२. बोज्झङ्गसंयुत्तं
१. पब्बतवग्गो
१.हिमवन्तसुत्तवण्णना
१८२.बुज्झति चतुसच्चं अरियसावको एतायाति बोधं, धम्मसामग्गी, अरियसावको पन चतुसच्चं बुज्झतीति बोधि। अङ्गाति कारणा। याय धम्मसामग्गियाति सम्बन्धो। तण्हावसेन पतिट्ठानं, दिट्ठिवसेन आयूहना। सस्सतदिट्ठिया पतिट्ठानं, उच्छेददिट्ठिया आयूहना। लीनवसेन पतिट्ठानं, उद्धच्चवसेन आयूहना। कामसुखानुयोगवसेन पतिट्ठानं, अत्तकिलमथानुयोगवसेन आयूहना। ओघतरणसुत्तवण्णनायं (सं॰ नि॰ १.१) –
‘‘किलेसवसेन पतिट्ठानं, अभिसङ्खारवसेन आयूहना। तण्हादिट्ठीहि पतिट्ठानं, अवसेसकिलेसाभिसङ्खारेहि आयूहना, सब्बाकुसलाभिसङ्खारवसेन पतिट्ठानं, सब्बलोकियकुसलाभिसङ्खारवसेन आयूहना’’ति –
वुत्तेसु पकारेसु इध अवुत्तानं वसेन वेदितब्बो। किलेससन्ताननिद्दाय उट्ठहतीति एतेन सिखापत्तविपस्सनासहगतानम्पि सतिआदीनं बोज्झङ्गभावं दस्सेति। चत्तारीतिआदिना मग्गफलेन सहगतानं। सत्तहि बोज्झङ्गेहि भावितेहि सच्चपटिवेधो होतीति कथमिदं जानितब्बन्ति चोदनं सन्धायाह ‘‘यथाहा’’तिआदि। झानङ्गमग्गङ्गादयो वियाति एतेन बोधिबोज्झङ्गसद्दानं समुदायावयवविसयतं दस्सेति। सेनङ्गरथङ्गादयो वियाति एतेन पुग्गलपञ्ञत्तिया अविज्जमानपञ्ञत्तिभावं दस्सेति।
बोधाय संवत्तन्तीति बोज्झङ्गाति वुत्तं ‘‘कारणत्थो अङ्गसद्दो’’ति। बुज्झतीति बोधि, बोधिया एव अङ्गाति बोज्झङ्गाति वुत्तं ‘‘बुज्झन्तीति बोज्झङ्गा’’ति। विपस्सनादीनं कारणानं बुज्झितब्बानं सच्चानं अनुरूपं पच्चक्खभावेन पटिमुखं अविपरीतं सम्मा बुज्झन्तीति एवं वत्थुविसेसदीपकेहि उपरिमग्गेहि अनुबुज्झन्तीतिआदिना वुत्तबोधिसद्देहि निप्पदेसेन वुत्तं ‘‘बुज्झनतासामञ्ञेन सङ्गण्हाती’’ति। एत्थ च लीनपतिट्ठान-कामसुखल्लिकानुयोग-उच्छेदाभिनिवेसानं धम्मविचय-वीरियपीतिपधान-धम्मसामग्गी पटिपक्खो। उद्धच्चायूहनअत्तकिलमथानुयोग-सस्सताभिनिवेसानं पस्सद्धिसमाधि-उपेक्खापधान-धम्मसामग्गी पटिपक्खो। सति पन उभयत्थापि इच्छितब्बा। तथा हि सा सब्बत्थिका वुत्ता।
सं-सद्दो पसंसायं। पुनदेव सुन्दरो च अत्थोपीति आह ‘‘पसत्थो सुन्दरो च बोज्झङ्गो’’ति। अभिनिब्बत्तेतीति अभिविसिट्ठभावेन निब्बत्तेति सविसेसभावं वदति। ‘‘एके वण्णयन्ती’’ति वत्वा तत्थ यथावुत्तविवेकत्तयतो अञ्ञं विवेकद्वयं उद्धरित्वा दस्सेतुं ‘‘ते ही’’तिआदि वुत्तं। तत्थ झानक्खणे ताव किच्चतो विक्खम्भनविवेकनिस्सितं, विपस्सनाक्खणे अज्झासयतो पटिप्पस्सद्धिविवेकनिस्सितं भावेतीति। तेनाह – ‘‘अनुत्तरं विमोक्खं उपसम्पज्ज विहरिस्सामी’’ति। तत्थ तत्थ निच्छयताय कसिणज्झानग्गहणेन अनुप्पादानम्पि गहणं दट्ठब्बं।
हिमवन्तसुत्तवण्णना निट्ठिता।
२. कायसुत्तवण्णना
१८३.तिट्ठन्ति एतेनाति ठिति, कारणं। कम्मउतुचित्ताहारसञ्ञितो चतुब्बिधो पच्चयो ठिति एतस्साति पच्चयट्ठितिको। आहारपच्चयसद्दा हि एकत्था। सुभम्पीति कामच्छन्दो पच्चयो, असुभे सुभाकारेन पवत्तनतो सुभन्ति वुच्चति। तेन कारणेन पवत्तनकस्स अञ्ञस्स कामच्छन्दस्स निमित्तत्ता सुभनिमित्तन्ति। सुभस्साति यथावुत्तस्स सुभस्स। आरम्मणम्पीति सुभाकारेन, इट्ठाकारेन वा गय्हमानं रूपादिआरम्मणम्पि सुभनिमित्तं वुत्ताकारेन। अनुपायमनसिकारोति आकङ्खितस्स हितसुखस्स अनुपायभूतो मनसिकारो, ततो एव उप्पथमनसिकारोति अयोनिसोमनसिकारो। तस्मिन्ति यथानिद्धारिते कामच्छन्दभूते तदारम्मणभूते च दुविधेपि सुभनिमित्ते। अट्ठकथायं पन ‘‘सुभारम्मणे’’इच्चेव वुत्तं। अत्थि, भिक्खवे, सुभनिमित्तन्तिआदीति आदि-सद्देन कामच्छन्दनीवरणस्स आहारदस्सनपाळि उत्तानाति कत्वा वुत्तं – ‘‘एवं सब्बनीवरणेसु योजना वेदितब्बा’’ति।
पटिघोपिपटिघनिमित्तं पुरिमुप्पन्नस्स पच्छा उप्पज्जनकस्स निमित्तभावतो। पटिघारम्मणं नाम एकूनवीसति आघातवत्थुभूता सत्तसङ्खारा। अरतीति पन्तसेनासनादीसु अरमणं । उक्कण्ठिताति उक्कण्ठभावो। पन्तेसूति दूरेसु, विवित्तेसु वा। अधिकुसलेसूति समथविपस्सनाधम्मेसु। अरति रतिपटिपक्खो। अरतिताति अरमणाकारो। अनभिरतीति अनभिरतभावो। अनभिरमणाति अनभिरमणाकारो। उक्कण्ठिताति उक्कण्ठनाकारो। परितस्सिताति उक्कण्ठनवसेनेव परितस्सना।
आगन्तुकं, न सभावसिद्धं। कायालसियन्ति नामकाये अलसभावो। सम्मोहविनोदनियं पन ‘‘तन्दीति जातिआलसिय’’न्ति वुत्तं। वदतीति एतेन अतिसीतादिपच्चया सङ्कोचापत्तिं दस्सेति। यं सन्धाय वुत्तं किलेसवत्थुविभङ्गे (विभ॰ अट्ठ॰ ८५७)। तन्दीति जातिआलसियं। तन्दियनाति तन्दियनाकारो। तन्दिमनकताति तन्दिया अभिभूतचित्तता। अलसस्स भावो आलस्यं। आलस्यायनाकारो आलस्यायना। आलस्यायितस्स भावो आलस्यायितत्तं। इति सब्बेहिपि इमेहि पदेहि किलेसवसेन कायालसियं कथितं।
किलेसवसेनाति सम्मोहवसेन। कायविनमनाति कायस्स विरूपतो नमना। जम्भनाति फन्दना। पुनप्पुनं जम्भना विजम्भना। आनमनाति पुरतो नमना। विनमनाति पच्छतो नमना। सन्नमनाति समन्ततो नमना। पणमनाति यथा हि तन्ततो उट्ठितपेसकारो किञ्चिदेव उपरिट्ठितं गहेत्वा उजुं कायं उस्सापेति, एवं कायस्स उद्धं ठपना। ब्याधियकन्ति उप्पन्नब्याधिता। इति सब्बेहिपि इमेहि पदेहि किलेसवसेन कायफन्दनमेव कथितं (विभ॰ अट्ठ॰ ८५८)।
भत्तपरिळाहोति भत्तवसेन परिळाहुप्पत्ति। भुत्ताविस्साति भुत्तवतो। भत्तमुच्छाति भत्तगेलञ्ञं। अतिभुत्तपच्चया हि मुच्छापत्तो विय होति। भत्तकिलमथोति भुत्तपच्चया किलन्तभावो। भत्तपरिळाहोति भत्तदरथो। कुच्छिपूरं भुत्तवतो हि परिळाहुप्पत्तिया उपहतिन्द्रियो विय होति, कायो खिज्जति। कायदुट्ठुल्लन्ति भुत्तभत्तं निस्साय कायस्स अकम्मञ्ञता।
३. सीलसुत्तवण्णना
१८४.खीणासवस्स लोकुत्तरं सीलं नाम मग्गफलपरियापन्ना सम्मावाचाकम्मन्ताजीवा सीललक्खणप्पत्ता तदञ्ञे चेतनादयो। लोकियं पन किरियाब्याकतचित्तपरियापन्नं चारित्तसीलं, वारित्तसीलस्स पन सम्भवो एव नत्थि विरमणवसेन पवत्तिया अभावतो। ‘‘पुब्बभागसीलं लोकियसील’’न्ति केचि।
चक्खुदस्सनन्ति चक्खूहि दस्सनं। लक्खणस्स दस्सनन्ति सभावधम्मानं सङ्खतानं पच्चत्तलक्खणस्स ञातपरिञ्ञाय, अनिच्चादिसामञ्ञलक्खणस्स तीरणपरिञ्ञाय दस्सनं। पजहन्तोपि हि ते पहातब्बाकारतो पस्सति नाम। निब्बानस्स तथलक्खणं मग्गफलेहि दस्सनं, तं पन पटिविज्झनं। झानेन पथवीकसिणादीनं, अभिञ्ञाहि रूपानं दस्सनम्पि ञाणदस्सनमेव। चक्खुदस्सनं अधिप्पेतं सवनपयिरुपासनानं परतो गहितत्ता। पञ्हपयिरुपासनन्ति पञ्हपुच्छनवसेन पयिरुपासनं अञ्ञकम्मत्थाय उपसङ्कमनस्स केवलं उपसङ्कमनेनेव जोतितत्ता।
अरियानं अनुस्सति नाम गुणवसेन, तत्थापि लद्धओवादावज्जनमुखेन यथाभूतसीलादिगुणानुस्सरणन्ति दस्सेतुं ‘‘झानविपस्सना’’तिआदि वुत्तं। अञ्ञेसंयेव सन्तिकेति अरियेहि अञ्ञेसं सासनिकानंयेव सन्तिके। तेनाह – ‘‘अनुपब्बज्जा नामा’’ति। अञ्ञेसूति सासनिकेहि अञ्ञेसु तापसपरिब्बाजकादीसु। तत्थ हि पब्बज्जा अरियानं अनुपब्बज्जा नाम न होतीति वुत्तं।
सतसहस्समत्ताअहेसुं समन्तपासादिकत्ता महाथेरस्स। लङ्कादीपेति निस्सयसीसेन निस्सितसल्लक्खणं। न हि पब्बज्जा दीपपटिलद्धा, अथ खो दीपनिवासिआचरियपटिलद्धा। महिन्द…पे॰… पब्बजन्ति नाम तस्स परिवारताय पब्बज्जायाति।
सरतीति तं ओवादानुसासनिधम्मं चिन्तेति चित्ते करोति। वितक्काहतं करोतीति पुनप्पुनं परिवितक्कनेन तदत्थं वितक्कनिप्फादितं करोति। आरद्धो होतीति सम्पादितो होति। तं पन सम्पादनं पारिपूरि एवाति आह ‘‘परिपुण्णो होती’’ति। तत्थाति यथावुत्ते धम्मे। ञाणचारवसेनाति ञाणस्स पवत्तनवसेन। तेसं तेसं धम्मानन्ति तस्मिं तस्मिं ओवादधम्मे आगतानं रूपारूपधम्मानं। लक्खणन्ति विसेसलक्खणं सामञ्ञलक्खणञ्च। पविचिनतीति ‘‘इदं रूपं एत्तकं रूप’’न्तिआदिना विचयं आपज्जति। ञाणञ्च रोपेतीति ‘‘अनिच्चं चलं पलोकं पभङ्गू’’तिआदिना ञाणं पवत्तेति। वीमंसनं…पे॰… आपज्जतीति रूपसत्तकारूपसत्तकक्कमेन विपस्सनं पच्चक्खतो विय अनिच्चतादीनं दस्सनं सम्मसनं आपज्जति।
उभयम्पेतन्ति फलानिसंसाति वुत्तद्वयं। अत्थतो एकं परियायसद्दत्ता। पटिकच्चाति पगेव। मरणकालेति मरणकालसमीपे। समीपत्थे हि इदं भुम्मन्ति आह ‘‘मरणस्स आसन्नकाले’’ति।
४. वत्थसुत्तवण्णना
१८५.‘‘सतिसम्बोज्झङ्गो’’ति एवं चे मय्हं होतीति सतिसम्बोज्झङ्गो नाम सेट्ठो उत्तमो पवरो, तस्माहं सतिसम्बोज्झङ्गसीसेन फलसमापत्तिं अप्पेत्वा विहरिस्सामीति एवं चे मय्हं पुब्बभागे होतीति अत्थो। ‘‘अप्पमाणो’’ति एवं मय्हं होतीति स्वायं सतिसम्बोज्झङ्गो, सब्बसो पमाणकरकिलेसाभावतो अप्पमाणधम्मारम्मणतो च अप्पमाणोति एवं मय्हं अन्तोसमापत्तियं असम्मोहवसेन होति। सुपरिपुण्णोति भावनापारिपूरिया सुट्ठु परिपुण्णोति एवं मय्हं अन्तोसमापत्तियं असम्मोहवसेन होतीति। तिट्ठतीति यथाकालपरिच्छेदसमापत्तिया अवट्ठानेन तप्परियापन्नताय सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठति पटिबन्धवसेन। उप्पादं अनावज्जितत्ताति उप्पादस्स अनावज्जनेन असमन्नाहारेन। उप्पादसीसेन चेत्थ उप्पादवन्तोव सङ्खारा गहिता। अनुप्पादन्ति निब्बानं उप्पादाभावतो उप्पादवन्तेहि च विनिस्सटत्ता। पवत्तन्ति विपाकप्पवत्तं। अप्पवत्तन्ति निब्बानं तप्पटिक्खेपतो। निमित्तन्ति सब्बसङ्खारनिमित्तं। अनिमित्तन्ति निब्बानं। सङ्खारेति उप्पादादिअनामसनेन केवलमेव सङ्खारगहणं। विसङ्खारन्ति निब्बानं। आवज्जितत्ता आवज्जितकालतो पट्ठाय आरब्भ पवत्तिया सतिसम्बोज्झङ्गो तिट्ठति। अट्ठहाकारेहीति अट्ठहि कारणेहि। जानातीति समापत्तितो वुट्ठितकाले पजानाति। अट्ठहाकारेहीति उप्पादावज्जनादीहि चेव अनुप्पादावज्जनादीहि च वुत्ताकारविपरीतेहि अट्ठहि आकारेहि चवन्तं समापत्तिवसेन अनवट्ठानतोपि गच्छन्तं चवतीति थेरो पजानातीति।
फलबोज्झङ्गाति फलसमापत्तिपरियापन्ना बोज्झङ्गा। किं पन ते विसुं विसुं पवत्तन्तीति आह ‘‘यदा ही’’तिआदि। सीसं कत्वाति पधानं सेट्ठं कत्वा। तदन्वयाति तदनुगता सतिसम्बोज्झङ्गं अनुगच्छनका। तञ्च खो तथा कत्वा धम्मं पच्चवेक्खणवसेन। केचि पन ‘‘तं पच्चवेक्खणादिकं कत्वा’’ति वदन्ति।
वत्थसुत्तवण्णना निट्ठिता।
५. भिक्खुसुत्तवण्णना
१८६.बोधायाति एत्थ बोधो नाम बुज्झनं, तं पन किस्स केनाति पुच्छन्तो ‘‘किं बुज्झनत्थाया’’ति वत्वा तं दस्सेन्तो ‘‘मग्गेना’’तिआदिमाह। मग्गेन निब्बानं बुज्झनत्थाय संवत्तन्ति, पच्चवेक्खणाय कतकिच्चतं बुज्झनत्थाय संवत्तन्ति, पठमविकप्पे सच्छिकिरियाभिसमयो एव दस्सितोति तेन अतुट्ठे ‘‘मग्गेन वा’’ति दुतियविकप्पमाह। विवेकनिस्सितं विरागनिस्सितन्ति पदेहि सब्बं मग्गकिच्चं तस्स फलञ्च दस्सितं। निरोधनिस्सितन्ति इमिना निब्बानसच्छिकिरिया। कामासवापि चित्तं विमुच्चतीतिआदिना किलेसप्पहानं। विमुत्तस्मिं विमुत्तमिति ञाणं होतीतिआदिना पच्चवेक्खणा दस्सिता।
भिक्खुसुत्तवण्णना निट्ठिता।
६-७. कुण्डलियसुत्तादिवण्णना
१८७-१८८.निबद्धवासवसेन आरामे निसीदनसीलोति आरामनिसादी। परिसं ओगाळ्हो हुत्वा चरतीति परिसावचरोति आह – ‘‘यो पना’’तिआदि। एवन्ति इमिनाकारेन। गहणन्ति निग्गहणं। तेन पुच्छापदस्स अत्थं विवरति। निब्बेठनन्ति निग्गहनिब्बेठनं। तेन विस्सज्जनपदस्स अत्थं विवरति। इमिना नयेनाति एतेन ‘‘इतिवादो’’ति एत्थ इति-सद्दस्स अत्थं दस्सेति। उपारम्भाधिप्पायो वदति एतेनाति वादो, दोसो। इतिवादो होतीति एवं इमस्स उपरि वादारोपनं होति। इतिवादप्पमोक्खोति एवं ततो पमोक्खो होति । एवं वादप्पमोक्खानिसंसं परेहि आरोपितदोसस्स निब्बेठनवसेन दस्सेत्वा इदानि दोसपवेदनवसेन दस्सेतुं ‘‘अयं पुच्छाय दोसो’’तिआदि वुत्तं।
एत्तकं ठानन्तिआदितो पट्ठाय याव ‘‘तीणि सुचरितानी’’ति एत्तकं ठानं। इमं देसनन्ति ‘‘इन्द्रियसंवरो खो’’तिआदिनयप्पवत्तं इमं देसनं। नाभिज्झायतीति न अभिज्झायति। नाभिहंसतीति न अभितुस्सति। गोचरज्झत्ते ठितं होतीति कम्मट्ठानारम्मणे समाधानवसेन ठितं होति अवट्ठितं। तेनाह ‘‘सुसण्ठित’’न्ति। सुसण्ठितन्ति सम्मा अविक्खेपवसेन ठितं। कम्मट्ठानविमुत्तियाति कम्मट्ठानानुयुञ्जनवसेन पटिपक्खतो नीवरणतो विमुत्तिया। सुट्ठु विमुत्तन्ति सुविमुत्तं। तस्मिं अमनापरूपदस्सने न मङ्कु विलक्खो न होति। किलेसवसेन दोसवसेन। अट्ठितचित्तो अथद्धचित्तो। कोवेसेन हि चित्तं थद्धं होति, न मुदुकं। अदीनमानसोति दोमनस्सवसेन यो दीनभावो, तदभावेन निद्दोसमानसो। अपूतिचित्तोति ब्यापज्जाभावेन सीतिभूतचित्तो।
इमेसु छसु द्वारेसु अट्ठारस दुच्चरितानि होन्ति पच्चेकं कायवचीमनोदुच्चरितभेदेन। तानि विभागेन दस्सेतुं ‘‘कथ’’न्तिआदि वुत्तं। तत्थ इट्ठारम्मणे आपाथगतेति नयदानमत्तमेतं। तेन ‘‘अनिट्ठारम्मणे आपाथगते दोसं उप्पादेन्तस्सा’’तिआदिना तिविधदुच्चरितं नीहरित्वा वत्तब्बं, तथा ‘‘मज्झत्तारम्मणे मोहं उप्पादेन्तस्सा’’तिआदिना च। मनोदुच्चरितादिसामञ्ञेन पन तीणियेव दुच्चरितानि होन्तीति वेदितब्बं।
पञ्ञत्तिवसेनाति वत्थुं अनामसित्वा पिण्डगहणमुखेन केवलं पञ्ञत्तिवसेनेव। भावनापटिसङ्खानेति भावनासिद्धे पटिसङ्खाने, भावनाय पटिसङ्खाने वाति अत्थो। इमानीति यथावुत्तानि छद्वारारम्मणानि। दुच्चरितानीति दुच्चरितकारणानि। अप्पटिसङ्खाने ठितस्स दुच्चरितानि सुचरितानि कत्वा। परिणामेतीति परिवत्तेति दुच्चरितानि तत्थ अनुप्पादेत्वा सुचरितानि उप्पादेन्तो। एवन्ति वुत्तप्पकारेन। इन्द्रियसंवरो…पे॰… वेदितब्बो इन्द्रियसंवरसम्पादनवसेन तिण्णं सुचरितानं सिज्झनतो। तेनाह ‘‘एत्तावता’’तिआदि। एत्तावताति आदितो पट्ठाय याव ‘‘तीणि सुचरितानि परिपूरेन्ती’’ति पदं, एत्तावता। सीलानुरक्खकं इन्द्रियसंवरसीलन्ति चतुपारिसुद्धिसीलस्स अनुरक्खकं इन्द्रियसंवरसीलं कथिकं। कथं पन तदेव तस्स अनुरक्खकं होतीति? अपरापरुप्पत्तिया उपनिस्सयभावतो।
८. उपवानसुत्तवण्णना
१८९.पच्चत्तन्ति करणनिद्देसो अयन्ति आह – ‘‘अत्तनावा’’ति। कुरुमानोयेवाति उप्पादेन्तो एव। कम्मट्ठानविमुत्तिया सुट्ठु विमुत्तन्ति कम्मट्ठानमनसिकारेन नीवरणानं दूरीभावतो तेहि सुट्ठु विमुत्तं। अत्थं करित्वाति भावनामनसिकारं उत्तमं कत्वा। ‘‘महा वत मे अयं अत्थो उप्पन्नो’’ति अत्थिको हुत्वा।
९. पठमउप्पन्नसुत्तवण्णना
१९०.तथागतस्स पातुभावातिआदिना बुद्धुप्पादकाले एव बोज्झङ्गरतनपटिलाभोति दस्सेति।
पब्बतवग्गवण्णना निट्ठिता।
२. गिलानवग्गो
१-३. पाणसुत्तादिवण्णना
१९२-१९४.येसन्ति येसं सत्तानं। चत्तारो इरियापथा अत्थि लब्भन्ति तदुपगसरीरावयवलाभेन। एतन्ति ‘‘चत्तारो इरियापथे कप्पेन्ती’’ति एतं वचनं। ‘‘विवेकनिस्सित’’न्तिआदिवचनतो ‘‘सहविपस्सनके मग्गबोज्झङ्गे’’इच्चेव वुत्तं। दुतियततियानि उत्तानत्थानेव हेट्ठा वुत्तनयत्ता।
४-१०. पठमगिलानसुत्तादिवण्णना
१९५-२०१.विसुद्धं अहोसि विसभागधातुक्खोभं वूपसमेन्तं। तेनाह – ‘‘पोक्खरपत्ते …पे॰… विनिवत्तित्वा गतो’’ति। एसेव नयो पाळितो अत्थतो च चतुत्थेन पञ्चमछट्ठानं समानत्ता। विसरुक्खवातसम्फस्सेनाति विसरुक्खसन्निस्सितवातसम्फस्सेन। मन्दसीतजरोति मुदुको सीतजरो। सेसन्ति वुत्तावसेसं। सब्बत्थाति सत्तमादीसु चतूसु।
गिलानवग्गवण्णना निट्ठिता।
३. उदायिवग्गो
१-२. बोधायसुत्तादिवण्णना
२०२-२०३.कित्तकेन नु खो कारणेन बुज्झनकअङ्गा नाम वुच्चन्ति बुज्झनकस्स पुग्गलस्स अङ्गाति वत्तब्बतं लभन्ति। मिस्सकबोज्झङ्गा कथिता सहविपस्सना मग्गबोज्झङ्गा कथिताति कत्वा। धम्मपरिच्छेदो कथितो गणनामत्तेन परिच्छिन्दित्वा वुत्तत्ता न भूमन्तरपरिच्छेदो, विपस्सनादिपरिच्छेदो वा।
३-५. ठानियसुत्तादिवण्णना
२०४-२०६.कामरागेन गधितब्बट्ठानभूता कामरागट्ठानियाति आह ‘‘आरम्मणधम्मान’’न्ति। ‘‘मनसिकारबहुलीकारा’’ति वुत्तत्ता ‘‘आरम्मणेनेव कथित’’न्ति वुत्तं। वुत्तपरिच्छेदोति एतेन न केवलं आरम्मणवसेनेव, अथ खो उपनिस्सयवसेनपेत्थ अत्थो लब्भतीति दस्सेति। पठमवग्गस्स हि दुतिये सुत्ते उपनिस्सयवसेनेव अत्थो दस्सितो। मिस्सकबोज्झङ्गा कथिता अविभागेनेव कथितत्ता। अपरिहानियेति तीहि सिक्खाहि अपरिहानावहे।
६-७. तण्हक्खयसुत्तादिवण्णना
२०७-२०८.‘‘सो मं पुच्छिस्सती’’ति अधिप्पायेन भगवता ओसापितदेसनं। पत्थटत्ता भावनापारिपूरिया वित्थारितं गतत्ता। महन्तभावन्ति भावनावसेनेव महत्तं गतत्ता। ततो एव वड्ढिप्पमाणा। नीवरणविगमे सम्भवतो पच्चयतो ब्यापादो विगतो होतीति आह – ‘‘नीवरणानं दूरीभावेन ब्यापादविरहितत्ता’’ति। तण्हामूलकन्ति तण्हापच्चयं। यञ्हि तण्हासहगतं असहगतम्पि तण्हं उपनिस्साय निप्फन्नं, सब्बं तं तण्हामूलकं। पहीयति अनुप्पादप्पहानेन। तण्हादीनंयेव खया, न तेसं सङ्खारानं खया। एतेहि तण्हक्खयादिपदेहि।
८. निब्बेधभागियसुत्तवण्णना
२०९.निब्बिज्झन्तीति निब्बेधा, निब्बिज्झनधम्मा धम्मविनयादयो, तप्परियापन्नताय निब्बेधभागे गतो निब्बेधभागियो, तं निब्बेधभागियं। तेनाह ‘‘निब्बिज्झनकोट्ठासिय’’न्ति। भावेत्वा ठितेन चित्तेन। विपस्सनामग्गम्पि गहेत्वा ‘‘मग्गबोज्झङ्गा मिस्सका’’ति वुत्ता। तेहीति बोज्झङ्गेहि भावितं चित्तं। ते वा बोज्झङ्गे भावेत्वा ठितं चित्तं नाम फलचित्तं, तस्मा निब्बत्तितलोकुत्तरमेव। तम्पीति फलचित्तम्पि मग्गानन्तरताय मग्गनिस्सितं कत्वा मिस्सकमेव कथेतुं वट्टति ‘‘बोधाय संवत्तन्ती’’ति वुत्तत्ता।
९. एकधम्मसुत्तवण्णना
२१०.संयोजनसङ्खाता विनिबन्धाति कामरागादिसंयोजनसञ्ञिता बन्धना। परिनिट्ठपेत्वा गहणाति गिलित्वा विय परिनिट्ठपेत्वा गहणाकारा।
१०. उदायिसुत्तवण्णना
२११.बहुकतं वुच्चति बहुकारो बहुमानो, नत्थि एतस्स बहुकतन्ति अबहुकतो, अकतबहुमानो। धम्मो उप्पज्जमानो उक्कुज्जन्तो विय निरुज्झमानो अवकुज्जन्तो विय होतीति वुत्तं ‘‘उक्कुज्जं वुच्चति उदयो, अवकुज्जं वयो’’ति। परिवत्तेन्तोति अनिच्चातिपि दुक्खातिपि अनत्तातिपि। ‘‘एसो हि ते उदायि मग्गो पटिलद्धो, यो ते…पे॰… तथत्ताय उपनेस्सती’’ति परियोसाने भगवतो वचनञ्चेत्थ साधकं दट्ठब्बं। तेन तेनाकारेन विहरन्तन्ति येन सम्मसनाकारेन विपस्सनाविहारेन विहरन्तं। तथाभावायाति खीणासवभावपच्चवेक्खणाय। तेनाह – ‘‘खीणा जातीति…पे॰… तं दस्सेन्तो एवमाहा’’ति।
उदायिवग्गवण्णना निट्ठिता।
४. नीवरणवग्गो
३-४. उपक्किलेससुत्तादिवण्णना
२१४-२१५.न च पभावन्तन्ति न च पभासम्पन्नं। पभिज्जनसभावन्ति तापेत्वा तालने पभङ्गुतं। अवसेसं लोहन्ति वुत्तावसेसं जातिलोहं, विजातिलोहं, कित्तिमलोहन्ति पभेदं सब्बम्पि लोहं। उप्पज्जितुं अप्पदानेनाति एत्थ ननु लोकियकुसलचित्तस्सपि सुविसुद्धस्स उप्पज्जितुं अप्पदानेन उपक्किलेसताति? सच्चमेतं, यस्मिं पन सन्ताने नीवरणानि लद्धपतिट्ठानि, तत्थ महग्गतकुसलस्सपि असम्भवो, पगेव लोकुत्तरकुसलस्स, परित्तकुसलं पन यथापच्चयं उप्पज्जति। नीवरणे हि वूपसन्ते सन्ताने उप्पत्तिया अपरिसुद्धं होति, उपक्किलिट्ठं नाम होति, अपरिसुद्धदीपकपल्लिकवट्ठितेलादिसन्निस्सयो दीपो विय, अपिच निप्परियायतो उप्पज्जितुं अप्पदानेनेव तेसं उपक्किलेसताति दस्सेन्तो ‘‘यदग्गेन ही’’तिआदिमाह। आरम्मणे विक्खित्तप्पत्तिवसेन चुण्णविचुण्णता वेदितब्बा। न आवरन्तीति कुसलधम्मे उप्पज्जितुं अप्पदानवसेन न आवरन्ति, अथ खो तेसं उप्पत्तिया होन्ति। न पटिच्छादेन्तीति न विनन्धन्ति। चतुभूमकचित्तस्साति चतुत्थभूमककुसलचित्तस्स अनुपक्किलेसा, तेहि अकिलिस्सनतो।
८. आवरणनीवरणसुत्तवण्णना
२१९.पञ्ञादुब्बला होति, न बलवती पटिपक्खेन उपक्किलिट्ठभावतो। तेनाह ‘‘मन्दा अविसदा’’ति।
पञ्च नीवरणा दूरे होन्ति आवरणाभावतो। तमेव पीतिन्ति सप्पायधम्मसवने उप्पन्नं पीतिं। तस्सा तदा उप्पन्नाकारसल्लक्खणेन अविजहन्तो पुनप्पुनं तस्सा निब्बत्तनेन। तेनाह ‘‘पञ्च नीवरणे विक्खम्भेत्वा’’ति। इदं सन्धायाति एत्तके दिवसेपि न विनस्सन्ति, सा धम्मपीति लद्धपच्चया हुत्वा विसेसावहाति इममत्थं सन्धाय एतं ‘‘इमस्स पञ्च नीवरणा तस्मिं समये न होन्ती’’तिआदि वुत्तं। पीतिपामोज्जपक्खियाति पीतिपामोज्जपच्चया। नस्सन्तीति निरोधपच्चयवसेन पवत्तनतो नस्सन्ति। सभागपच्चयवसेन पुन उप्पज्जन्तापि…पे॰… वुच्चति किच्चसाधनवसेन पवत्तनतो।
९. रुक्खसुत्तवण्णना
२२०.अभिरुहनकाति समीपरुक्खे अभिभवित्वा रुहनका। अट्ठिकच्छकोति अट्ठिबहुलकच्छको। कपिथनसदिसफलत्ता कपित्थनोति लद्धनामो।
१०. नीवरणसुत्तवण्णना
२२१.अन्धभावकरणा पञ्ञाचक्खुस्स विबन्धनतो। तथा हि ते ‘‘अचक्खुकरणा पञ्ञानिरोधिका’’ति वुत्ता। विहनति विबाधतीति विघातो, दुक्खन्ति आह ‘‘विघातपक्खियाति दुक्खपक्खिका’’ति। निब्बानत्थाय न संवत्तन्तीति अनिब्बानसंवत्तनिका। मिस्सकबोज्झङ्गाव कथिता पुब्बभागिकानं कथितत्ता।
नीवरणवग्गवण्णना निट्ठिता।
५. चक्कवत्तिवग्गो
१. विधासुत्तवण्णना
२२२.विधीयन्तीति विधा, मानादिभागा कोट्ठासाति आह ‘‘तयो मानकोट्ठासा’’ति। तथा तथा विदहनतोति ‘‘सेय्योहमस्मी’’तिआदिना तेन तेनाकारेन विदहनतो ठपनतो, ठपेतब्बतो वा।
२. चक्कवत्तिसुत्तवण्णना
२२३.सिरिसम्पत्तिया राजति दिप्पति सोभतीति राजा, दानपियवचनअत्थचरियासमानत्ततासङ्खातेहि चतूहि सङ्गहवत्थूहि। रञ्जेतीति रमेति। अब्भुग्गतायाति उदीरिता निब्बत्तितो तत्थ तत्थ गच्छनतो। चक्कं वत्तेतीति चक्करतनं पवत्तेति। देवट्ठानन्ति पूजनीयदेवट्ठानं। चित्तीकतट्ठेनाति पूजनीयभावेन। अग्घो नत्थि चिरकालसम्भवपुञ्ञानुभावसिद्धरतनसब्भावतो। अञ्ञेहि चक्कवत्तिनो परिग्गहभूतरतनेहि। लोकेति मनुस्सलोके। तेन तदञ्ञलोकं निवत्तेति। विज्जमानग्गहणेन अतीतानागतं निवत्तेति। बुद्धा च कदाचि करहचि उप्पज्जन्ति चक्कवत्तिनोपि येभुय्येन तस्मिंयेव उप्पज्जनतोति अधिप्पायो। अनोमस्साति अलामकस्स उक्कट्ठस्स। सेसानि रतनानि।
तत्राति वाक्योपञ्ञासने निपातो, तस्मिं पातुभाववचने। ‘‘अयुत्त’’न्ति वत्वा तत्थ अधिप्पायं विवरन्तो ‘‘उप्पन्नं ही’’तिआदिमाह। तेहि रतनेहि चक्कवत्तननियमापेक्खताय चक्कवत्तिवचनस्स। नियमेनाति एकन्तेन। वत्तब्बतं आपज्जति भाविनि भूते विय उपचारोति यथा – ‘‘अगमा राजगहं बुद्धो’’ति (सु॰ नि॰ ४१०)। लद्धनामस्साति चक्कवत्तीति लोके लद्धसमञ्ञस्स पत्थनीयस्स पुरिसविसेसस्स। मूलुप्पत्तिवचनतोपीति ‘‘चक्कवत्तिस्स पातुभावा’’ति एतस्स पठमुप्पत्तिया वचनतोपि। इदानि तमत्थं विवरन्तो ‘‘यो ही’’तिआदिमाह। यो हि चक्कवत्तिराजा, तस्स उप्पत्तिया चक्करतनस्स उप्पज्जनतो चक्कवत्तीति एवं नामं उप्पज्जति। ‘‘चक्कं वत्तेस्सती’’ति इदं पन नियामं अनपेक्खित्वा तस्स उप्पज्जतीति रतनानुप्पत्तिं गहेत्वा वुत्तनयतो सञ्ञा उप्पज्जति ‘‘चक्कवत्ती’’ति। एकमेवाति चक्करतनमेव पठमं पातुभवति। यस्मिं भूते रञ्ञो चक्कवत्तिसमञ्ञा, अथ पच्छा रतनानि पातुभवन्तीति बहूनं पातुभावं उपादाय बहुलवचनतोपि एतं ‘‘चक्कवत्तिस्स पातुभावा रतनानं पातुभावो’’ति वुत्तं। अयं हेतुकत्तुसञ्ञितो अत्थभेदो। पातुभावाति पातुभावतो। पुञ्ञसम्भारो भिन्नसन्तानताय रतनानम्पि परियायेन उपनिस्सयहेतूति वुत्तं। युत्तमेवेतं यथावुत्तयुत्तियुत्तत्ता।
