३. सतिपट्ठानसंयुत्तं
१. अम्बपालिवग्गो
१. अम्बपालिसुत्तवण्णना
३६७.एकायन्वायन्ति सन्धिवसेन वुत्तं ओ-कारस्स व-कारं अ-कारस्स दीघं कत्वा। अयं किर संयुत्ताभिलापो, तत्थ अयन-सद्दो मग्गपरियायो। न केवलं अयमेव, अथ खो अञ्ञेपि मग्गपरियायाति पदुद्धारं करोन्तो ‘‘मग्गस्स ही’’तिआदिं वत्वा यदि मग्गपरियायो आयन-सद्दो, कस्मा पुन मग्गोति वुत्तन्ति चोदनं सन्धायाह ‘‘तस्मा’’तिआदि। तत्थ एकमग्गोति एकोव मग्गो। न हि निब्बानगामिमग्गो अञ्ञो अत्थीति। ननु सतिपट्ठानं इध मग्गोति अधिप्पेतं, तदञ्ञेपि बहू मग्गधम्मा अत्थीति? सच्चं अत्थि, ते पन सतिपट्ठानग्गहणेनेव गहिता तदविनाभावतो। तथा हि ञाणवीरियादयो निद्देसे गहिता, उद्देसे सतिया एव गहणं वेनेय्यज्झासयवसेनाति दट्ठब्बं, सतिया मग्गभावदस्सनत्थञ्च। न द्वेधापथभूतोति इमिना इमस्स द्वयभावाभावं विय अनिब्बानगामिभावाभावञ्च दस्सेति। निब्बानगमनट्ठेनाति निब्बानं गच्छति एतेनाति निब्बानगमनं, सो एव अविपरीतभावनाय अत्थो, तेन निब्बानगमनट्ठेन, निब्बानाधिगमूपायतायाति अत्थो। मग्गनीयट्ठेनाति गवेसितब्बताय।
रागादीहीति ‘‘रागो मलं, दोसो मलं, मोहो मल’’न्ति (विभ॰ ९२४) एवं वुत्तेहि रागादीहि मलेहि। सा पनायं संकिलिट्ठचित्तानं विसुद्धि सिज्झमाना यस्मा सोकादीनं अनुप्पादाय संवत्तति, तस्मा वुत्तं ‘‘सोकपरिदेवानं समतिक्कमाया’’तिआदि। तत्थ सोचनं ञातिब्यसनादिनिमित्तं चेतसो सन्तापो अन्तोनिज्झानं सोको। ञातिब्यसनादिनिमित्तमेव सोकाधिकताजनितो ‘‘कहं एकपुत्तका’’तिआदिना परिदेवनवसेन वाचाविप्पलापो परिदेवनं परिदेवो। तस्स आयतिं अनुप्पज्जनं इध समतिक्कमोति आह ‘‘पहानाया’’ति। दुक्खदोमनस्सानन्ति एत्थ चेतसिकदुक्खताय दोमनस्सस्सपि दुक्खसद्देनेव गहणे सिद्धे सद्देन अनिवत्तनतो सामञ्ञजोतनाय विसेसवचनं सेट्ठन्ति ‘‘दोमनस्सान’’न्तेव वुत्तं। चेतसिकदोमनस्सस्साति भूतकथनं दट्ठब्बं। ञायति एतेन याथावतो पटिविज्झीयति चतुसच्चन्ति ञायो वुच्चति अरियमग्गो। ननु अयम्पि मग्गो, किं मग्गो एव मग्गस्स अधिगमाय होतीति चोदनं सन्धायाह – ‘‘अयं ही’’तिआदि। तण्हाव कम्मकिलेसविपाकानं विननट्ठेन संसिब्बनट्ठेन वानं। तेन तण्हावानेन विरहितत्ता तस्स अभावाति अत्थो। अत्तपच्चक्खायाति अत्तपच्चक्खत्थाय।
वण्णभासनन्ति पसंसावचनं। विसुद्धिन्ति विसुज्झनं किलेसप्पहानं। उग्गहेतब्बन्ति एत्थ वाचुग्गतकरणं उग्गहो। परिचयकरणं परिपुच्छामूलकत्ता तग्गहणेनेव गहितन्ति दट्ठब्बं।
न ततो हेट्ठाति इध अधिप्पेतकायादीनं वेदनादिसभावत्ताभावा कायवेदनाचित्तविमुत्तस्स तेभूमकधम्मस्स विसुं विपल्लासवत्थन्तरभावेन गहितत्ता च हेट्ठा गहणेसु विपल्लासवत्थूनं अनिट्ठानं सन्धाय वुत्तं। पञ्चमस्स पन विपल्लासवत्थुनो अभावेन ‘‘न उद्ध’’न्ति आह। आरम्मणविभागेन हेत्थ सतिपट्ठानविभागोति। तयो सतिपट्ठानाति सतिपट्ठानसद्दस्स अत्थुद्धारदस्सनं, न इध पाळियं वुत्तस्स सतिपट्ठानसद्दस्स अत्थदस्सनं। आदीसु हीति एत्थ आदि-सद्देन ‘‘फस्ससमुदया वेदनानं समुदयो, नामरूपसमुदया चित्तस्स समुदयो, मनसिकारसमुदया धम्मानं समुदयो’’ति (सं॰ नि॰ ५.४०८) सतिपट्ठानाति वुत्तानं सतिगोचरानं पकासके सुत्तपदेसे सङ्गण्हाति। एवं पटिसम्भिदामग्गपाळियम्पि अवसेसपाळिपदेसदस्सनत्थो आदि-सद्दो दट्ठब्बो। सतिया पट्ठानन्ति सतिया पतिट्ठातब्बट्ठानं।
अरियोति आरकत्तादिना अरियं सम्मासम्बुद्धमाह। एत्थाति एतस्मिं सळायतनविभङ्गसुत्ते (म॰ नि॰ ३.३११)। तत्थ हि –
‘‘तयो सतिपट्ठाना यदरियो…पे॰… मरहतीति इति खो पनेतं वुत्तं, किञ्चेतं पटिच्च वुत्तं। इध, भिक्खवे, सत्था सावकानं धम्मं देसेति अनुकम्पको हितेसी अनुकम्पं उपादाय – ‘इदं वो हिताय इदं वो सुखाया’ति। तस्स सावका न सुस्सूसन्ति, न सोतं ओदहन्ति, न अञ्ञा चित्तं उपट्ठपेन्ति, वोक्कम्म च सत्थुसासना वत्तन्ति। तत्र, भिक्खवे, तथागतो न चेव अनत्तमनो होति, न च अनत्तमनतं पटिसंवेदेति, अनवस्सुतो च विहरति सतो सम्पजानो। इदं, भिक्खवे, पठमं सतिपट्ठानं। यदरियो सेवति…पे॰.. मरहति। पुन चपरं, भिक्खवे, सत्था …पे॰… इदं वो सुखायाति। तस्स एकच्चे सावका न सुस्सूसन्ति…पे॰… एकच्चे सावका सुस्सूसन्ति…पे॰… न च वोक्कम्म सत्थुसासना वत्तन्ति। तत्र, भिक्खवे, तथागतो न चेव अनत्तमनो होति, न च अनत्तमनतं पटिसंवेदेति, न चेव अत्तमनो होति, न च अत्तमनतं पटिसंवेदेति। अनत्तमनतञ्च अत्तमनतञ्च तदुभयं अभिनिवज्जेत्वा उपेक्खको विहरति सतो सम्पजानो। इदं, भिक्खवे, दुतियं सतिपट्ठानं…पे॰… मरहति। पुन चपरं, भिक्खवे,…पे॰… सुखायाति, तस्स सावका सुस्सूसन्ति…पे॰… वत्तन्ति। तत्र, भिक्खवे, तथागतो अत्तमनो चेव होति, अत्तमनतञ्च पटिसंवेदेति, अनवस्सुतो च विहरति सतो सम्पजानो। इदं, भिक्खवे, ततियं सतिपट्ठान’’न्ति –
एवं पटिघानुनयेहि अनवस्सुतता निच्चं उपट्ठितस्सतिताय तदुभयवीतिवत्तता ‘‘सतिपट्ठान’’न्ति वुत्ता। बुद्धानंयेव हि निच्चं उपट्ठितस्सतिता होति आवेणिकधम्मभावतो, न पच्चेकबुद्धादीनं। प-सद्दो आरम्भं जोतेति, आरम्भो च पवत्तीति कत्वा आह ‘‘पवत्तयितब्बतोति अत्थो’’ति। सतिया करणभूताय पट्ठानं पट्ठपेतब्बं सतिपट्ठानं। अन-सद्दो हि बहुलवचनेन कम्मत्थोपि होतीति।
