४. चक्कवग्गो
१. चक्कसुत्तवण्णना
३१.चतुत्थस्स पठमे चत्तारि चक्कानीति एत्थ चक्कं नाम दारुचक्कं, रतनचक्कं, धम्मचक्कं, इरियापथचक्कं, सम्पत्तिचक्कन्ति पञ्चविधं। तत्थ ‘‘यं पनिदं, सम्म, रथकारचक्कं छहि मासेहि निट्ठितं छारत्तूनेही’’ति (अ॰ नि॰ ३.१५) इदं दारुचक्कं। ‘‘पितरा पवत्तितं चक्कं अनुवत्तेती’’ति (सं॰ नि॰ १.२१५) इदं रतनचक्कं। ‘‘मया पवत्तितं चक्क’’न्ति (सु॰ नि॰ ५६२; बु॰ वं॰ २७.१७; जा॰ १.१.१०४; १.५.१००, १०३) इदं धम्मचक्कं। ‘‘चतुचक्कं नवद्वार’’न्ति (सं॰ नि॰ १.२९, १०९) इदं इरियापथचक्कं। ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, चक्कानि येहि समन्नागतानं देवमनुस्सानं चतुचक्कं पवत्तती’’ति (अ॰ नि॰ ४.३१) इदं सम्पत्तिचक्कं। इधापि एतदेव अधिप्पेतन्ति आह ‘‘चत्तारि सम्पत्तिचक्कानि वत्तन्ती’’ति। अनुच्छविके देसेति पुञ्ञकिरियाय सम्मापटिपत्तिया अनुरूपदेसे। सेवनं कालेन कालं उपसङ्कमनं। भजनं भत्तिवसेन पयिरुपासनं। अत्तनो सम्मा ठपनन्ति अत्तनो चित्तसन्तानस्स योनिसो ठपनं। सद्धादीसु निवेसनन्ति आह ‘‘सचे’’तिआदि। इदमेव चेत्थ पमाणन्ति इदमेव पुब्बेकतपुञ्ञतासङ्खातं सम्पत्तिचक्कं एव एतेसु सम्पत्तिचक्केसु पमाणभूतं इतरेसं कारणभावतो । तेनाह ‘‘येन ही’’तिआदि। सो एव च कतपुञ्ञो पुग्गलो अत्तानं सम्मा ठपेति अकतपुञ्ञस्स तदभावतो।
चक्कसुत्तवण्णना निट्ठिता।
२. सङ्गहसुत्तवण्णना
३२.दुतिये तस्स दानमेव दातब्बन्ति पब्बजितस्स पब्बजितपरिक्खारं पत्तचीवरादि, गिहिनो गिहिपरिक्खारं वत्थावुधयानसयनादि दातब्बं। सब्बन्ति सब्बं उपकारं। मक्खेत्वा नासेति मक्खिभावे ठत्वा। तेलेन विय मक्खेतीति सतधोततेलेन मक्खेति विय। अत्थवड्ढनकथाति हितावहकथा। कथागहणञ्चेत्थ निदस्सनमत्तं, परेसं हितावहो कायप्पयोगोपि अत्थचरिया। अट्ठकथायं पन वचिप्पयोगवसेनेव अत्थचरिया वुत्ता। समानत्तताति सदिसभावो, समानट्ठाने ठपनं, तं पनस्स समानट्ठपनं अत्तसदिसताकरणमुखेन एकसम्भोगता। अत्तनो सुखुप्पत्तियं तस्स च दुक्खुप्पत्तियं तेन दुक्खेन अत्तना एकसम्भोगताति आह ‘‘समानसुखदुक्खभावो’’ति। सा च समानसुखदुक्खता एकतो निसज्जादिना पाकटा होतीति दस्सेन्तो ‘‘एकासने’’तिआदिमाह।
तत्थ जातिया हीनो भोगेन अधिको दुस्सङ्गहो होति। न हि सक्का तेन सद्धिं एकपरिभोगो कातुं जातिया हीनत्ता। तस्स तथा अकरियमाने च सो कुज्झति भोगेन अधिकत्ता, तस्मा सो दुस्सङ्गहो। भोगेन हीनो जातिया अधिकोपि दुस्सङ्गहो होति। सो हि ‘‘अहं जातिमा’’ति भोगसम्पन्नेन सद्धि एकपरिभोगं इच्छति, तस्मिं अकरियमाने कुज्झति। उभोहिपि हीनो सुसङ्गहो होति। न हि सो इतरेन सद्धिं एकपरिभोगं इच्छति जातिया हीनभावतो, न अकरियमानो कुज्झति भोगेन हीनभावतो। उभोहि सदिसोपि सुसङ्गहोयेव। सदिसभावेनेव इतरेन सह एकपरिभोगस्स पच्चासीसाय, अकरणे च तस्स कुज्झनस्स अभावतो। भिक्खु दुस्सीलो दुस्सङ्गहो होति। न हि सक्का तेन सद्धिं एकपरिभोगं कातुं, अकरियमाने च कुज्झति। सीलवा पन सुसङ्गहो होति। सीलवा हि अदीयमानेपि किस्मिञ्चि आमिसे अकरियमानेपि सङ्गहे न कुज्झति, अञ्ञं अत्तना सद्धिं परिभोगं अकरोन्तम्पि न पापकेन चित्तेन पस्सति पेसलभावतो। ततो एव परिभोगोपि अनेन सद्धिं सुकरो होति, तस्मा गिहि चे, उभोहि सदिसो। पब्बजितो चे, सीलवा पुग्गलो । एवं समानत्तताय सङ्गहेतब्बो। तेनेवाह ‘‘सो सचे गहट्ठस्स जातिया पब्बजितस्स सीलेन सदिसो होति, तस्सायं समानत्तता कातब्बा’’ति। सेसं सुविञ्ञेय्यमेव।
सङ्गहसुत्तवण्णना निट्ठिता।
३. सीहसुत्तवण्णना
३३.ततिये सीहोति परिस्सयसहनतो पटिपक्खहननतो च ‘‘सीहो’’ति लद्धनामो मिगाधिपति। चत्तारोति समानेपि सीहजातिभावे वण्णविसेसादिसिद्धेन विसेसेन चत्तारो सीहा। ते इदानि नामतो वण्णतो आहारतो दस्सेत्वा इधाधिप्पेतसीहं नानप्पकारतो विभावेतुं ‘‘तिणसीहो’’तिआदि आरद्धं। तिणभक्खो सीहो तिणसीहो पुरिमपदे उत्तरपदलोपेन यथा ‘‘साकपत्थिवो’’ति (पाणिनि २.१.६०)। काळवण्णताय काळसीहो। तथा पण्डुसीहो। तेनाह ‘‘काळगाविसदिसो, पण्डुपलासवण्णगाविसदिसो’’ति च। रत्तकम्बलस्स विय केसरो केसरकलोमो एतस्स अत्थीति केसरी। लाखापरिकम्मकतेहि विय पादपरियन्तेहीति च योजना।
कम्मानुभावसिद्धअधिपच्चमहेसक्खताहि सब्बमिगगणस्स राजा। सुवण्णगुहतो वातिआदि ‘‘सीहस्स विहारो किरिया एवं होती’’ति कत्वा वुत्तं।
समं पतिट्ठापेत्वाति सब्बभागेहि सममेव भूमियं पतिट्ठापेत्वा। आकड्ढित्वाति पुरतो आकड्ढित्वा। अभिहरित्वाति अभिमुखं हरित्वा। सङ्घातन्ति विनासं। वीसतियट्ठिकं ठानं उसभं।
समसीहोति समजातिको समप्पभावो च सीहो। समानोस्मीति देसनामत्तं, समप्पभावताय एव न भायति। सक्कायदिट्ठिबलवतायाति ‘‘के अञ्ञे अम्हेहि उत्तरितरा, अथ खो मयमेव महाबला’’ति एवं बलातिमाननिमित्ताय अहंकारहेतुभूताय सक्कायदिट्ठिया बलवभावेन। सक्कायदिट्ठिया पहीनत्ताति निरहंकारत्ता अत्तसिनेहस्स सुट्ठु समुग्घातत्ता न भायति।
