सङ्घो चा’’ति हि वुत्तं, तत्थ सत्तसु ठानेसु दिन्नदानं सङ्घे दिन्नं नाम होतीति दस्सेतुं इमं देसनं आरभि। तत्थ बुद्धप्पमुखे उभतोसङ्घेति एकतो भिक्खुसङ्घो, एकतो भिक्खुनिसङ्घो, सत्था मज्झे निसिन्नो होतीति अयं बुद्धप्पमुखो उभतोसङ्घो नाम। अयं पठमाति इमाय दक्खिणाय समप्पमाणा दक्खिणा नाम नत्थि। दुतियदक्खिणादयो पन एतं परमदक्खिणं न पापुणन्ति।
किं पन तथागते परिनिब्बुते बुद्धप्पमुखस्स उभतोसङ्घस्स दानं दातुं सक्काति? सक्का। कथं? उभतोसङ्घस्स हि पमुखे सधातुकं पटिमं आसने ठपेत्वा आधारकं ठपेत्वा दक्खिणोदकं आदिं कत्वा सब्बं सत्थु पठमं दत्वा उभतोसङ्घस्स दातब्बं, एवं बुद्धप्पमुखस्स उभतोसङ्घस्स दानं दिन्नं नाम होति। तत्थ यं सत्थु दिन्नं, तं किं कातब्बन्ति? यो सत्थारं पटिजग्गति वत्तसम्पन्नो भिक्खु, तस्स दातब्बं। पितुसन्तकञ्हि पुत्तस्स पापुणाति, भिक्खुसङ्घस्स दातुम्पि वट्टति, सप्पितेलानि पन गहेत्वा दीपा जलितब्बा, साटकं गहेत्वा पटाका आरोपेतब्बाति। भिक्खुसङ्घेति अपरिच्छिन्नकमहाभिक्खुसङ्घे। भिक्खुनिसङ्घेपि एसेव नयो।
गोत्रभुनोति गोत्तमत्तकमेव अनुभवमाना, नाममत्तसमणाति अत्थो। कासावकण्ठाति कासावकण्ठनामका। ते किर एकं कासावखण्डं हत्थे वा गीवाय वा बन्धित्वा विचरिस्सन्ति । घरद्वारं पन तेसं पुत्तभरिया कसिवणिज्जादिकम्मानि च पाकतिकानेव भविस्सन्ति। तेसु दुस्सीलेसु सङ्घं उद्दिस्स दानं दस्सन्तीति एत्थ दुस्सीलसङ्घन्ति न वुत्तं। सङ्घो हि दुस्सीलो नाम नत्थि। दुस्सीला पन उपासका तेसु दुस्सीलेसु भिक्खुसङ्घं उद्दिस्स सङ्घस्स देमाति दानं दस्सन्ति। इति भगवता बुद्धप्पमुखे सङ्घे दिन्नदक्खिणापि गुणसङ्खाय असङ्ख्येय्याति वुत्तं। कासावकण्ठसङ्घे दिन्नदक्खिणापि गुणसङ्खायेव असङ्ख्येय्याति वुत्ता। सङ्घगता दक्खिणा हि सङ्घे चित्तीकारं कातुं सक्कोन्तस्स होति, सङ्घे पन चित्तीकारो दुक्करो होति।
यो हि सङ्घगतं दक्खिणं दस्सामीति देय्यधम्मं पटियादेत्वा विहारं गन्त्वा, – ‘‘भन्ते, सङ्घं उद्दिस्स एकं थेरं देथा’’ति वदति, अथ सङ्घतो सामणेरं लभित्वा ‘‘सामणेरो मे लद्धो’’ति अञ्ञथत्तं आपज्जति, तस्स दक्खिणा सङ्घगता न होति। महाथेरं लभित्वापि ‘‘महाथेरो मे लद्धो’’ति सोमनस्सं उप्पादेन्तस्सापि न होतियेव। यो पन सामणेरं वा उपसम्पन्नं वा दहरं वा थेरं वा बालं वा पण्डितं वा यंकिञ्चि सङ्घतो लभित्वा निब्बेमतिको हुत्वा सङ्घस्स देमीति सङ्घे चित्तीकारं कातुं सक्कोति, तस्स दक्खिणा सङ्घगता नाम होति। परसमुद्दवासिनो किर एवं करोन्ति।