तथास्स कत्तुअत्थोपि लब्भतीति ‘‘पतिट्ठातीति पट्ठान’’न्ति वुत्तं। उपट्ठातीति एत्थ उप-सद्दो भुसत्थविसिट्ठं पक्खन्दनं दीपेतीति ‘‘ओक्कन्दित्वा पक्खन्दित्वा पवत्ततीति अत्थो’’ति वुत्तं। पुन भावत्थं सतिसद्दं पट्ठानसद्दञ्च वण्णेन्तो ‘‘अथ वा’’तिआदिमाह। तेन पुरिमविकप्पे सति-सद्दो पट्ठान-सद्दो च कत्तुअत्थोति विञ्ञायति। सरणट्ठेनाति चिरकतस्स चिरभासितस्स च अनुस्सरणट्ठेन। इदन्ति यं ‘‘सतियेव सतिपट्ठान’’न्ति वुत्तं, इदं इध इमस्मिं सुत्तपदेसे अधिप्पेतं।
यदिएवन्ति यदि सति एव सतिपट्ठानं, सति नाम एको धम्मो, एवं सन्ते कस्मा सतिपट्ठानाति बहुवचनन्ति आह ‘‘सतीनं बहुत्ता’’तिआदि। यदि बहुका ता सतियो, अथ कस्मा मग्गोति एकवचनन्ति योजना। मग्गनट्ठेनाति निय्यानट्ठेन। निय्यानिको हि मग्गधम्मो, तेनेव निय्यानिकभावेन एकत्तुपगतो एकन्ततो निब्बानं गच्छति, अत्थिकेहि च तदत्थं मग्गीयतीति आह ‘‘वुत्तञ्हेत’’न्तिआदि। तत्थ चतस्सोपि चेताति कायानुपस्सनादिवसेन चतुब्बिधापि च एता सतियो। अपरभागेति अरियमग्गक्खणे। किच्चं साधयमानाति पुब्बभागे कायादीसु आरम्मणेसु सुभसञ्ञादिविधमनवसेन विसुं विसुं पवत्तित्वा मग्गक्खणे सकिंयेव तत्थ चतुब्बिधस्सपि विपल्लासस्स समुच्छेदवसेन पहानकिच्चं साधयमाना आरम्मणकरणवसेन निब्बानं गच्छन्ति, तमेवस्स चतुकिच्चसाधनतं उपादाय बहुवचननिद्देसो, तथापि अत्थतो भेदाभावतो मग्गोति एकवचनेन वुच्चति। तेनाह – ‘‘तस्मा चतस्सोपि एको मग्गोति वुत्ता’’ति।
कथेतुकम्यतापुच्छा इतरासं पुच्छानं इध असम्भवतो निद्देसादिवसेन देसेतुकामताय च तथा वुत्तत्ता। ‘‘अयञ्चेव कायो बहिद्धा च नामरूप’’न्तिआदीसु (म॰ नि॰ १.२७१, २८७, २९७; पारा॰ ११) खन्धपञ्चकं, ‘‘सुखञ्च कायेन पटिसंवेदेती’’तिआदीसु वेदनादयो तयो अरूपक्खन्धा, ‘‘या तस्मिं समये कायस्स पस्सद्धि पटिप्पस्सद्धी’’तिआदीसु (ध॰ स॰ ४०) वेदनादयो तयो चेतसिका खन्धा ‘‘कायो’’ति वुच्चन्ति, ततो विसेसनत्थं ‘‘कायेति रूपकाये’’ति आह। कायानुपस्सीति एत्थ तस्सीलत्थं दस्सेन्तो ‘‘कायं अनुपस्सनसीलो’’ति आह। अनिच्चतो अनुपस्सतीति चतुसमुट्ठानिककायं ‘‘अनिच्च’’न्ति अनुपस्सति, एवं पस्सन्तो एव चस्स अनिच्चाकारम्पि अनुपस्सतीति वुच्चति, तथाभूतस्स चस्स निच्चगाहस्स विसेसोपि न होतीति वुत्तं ‘‘नो निच्चतो’’ति। तथा हेस ‘‘निच्चसञ्ञं पजहती’’ति (पटि॰ म॰ १.२८) वुत्तो। एत्थ च अनिच्चतो एव अनुपस्सतीति एवकारो लुत्तनिद्दिट्ठोति तेन निवत्तितमत्थं दस्सेतुं ‘‘नो निच्चतो’’ति वुत्तं। न चेत्थ दुक्खानुपस्सनादिनिवत्तनमासङ्कितब्बं पटियोगिनिवत्तनपरत्ता एव-कारस्स, उपरि देसनाआरुळ्हत्ता च तासं। दुक्खतो अनुपस्सतीतिआदीसुपि एसेव नयो। अयं पन विसेसो – अनिच्चस्स दुक्खत्ता तमेव कायं दुक्खतो अनुपस्सति, दुक्खस्स अनत्तत्ता अनत्ततो अनुपस्सतीति।
यस्मा पन यं अनिच्चं दुक्खं अनत्ता, न तं अभिनन्दितब्बं, यञ्च न अभिनन्दितब्बं, न तत्थ रज्जितब्बं, तस्मा वुत्तं ‘‘अनिच्चतो अनुपस्सति, नो निच्चतो, दुक्खतो अनुपस्सति, नो सुखतो, अनत्ततो अनुपस्सति, नो अत्ततो, निब्बिन्दति, नो नन्दति, विरज्जति, नो रज्जती’’ति। सो एवं अरज्जन्तो रागं निरोधेति, नो समुदेति, समुदयं न करोतीति अत्थो। एवं पटिपन्नो च पटिनिस्सज्जति, नो आदियति। अयञ्हि अनिच्चादिअनुपस्सना तदङ्गवसेन सद्धिं कायतन्निस्सयखन्धाभिसङ्खारेहि किलेसानं परिच्चजनतो सङ्खतदोसदस्सनेन तब्बिपरीते निब्बाने तन्निन्नताय पक्खन्दनतो ‘‘परिच्चागपटिनिस्सग्गो चेव पक्खन्दनपटिनिस्सग्गो चा’’ति वुच्चति। तस्मा ताय समन्नागतो भिक्खु वुत्तनयेन किलेसे च परिच्चजति, निब्बाने च पक्खन्दति, तथाभूतो च परिच्चजनवसेन किलेसे न आदियति, नापि अदोसदस्सितावसेन सङ्खतारम्मणं। तेन वुत्तं ‘‘पटिनिस्सज्जति, नो आदियती’’ति। इदानि निस्सिताहि अनुपस्सनाहि येसं धम्मानं पहानं होति, तं दस्सेतुं ‘‘अनिच्चतो अनुपस्सन्तो निच्चसञ्ञं पजहती’’तिआदि वुत्तं। तत्थ निच्चसञ्ञन्ति सङ्खारा निच्चाति एवं पवत्तं विपरीतसञ्ञं। दिट्ठिचित्तविपल्लासपहानमुखेनेव सञ्ञाविपल्लासप्पहानन्ति सञ्ञागहणं, सञ्ञासीसेन वा तेसम्पि गहणं दट्ठब्बं। नन्दिन्ति सप्पीतिकतण्हं। सेसं वुत्तनयमेव।
विहरतीति इमिना कायानुपस्सनासमङ्गिनो इरियापथविहारो वुत्तोति आह – ‘‘इरियती’’ति, इरियापथं पवत्तेतीति अत्थो। आरम्मणकरणवसेन अभिब्यापनतो ‘‘तीसु भवेसू’’ति वुत्तं, उप्पज्जनवसेन पन किलेसा परित्तभूमका एवाति। यदिपि किलेसानं पहानं आतापनन्ति तं सम्मादिट्ठिआदीनम्पि अत्थेव, आतप्प-सद्दोविय पन आताप-सद्दोपि वीरिये एव निरुळ्होति वुत्तं ‘‘वीरियस्सेतं नाम’’न्ति। अथ वा पटिपक्खप्पहाने सम्पयुत्तधम्मानं अब्भुस्सहनवसेन पवत्तमानस्स वीरियस्स सातिसयं तदातापनन्ति वीरियमेव तथा वुच्चति, न अञ्ञे धम्मा।
आतापीति चायमीकारो पसंसाय, अतिसयस्स वा दीपकोति आतापीगहणेन सम्मप्पधानसमङ्गितं दस्सेति। सम्मा समन्ततो सामञ्च पजानन्तो सम्पजानो, असम्मिस्सतो ववत्थाने अञ्ञधम्मानुपस्सिताभावेन सम्मा अविपरीतं, सब्बाकारपजाननेन समन्ततो, उपरूपरि विसेसावहभावेन पवत्तिया सामं पजानन्तोति अत्थो। यदि पञ्ञाय अनुपस्सति, कथं सतिपट्ठानताति आह ‘‘न ही’’तिआदि। तस्मा सतिया लद्धुपकाराय एव पञ्ञाय एत्थ यथावुत्ते काये कम्मट्ठानिको भिक्खु अनुपस्सको, तस्मा ‘‘कायानुपस्सी’’ति वुच्चति। अन्तोसङ्खेपो अन्तोलीनता, कोसज्जन्ति अत्थो। उपायपरिग्गहोति एत्थ सीलविसोधनादि गणनादि उग्गहकोसल्लादि च उपायो, तब्बिपरियायतो अनुपायो वेदितब्बो। यस्मा च उपट्ठितस्सती यथावुत्तं उपायं न परिच्चजति, अनुपायञ्च न उपादियति, तस्मा वुत्तं ‘‘मुट्ठस्सति…पे॰… असमत्थो होती’’ति। तेनाति उपायानुपायानं परिग्गहपरिवज्जनेसु अपरिच्चागापरिग्गहेसु च असमत्थभावेन। अस्स योगिनो।
यस्मा सतियेवेत्थ सतिपट्ठानं वुत्ता, तस्मास्स सम्पयुत्तधम्मा वीरियादयो अङ्गन्ति आह – ‘‘सम्पयोगङ्गञ्चस्स दस्सेत्वा’’ति। अङ्ग-सद्दो चेत्थ कारणपरियायो दट्ठब्बो। सतिग्गहणेनेवेत्थ सम्मासमाधिस्सपि गहणं दट्ठब्बं तस्सा समाधिक्खन्धे सङ्गहितत्ता। यस्मा वा सतिसीसेनायं देसना। न हि केवलाय सतिया किलेसप्पहानं सम्भवति, निब्बानाधिगमो वा, नापि केवला सति पवत्तति, तस्मास्स झानदेसनायं सवितक्कादिवचनस्स विय सम्पयोगङ्गदस्सनताति अङ्ग-सद्दस्स अवयवपरियायता दट्ठब्बा। पहानङ्गन्ति ‘‘विविच्चेव कामेही’’तिआदीसु विय पहातब्बङ्गं दस्सेतुं। यस्मा एत्थ पुब्बभागमग्गो अधिप्पेतो, न लोकुत्तरमग्गो, तस्मा पुब्बभागियमेव विनयं दस्सेन्तो ‘‘तदङ्गविनयेन वा विक्खम्भनविनयेन वा’’ति आह। अस्साति योगिनो। तेसं धम्मानन्ति वेदनादिधम्मानं। तेसञ्हि तत्थ अनधिप्पेतत्ता ‘‘अत्थुद्धारनयेनेतं वुत्त’’न्ति आह। यं पनाति विभङ्गे, विभङ्गपकरणेति अधिप्पायो। एत्थाति ‘‘लोके’’ति एतस्मिं पदे, ता च लोकिया एव अनुपस्सना नाम सम्मसनन्ति कत्वा।
दुक्खतोति विपरिणामसङ्खारदुक्खताहि दुक्खसभावतो, दुक्खाति अनुपस्सितब्बाति अत्थो। सेसपदद्वयेपि एसेव नयो। यो सुखंदुक्खतो अद्दाति यो भिक्खु सुखं वेदनं विपरिणामदुक्खताय दुक्खन्ति पञ्ञाचक्खुना अद्दक्खि। दुक्खमद्दक्खि सल्लतोति दुक्खवेदनं पीळाजननतो अन्तोतुदनतो दुन्नीहरणतो च सल्लन्ति अद्दक्खि पस्सि। अदुक्खमसुखन्ति उपेक्खावेदनं। सन्तन्ति सुखदुक्खानं विय अनोळारिकताय पच्चयवसेन वूपसन्तसभावत्ता च सन्तं। अनिच्चतोति हुत्वा अभावतो उदयब्बयवन्ततो तावकालिकतो निच्चपटिक्खेपतो च अनिच्चन्ति यो अद्दक्खि। स वे सम्मद्दसो भिक्खूति सो भिक्खु एकंसेन, परिब्यत्तं वा वेदनाय सम्मा पस्सनकोति अत्थो।
दुक्खातिपीति सङ्खारदुक्खताय दुक्खा इतिपि। सब्बं तं वेदयितं दुक्खस्मिं अन्तोगधं परियापन्नन्ति वदामि सङ्खारदुक्खन्ति वत्तब्बतो। सुखदुक्खतोपि चाति सुखादीनं ठितिविपरिणामञाणसुखताय च विपरिणामट्ठितिअञ्ञाणदुक्खताय च वुत्तत्ता तिस्सोपि सुखतो तिस्सोपि च दुक्खतो अनुपस्सितब्बाति अत्थो। सत्त अनुपस्सना हेट्ठा पकासिता एव।
आरम्मणा…पे॰… भेदानन्ति रूपादिआरम्मणनानत्तस्स नीलादितब्भेदस्स, छन्दादिअधिपतिनानत्तस्स हीनादितब्भेदस्स, ञाणझानादिसहजातनानत्तस्स ससङ्खारिकासङ्खारिक-सवितक्क-सविचारादितब्भेदस्स, कामावचरादिभूमिनानत्तस्स, उक्कट्ठमज्झिमादितब्भेदस्स, कुसलादिकम्मनानत्तस्स, देवगतिसंवत्तनियतादितब्भेदस्स, कण्हसुक्कविपाकनानत्तस्स, दिट्ठधम्मवेदनीयतादितब्भेदस्स, परित्तभूमकादिकिरियानानत्तस्स, तिहेतुकादितब्भेदस्स वसेन अनुपस्सितब्बन्ति योजना। आदि-सद्देन सवत्थुकावत्थुकादिनानत्तस्स पुग्गलत्तयसाधारणादितब्भेदस्स च सङ्गहो दट्ठब्बो। सरागादीनन्ति महासतिपट्ठानसुत्ते (दी॰ नि॰ २.३८१; म॰ नि॰ १.११४) आगतानं सरागवीतरागादिभेदानं। सलक्खण-सामञ्ञलक्खणानन्ति फुसनादितंतंसलक्खणानञ्चेव अनिच्चतादिसामञ्ञलक्खणानञ्च वसेनाति योजना।
सुञ्ञतधम्मस्साति अनत्ततासङ्खातसुञ्ञतसभावस्स। ‘‘सलक्खण-सामञ्ञलक्खणान’’न्ति हि इमिना यो इतो बाहिरकेहि सामिनिवासीकारकवेदकअधिट्ठायकभावेन परिकप्पितो अत्ता, तस्स सङ्खारेसु निच्चता सुखता विय कत्थचिपि अभावो विभावितो। नत्थि एतेसं अत्ताति अनत्ता, यस्मा पन सङ्खारेसु एकधम्मोपि अत्ता न होति, तस्मा ते न अत्तातिपि अनत्ताति अयं तेसं सुञ्ञतधम्मो। तस्स सुञ्ञतधम्मस्स, यं विभावेतुं अभिधम्मे (ध॰ स॰ १२१) ‘‘तस्मिं खो पन समये धम्मा होन्ती’’तिआदिना सुञ्ञतवारदेसना वुत्ता। सेसं सुविञ्ञेय्यमेव।
अम्बपालिसुत्तवण्णना निट्ठिता।
२. सतिसुत्तवण्णना
३६८.सरतीति सतो। अयं पन न याय कायचि सतिया सतो, अथ खो एदिसायाति दस्सेन्तो ‘‘कायादिअनुपस्सनासतिया’’ति आह। चतुसम्पजञ्ञपञ्ञायाति चतुब्बिधसम्पजञ्ञपञ्ञाय, अभिक्कमनं अभिक्कन्तन्ति आह – ‘‘अभिक्कन्तं वुच्चति गमन’’न्ति। तथा पटिक्कमनं पटिक्कन्तन्ति वुत्तं – ‘‘पटिक्कन्तं निवत्तन’’न्ति। निवत्तनञ्च निवत्तिमत्तं, निवत्तित्वा पन गमनं गमनमेव। कायं अभिहरन्तो अभिगमनवसेन कायं नामेन्तो। ठाननिसज्जासयनेसु यो गमनादिविधिना कायस्स पुरतो अभिहारो, सो अभिक्कमो, पच्छतो अपहरणं पटिक्कमोति दस्सेन्तो ‘‘ठानेपी’’तिआदिमाह। आसनस्साति पीठकादिआसनस्स। पुरिमअङ्गाभिमुखोति अटनिकादिपुरिमावयवाभिमुखो। संसरन्तोति संसप्पन्तो। पच्चासंसरन्तोति पटिआसप्पन्तो। एसेव नयोति इमिना सरीरस्सेव अभिमुखसंसप्पनपटिआसप्पनानि निदस्सेति।
सम्मा पजाननं सम्पजानं। तेन अत्तना कातब्बकिच्चस्स करणसीलो सम्पजानकारीति आह – ‘‘सम्पजञ्ञेन सब्बकिच्चकारी’’ति। सम्पजानमेव हि सम्पजञ्ञं। सम्पजञ्ञस्सेव वा कारीति सम्पजञ्ञस्सेव करणसीलो। सम्पजञ्ञं करोतेवाति अभिक्कन्तादीसु असम्मोहं उप्पादेति एव, सम्पजानस्सेव वा कारो एतस्स अत्थीति सम्पजानकारी।
धम्मतो वड्ढितसङ्खातेन सह अत्थेन वत्ततीति सात्थकं, अभिक्कन्तादि, सात्थकस्स सम्पजाननं सात्थकसम्पजञ्ञं। सप्पायस्स अत्तनो उपकारावहस्स हितस्स सम्पजाननं सप्पायसम्पजञ्ञं। अभिक्कमादीसु भिक्खाचारगोचरे, अञ्ञत्थापि च पवत्तेसु अविजहिते कम्मट्ठानसङ्खाते गोचरे सम्पजञ्ञं गोचरसम्पजञ्ञं। अभिक्कमादीसु असम्मुय्हनमेव सम्पजञ्ञं असम्मोहसम्पजञ्ञं। परिग्गण्हित्वाति तुलयित्वा तीरेत्वा, पटिसङ्खायाति अत्थो। सङ्घदस्सनेनेव उपोसथपवारणादिअत्थं गमनं सङ्गहितं। असुभदस्सनादीति आदि-सद्देन कसिणपरिकम्मादीनं सङ्गहो दट्ठब्बो। सङ्खेपतो वुत्तमत्थं विवरितुं ‘‘चेतियं दिस्वापि ही’’तिआदि वुत्तं। अरहत्तं पापुणातीति उक्कट्ठनिद्देसो एसो। समथविपस्सनुप्पादनम्पि हि भिक्खुनो वुद्धि एव। दक्खिणद्वारेति चेतियङ्गणस्स दक्खिणद्वारे, तथा पच्छिमद्वारेतिआदीसु। अभयवापि पाळियन्ति अभयवापिया पुरत्थिमतीरे।
बुद्धवंस-अरियवंस-चेतियवंस-दीपवंसादिवंसकथनतो महाअरियवंसभाणको थेरो। पञ्ञायनट्ठानेति चेतियस्स पञ्ञायनट्ठाने। एकपदुद्धारेति पदुद्धारपतिट्ठानपरिवत्तनं अकत्वा एकस्मिंयेव अवट्ठाने। केचीति अभयगिरिवासिनो।
तस्मिं पनाति सात्थकसम्पजञ्ञवसेन परिग्गहितअत्थेपि गमने। अत्थो नाम धम्मतो वड्ढीति यं सात्थकन्ति अधिप्पेतं गमनं, तं सप्पायमेवाति सिया कस्सचि आसङ्काति तन्निवत्तनत्थं ‘‘चेतियदस्सनं तावा’’तिआदि आरद्धं। चित्तकम्मरूपकानि वियाति चित्तकम्मकता पटिमायो विय, यन्तपयोगेन वा विचित्तकम्मा पटिमाय सदिसा यन्तरूपका विय। असमपेक्खनं गेहस्सितअञ्ञाणुपेक्खावसेन आरम्मणे अयोनिसो ओलोकनादि। यं सन्धाय वुत्तं ‘‘चक्खुना रूपं दिस्वा उप्पज्जति उपेक्खा बालस्स मूळ्हस्स पुथुज्जनस्सा’’तिआदि (म॰ नि॰ ३.३०८)। हत्थिआदिसम्मद्देन जीवितन्तरायो। विसभागरूपदस्सनादिना ब्रह्मचरियन्तरायो।
३. भिक्खुसुत्तवण्णना
३६९.यस्मा सो भिक्खु ‘‘देसेतु मे, भन्ते, भगवा संखित्तेन धम्म’’न्ति संखित्तेन धम्मदेसनं याचि, तस्स संखित्तरुचिभावतो, तस्मा संखित्तेनेव धम्मं देसेतुकामो भगवा ‘‘तस्मातिहा’’तिआदिमाहाति वुत्तं – ‘‘यस्मा संखित्तेन देसनं याचसि, तस्मा’’ति। कम्मस्सकतादिट्ठिकस्सेव लोकियलोकुत्तरगुणविसेसा इज्झन्ति, न दिट्ठिविपन्नस्स, तस्मा वुत्तं ‘‘दिट्ठीति कम्मस्सकतादिट्ठी’’ति।
४. सालसुत्तवण्णना
३७०.यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने अपायदुक्खे अपातनवसेन धारणट्ठेन धम्मो, सासनब्रह्मचरियं, तदेव तदङ्गादिवसेन किलेसानं विनयनट्ठेन विनयोति आह – ‘‘धम्मोति वा…पे॰… नाम’’न्ति। पटिपक्खधम्मेहि अनभिभूतताय एको उदेतीति एकोदीति लद्धनामो समाधि भूतो जातो एतेसन्ति एकोदिभूता। एत्थ च एकोदिभूताति एतेन उपचारज्झानावहो पुब्बभागिको समाधि वुत्तो। समाहिताति एतेन उपचारप्पनासमाधि। एकग्गचित्ताति एतेन सुभावितो वसिप्पत्तो अप्पनासमाधि वुत्तोति वेदितब्बो। नवकभिक्खूहि भावितसतिपट्ठाना पुब्बभागा। ते हि यथाभूतञाणाय भाविता। यथाभूतञाणन्ति हि सोतापत्तिमग्गञाणं इधाधिप्पेतं। खीणासवेहि भावितसतिपट्ठानापि पुब्बभागा। तेसञ्हि कतकरणीयानं दिट्ठधम्मसुखविहाराय सतिपट्ठानभावना, सेक्खानं पन सतिपट्ठानभावना परिञ्ञत्थाय पवत्ता लोकिया, परिजाननवसेन पवत्ता लोकुत्तराति ‘‘मिस्सका’’ति वुत्तं।
५. अकुसलरासिसुत्तवण्णना
३७१.पञ्चमे केवलोति कुसलधम्मेहि असम्मिस्सो, ततो एव सकलो सुक्कपक्खो अनवज्जट्ठो। सेसं वुत्तनयमेव।
६. सकुणग्घिसुत्तवण्णना
३७२.पाकतिकसकुणकुलेसु बलवभावतो तेसं हननतो सकुणग्घि। सेनोति वुत्तं ‘‘सेनस्सेतं अधिवचन’’न्ति, सेनविसेसो पन सो वेदितब्बो। आमिसत्थाय पत्तत्ता ‘‘लोभसाहसेन पत्ता’’ति वुत्तं, लोभनिमित्तेन साहसाकारेन पत्ताति अत्थो। नङ्गलेन कट्ठं कसितं नङ्गलकट्ठं, तं करीयति एत्थाति नङ्गलकट्ठकरणन्ति आह – ‘‘अधुना कट्ठं खेत्तट्ठान’’न्ति। लेड्डुयो तिट्ठन्ति एत्थाति लेड्डुट्ठानं, लेड्डुनिमित्तं कसितट्ठानं। वज्जतीति वदं, वचनं। कुच्छितं वदं अवदं। गरहने हि अयं अ-कारो यथा – ‘‘अपुत्तो अभरिया’’ति। अवदं मानेतीति अवदमाना, अत्तनो बलमदेन लापं अतिमञ्ञित्वा वदन्तीति अत्थो। तेनेवाह ‘‘गच्छ खो, त्वं लाप, तत्रपि मे गन्त्वा न मोक्खसी’’ति। यं पन अट्ठकथायं वुत्तं ‘‘अत्तनो बलस्स सुट्ठु वण्णं वदमाना’’ति, तत्थ अत्ततो आपन्नं गहेत्वा वुत्तं। ‘‘वदमानो’’ति वा पाठो, सारम्भवसेन अव्हायन्तोति अत्थो। तेनाह ‘‘एहि खो दानि सकुणग्घी’’ति। सुट्ठु ठपेत्वाति जियामुत्तसरस्स विय सीघपातयोग्यताकरणेन उभो पक्खे सम्मा ठपेत्वा। अयन्ति सकुणग्घि। ञत्वाति यथाभूतदस्सनेन अत्तनो ञाणेन जानित्वा। फालीयित्थाति फालच्छेदतिखिणसिखरे सुक्खलेड्डुस्मिं भिज्जित्थ।
७. मक्कटसुत्तवण्णना
३७३.सञ्चारोति सञ्चरणं। लेपन्ति सिलेससदिसं आलेपनं। काजसिक्का वियाति काजदण्डके ओलग्गेतब्बा सिक्का विय। अपिच चतस्सो रज्जुयो उपरि बन्धनट्ठानञ्चाति पञ्चट्ठानं। ओड्डितोति ओलम्बितो। थुनन्तोति नित्थुनन्तो।
८. सूदसुत्तवण्णना
३७४.आहारसम्पादनेन तंतंआहारवत्थुगते सूदेति पग्घरेतीति सूदो, भत्तकारको। दहरेहि मनापतरं अच्चेतब्बतो अतिक्कमितब्बतो अच्चया, भोजने रसविसेसा, तस्मा नानच्चयेहीति नानप्पकाररसविसेसेहीति अत्थो। तेन वुत्तं ‘‘नानच्चयेही’’तिआदि। अग्गीयति असङ्करतो विभजीयतीति अग्गो, अम्बिलमेव अग्गो अम्बिलग्गोति आह – ‘‘अम्बिलग्गेहीति अम्बिलकोट्ठासेही’’ति। दातुं अभिहरितब्बताय अभिहारा, देय्यधम्मा। तेनाह – ‘‘अभिहटानं दायान’’न्ति। इदं मे कम्मट्ठानं अनुलोमंवाति इदं मम कम्मट्ठानं एवं पवत्तमानं अनुलोमावसानमेव हुत्वा तिट्ठति। एवं पुन पवत्तमानं उस्सक्कित्वा विसेसनिब्बत्तनत्थमेव होतीति एवं निमित्तं गहेतुं न सक्कोति बालो अब्यत्तो, पण्डितो पन सक्कोति। अत्तनो चित्तस्साति अत्तनो भावनाचित्तस्स। पुब्बभागविपस्सना सतिपट्ठानाव कथिता ‘‘सकस्स चित्तस्स निमित्तं उग्गण्हाती’’ति वुत्तत्ता।
९. गिलानसुत्तवण्णना
३७५.पादगामोति नगरस्स पदसदिसो महन्तगामो। तेनेवाह ‘‘वेसालियं विहरति वेळुवगामके’’ति। अहितनिसेधन-हितनियोजन-ब्यसनपरिच्चजन-लक्खणो मित्तभावो येसु अत्थि, ते मित्ता। ये पन दिट्ठमत्तसहाया, ते सन्दिट्ठा। ये सविसेसं भत्तिमन्तो, ते सम्भत्ताति दस्सेन्तो ‘‘मित्ताति मित्तावा’’तिआदिमाह। अस्साति भगवतो। पञ्चमियं अट्ठमियं चातुद्दसियं पञ्चदसियन्ति एकेकस्मिं पक्खे चत्तारो वारे कत्वा मासस्स अट्ठवारे।
वेदनानं बलवभावेन खरो फरुसो कक्खळो। आबाधोति पुब्बकम्महेतुताय कम्मसमुट्ठानो आबाधो सङ्खारदुक्खतासङ्खातो सब्बकालिकत्ता सरीरस्स सभागरोगो नाम। नायमीदिसो आबाधो, अयं पन बहलतरब्याधिताय ‘‘विसभागरोगो’’ति वुत्तो। अन्त-सद्दो समीपपवत्तोति आह – ‘‘मरणन्तं मरणसन्तिक’’न्ति। वेदना…पे॰… अकरोन्तो उक्कंसगतभावितकायादिताय। अपीळियमानोति अपीळियमानो विय। ओवादमेव भिक्खुसङ्घस्स अपलोकनन्ति आह – ‘‘ओवादानुसासनिं अदत्वाति वुत्तं होती’’ति। पुब्बभागवीरियं नाम फलसमापत्तिया परिकम्मभूतविपस्सनावीरियं। जीवितम्पि जीवितसङ्खारो पतितुं अदत्वा अत्तभावस्स अभिसङ्खरणतो।
‘‘एत्तकं कालं अतिक्कमित्वा वुट्ठहिस्सामी’’ति खणपरिच्छेदवती समापत्ति खणिकसमापत्ति। निग्गुम्बं निज्जटं कत्वाति रूपसत्तकारूपसत्तकवसेन पवत्तियमानं विपस्सनाभावनं सब्बसो खिलविरहेन निग्गुम्बं, अब्याकुलताय निज्जटं कत्वा। महाविपस्सनावसेनाति पच्चेकं सविसेसं वित्थारितानं अट्ठारसादीनं महाविपस्सनानं वसेन विपस्सित्वा समापन्ना या समापत्ति, सा सुट्ठु विक्खम्भेति वेदनं महाबलवताय पुब्बारम्मणस्स, महानुभावताय तथापवत्तितविपस्सनावीरियस्स। यथानामातिआदिना तस्स निदस्सनं दस्सेति। वेदनाति दुक्खवेदना। चुद्दसहाकारेहीति तस्सेव सत्तकद्वयस्स वसेन वदति। सन्नेत्वाति अन्तरन्तरा समापन्नज्झानसमापत्तिसम्भूतेन विपस्सनापीतिसिनेहेन तेमेत्वा। समापत्तीति फलसमापत्ति।
गिलाना वुट्ठितोति गिलानभावतो वुट्ठितो। सरीरस्स गरुथद्धभावप्पत्ति मधुरकताति आह – ‘‘सञ्जातगरुभावो सञ्जातथद्धभावो’’ति। नानाकारतोति पुरत्थिमादिभेदतो। सतिपट्ठानधम्माति पुब्बे अत्तना भावियमाना सतिपट्ठानधम्मा। पाकटा न होन्ति कायचित्तानं अकम्मञ्ञताय। तन्ति धम्माति परियत्तिधम्मा न ञायन्ति।
अनन्तरं अबाहिरन्ति धम्मवसेन पुग्गलवसेन च अन्तरबाहिरं अकत्वा। एत्तकन्तिआदिना वुत्तमेवत्थं विवरति। दहरकालेति अत्तनो दहरकाले। न एवं होतीति ‘‘अहं भिक्खुसङ्घं परिहरिस्सामी’’तिआदिको मानतण्हामूलको इस्सामच्छरियानं पवत्तिआकारो तथागतस्स न होति, नत्थेव पगेव तेसं समुच्छिन्नत्ताति आह – ‘‘बोधिपल्लङ्केयेवा’’तिआदि। पटिसङ्खरणेन वेठेन मिस्सकेन। मञ्ञेति यथावुत्तं पटिसङ्खरणसञ्ञितेन वेठमिस्सकेन विय जरसकटं। अरहत्तफलवेठेनाति अरहत्तफलसमापत्तिसञ्ञितेन अत्थभाववेठेन।
१०. भिक्खुनुपस्सयसुत्तवण्णना
३७६.कम्मट्ठानकम्मिकाति कम्मट्ठानमनुयुत्ता। विसेसेतीति विसेसो, अतिसयो, स्वायं पुब्बापरविसेसो उपादायुपादाय गहेतब्बोति तं दस्सेतुं ‘‘तत्था’’तिआदिमाह।
उप्पज्जतिकिलेसपरिळाहोति काये असुभादिवसेन मनसिकारं अदहन्तस्स मनसिकारस्स वीथियं अपटिपन्नता सुभादिवसेन कायारम्मणो किलेसपरिळाहो च उप्पज्जति। वीरियारम्भस्स अभावेन तस्मिं आरम्मणे चेतसो वा लीनत्तं होति, गोचरज्झत्ततो बहिद्धा पुथुत्तारम्मणे चित्तं विक्खिपति। एवं किलेसपरिळाहे चातिआदिना तिविधम्पि भावनानुयोगस्स किलेसवत्थुभावं उपादाय समुच्चयवसेन अट्ठकथायं वुत्तं। यस्मा पन ते परिळाहलीनत्तविक्खेपा एकज्झं न पवत्तन्ति, तस्मा पाळियं ‘‘कायारम्मणो वा’’तिआदिना अनियमत्थो वा-सद्दो गहितो। किलेसानुरञ्जितेनाति किलेसविवण्णितचित्तेन हुत्वा न वत्तितब्बं। कथं पन वत्तितब्बन्ति आह ‘‘किस्मिञ्चिदेवा’’ति। न च वितक्केति न च विचारेतीति किलेससहगते वितक्कविचारे न पवत्तेति। सुखितोति झानसुखेन सुखितो।
इमस्स भिक्खुनो भावना पवत्ताति सम्बन्धो। यस्मा हि इमस्स भिक्खुनो तं मूलकम्मट्ठानं परिपन्थे सति ठपेत्वा बुद्धगुणादिअनुस्सरणेन चित्तं पसादेत्वा मूलकम्मट्ठानभावना पवत्ता, तस्मा पणिधाय भावनाति वुत्तन्ति सम्बन्धो। अट्ठपेत्वाति चित्तं अप्पवत्तेत्वाति अत्थो वेदितब्बो। कम्मट्ठानादीनं तिण्णम्पि वसेन अत्थयोजना सम्भवति। तेनाह ‘‘तत्था’’तिआदि। सारेन्तो वियाति रथं वाहयन्तो विय। समप्पमाणतो अट्ठकादिवसेन सुतच्छितं पक्खिपन्तो विय। सुखेनेव किलेसानं ओकासं अदेन्तो अन्तरा असज्जन्तो अलग्गन्तो। विपस्सनाचारस्स आरद्धवुत्तितं अपरिपन्थतञ्च दस्सेन्तो ओपम्मद्वयमाह। ब्याभङ्गियाति काजदण्डेन। किलेसपरिळाहादीनन्ति किलेसपरिळाहलीनत्तविक्खेपानं।
गुळखण्डादीनीति गुळखण्डसक्खरखण्डादीनि उच्छुविकारभूतानि। ‘‘काये कायानुपस्सी विहरामी’’तिआदिवचनतो ‘‘पुब्बभागविपस्सना कथिता’’ति वुत्तं।
अम्बपालिवग्गवण्णना निट्ठिता।
२. नालन्दवग्गो
२. नालन्दसुत्तवण्णना