वत्तब्बभूतो अधिप्पायो एतस्स अत्थीति अधिप्पायो, अत्थनिद्देसो, सङ्खेपतो अधिप्पायो सङ्खेपाधिप्पायो। चक्करतनानुभावेन चक्कवत्तिस्सरियस्स सिज्झनतो ‘‘दातुं समत्थस्सा’’ति वुत्तं। योजनप्पमाणे पदेसे पवत्तत्ता योजनप्पमाणं अन्धकारं। अतिदीघातिरस्सतादिं छब्बिधं दोसं विवज्जेत्वा ठितस्साति वचनसेसो।
सब्बेसं चतुभूमकधम्मानं पुरेचरं कुसलानं धम्मानं गतियो समन्वेसनवसेन पवत्तनतो। बुद्धादीहिपि अप्पहानीयताय महन्तधम्मसभावत्ता धम्मकाये च जेट्ठकट्ठेन धम्मकायूपपन्नं। पञ्ञापासादताय चस्स उपरिगतट्ठेन अच्चुग्गतं। वित्थतट्ठेन विपुलं। महन्तताय महन्तं। अनादिकालभावितस्स किलेससन्तानस्स खणेनेव विद्धंसनतो सीघं लहु जवन्ति परियाया। बोज्झङ्गधम्मपरियापन्नत्ता हि वुत्तं ‘‘एकन्त-कुसलत्ता’’ति। सम्पयुत्तवसेन पीतिया आलोकविद्धंसनभाववसेनाति वुत्तं ‘‘सहजातपच्चयादी’’तिआदि। सब्बसङ्गाहिकधम्मपरिच्छेदोति चतुभूमकत्ता सब्बसङ्गाहको बोज्झङ्गधम्मपरिच्छेदो कथितो।
४-१०. दुप्पञ्ञसुत्तादिवण्णना
२२५-२३१.एळं वुच्चति दोसो, एळेन मूगो वियाति एळमूगोति इममत्थं दस्सेन्तो ‘‘मुखेन वाच’’न्तिआदिमाह।
चक्कवत्तिवग्गवण्णना निट्ठिता।
६. साकच्छवग्गो
१. आहारसुत्तवण्णना
२३२.पुरिमनयतोति ‘‘सतिसम्बोज्झङ्गट्ठानीयानं धम्मान’’न्तिआदिना आगतनयतो। एवन्ति इदानि वुच्चमानाकारेन। सति च सम्पजञ्ञञ्च सतिसम्पजञ्ञं। सतिपधानं वा अभिक्कन्तादीसु सत्थकभावपरिग्गण्हकञाणं सतिसम्पजञ्ञं। तं सब्बत्थ सतोकारीभावावहत्ता सतिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय संवत्तति। यथा च पच्चनीकधम्मप्पहानं अनुरूपधम्मदेसना च अनुप्पन्नानं कुसलानं धम्मानं उप्पादाय होति, एवं सतिरहितपुग्गलवज्जना सतोकारीपुग्गलसेवना च तत्थ च युत्तपयुत्तता सतिसम्बोज्झङ्गस्स उप्पादाय होतीति इममत्थं दस्सेति ‘‘सतिसम्पजञ्ञ’’न्तिआदिना। अरहत्तमग्गेन भावनापारिपूरी होति। तथा हि अरहाव ‘‘सतिवेपुल्लप्पत्तो’’ति वुच्चति।
धम्मानं, धम्मेसु वा विचयो, सो एव हेट्ठा वुत्तनयेन सम्बोज्झङ्गो, तस्स धम्मविचयसम्बोज्झङ्गस्स। परिपुच्छकताति आचरियं पयिरुपासित्वा पञ्चपि निकाये सहट्ठकथाय परियोगाहेत्वा यं यं तत्थ गण्ठिट्ठानं, तस्स तस्स ‘‘इदं, भन्ते, कथं इमस्स को अत्थो’’ति एवं खन्धादीसु अत्थपुच्छकभावो। तेनाह ‘‘खन्ध…पे॰… बहुलता’’ति।
वत्थुविसदकिरियाति चित्तचेतसिकानं पवत्तिट्ठानभावतो सरीरं तप्पटिबद्धानि च चीवरादीनि इध ‘‘वत्थूनी’’ति अधिप्पेतानि, तानि यथा चित्तस्स सुखावहानि होन्ति, तथा करणं तेसं विसदभावकरणं। तेन वुत्तं ‘‘अज्झत्तिकबाहिरान’’न्तिआदि। उस्सन्नदोसन्ति वातादिउस्सन्नदोसं। सेदमलमक्खितन्ति सेदेन चेव जल्लिकासङ्खातेन सरीरमलेन च मक्खितं। च-सद्देन अञ्ञम्पि सरीरस्स च चित्तस्स च पीळावहं सङ्गण्हाति। सेनासनं वाति वा-सद्देन पत्तादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो। अविसदे सति, विसयभूते वा। कथं भावनमनुयुत्तस्स तानि विसयोति? अन्तरन्तरा पवत्तनकचित्तुप्पादवसेन एवं वुत्तं। ते हि चित्तुप्पादा चित्तेकग्गताय इज्झन्तियापि अपरिसुद्धभावाय संवत्तन्ति। चित्तचेतसिकेसु निस्सयादिपच्चयभूतेसु। ञाणम्पीति पि-सद्दो सम्पिण्डने। तेन न केवलं तं वत्थुयेव , अथ खो तस्मिं अपरिसुद्धे ञाणम्पि अपरिसुद्धं होतीति निस्सयापरिसुद्धिया निस्सितापरिसुद्धि विय विसयस्स अपरिसुद्धताय विसयीनं अपरिसुद्धिं दस्सेति अन्वयतो ब्यतिरेकतो च।
समभावकरणं किच्चतो अनूनाधिकभावकरणं। यथापच्चयं सद्धेय्यवत्थुस्मिं अधिमोक्खकिच्चस्स पटुतरभावेन पञ्ञाय अविसदताय वीरियादीनञ्च अनुबलप्पदानसिथिलतादिना सद्धिन्द्रियं बलवं होति। तेनाह ‘‘इतरानि मन्दानी’’ति। ततोति तस्मा सद्धिन्द्रियस्स बलवभावतो इतरेसञ्च मन्दत्ता। कोसज्जपक्खे पतितुं अदत्वा सम्पयुत्तधम्मानं पग्गण्हनं अनुबलप्पदानं पग्गहो, पग्गहकिच्चं कातुं न सक्कोतीति सम्बन्धितब्बं। आरम्मणं उपगन्त्वा ठानं, अनिस्सज्जनं वा उपट्ठानं, विक्खेपपटिपक्खो। येन वा सम्पयुत्ता अविक्खित्ता होन्ति, सो अविक्खेपो। रूपगतं विय चक्खुना येन याथावतो विसयसभावं पस्सति, तं दस्सनकिच्चं कातुं न सक्कोति बलवता सद्धिन्द्रियेन अभिभूतत्ता। सहजातधम्मेसु हि इन्दट्ठं करोन्तानं सह पवत्तमानानं धम्मानं एकरसतावसेनेव अत्थसिद्धि, न अञ्ञथा। तस्माति वुत्तमेवत्थं कारणभावेन पच्चामसति। तन्ति सद्धिन्द्रियं।