तथातथाति सीहसदिसतादिना तेन तेन पकारेन अत्तानं कथेसीति वत्वा तमत्थं विवरित्वा दस्सेतुं ‘‘सीहोति खो’’तिआदि वुत्तं।
कतमहाभिनीहारस्स लोकनाथस्स बोधिया नियतभावप्पत्तिया एकन्तभावी बुद्धभावोति कत्वा ‘‘तीसु पासादेसु निवासकालो , मगधरञ्ञो पटिञ्ञादानकालो, पायासस्स परिभुत्तकालो’’तिआदिना अभिसम्बोधितो पुरिमावत्थापि सीहसदिसा कत्वा दस्सिता। भाविनि भूतूपचारोपि हि लोकवोहारो। विज्जाभावसामञ्ञतो द्विविज्जं इतरविज्जम्पि एकज्झं गहेत्वा पटिच्चसमुप्पादसम्मसनतो तं पुरेतरसिद्धं विय कत्वा आह ‘‘तिस्सो विज्जा सोधेत्वा’’ति। अनुलोमपटिलोमतो पवत्तञाणस्स वसेन ‘‘यमकञाणमन्थनेना’’ति वुत्तं।
तत्थ विहरन्तस्साति अजपालनिग्रोधमूले विहरन्तस्स। एकादसमे दिवसेति सत्तसत्ताहतो परं एकादसमे दिवसे। अचलपल्लङ्केति इसिपतने धम्मचक्कप्पवत्तनत्थं निसिन्नपल्लङ्के। तम्पि हि केनचि अप्पटिवत्तियं धम्मचक्कप्पवत्तनत्थं निसज्जाति कत्वा वजिरासनं विय अचलपल्लङ्कं वुच्चति। इमस्मिञ्च पन पदेति ‘‘द्वेमे, भिक्खवे, अन्ता’’तिआदिनयप्पवत्ते च इमस्मिं सद्धम्मकोट्ठासे। धम्मघोसो…पे॰… दससहस्सिलोकधातुं पटिच्छादेसि ‘‘सब्बत्थ ठिता सुणन्तू’’ति अधिट्ठानेन। सोळसहाकारेहीति दुक्खपरिञ्ञा, समुदयप्पहानं, निरोधसच्छिकिरिया, मग्गभावनाति एकेकस्मिं मग्गे चत्तारि चत्तारि कत्वा सोळसहि आकारेहि।
४. अग्गपसादसुत्तवण्णना
३४.चतुत्थे अग्गेसु पसादाति सेट्ठेसु पसादा। अग्गा वा पसादाति सेट्ठभूता पसादा। सेट्ठवचनो हेत्थ अग्गसद्दो। पुरिमस्मिं अत्थविकप्पे अग्गसद्देन बुद्धादिरतनत्तयं वुच्चति। तेसु भगवा ताव असदिसट्ठेन, गुणविसिट्ठट्ठेन, असमसमट्ठेन च अग्गो। सो हि महाभिनीहारं दसन्नं पारमीनं पविचयञ्च आदिं कत्वा बोधिसम्भारगुणेहि चेव बुद्धगुणेहि च पयोजनेहि च सेसजनेहि असदिसोति असदिसट्ठेनपि अग्गो। ये चस्स ते गुणा महाकरुणादयो, तेहि सेससत्तानं गुणेहि विसिट्ठट्ठेनपि सब्बसत्तुत्तमताय अग्गो। ये पन पुरिमका सम्मासम्बुद्धा सब्बसत्तेहि असमा, तेहि सद्धिं अयमेव रूपकायगुणेहि चेव धम्मकायगुणेहि च समोति असमसमट्ठेनपि अग्गो। तथा दुल्लभपातुभावतो अच्छरियमनुस्सभावतो बहुजनहितसुखावहतो अदुतियअसहायादिभावतो च भगवा लोके अग्गोति वुच्चति। यथाह –
‘‘एकपुग्गलस्स, भिक्खवे, पातुभावो दुल्लभो लोकस्मिं। कतमस्स एकपुग्गलस्स? तथागतस्स अरहतो सम्मासम्मुद्धस्स। एकपुग्गलो, भिक्खवे, लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जति अच्छरियमनुस्सो। एकपुग्गलो, भिक्खवे, लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जति बहुजन…पे॰… सम्मासम्बुद्धो। एकपुग्गलो, भिक्खवे, लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जति अदुतियो असहायो अप्पटिमो अप्पटिभागो अप्पटिपुग्गलो असमो असमसमो द्विपदानं अग्गो। कतमो एकपुग्गलो? तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो’’ति (अ॰ नि॰ १.१७१-१७३)।
धम्मसङ्घा अञ्ञधम्मसङ्घेहि असदिसट्ठेन विसिट्ठगुणताय दुल्लभपातुभावादिना च अग्गा। तथा हि तेसं स्वाक्खाततादिसुप्पटिपन्नतादिगुणविसेसेहि अञ्ञे धम्मसङ्घसदिसा अप्पतरं निहीना वा नत्थि, कुतो सेट्ठा। सयमेव तेहि विसिट्ठगुणताय सेट्ठा। तथा दुल्लभुप्पादअच्छरियभावबहुजनहितसुखावहअदुतियासहायादिसभावा च ते। यदग्गेन हि भगवा दुल्लभपातुभावो, तदग्गेन धम्मसङ्घापीति। अच्छरियादीसुपि एसेव नयो। एवं अग्गेसु सेट्ठेसु उत्तमेसु पवरेसु गुणविसिट्ठेसु पसादाति अग्गप्पसदा।
दुतियस्मिं पनत्थे यथावुत्तेसु अग्गेसु बुद्धादीसु उप्पत्तिया अग्गभूता पसादा अग्गप्पसादा। ये पन अरियमग्गेन आगता अवेच्चप्पसादा, ते एकन्तेनेव अग्गभूता पसादाति अग्गप्पसादा। यथाह – ‘‘इध, भिक्खवे, अरियसावको बुद्धे अवेच्चप्पसादेन समन्नागतो होती’’तिआदि (सं॰ नि॰ ५.१०३७-१०३८)। अग्गविपाकत्तापि चेते अग्गप्पसादा। वुत्तम्पि चेतं – ‘‘अग्गे खो पन पसन्नानं अग्गो विपाको’’ति (अ॰ नि॰ ४.३४; इतिवु॰ ९०)।
अपदा वातिआदीसु वा-सद्दो समुच्चयत्थो, न विकप्पत्थो। यथा ‘‘अनुप्पन्नो वा कामासवो उप्पज्जति, उप्पन्नो वा कामासवो पवड्ढती’’ति (म॰ नि॰ १.१७) एत्थ अनुप्पन्नो च उप्पन्नो चाति अत्थो। यथा च ‘‘भूतानं वा सत्तानं ठितिया सम्भवेसीनं वा अनुग्गहाया’’ति एत्थ भूतानञ्च सम्भवेसीनञ्चाति अत्थो। यथा च ‘‘अग्गितो वा उदकतो वा मिथुभेदतो वा’’ति (दी॰ नि॰ २.१५२) एत्थ अग्गितो च उदकतो च मिथुभेदतो चाति अत्थो, एवं ‘‘अपदा वा…पे॰… अग्गमक्खायती’’ति (अ॰ नि॰ ४.३४; इतिवु॰ ९०) एत्थापि अपदा च द्विपदा चाति सम्पिण्डनवसेन अत्थो दट्ठब्बो। तेन वुत्तं ‘‘वा-सद्दो समुच्चयत्थो, न विकप्पत्थो’’ति।
५. वस्सकारसुत्तवण्णना
३५.पञ्चमे अरिये ञायेति संकिलेसतो आरकत्ता अरिये निद्दोसे परिसुद्धे निय्यानिकधम्मभावतो ञाये कारणेति अत्थो। ञायति निच्छयेन कमति निब्बानं, तं वा ञायति पटिविज्झीयति एतेनाती ञायो, अरियमग्गो। सो एव च सम्पापकहेतुभावतो कारणन्ति वुच्चति। इध पन सह विपस्सनाय अरियमग्गो अधिप्पेतोति आह ‘‘सहविपस्सनके मग्गे’’ति। गाथासु ‘‘ञायं धम्म’’न्ति एत्थापि एसेव नयो।
वस्सकारसुत्तवण्णना निट्ठिता।
६. दोणसुत्तवण्णना
३६.छट्ठे उक्काहि धारियमानाहीति दीपिकाहि धारियमानाहि, दण्डदीपिकासु जालेत्वा धारियमानासु मापितत्ताति वुत्तं होति। तञ्हि नगरं ‘‘मङ्गलदिवसे सुखणे सुनक्खत्तं मा अतिक्कमी’’ति रत्तिम्पि उक्कासु धारियमानासु मापितं। उक्कासु ठाति उक्कट्ठा, उक्कासु विज्जोतयन्तीसु ठिता पतिट्ठिताति मूलविभूजादिपक्खेपेन (पाणिनि ३.२.५) सद्दसिद्धि वेदितब्बा। निरुत्तिनयेन वा उक्कासु ठितासु ठिता आसीति उक्कट्ठा। अपरे पन भणन्ति ‘‘भूमिभागसम्पत्तिया मनुस्ससम्पत्तिया उपकरणसम्पत्तिया च सा नगरी उक्कट्ठगुणयोगतो उक्कट्ठाति नामं लभती’’ति। सेतब्यन्ति तस्स नगरस्स नामं। तं पन कस्सपदसबलस्स जातनगरन्ति आह ‘‘अतीते कस्सपसम्मासम्बुद्धस्स जातनगर’’न्ति।
विज्जन्तरिकायाति विज्जुनिच्छरणक्खणे। अन्तरतोति हदये। अन्तराति आरम्भनिब्बत्तीनं वेमज्झे। अन्तरिकायाति अन्तराळे। एत्थ च ‘‘तदन्तरं को जानेय्य (अ॰ नि॰ ६.४४; १०.७५), एतेसं अन्तरा कप्पा गणनतो असङ्ख्येय्या (बु॰ वं॰ २८.३), अन्तरन्तरा कथं ओपपातेती’’ति (म॰ नि॰ २.४२६) च आदीसु विय कारणवेमज्झेसु वत्तमाना अन्तरासद्दा एव उदाहरितब्बा सियुं, न पन चित्तक्खणविवरेसु वत्तमाना अन्तरअन्तरिकसद्दा। अन्तरासद्दस्स हि अयमत्थुद्धारोति।
अयं पनेत्थ अधिप्पायो सिया – येसु अन्तरासद्दो वत्तति, तेसु अन्तरसद्दोपि वत्ततीति समानत्थत्ता अन्तरासद्दत्थे वत्तमानो अन्तरसद्दो उदाहटो। अन्तरासद्दो एव वा ‘‘यस्सन्तरतो’’ति एत्थ गाथासुखत्थं रस्सं कत्वा वुत्तोति दट्ठब्बं। अन्तरासद्दो एव पन इकसद्देन पदं वड्ढेत्वा ‘‘अन्तरिका’’ति वुत्तोति एवमेत्थ उदाहरणोदाहरितब्बानं विरोधाभावो दट्ठब्बो। अयोजियमाने उपयोगवचनं न पापुणाति सामिवचनस्स पसङ्गे अन्तरासद्दयोगेन उपयोगवचनस्स इच्छितत्ता। तेनेवाह ‘‘अन्तरासद्देन पन युत्तत्ता उपयोगवचनं कत’’न्ति।
सकलजम्बुदीपे उप्पन्नं महाकलहं वूपसमेत्वाति परिनिब्बुते भगवति धातूनं अत्थाय कुसिनारनगरं परिवारेत्वा ठितेहि सेसराजूहि ‘‘अम्हाकं धातुयो वा देन्तु युद्धं वा’’तिआदिना कोसिनारकेहि मल्लेहि सद्धिं कतं विवादं वूपसमेत्वा। सो किर ब्राह्मणो तेसं विवादं सुत्वा ‘‘एते राजानो भगवतो परिनिब्बुतट्ठाने विवादं करोन्ति, न खो पनेतं पतिरूपं, अलं इमिना कलहेन, वूपसमेस्सामि न’’न्ति गन्त्वा उन्नते पदेसे ठत्वा द्वेभाणवारपरिमाणं दोणगज्जितं नाम अवोच। तत्थ पठमभाणवारे ताव एकपदम्पि ते न जानिंसु। दुतियभाणवारपरियोसाने च ‘‘आचरियस्स विय भो सद्दो, आचरियस्स विय भो सद्दो’’ति सब्बे निरवा अहेसुं। जम्बुदीपतले किर कुलघरे जातो येभुय्येन तस्स न-अन्तेवासिको नाम नत्थि, अथ खो सो अत्तनो वचनं सुत्वा निरवे तुण्हीभूते विदित्वा पुन –
‘‘सुणन्तु भोन्तो मम एकवाचं,
७. अपरिहानियसुत्तवण्णना
३७.सत्तमे निब्बानसन्तिकेयेव चरतीति किलेसनिब्बानस्स अनुपादापरिनिब्बानस्स च सन्तिकेयेव चरति ‘‘न चिरस्सेव अधिगमिस्सती’’ति कत्वा । गाथाय अप्पमादरतोति समथविपस्सनाय अप्पमज्जने रतो अभिरतो, अप्पमादेनेव रत्तिन्दिवं वीतिनामेन्तोति अत्थो। पमादं भयतो पस्सन्तोति निरयूपपत्तिआदिभयहेतुतो पमादं भयतो पस्सन्तो। अभब्बो परिहानायाति सो एवरूपो समथविपस्सनाधम्मेहि मग्गफलेहि वा परिहानाय अभब्बो। समथविपस्सनातो हि सम्पत्ततो न परिहायति, इतरानि च अप्पत्तानि पापुणातीति।
अपरिहानियसुत्तवण्णना निट्ठिता।
८. पतिलीनसुत्तवण्णना
३८.अट्ठमे अन्तवा लोकोति एकपस्सेन वड्ढितं कसिणनिमित्तं ‘‘लोको’’ति गाहेन वा तक्केन वा उप्पन्नदिट्ठि। लाभी हि झानचक्खुना पस्सित्वा गण्हाति, इतरो तक्कमत्तेन। अनन्तवाति समन्ततो वड्ढितं अप्पमाणं कसिणनिमित्तं ‘‘लोको’’ति गाहेन वा तक्केन वा उप्पन्नदिट्ठि। तं जीवं तं सरीरन्ति जीवो सरीरञ्च एकमेव वत्थूति उप्पन्नदिट्ठि। विस्सट्ठानीति सकपरिच्चजनवसेन निस्सट्ठानि। वन्तानीति इदं पुन अनादियनभावदस्सनवसेन वुत्तं। चत्तम्पि हि केचि गण्हन्ति, नयिदमेवन्ति दस्सनत्थं ‘‘वन्तानी’’ति वुत्तं। न हि यं येन वन्तं, न सो तं पुन आदीयति। वन्तम्पि किञ्चि ससन्ततिलग्गं सिया, नयिदमेवन्ति दस्सनत्थं ‘‘मुत्तानी’’ति वुत्तं। तेनेवाह ‘‘छिन्नबन्धनानि कतानी’’ति, सन्ततितो विनिमोचनवसेन छिन्नबन्धनानि कतानीति अत्थो। मुत्तम्पि किञ्चि मुत्तबन्धनं विय फलं कुहिञ्चि तिट्ठति, न एवमिदन्ति दस्सनत्थं ‘‘पहीनानी’’ति वुत्तं। यथा किञ्चि दुन्निस्सट्ठं पुन आदाय सम्मदेव निस्सट्ठं ‘‘पटिनिस्सट्ठ’’न्ति वुच्चति, एवं विपस्सनाय निस्सट्ठानि आदिन्नसदिसानि मग्गेन पहीनानि पटिनिस्सट्ठानि नाम होन्तीति दस्सनत्थं ‘‘पटिनिस्सट्ठानी’’ति वुत्तं। तेनेवाह ‘‘यथा न पुन चित्तं आरोहन्ति, एवं पटिनिस्सज्जितानी’’ति।
कामेसनाति कामानं एसना, कामसङ्खाता वा एसना कामेसना। वुत्तञ्हेतं ‘‘तत्थ कतमा कामेसना? यो कामेसु कामच्छन्दो कामरागो कामनन्दी कामपिपासा काममुच्छा कामज्झोसानं, अयं वुच्चति कामेसना’’ति, तस्मा कामरागो ‘‘कामेसना’’ति वेदितब्बो। तेनेवाह ‘‘कामेसना…पे॰… अनागामिमग्गेन पहीना’’ति। भवानं एसना भवेसना। वुत्तम्पि चेतं ‘‘तत्थ कतमा भवेसना? यो भवेसु भवच्छन्दो…पे॰… भवज्झोसानं, अयं वुच्चति भवेसना’’ति, तस्मा भवेसनरागो रूपारूपभवपत्थनाति वेदितब्बो। तेनेवाह ‘‘भवेसना पन अरहत्तमग्गेन पहीयती’’ति।
ब्रह्मचरियस्स एसना ब्रह्मचरियेसना। सा च मग्गब्रह्मचरियस्स, दिट्ठिगतिकसम्मतब्रह्मचरियस्स च गवेसनवसेन द्विप्पकाराति आह ‘‘ब्रह्मचरियं एसिस्सामी’’तिआदि। दिट्ठिगतिकसम्मतस्स ब्रह्मचरियस्स एसनापि हि ब्रह्मचरियेसनाति वुच्चति। वुत्तम्पि चेतं –
‘‘तत्थ कतमा ब्रह्मचरियेसना? सस्सतो लोकोति वा, असस्सतो लोकोति वा, अन्तवा लोकोति वा, अनन्तवा लोकोति वा, तं जीवं तं सरीरन्ति वा, अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरन्ति वा, होति तथागतो परं मरणाति वा, न होति तथागतो परं मरणाति वा, होति च न च होति तथागतो परं मरणाति वा, नेव होति न न होति तथागतो परं मरणाति वा, या एवरूपा दिट्ठि दिट्ठिगतं दिट्ठिगहनं दिट्ठिकन्तारं दिट्ठिविसूकायिकं दिट्ठिविप्फन्दितं दिट्ठिसंयोजनं गाहो पतिट्ठाहो अभिनिवेसो परामासो कुम्मग्गो मिच्छापथो मिच्छत्तं तित्थायतनं विपरियेसग्गाहो, अयं वुच्चति ब्रह्मचरियेसना’’ति (विभ॰ ९१९)।
९. उज्जयसुत्तवण्णना
३९.नवमे अनुकुलयञ्ञन्ति अनुकुलं कुलानुक्कमं उपादाय दातब्बदानं। तेनाह ‘‘अम्हाकं…पे॰… कुलानुकुलवसेन यजितब्ब’’न्ति। वंसपरम्पराय पच्छा दुग्गतपुरिसेहि पदातब्बदानं। एवरूपं कुलं सीलवन्ते उद्दिस्स निबद्धदानं, तस्मिं कुले दलिद्दानिपि न उपच्छिन्दन्ति। तत्रिदं वत्थु – अनाथपिण्डिकस्स घरे पञ्च सलाकभत्तसतानि दीयिंसु। दन्तमयसलाकानं पञ्चसतानि अहेसुं। अथ तं कुलं अनुक्कमेन दालिद्दियेन अभिभूतं। एका तस्मिं कुले दारिका एकसलाकतो उद्धं दातुं नासक्खि। सापि पच्छा सातवाहनं रट्ठं गन्त्वा खलं सोधेत्वा लद्धधञ्ञेन तं सलाकं अदासि। एको थेरो रञ्ञो आरोचेसि। राजा तं आनेत्वा अग्गमहेसिट्ठाने ठपेसि। सा ततो पट्ठाय पुन पञ्चपि सलाकसतानि पवत्तेसि।