३७८.दुतियवग्गे पठमसुत्तं हेट्ठा वुत्तनयत्ता सुविञ्ञेय्यन्ति तं लङ्घित्वा ‘‘दुतिये’’ति वुत्तं।
भिय्यतरो अभिञ्ञातोति सम्बोधिया सेट्ठतरोति अभिलक्खितो। भिय्यतराभिञ्ञोति सब्बसत्तेसु अधिकतरपञ्ञो। तेनाह ‘‘उत्तरितरञाणो’’ति। सम्मा अनवसेसतो बुज्झति एतेनाति सम्बोधीति आह – ‘‘सम्बोधियन्ति सब्बञ्ञुतञ्ञाणे’’ति। निप्पदेसा गहिताति अनवसेसा बुद्धगुणा गहिता अग्गमग्गसिद्धियाव भगवतो सब्बगुणानं सिद्धत्ता। न केवलञ्च बुद्धानं, अथ खो अग्गसावकपच्चेकबुद्धानम्पि तंतंगुणसमिज्झनं अग्गमग्गाधिगमेनेवाति दस्सेन्तो ‘‘द्वेपि अग्गसावका’’तिआदिमाह।
अपरो नयो – पसन्नोति इमिना पसादस्स वत्तमानता दीपिताति उप्पन्नसद्धोति इमिनापि सद्धाय पच्चुप्पन्नता पकासिताति आह – ‘‘एवं सद्दहामीति अत्थो’’ति। अभिजानाति अभिमुखभावेन सब्बञ्ञेय्यं जानातीति अभिञ्ञो, भिय्यो अधिको अभिञ्ञोति भिय्योभिञ्ञो। सो एव अतिसयवचनिच्छावसेन भिय्योभिञ्ञतरोति वुत्तोति आह – ‘‘भिय्यतरो अभिञ्ञातो’’ति। दुतियविकप्पे पन अभिजानातीति अभिञ्ञा, अभिविसिट्ठा पञ्ञा। भिय्यो अभिञ्ञा एतस्साति भिय्योभिञ्ञो, सो एव अतिसयवचनिच्छावसेन भिय्योभिञ्ञतरो। स्वायं अस्स अतिसयो अभिञ्ञाय भिय्योभावकतोति आह – ‘‘भिय्यतराभिञ्ञो वा’’ति। सम्बुज्झति एतायाति सम्बोधि, सब्बञ्ञुतञ्ञाणं अग्गमग्गञाणञ्च। सब्बञ्ञुतञ्ञाणपदट्ठानञ्हि अग्गमग्गञाणं, अग्गमग्गञाणपदट्ठानञ्च सब्बञ्ञुतञ्ञाणं सम्बोधि नाम। तत्थ पधानवसेन तदत्थदस्सने पठमविकप्पो, पदट्ठानवसेन दुतियविकप्पो। कस्मा पनेत्थ अरहत्तमग्गञाणस्सेव गहणं, ननु हेट्ठिमानिपि भगवतो मग्गञाणानि सवासनमेव यथासकं पटिपक्खविधमनवसेन पवत्तानि। सवासनप्पहानञ्हि ञेय्यावरणप्पहानन्ति? सच्चमेतं, तं पन अपरिपुण्णं पटिपक्खविधमनस्स विप्पकतभावतोति आह ‘‘अरहत्तमग्गञाणे वा’’ति। सब्बन्ति सम्मासम्बुद्धेन अधिगन्तब्बं सब्बं।
खादनीयानं उळारता सातरसानुभावेनाति आह ‘‘मधुरे आगच्छती’’ति। पसंसाय उळारता विसिट्ठभावेनाति आह – ‘‘सेट्ठे’’ति। ओभासस्स उळारता महन्तभावेनाति वुत्तं – ‘‘विपुले’’ति। उसभस्स अयन्ति आसभी, इध पन आसभी वियाति आसभी। तेनाह – ‘‘उसभस्स वाचासदिसी’’ति। येन गुणेन सा तंसदिसा, तं दस्सेतुं ‘‘अचला असम्पवेधी’’ति वुत्तं। यतो कुतोचि अनुस्सवनं अनुस्सवो। विज्जाट्ठानादीसु कतपरिचयानं आचरियानं तं तं अत्थं ञापेन्ती पवेणी आचरियपरम्परा। केवलं अत्तनो मतिया ‘‘इति किर एवं किरा’’ति परिकप्पना इतिकिरा। पिटकस्स गन्थस्स सम्पदानतो भूततो तस्स गहणं पिटकसम्पदानं। यथासुतानं अत्तानं आकारस्स परिवितक्कनं आकारपरिवितक्को। तथेवस्स ‘‘एवमेत’’न्ति दिट्ठिया निज्झानक्खमनं दिट्ठिनिज्झानक्खन्ति। आगमाधिगमेहि विना केवलं अनुस्सुततो तक्कमग्गं निस्साय तक्कनं तक्को। अनुमानविधिं निस्साय गहणं नयग्गाहो। यस्मा बुद्धविसये ठत्वा भगवतो अयं थेरस्स चोदना थेरस्स च सो अविसयो, तस्मा ‘‘पच्चक्खतो ञाणेन पटिविज्झित्वा विया’’ति वुत्तं। सीहनादो वियाति सीहनादो। तंसदिसता चस्स सेट्ठभावेन, सो चेत्थ एवं वेदितब्बोति दस्सेन्तो ‘‘सीहनादो’’तिआदिमाह। उन्नादयन्तेनाति असनिसदिसं करोन्तेन।
३. चुन्दसुत्तवण्णना
३७९.पुब्बे सावत्थितो वेळुवगामस्स गतत्ता वुत्तं ‘‘आगतमग्गेनेव पटिनिवत्तन्तो’’ति। सत्तन्नन्ति उपसेनो, रेवतो, खदिरवनियो, चुन्दो, समणुद्देसो अहन्ति चतुन्नं, चाला, उपचाला, सीसूपचालाति, तिस्सन्नन्ति इमेसं सत्तन्नं अरहन्तानं। नत्थि नु खोति एत्थापि ‘‘ओलोकेन्तो’’ति आनेत्वा सम्बन्धो सीहावलोकनञायेन। भविस्सन्ति मे वत्तारो हरितुं नासक्खीति सम्बन्धो। इदं दानि पच्छिमदस्सनन्ति भूतकथनमत्तं, न तत्थ सालयतादस्सनं यथा तथागतस्स वेसालिया निक्खमित्वा नागापलोकितं।
तस्स तस्स विसेसस्स अधिट्ठानवसेनेव इद्धिभेददस्सनं इद्धिविकुब्बनं। सीहस्स विजम्भनादिवसेन कीळित्वा नादसदिसी अयं धम्मकथाति वुत्तं ‘‘सीहविकीळितो धम्मपरियायो’’ति। गमनकालो मय्हन्तीति एत्थ इति-सद्दो परिसमापने। तेन थेरेन यथारम्भस्स वचनपबन्धस्स समापितभावं जोतेति। एस नयो सेसेसुपि एदिसेसु सब्बट्ठानेसु। युगन्धरादयो परिभण्डपब्बताति वेदितब्बा। एकप्पहारेनेवाति एकप्पहारेन इव। स्वायं इव-सद्दो न सक्कोमीति एत्थ आनेत्वा सम्बन्धितब्बो।
पटिपादेस्सामीति ठितकायं पटिपादेस्सामि। पत्थनाकाले अनोमदस्सिस्स भगवतो वचनसुतानुसारेन ञाणेन दिट्ठमत्ततं सन्धाय ‘‘तं पठमदस्सन’’न्ति वुत्तं। धारेतुं असक्कोन्ती गुणसारं। एस मग्गोति एसो जातानं सत्तानं मरणनिट्ठितो पन्थो। पुनपि एवंभाविनो नाम सङ्खाराति सङ्खारा नाम एवंभाविनो, मरणपरियोसानाति अत्थो। एत्तकन्ति एत्तकं कालं। सङ्कड्ढित्वा संहरित्वा। मुखं पिधायाति मुखं छादेत्वा। अग्घिकसतानीति मकुळङ्कुरचेतियसतानि।
पुरिमदिवसेति अतीतदिवसे। यस्मा धम्मसेनापतिनो अरहत्तप्पत्तदिवसेयेव सत्थु सावकसन्निपातो अहोसि, तस्मा ‘‘पूरितसावकसन्निपातो एस भिक्खू’’ति वुत्तं। पञ्च जातिसतानीति भुम्मत्थे, अच्चन्तसंयोगे वा उपयोगवचनं।
कळोपिहत्थोति विलीवमयभाजनहत्थो। ‘‘चम्ममयभाजनहत्थो’’ति च वदन्ति। पुरन्तरेति नगरमज्झे। वनेति अरञ्ञे।
ओसक्कनाकारविरहितोति धम्मदेसनाय सङ्कोचहेतुविरहितो। विसारदोति सारदविरहितो। धम्मोजन्ति धम्मरसं, ओजवन्तं देसनाधम्मन्ति अत्थो। धम्मभोगन्ति धम्मपरिभोगं, परेहि सद्धिं संविभजनवसेन पवत्तं धम्मसम्भोगन्ति देसनाधम्ममेव वदति। तेन वुत्तं ‘‘उभयेनपि धम्मपरिभोगोव कथितो’’ति।
पियायितब्बतो पियेहि। मनस्स वड्ढनतो मनापेहि। जातियाति खत्तियादिजातिया। नानाभावो असहभावो विसुंभावो। अञ्ञथाभावो अञ्ञथत्तं। सरीरन्ति रूपधम्मकायसङ्खातं सरीरं। रूपकाये हि भिज्जन्ते भिज्जन्तेव। सो भिज्जेय्याति सो महन्ततरो खन्धो भिज्जेय्य।
४-५. उक्कचेलसुत्तादिवण्णना
३८०-३८१.अमावसुपोसथेति अमावसिउपोसथे, कालपक्खउपोसथेति अत्थो। पुरिमनयेनेवाति अनन्तरसुत्ते वुत्तनयेनेव।
६. उत्तियसुत्तवण्णना
३८२.मच्चुधेय्यस्साति मच्चुनो पवत्तिट्ठानस्स।
८. ब्रह्मसुत्तवण्णना
३८४.तस्मिंकालेति पठमाभिसम्बोधियं। भिक्खुयेव नत्थि धम्मचक्कस्स अप्पवत्तितत्ता, भिक्खुयेव भिक्खुलक्खणयोगतो। एकको मग्गो, न द्वेधापथभूतोति एकमग्गो, तं एकमग्गं। जातिया खयो वट्टदुक्खस्स अन्तभूतोति जातिक्खयन्तो, निब्बानं, तं दिट्ठत्ता जातिक्खयन्तदस्सीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो।
९. सेदकसुत्तवण्णना
३८५.अयं तस्स लद्धीति अयं इदानि वुच्चमाना तस्स आचरियस्स लद्धि। ततो अनामेन्तोति येन वंसो नमति, तेन कायं अनामेन्तो। तथा नमन्तो हि पतित्वा चुण्णविचुण्णं होति। तन्ति कायं, तं वंसं वा। आकड्ढेन्तो वियाति नमितट्ठानतो परभागेन आकड्ढेन्तो विय। एकतोभागियं कत्वाति यथावुत्तं सतिं सूपट्ठितं कत्वा ओनतं विय कत्वा। तथा करणं पन तथा वातूपत्थम्भगाहापनेनाति आह – ‘‘वातूपत्थम्भं गाहापेत्वा’’ति। तञ्च सतिया तदत्थं उपट्ठानेनाति वुत्तं ‘‘सतिं सूपट्ठितं कत्वा’’ति। निच्चलोव निसीदन्तो अन्तेवासी आचरियं रक्खति, एत्तकं आचरियस्स लद्धिवसेन वुत्तं। ‘‘आचरियो वंसं सुग्गहितं गण्हन्तो’’तिआदि सब्बं हेट्ठा वुत्तनयमेव।
‘‘अत्तानमेव रक्खती’’ति इदं अत्तनो रक्खणं पधानं कत्वा वुत्तं, न अन्तेवासिकन्ति अवधारणफलं। अत्तरक्खाय पनेत्थ सिज्झमानाय अन्तेवासिकरक्खापि सिद्धा एव होतीति। दुतियपक्खेपि एसेव नयो। सो तत्थ ञायोति या अत्तनो एव रक्खा, सा अत्थतो पररक्खापि होतीति अयमेत्थ ञायो युत्तप्पयोगो। अनुवड्ढियाति यथावड्ढितस्स अनुअनुवड्ढिया। एतेन पटिलद्धसम्पयुत्तपमोदनाकारो दस्सितोति आह – ‘‘सपुब्बभागाय मुदितायाति अत्थो’’ति। आसेवनायातिआदीनि पदानि अनुदयतापरियोसानानि (यस्मा सतिपट्ठानं सेवन्तस्स सिद्धं अत्तनो च परस्स च रक्खणं पकासेन्ति, तस्मा) – ‘‘अत्तानं, भिक्खवे, रक्खिस्सामीति सतिपट्ठानं सेवितब्ब’’न्तिआदि वुत्तं।
१०. जनपदकल्याणीसुत्तवण्णना
३८६.जनपदस्मिं कल्याणीति सकलजनपदे भद्दा रूपसम्पत्तिया सिक्खासम्पत्तिया च सुन्दरा सेट्ठा। रूपसम्पत्ति च नाम सब्बसो रूपदोसाभावेन रूपगुणपारिपूरिया होतीति तदुभयं दस्सेतुं ‘‘छसरीरदोसरहिता पञ्चकल्याणसमन्नागता’’ति वुत्तं। तं दुविधम्पि विवरन्तो ‘‘सा ही’’तिआदिमाह। पञ्चकल्याणसमन्नागताति पञ्चविधसरीरगुणसम्पदाहि समन्नागता। नातिदीघा नातिरस्साति पमाणमज्झिमा दीघतरप्पमाणा न होति, न अतिरस्सा, लकुण्डकरूपा न होति। नातिकिसाति अतिविय किसथद्धमंसलोहिता दिस्समाना अट्ठिसरीरा जालसरीरा न होति। नातिथूलाति भारियमंसा महोदरा न होति। नातिकाळा नाच्चोदाताति अतिविय काळवण्णा झामङ्गारो विय , दधितक्कादीहि पमज्जितमत्तकंसलोहवण्णा न होति। मनुस्सलोके तादिसिया रूपसम्पत्तिया अभावतो अतिक्कन्ता मनुस्सवण्णं। यथा पमाणयुत्ता, एवं आरोहपरिणाहयोगतो च परेसं पसादावहा नातिदीघतादयो। एवं मनुस्सानं दिब्बरूपतासम्पत्तीपीति वुत्तं ‘‘अप्पत्ता दिब्बवण्ण’’न्ति। एत्थ च नातिदीघनातिरस्सतावचनेन आरोहसम्पत्ति वुत्ता उब्बेधेन पासादिकभावतो। किसथूलदोसाभाववचनेन परिणाहसम्पत्ति वुत्ता। उभयेनपि सण्ठानसम्पदा विभाविता, नातिकाळतावचनेन वण्णसम्पत्ति वुत्ता विवण्णताभावतो। पियङ्गुसामाति परिणतपियङ्गुपुप्फसदिससरीरनिभासा। मुखपरियोसानन्ति अधरोट्ठमाह। अयं यथावुत्ता सरीरवण्णसम्पत्ति। अस्साति जनपदकल्याणिया। छविकल्याणता छविसम्पत्तिहेतुकत्ता तस्सा। एस नयो सेसेसुपि। नखा एव पत्तसदिसताय नखपत्तानि।
(पसावो सरीरावयवेन इरियनन्ति आह – ‘‘पवत्तीति अत्थो’’ति, पसावो यथापरितमेव कनतन्ति, न सभावसन्धानं। यथाविभावसेन उत्तममेव नच्चं नच्चति। ते वा वीसतियासूतिरं धानप्पत्तिया पवत्तिया पवत्तिमकतमन्दता विभावसुटतस्स उत्तममेव गीतञ्च गायतीति अत्थो।) [एत्थन्तरे पाठो असुद्धो दुस्सोधनीयो च। सुद्धपाठो गवेसितब्बो।] समतित्तिको तेलपत्तोति मुखवत्तिसमं तेलानं पूरितत्ता समतित्तिकमुखं तेलभाजनं। अन्तरेन च महासमज्जं अन्तरेन च जनपदकल्याणिन्ति जनपदकल्याणिया, तस्सा च नच्चगीतं पेक्खितुं सन्निपतितमहाजनसमूहस्स मज्झतो परिहरितब्बो नेतब्बो। नन्ति तेलं। आहरेय्याति आपज्जेय्य। तत्रिदं ओपम्मसंसन्दनं – तेलपत्तं विय कायगतासति, तस्स परिहरणपुग्गलो विय विपस्सको, जनकाया विय पुथुत्तारम्मणानि, असिपुरिसो विय मनो, तेलस्स चजनं विय किलेसुप्पादनं, सीसपातनं विय अरियमग्गञाणसीसानुप्पत्ति। ‘‘कायगता सति नो भाविता…पे॰… सिक्खितब्ब’’न्ति वुत्तत्ता ‘‘पुब्बभागविपस्सनाव कथिता’’ति वुत्तं।
नालन्दवग्गवण्णना निट्ठिता।
३. सीलट्ठितिवग्गो
१-२. सीलसुत्तादिवण्णना
३८७-३८८.सीलानीति बहुवचनं अनेकविधत्ता सीलस्स। तञ्हि सीलनट्ठेन एकविधम्पि चारित्तादिवसेन अनेकविधं। तेनाह – ‘‘चतुपारिसुद्धिसीलानी’’ति। पञ्हमग्गोति ञातुं इच्छितस्स अत्थस्स वीमंसनं। तेनाह – ‘‘पञ्हगवेसन’’न्ति।