तत्थ हि एको विहारसामि कुटुम्बिको ‘‘सङ्घगतं दक्खिणं दस्सामी’’ति सङ्घतो उद्दिसित्वा एकं भिक्खुं देथाति याचि। सो एकं दुस्सीलभिक्खुं लभित्वा निसिन्नट्ठानं ओपुञ्जापेत्वा आसनं पञ्ञापेत्वा उपरि वितानं बन्धित्वा गन्धधूमपुप्फेहि पूजेत्वा पादे धोवित्वा तेलेन मक्खेत्वा बुद्धस्स निपच्चकारं करोन्तो विय सङ्घे चित्तीकारेन देय्यधम्मं अदासि। सो भिक्खु पच्छाभत्तं विहारजग्गनत्थाय कुदालकं देथाति घरद्वारं आगतो, उपासको निसिन्नोव कुदालं पादेन खिपित्वा ‘‘गण्हा’’ति अदासि। तमेनं मनुस्सा आहंसु – ‘‘तुम्हेहि पातोव एतस्स कतसक्कारो वत्तुं न सक्का, इदानि उपचारमत्तकम्पि नत्थि, किं नामेत’’न्ति। उपासको – ‘‘सङ्घस्स सो अय्या चित्तीकारो, न एतस्सा’’ति आह। कासावकण्ठसङ्घस्स दिन्नदक्खिणं पन को सोधेतीति? सारिपुत्तमोग्गल्लानादयो असीति महाथेरा सोधेन्तीति। अपिच थेरा चिरपरिनिब्बुता, थेरे आदिं कत्वा यावज्ज धरमाना खीणासवा सोधेन्तियेव।
३८१.दायकतो विसुज्झतीति महप्फलभावेन विसुज्झति, महप्फला होतीति अत्थो। कल्याणधम्मोति सुचिधम्मो, न पापधम्मो। दायकतो विसुज्झतीति चेत्थ वेस्सन्तरमहाराजा कथेतब्बो। सो हि जूजकब्राह्मणस्स दारके दत्वा पथविं कम्पेसि।
पटिग्गाहकतोविसुज्झतीति एत्थ कल्याणीनदीमुखद्वारवासिकेवट्टो कथेतब्बो। सो किर दीघसोमत्थेरस्स तिक्खत्तुम्पि पिण्डपातं दत्वा मरणमञ्चे निपन्नो ‘‘अय्यस्स मं दीघसोमत्थेरस्स दिन्नपिण्डपातो उद्धरती’’ति आह।
नेव दायकतोति एत्थ वड्ढमानवासिलुद्दको कथेतब्बो। सो किर पेतदक्खिणं देन्तो एकस्स दुस्सीलस्सेव तयो वारे अदासि, ततियवारे ‘‘अमनुस्सो दुस्सीलो मं विलुम्पती’’ति विरवि, एकस्स सीलवन्तभिक्खुनो दत्वा पापितकालेयेवस्स पापुणि।
दायकतो चेव विसुज्झतीति एत्थ असदिसदानं कथेतब्बं।
सा दक्खिणा दायकतो विसुज्झतीति एत्थ यथा नाम छेको कस्सको असारम्पि खेत्तं लभित्वा समये कसित्वा पंसुं अपनेत्वा सारबीजानि पतिट्ठपेत्वा रत्तिन्दिवं आरक्खे पमादं अनापज्जन्तो अञ्ञस्स सारखेत्ततो अधिकतरं धञ्ञं लभति, एवं सीलवा दुस्सीलस्स दत्वापि फलं महन्तं अधिगच्छतीति। इमिना उपायेन सब्बपदेसु विसुज्झनं वेदितब्बं।
वीतरागो वीतरागेसूति एत्थ वीतरागो नाम अनागामी, अरहा पन एकन्तवीतरागोव, तस्मा अरहता अरहतो दिन्नदानमेव अग्गं। कस्मा? भवालयस्स भवपत्थनाय अभावतो। ननु खीणासवो दानफलं न सद्दहतीति? दानफलं सद्दहन्ता खीणासवसदिसा न होन्ति। खीणासवेन कतकम्मं पन निच्छन्दरागत्ता कुसलं वा अकुसलं वा न होति, किरियट्ठाने तिट्ठति, तेनेवस्स दानं अग्गं होतीति वदन्ति।
किं पन सम्मासम्बुद्धेन सारिपुत्तत्थेरस्स दिन्नं महप्फलं, उदाहु सारिपुत्तत्थेरेन सम्मासम्बुद्धस्स दिन्नन्ति। सम्मासम्बुद्धेन सारिपुत्तत्थेरस्स दिन्नं महप्फलन्ति वदन्ति। सम्मासम्बुद्धञ्हि ठपेत्वा अञ्ञो दानस्स विपाकं जानितुं समत्थो नाम नत्थि। दानञ्हि चतूहि सम्पदाहि दातुं सक्कोन्तस्स तस्मिंयेव अत्तभावे विपाकं देति। तत्रिमा सम्पदा – देय्यधम्मस्स धम्मेन समेन परं अपीळेत्वा उप्पन्नता, पुब्बचेतनादिवसेन चेतनाय महत्तता, खीणासवभावेन गुणातिरेकता, तंदिवसं निरोधतो वुट्ठितभावेन वत्थुसम्पन्नताति।
पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय