(२४) ४. कम्मवग्गो
१. संखित्तसुत्तवण्णना
२३२.चतुत्थस्स पठमे काळकन्ति मलीनं, चित्तस्स अप्पभस्सरभावकरन्ति अत्थो। तं पनेत्थ कम्मपथप्पत्तमेव अधिप्पेतन्ति आह ‘‘दसअकुसलकम्मपथ’’न्ति। कण्हाभिजातिहेतुतो वा कण्हं। तेनाह ‘‘कण्हविपाक’’न्ति। अपायूपपत्ति मनुस्सेसु च दोभग्गियं कण्हविपाको, यं तस्स तमभावो वुत्तो। निब्बत्तनतोति निब्बत्तापनतो। पण्डरकन्ति ओदातं, चित्तस्स पभस्सरभावकरन्ति अत्थो। सुक्काभिजातिहेतुतो वा सुक्कं। तेनाह ‘‘सुक्कविपाक’’न्ति। सग्गूपपत्ति मनुस्ससोभग्गियञ्च सुक्कविपाको, यं तस्स जोतिभावो वुत्तो। उक्कट्ठनिद्देसेन पन ‘‘सग्गे निब्बत्तनतो’’ति वुत्तं, निब्बत्तापनतोति अत्थो। मिस्सककम्मन्ति कालेन कण्हं कालेन सुक्कन्ति एवं मिस्सकवसेन कतकम्मं। सुखदुक्खविपाकन्ति वत्वा तत्थ सुखदुक्खानं पवत्तिआकारं दस्सेतुं ‘‘मिस्सककम्मं ही’’तिआदि वुत्तं। कम्मस्स कण्हसुक्कसमञ्ञा कण्हसुक्काभिजातिहेतुतायाति अपचयगामिताय तदुभयविद्धंसकस्स कम्मक्खयकरकम्मस्स इध सुक्कपरियायोपि इच्छितोति आह ‘‘उभय…पे॰… अयमेत्थ अत्थो’’ति। तत्थ उभयविपाकस्साति यथाधिगतस्स उभयविपाकस्स। सम्पत्तिभवपरियापन्नो हि विपाको इध सुक्कं सुक्कविपाकोति अधिप्पेतो, न अच्चन्तपरिसुद्धो अरियफलविपाको।
संखित्तसुत्तवण्णना निट्ठिता।
२. वित्थारसुत्तवण्णना
२३३.दुतिये सब्याबज्झन्ति वा सदुक्खं, अत्तना उप्पादेतब्बेन दुक्खेन सदुक्खन्ति अत्थो, दुक्खसंवत्तनिकन्ति वुत्तं होति। कायसङ्खारादीसु कायद्वारे गहणादिवसेन चोपनप्पत्ता द्वादस अकुसलचेतना अब्याबज्झकायसङ्खारो नाम। वचीद्वारे हनुसंचोपनवसेन वचीभेदप्पवत्तिका तायेव द्वादस वचीसङ्खारो नाम। उभयचोपनं अप्पत्वा रहो चिन्तेन्तस्स मनोद्वारे पवत्ता मनोसङ्खारो नाम। इति तीसुपि द्वारेसु कायदुच्चरितादिभेदा अकुसला चेतनाव सङ्खाराति वेदितब्बा। अभिसङ्खरोतीति आयूहति, तं पन आयूहनं पच्चयसमवायसिद्धितो सङ्कड्ढित्वा पिण्डनं विय होति। सदुक्खं लोकन्ति अपायलोकमाह। विपाकफस्साति फस्ससीसेन तत्थ विपाकप्पवत्तमाह। वेमानिकपेताति इदं बाहुल्लतो वुत्तं, इतरेसम्पि विनिपातिकानं कालेन सुखं, कालेन दुक्खं होति। तस्स पहानायाति तस्स यथावुत्तस्स कम्मस्स अनुप्पत्तिधम्मतापादनाय। या चेतनाति या अपचयगामिनिचेतना। तेनेवाह ‘‘विवट्टगामिनी मग्गचेतना वेदितब्बा’’ति।
वित्थारसुत्तवण्णना निट्ठिता।
३-९. सोणकायनसुत्तादिवण्णना
२३४-२४०.ततिये पुरिमानि, भन्ते, दिवसानि पुरिमतरानीति एत्थ हिय्यो दिवसं पुरिमं नाम, ततो परं पुरिमतरन्ति आह ‘‘अतीतानन्तरदिवसतो पट्ठाया’’तिआदि। इति इमेसु द्वीसु पवत्तितो यथाक्कमं पुरिमपुरिमतरभावो दस्सितो। एवं सन्तेपि यदेत्थ ‘‘पुरिमतर’’न्ति वुत्तं, ततो पभुति यं यं ओरं, तं तं पुरिमं। यं यं परं, तं तं पुरिमतरं ओरपारभावस्स विय पुरिमतरभावस्स च अपेक्खासिद्धत्ता। सेसं वुत्तनयमेव। चतुत्थादीनि उत्तानत्थानेव।
सोणकायनसुत्तादिवण्णना निट्ठिता।
१०-११. समणसुत्तादिवण्णना
२४१-२.दसमे सेसपदेसुपीति ‘‘इध दुतियो समणो’’तिआदीसु सेसपदेसुपि। यथा हि ‘‘विविच्चेव कामेही’’ति (दी॰ नि॰ १.२२६; म॰ नि॰ १.२७१, २८७, २९७; सं॰ नि॰ २.१५२; अ॰ नि॰ ४.१२३) एत्थ कतो नियमो ‘‘विविच्च अकुसलेही’’ति एत्थापि कतोयेव होति सावधारणअत्थस्स इच्छितब्बत्ता, एवमिधापीति। तेनाह ‘‘दुतियादयोपि ही’’तिआदि। सामञ्ञफलाधिगमवसेन निप्परियायतो समणभावोति तेसं वसेनेत्थ चत्तारो समणा देसिता। इमस्मिञ्हि ठाने चत्तारो फलट्ठकसमणाव अधिप्पेता समितपापसमणग्गहणतो। कस्मा पनेत्थ महापरिनिब्बाने विय मग्गट्ठा तदत्थाय पटिपन्नापि न गहिताति? वेनेय्यज्झासयतो। तत्थ हि मग्गाधिगमत्थाय विपस्सनापि इतो बहिद्धा नत्थि, कुतो मग्गफलानीति दस्सेन्तेन भगवता ‘‘ञायस्स धम्मस्स पदेसवत्ती, इतो बहिद्धा समणोपि नत्थी’’ति (दी॰ नि॰ २.२१४) वुत्तं। इध पन निट्ठानप्पत्तमेव तंतंसमणभावं गण्हन्तेन फलट्ठकसमणाव गहिता, मग्गट्ठतो फलट्ठो सविसेसं दक्खिणेय्योति। स्वायमत्थो द्वीसु सुत्तेसु देसनाभेदेनेव विञ्ञायतीति। रित्ताति विवित्ता। तुच्छाति निस्सारा पटिपन्नकसाराभावतो।
पवदन्ति एतेहीति पवादा। दिट्ठिगतिकानं नानादिट्ठिदीपकसमयाति आह ‘‘चत्तारो सस्सतवादा’’तिआदि। तत्थ चत्तारो सस्सतवादाति लाभिवसेन तयो, तक्किवसेन एकोति एवं चत्तारो सस्सतवादा। पुब्बेनिवासञाणलाभी तित्थियो मन्दपञ्ञो अनेकजातिसतसहस्समत्तं अनुस्सरति, मज्झपञ्ञो दस संवट्टविवट्टकप्पानि, तिक्खपञ्ञो चत्तालीस संवट्टविवट्टकप्पानि, न ततो परं। सो एवं अनुस्सरन्तो ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति अभिवदति, तक्की पन तक्कपरियाहतं वीमंसानुचरितं सयंपटिभानं ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति अभिवदति। तेन वुत्तं ‘‘लाभिवसेन तयो, तक्किवसेन एकोति एवं चत्तारो सस्सतवादा’’ति।
सत्तेसु सङ्खारेसु च एकच्चं सस्सतन्ति पवत्तो वादो एकच्चसस्सतवादो। सो पन ब्रह्मकायिकखिड्डापदोसिकमनोपदोसिकत्तभावतो चवित्वा इधागतानं तक्किनो च उप्पज्जनवसेन चतुब्बिधोति आह ‘‘चत्तारो एकच्चसस्सतवादा’’ति।
चत्तारो अन्तानन्तिकाति एत्थ अमति गच्छति एत्थ वोसानन्ति अन्तो, मरियादा। तप्पटिसेधेन अनन्तो। अन्तो च अनन्तो च अन्तानन्तो सामञ्ञनिद्देसेन, एकसेसेन वा ‘‘नामरूपपच्चया सळायतन’’न्तिआदीसु (म॰ नि॰ ३.१२६; उदा॰ १) विय। अन्तानन्तसहचरितो वादो अन्तानन्तो यथा ‘‘कुन्ता चरन्ती’’ति। अन्तानन्तसन्निस्सयो वा यथा ‘‘मञ्चा घोसन्ती’’ति। सो एतेसं अत्थीति अन्तानन्तिका। ‘‘अन्तवा अत्ता च लोको च, अनन्तवा अत्ता च लोको च, अन्तवा च अनन्तवा च अत्ता च लोको च, नेवन्तवा नानन्तवा’’ति एवं पवत्तवादा चत्तारो। अवड्ढितकसिणस्स तं कसिणं अत्ताति च लोकोति च गण्हन्तस्स वसेन पठमो वुत्तो, दुतियो वड्ढितकसिणस्स वसेन वुत्तो, ततियो तिरियं वड्ढेत्वा उद्धमधो अवड्ढितकसिणस्स, चतुत्थो तक्किवसेन वुत्तो। एत्थ च युत्तं ताव पुरिमानं तिण्णं वादानं अन्तञ्च अनन्तञ्च अन्तानन्तञ्च आरब्भ पवत्तवादत्ता अन्तानन्तिकत्तं, पच्छिमस्स पन तदुभयनिसेधनवसेन पवत्तवादत्ता कथमन्तानन्तिकत्तन्ति? तदुभयप्पटिसेधनवसेन पवत्तवादत्ता एव। अन्तानन्तिकप्पटिसेधवादोपि हि अन्तानन्तविसयो एव तं आरब्भ पवत्तत्ता।