अस्समेधन्तिआदीसु पोराणकराजकाले किर सस्समेधं, पुरिसमेधं, सम्मापासं, वाचापेय्यन्ति चत्तारि सङ्गहवत्थूनि अहेसुं, येहि राजानो लोकं सङ्गण्हिंसु। तत्थ निप्फन्नसस्सतो दसमभागग्गहणं सस्समेधं नाम, सस्ससम्पादने मेधाविताति अत्थो। महायोधानं छमासिकभत्तवेतनानुप्पदानं पुरिसमेधं नाम, पुरिससङ्गण्हने मेधाविताति अत्थो। दलिद्दमनुस्सानं हत्थे लेखं गहेत्वा तीणि वस्सानि विना वड्ढिया सहस्सद्विसहस्समत्तधनानुप्पदानं सम्मापासं नाम। तञ्हि सम्मा मनुस्से पासेति हदये बन्धित्वा विय ठपेति, तस्मा सम्मापासन्ति वुच्चति। ‘‘तात, मातुला’’तिआदिना पन सण्हवाचाभणनं वाचापेय्यं नाम, पेय्यवज्जं पियवचनताति अत्थो। एवं चतूहि वत्थूहि सङ्गहितं रट्ठं इद्धञ्चेव होति फीतञ्च पहूतअन्नपानं खेमं निरब्बुदं, मनुस्सा मुदा मोदना उरे पुत्ते नच्चेन्ता अपारुतघरद्वारा विहरन्ति। इदं घरद्वारेसु अग्गळानं अभावतो निरग्गळन्ति वुच्चति। अयं पोराणिका पवेणी। अपरभागे पन ओक्काकराजकाले ब्राह्मणा इमानि चत्तारि सङ्गहवत्थूनि इमञ्च रट्ठसम्पत्तिं परिवत्तेन्ता उम्मूलं कत्वा अस्समेधं पुरिसमेधन्तिआदिके पञ्च यञ्ञे नाम अकंसु। वुत्तञ्हेतं भगवता ब्राह्मणधम्मियसुत्ते –
‘‘तेसं आसि विपल्लासो, दिस्वान अणुतो अणुं…पे॰…।
ते तत्थ मन्ते गन्थेत्वा, ओक्काकं तदुपागमु’’न्ति॥ (सु॰ नि॰ ३०१-३०४)।
इदानि तेहि परिवत्तेत्वा ठपितमत्थं दस्सेन्तो ‘‘अस्समेध’’न्तिआदिमाह। तत्थ मेधन्तीति वधेन्ति। द्वीहि परियञ्ञेहीति महायञ्ञस्स पुब्बभागे पच्छा च पवत्तेतब्बेहि द्वीहि परिवारयञ्ञेहि। सत्तनवुतिपञ्चपसुसतघातभिंसनस्साति सत्तनवुताधिकानं पञ्चन्नं पसुसतानं मारणेन भेरवस्स पापभीरुकानं भयावहस्स। तथा हि वदन्ति –
‘‘छसतानि नियुज्जन्ति, पसूनं मज्झिमे हनि।
१०. उदायिसुत्तवण्णना
४०.दसमे पाणसमारम्भरहितन्ति पाणघातरहितं। अब्याबज्झं सुखं लोकं, पण्डितो उपपज्जतीति कामच्छन्दादिब्यापादविरहितत्ता अब्याबज्झं निद्दुक्खं। परपीळाभावे पन वत्तब्बं नत्थि। झानसमापत्तिवसेन सुखबहुलत्ता सुखं एकन्तसुखं ब्रह्मलोकं झानपुञ्ञेन, इतरपुञ्ञेन पन तदञ्ञसम्पत्तिभवसङ्खातं सुखं लोकं पण्डितो सप्पञ्ञो उपेति। सेसं उत्तानमेव।
उदायिसुत्तवण्णना निट्ठिता।
चक्कवग्गवण्णना निट्ठिता।