२. परियायसुत्तवण्णना
२३३.सम्बहुलातिवुच्चन्ति सङ्घसमञ्ञाय अभावतो। ततो परन्ति तिण्णं जनानं उपरि सङ्घो चतुवग्गकरणीयादिसङ्घकम्मवसेन कम्मप्पत्तत्ता। पविसिंसूति भाविनि पविसने भूते विय कत्वा उपचारेन वुत्तन्ति आह – ‘‘पविट्ठा’’ति। भाविनि हि भूते विय उपचारो। तेनाह – ‘‘ते पना’’तिआदि, ते पन भिक्खूति अत्थो। पुन ते पनाति तित्थिया तित्थियसावका च।
इमस्मिंपञ्ञापनेति ‘‘पञ्च नीवरणे पहाया’’तिआदिनयप्पवत्ते इमस्मिं पकारे अत्थपञ्ञापने। विसिस्सति अञ्ञमञ्ञतो पभिज्जतीति विसेसो, भेदो। स्वायं इध अन्तोगधाधिकभावो अधिप्पेतोति आह – ‘‘को विसेसोति किं अधिक’’न्ति। अधिकं पयसनं पयुञ्जनन्ति अधिप्पयासो, अधिकप्पयोगो। नाना करीयति एतेनाति नानाकरणं, भेदोति आह – ‘‘किं नानत्त’’न्ति। दुतियपदेति ‘‘अनुसासनिया वा अनुसासनि’’न्ति एतस्मिं पदे। एसेव नयोति यथा पठमस्मिं पदे अत्थयोजना, एवं दुतियपदेपि योजेतब्बा।
तीणि ठानानीति देवमारब्रह्मट्ठानानि तीणि ‘‘सदेवके लोके’’तिआदिना लोके पक्खिपित्वा। ‘‘सस्समणब्राह्मणिया पजाय सदेवमनुस्साया’’ति द्वे ठानानि। ‘‘पजाया’’ति एत्थ पक्खिपित्वा इति पञ्चहि पदेहि। उद्देसन्ति उद्दिसितब्बतं। गणनन्ति एको कामच्छन्दोति गहेतब्बतं गच्छति। अत्तनो हत्थपादादीसूति निदस्सनमत्तं दट्ठब्बं समुदायं आरब्भ पटिघस्स उप्पज्जनतो। अत्तनो खन्धेसु विमति ‘‘अहं नु खोस्मी’’तिआदिना।
किञ्चापि सब्बं वीरियं चेतसिकमेव, यं पन कायकम्माधिट्ठानादिवसेन मनसि कायिकपयोगसमुट्ठापनं वीरियं कायिकन्ति लद्धपरियायन्ति ततो विसेसेत्वा चेतसिकन्ति यथाधिप्पेतदुतियतादस्सनत्थं। यदिपि यथाकप्पितइरियापथसन्धारणवसेन पवत्तमानं वीरियं कायस्स तथापवत्तस्स पच्चयभूतन्ति न सक्का वत्तुं, तथापि न तादिसो कायपयोगो, तदा पवत्तो नत्थीति वुत्तं ‘‘कायपयोगं विना उप्पन्नवीरिय’’न्ति। सतिसम्बोज्झङ्गसदिसो वाति इमिना अज्झत्तिके सङ्खारे अज्झुपेक्खनवसेन पवत्ता अज्झत्तधम्मेसु उपेक्खातिआदिनयं अतिदिसति।
‘‘मिस्सकबोज्झङ्गा कथिता’’ति वत्वा तमत्थं विभावेतुं ‘‘एतेसू’’तिआदि वुत्तं। चङ्कमन्तेनपि अरियमग्गं अधिगन्तुं सक्काति कत्वा वुत्तं ‘‘मग्गं अपत्तं कायिकवीरिय’’न्ति। बोज्झङ्गा न लब्भन्तीति निप्परियायबोज्झङ्गा न लब्भन्ती। बोज्झङ्गे उद्धरन्ति परियायतोति अधिप्पायो। सेसाति बहिद्धाधम्मेसु सति-धम्मविचय-उपेक्खा-चेतसिक-वीरिय-सवितक्क-सविचार-पीति-समाधी द्वे पस्सद्धियो च। अयं पन नयो पचुरप्पवत्तिवसेन अट्ठकथानयेनेव वुत्तो। थेरवादवसेन पन अवितक्कअविचारमत्ता पीतिसमाधिसम्बोज्झङ्गा रूपावचरापि अत्थीति तेपि गहेत्वा दस मिस्सकाव होन्तीति वत्तब्बं सियाति।
३. अग्गिसुत्तवण्णना
२३४.लोणधूपनन्ति लोणञ्च धूपनञ्च लोणधूपनं। योधकम्मन्ति योधपुग्गलेन कत्तब्बं कम्मं। मन्तकम्मन्ति राजकिच्चमन्तनं। पटिहारकम्मन्ति रञ्ञो सन्तिकं आगतानं वचनं रञ्ञो निवेदेत्वा ततो नेसं पटिहरणकम्मं। तस्माति सब्बत्थिकत्ता सतिया। एवं ‘‘सतिञ्च ख्वाह’’न्तिआदिकं अवोच। पुब्बभागविपस्सना बोज्झङ्गाव कथिता पग्गहनिग्गहविनोदितत्ता।
अग्गिसुत्तवण्णना निट्ठिता।
४. मेत्तासहगतसुत्तवण्णना
२३५.कीदिसा गति निब्बत्ति एतिस्साति किंगतिका, किंनिट्ठाति वुत्तं होति। कीदिसी परमा उत्तमा कोटि एतिस्साति किंपरमा। कीदिसं फलं आनिसंसं उदयो एतिस्साति किंफला। संसट्ठं सम्पयुत्तन्ति इदं सहगत-सद्दस्स अत्थदस्सनमत्तं, इध पन मेत्ताझानं पादकं कत्वा विपस्सनापुब्बभागबोज्झङ्गा च ‘‘मेत्तासहगतं सतिसम्बोज्झङ्ग’’न्तिआदिना वुत्ताति वेदितब्बं। सब्बत्थाति सब्बेसु बोज्झङ्गेसु सब्बेसु च ब्रह्मविहारेसु।
पटिकूलेति विरज्जतीति पटिकूलं, अनिट्ठं। न पटिकूलं अप्पटिकूलं, इट्ठं। तेनाह ‘‘इट्ठे वत्थुस्मि’’न्ति। एत्थाति अप्पटिकूलवत्थुस्मिं। एवन्ति पटिकूलसञ्ञी। सत्ते अप्पटिकूले असुभफरणं, सङ्खारे अप्पटिकूले अनिच्चन्ति मनसिकारं करोन्तो। असुभायाति असुभसञ्ञाय। अनिच्चतो वा उपसंहरतीति अनिच्चन्ति मनसिकारं पवत्तेति। ‘‘एसेव नयो’’ति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं विवरितुं ‘‘अप्पटिकूलपटिकूलेसू’’तिआदि वुत्तं। छळङ्गुपेक्खन्ति छसु आरम्मणेसु पहीनानुरोधस्स उप्पत्तिया छळङ्गवन्तं उपेक्खं।