३-५. परिहानसुत्तादिवण्णना
३८९-३९१.पुग्गलवसेन परिहानं होति न धम्मवसेन। यो न भावेति, तस्सेव परिहायति। तेनाह ‘‘यो ही’’तिआदि।
६. पदेससुत्तवण्णना
३९२.पदेसतो भावितत्ताति एकदेसतो भावितत्ता भावनापारिपूरिया अननुप्पत्तत्ता। तेनाह – ‘‘चत्तारो हि मग्गे’’तिआदि।
७. समत्तसुत्तवण्णना
३९३.समत्ता भावितत्ताति परियत्ता भावितत्ता।
८-१०. लोकसुत्तादिवण्णना
३९४-३९६.महाविसयत्ता महतियो अभिञ्ञा एतस्साति महाभिञ्ञो, तस्स भावोति सब्बं वत्तब्बं। ‘‘सततविहारवसेन वुत्त’’न्ति वत्वा तमत्थं पाकटं कातुं ‘‘थेरो किरा’’तिआदि वुत्तं। तस्साति थेरस्स। आवज्जनस्स गतिन्ति एकावज्जनस्सेव गमनवीथिं। अनुबन्धति चक्कवाळानं सहस्सं एकावज्जनेनेव सहस्सलोकधातुया इच्छितमत्थं जानितुं समत्थोति दस्सेति।
सीलट्ठितिवग्गवण्णना निट्ठिता।
४. अननुस्सुतवग्गवण्णना
३९७-४०७.यावेदना सम्मसित्वाति या तेभूमकवेदना सम्मसित्वा। तावस्साति ता तेभूमकवेदना एव अस्स भिक्खुनो। सदिसवसेन चेतं वुत्तं, अनिच्चादिसम्मसनवसेन विदिता पुब्बभागे सम्मसनकाले उपट्ठहन्ति। परिग्गहितेसूति परिजाननवसेन परिच्छिज्ज गहितेसु। ‘‘वेदना तण्हापपञ्चस्स, वितक्को मानपपञ्चस्स, सञ्ञा दिट्ठिपपञ्चस्स मूलवसेन सम्मसनं वुत्ता’’ति वदन्ति। ‘‘वेदनावितक्कसञ्ञा तण्हामानदिट्ठिपपञ्चानं मूलदस्सनवसेना’’ति अपरे।
अननुस्सुतवग्गवण्णना निट्ठिता।
५. अमतवग्गो
२. समुदयसुत्तवण्णना
४०८.सारम्मणसतिपट्ठानाति आरम्मणलक्खिता सतिपट्ठाना कथिता, न सतिलक्खणा।
४. सतिसुत्तवण्णना
४१०.सुद्धिकं कत्वा विसुं विसुं कत्वा। तथा च वुत्तं पाळियं ‘‘काये वा भिक्खू’’ति।
६. पातिमोक्खसंवरसुत्तवण्णना
४१२.जेट्ठकसीलन्ति पधानकसीलं। सीलग्गहणञ्हि पाळियं पातिमोक्खसंवरवसेनेव आगतं। तेनाह ‘‘तिपिटकचूळनागत्थेरो पना’’तिआदि। तत्थ पातिमोक्खसंवरोव सीलन्ति अवधारणं इतरेसं तिण्णं एकदेसेन पातिमोक्खन्तोगधभावं दीपेति। तथा हि अनोलोकियोलोकने आजीवहेतु च छसिक्खापदवीतिक्कमने गिलानपच्चयस्स अप्पच्चवेक्खितपरिभोगे च आपत्ति विहिताति। तीणीति इन्द्रियसंवरादीनि। सीलन्ति वुत्तट्ठानं नाम नत्थीति सीलपरियायेन तेसं कत्थचि सुत्ते गहितट्ठानं नाम नत्थीति निप्परियायसीलतं तेसं पटिक्खिपति। छद्वाररक्खणमत्तमेवाति तस्स सल्लहुकतमाह चित्ताधिट्ठानमत्तेन पटिपाकतिकभावप्पत्तितो। इतरद्वयेपि एसेव नयो। पच्चयुप्पत्तिमत्तकन्ति फलेन हेतुं दस्सेति। उप्पादनहेतुका हि पच्चयानं उप्पत्ति। इदमत्थन्ति इदं पयोजनं इमस्स पच्चयस्स परिभुञ्जनेति अधिप्पायो। निप्परियायेनाति इमिना इन्द्रियसंवरादीनि तीणि पधानसीलस्स परिपालनपरिसोधनवसेन पवत्तिया परियायसीलानि नामाति दस्सेति। इदानि पातिमोक्खसीलस्सेव पधानभावं ब्यतिरेकतो अन्वयतो च उपमाय विभावेतुं ‘‘यस्सा’’तिआदिमाह। तत्थ सोति पातिमोक्खसंवरो। सेसानि इन्द्रियसंवरादीनि। पातिमोक्खसद्दस्स अत्थो पन विसुद्धिमग्गसंवण्णनादीसु वित्थारितो, तस्मा तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बो।
आचारेन च गोचरेन च सम्पन्नोति कायिकचेतसिकअवीतिक्कमसङ्खातेन आचारेन च नवेसियादिगोचरतादिसङ्खातेन गोचरेन च सम्पन्नो, सम्पन्नआचारगोचरोति अत्थो। अप्पमत्तकेसूति अतिपरित्तकेसु अनापत्तिगमनीयेसु। ‘‘दुक्कटदुब्भासितमत्तेसू’’ति अपरे। वज्जेसूति अकरणीयेसु गारय्हेसु। ते पन एकन्ततो अकुसला होन्तीति आह – ‘‘अकुसलधम्मेसू’’ति। भयदस्सावीति भयतो दस्सनसीलो, परमाणुमत्तम्पि वज्जं सिनेरुप्पमाणं विय कत्वा दस्सनसीलो। सम्मा आदियित्वाति सम्मदेव सक्कच्चं सब्बसो च आदियित्वा। सिक्खापदेसूति निद्धारणे भुम्मन्ति समुदायतो अवयवनिद्धारणं दस्सेन्तो ‘‘सिक्खापदेसु तं तं सिक्खापद’’न्तिआदिमाह। सिक्खापदं समादातब्बं सिक्खितब्बञ्चाति अधिप्पायो। सिक्खाति अधिसीलसिक्खा। पुब्बे पद-सद्दो अधिट्ठानट्ठो, इध भागत्थोति दट्ठब्बन्ति आह – ‘‘सिक्खाकोट्ठासेसू’’ति। मूलपञ्ञत्तिअनुपञ्ञत्तिआदिभेदं यंकिञ्चि सिक्खितब्बं पूरेतब्बं सीलं, तं पन द्वारवसेन दुविधमेवाति आह – ‘‘कायिकं वा वाचसिकं वा’’ति। इमस्मिं अत्थविकप्पे सिक्खापदेसूति आधारे भुम्मं सिक्खाभागेसु कस्सचि विसुं अग्गहणतो। तेनाह – ‘‘तं तं सब्ब’’न्ति। ‘‘ततो त्वं भिक्खु सीलं निस्साया’’ति वचनतो अनभिज्झा अब्यापादसम्मादिट्ठियोपि सीलन्ति वुत्ता, तस्मा इमस्मिं सुत्ते ‘‘पातिमोक्खसंवरसीलमेव कथित’’न्ति वुत्तं।
७. दुच्चरितसुत्तवण्णना
४१३.एत्थापि मनोसुचरितं सीलं नामाति दस्सेतीति कत्वा वुत्तं ‘‘पच्छिमापि तयो’’ति। अनभिज्झाअब्यापादसम्मादिट्ठिधम्मा सीलं होतीति वेदितब्बा कायवचीसुचरितेहि सद्धिं मनोसुचरितम्पि वत्वा ‘‘ततो त्वं भिक्खु सीलं निस्साय सीले पतिट्ठाया’’ति वुत्तत्ता। सेसं वुत्तनयमेव। छट्ठसत्तमेसूति छट्ठसत्तमवग्गेसु अपुब्बं नत्थि। तेन वुत्तं ‘‘हेट्ठा वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो’’ति। वग्गपेय्यालतो पन इमस्मिं सतिपट्ठानसंयुत्ते कतिपयवग्गा सङ्गहं आरूळ्हा, तथापि तेसं अत्थविसेसाभावतो एकच्चेसु पोत्थकेसु मुखमत्तं दस्सेत्वा संखित्ता, एकच्चेसु अतिसंखित्ताव, ते सङ्खेपवसेन द्वे कत्वा ‘‘छट्ठसत्तमेसू’’ति वुत्तं।
अमतवग्गवण्णना निट्ठिता।
सतिपट्ठानसंयुत्तवण्णना निट्ठिता।