मेत्तायाति मेत्ताभावनाय। पटिकूलादीसु वत्थूसु इच्छितविहारेन विहरितुं समत्थता अरियानं एव, तत्थ च अरहतो एव इज्झनतो अरियिद्धि नाम। तस्सा अरियिद्धिया च दस्सितत्ता देसना विनिवट्टेतब्बा परियोसानेतब्बा सिया। अरहत्तं पापुणितुं न सक्कोति इन्द्रियानं अपरिपक्कत्ता निकन्तिया च दुप्परियादानतो। अयं देसनाति ‘‘मेत्तासहगतं बोज्झङ्गं भावेती’’तिआदिना अयं देसना आरद्धा। यो हि मेत्ताझानं पादकं कत्वा सम्मसनं आरभित्वा अरहत्तं पापुणितुं असक्कोन्तो परिसुद्धेसु वण्णकसिणेसु विमोक्खसङ्खातं रूपावचरज्झानं निब्बत्तेति, तं सन्धायाह भगवा – ‘‘सुभं खो पन विमोक्खं उपसम्पज्ज विहरती’’ति।
सुभपरमन्ति सुभविमोक्खपरमं। इध लोके एव पञ्ञा अस्स। तेनाह ‘‘लोकियपञ्ञस्साति अत्थो’’ति। अरहत्तपरमाव मेत्ता अरहत्तमग्गस्स पादकत्ता। करुणादीसुपि एसेव नयोति करुणादिझानं पादकं कत्वा सङ्खारे सम्मसन्तो अरहत्तं पत्तुं सक्कोति, तस्स अरहत्थपरमा करुणा होति, एवं मुदिताउपेक्खासुपि वत्तब्बन्ति इममत्थं अतिदिसति। पुन देसनारम्भपयोजनं पन ‘‘इमिना नयेना’’ति हेट्ठा अतिदिट्ठमेव।
सुभपरमादिताति मेत्ताकरुणामुदिताउपेक्खानं सुभपरमता आकासानञ्चायतनपरमता, विञ्ञाणञ्चायतनपरमता, आकिञ्चञ्ञायतनपरमता। तस्स तस्साति सुभविमोक्खस्स हेट्ठा तिण्णं अरूपज्झानानञ्च यथाक्कमं उपनिस्सयत्ता। अप्पटिकूलपरिचयाति इट्ठारम्मणे मनसिकारबहुलीकारा। अप्पकसिरेनेवाति सुखेनेव। तत्थाति विसुद्धताय इट्ठेसु वण्णकसिणेसु। चित्तन्ति भावनामयचित्तं पक्खन्दति अप्पनावसेन। ततो परन्ति ततो सुभविमोक्खतो परं विमोक्खानं उपनिस्सयो नाम न होति, मेत्तासहगतभावो दट्ठब्बो।
५. सङ्गारवसुत्तवण्णना
२३६.पठमञ्ञेवाति पुरेतरंयेव। असज्झायकतानं मन्तानं अप्पटिभानं पगेव पठमंयेव सिद्धं, तत्थ वत्तब्बमेव नत्थीति अधिप्पायो। परियुट्ठानं नाम अभिभवो गहणन्ति आह – ‘‘कामरागपरियुट्ठितेनाति कामरागगहितेना’’ति। विक्खम्भेति अपनेतीति विक्खम्भनं, पटिपक्खतो निस्सरति एतेनाति निस्सरणं, विक्खम्भनञ्च तं निस्सरणञ्चाति विक्खम्भननिस्सरणं। तेनाह – ‘‘तत्था’’तिआदि। सेसपदद्वयेपि एसेव नयो। अत्तना अरणियो पत्तब्बो अत्तत्थो, तथा परत्थो वेदितब्बो।
‘‘अनिच्चतो अनुपस्सन्तो निच्चसञ्ञं पजहती’’तिआदीसु ब्यापादादीनं अनागतत्ता अब्यापादवारे तदङ्गनिस्सरणं न गहितं। किञ्चापि न गहितं, पटिसङ्खानवसेन पन तस्स विनोदेतब्बताय तदङ्गनिस्सरणम्पि लब्भतेवाति सक्का विञ्ञातुं। आलोकसञ्ञा उपचारप्पत्ता, अप्पनाप्पत्ता वा, यो कोचि कसिणज्झानादिभेदो समथो। धम्मववत्थानं उपचारप्पनाप्पत्तवसेन गहेतब्बं।
कुथितोति तत्तो। उस्मुदकजातोति तस्सेव कुथितभावस्स उस्मुदकतं अच्चुण्हतं पत्तो। तेनाह ‘‘उसुमजातो’’ति। तिलबीजकादिभेदेनाति तिलबीजककण्णिककेसरादिभेदेन। सेवालेन…पे॰… पणकेनाति उदकपिच्छिलेन। अप्पसन्नो आकुलताय। असन्निसिन्नो कललुप्पत्तिया। अनालोकट्ठानेति आलोकरहिते ठाने।
सङ्गारवसुत्तवण्णना निट्ठिता।
६. अभयसुत्तवण्णना
२३७.एकंसेन भगवा नीवरणाति एकंसतो एव भगवा एते धम्मा नीवरणा चित्ते कुसलप्पवत्तिया नीवरणतो। कायकिलमथोति कायपरिस्समो, सो पन अट्ठुप्पत्तिया पच्चयत्ता ‘‘दरथो’’ति वुत्तो। चित्तकिलमथो तप्पच्चयजातो दट्ठब्बो। तेनाह – ‘‘तस्स किरा’’तिआदि। चित्तदरथोपि पटिप्पस्सम्भीति आनेत्वा सम्बन्धो। मग्गेनेवाति यथाधिगतेन अरियमग्गेनेव। अस्साति अभयस्स राजकुमारस्स। एतं कायचित्तदरथद्वयं।
अभयसुत्तवण्णना निट्ठिता।
साकच्छवग्गवण्णना निट्ठिता।
७. आनापानवग्गो
१. अट्ठिकमहप्फलसुत्तादिवण्णना
२३८.उप्पन्नसञ्ञाति सञ्ञासीसेन उपचारज्झानं वदति। तेनाह ‘‘तं पनेत’’न्तिआदि। छविचम्मम्पि उपट्ठातीति इदं सविञ्ञाणकं अविञ्ञाणकम्पि कायसामञ्ञतो गहेत्वा वुत्तं। सति वा उपादिसेसेति एत्थ उपादियति अत्तनो आरम्मणं गण्हातीति उपादि, उपादानं, एतस्स एकदेसे अप्पहीने सतीति अत्थो।
आनापानवग्गवण्णना निट्ठिता।
८. निरोधवग्गो
१-१०. असुभसुत्तादिवण्णना
२४८-२५७.अनभिरतिन्ति अनभिरमणं अनपेक्खितं। अच्चन्तनिरोधभूते निब्बाने पवत्तसञ्ञा निरोधसञ्ञा। तत्थ सा मग्गसहगता लोकुत्तरा , या पन निब्बाने निन्नभावेन पवत्ता, उपसमानुस्सतिसहगता च, सा लोकियाति आह – ‘‘निरोधसञ्ञा मिस्सका’’ति। ‘‘तेसं नवसू’’तिआदि पमादपाठो। ‘‘एकादससु अप्पना होति, नव उपचारज्झानिका’’ति पाठो गहेतब्बो। वीसति कम्मट्ठानानीति इदम्पि इधागतनयो, न विसुद्धिमग्गादीसु आगतनयो । एत्थ च आरम्मणादीसु यथायोगं अप्पनं उपचारं वा पापुणित्वा अरहत्तप्पत्तस्स पुब्बभागभूता विपस्सनामग्गबोज्झङ्गा कथिता।
निरोधवग्गवण्णना निट्ठिता।
बोज्झङ्गसंयुत्तवण्णना निट्ठिता।