६. अब्याकतवग्गो
१-२. अब्याकतसुत्तादिवण्णना
५४-५५.छट्ठवग्गस्स पठमं सुविञ्ञेय्यमेव। दुतिये अतीते अत्तभावे निब्बत्तकं कम्मन्ति ‘‘पुरिमकम्मभवस्मिं मोहो अविज्जा, आयूहना सङ्खारा, निकन्ति तण्हा, उपगमनं उपादानं, चेतना भवो’’ति एवमागतं सपरिक्खारं पञ्चविधं कम्मवट्टमाह। एतरहि मे अत्तभावो न सियाति विञ्ञाणनामरूपसळायतनफस्सवेदनासहितं पच्चुप्पन्नं पञ्चविधं विपाकवट्टमाह। यं अत्थिकन्ति यं परमत्थतो विज्जमानकं। तेनाह ‘‘भूत’’न्ति। तञ्हि पच्चयनिब्बत्तताय ‘‘भूत’’न्ति वुच्चति। तं पजहामीति तप्पटिबद्धच्छन्दरागप्पहानेन ततो एव आयतिं अनुप्पत्तिधम्मतापादनवसेन पजहामि परिच्चजामि। हरितन्तन्ति (म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.३०३) हरितमेव। अन्त-सद्देन पदवड्ढनं कतं यथा ‘‘वनन्तं सुत्तन्त’’न्ति, अल्लतिणादीनि आगम्म निब्बायतीति अत्थो। पथन्तन्ति महामग्गं। सेलन्तन्ति पब्बतं। उदकन्तन्ति उदकं। रमणीयं वा भूमिभागन्ति तिणगुम्बादिरहितं विवित्तं अब्भोकासभूमिभागं। अनाहाराति अपच्चया निरुपादाना। सेसमेत्थ उत्तानमेव।
अब्याकतसुत्तादिवण्णना निट्ठिता।
३. तिस्सब्रह्मासुत्तवण्णना
५६.ततिये विवित्तानि तादिसानि पन परियन्तानि अतिदूरानि होन्तीति आह ‘‘अन्तिमपरियन्तिमानी’’ति। अन्ते भवानि अन्तिमानि, अन्तिमानियेव परियन्तिमानि। उभयेनपि अतिदूरतं दस्सेति। समन्नाहारे ठपयमानोति इन्द्रियं समाकारेन वत्तेन्तो इन्द्रियसमतं पटिपादेन्तो नाम होति। विपस्सनाचित्तसम्पयुत्तो समाधि, सतिपि सङ्खारनिमित्ताविरहे निच्चनिमित्तादिविरहतो ‘‘अनिमित्तो’’ति वुच्चतीति आह ‘‘अनिमित्तन्ति बलवविपस्सनासमाधि’’न्ति।
तिस्सब्रह्मासुत्तवण्णना निट्ठिता।
४-७. सीहसेनापतिसुत्तादिवण्णना
५७-६०.चतुत्थे कुच्छितो अरियो कदरियो। थद्धमच्छरियसदिसं हि कुच्छितं सब्बनिहीनं नत्थि सब्बकुसलानं आदिभूतस्स निसेधनतो। सेसमेत्थ पञ्चमादीनि च उत्तानत्थानेव।
सीहसेनापतिसुत्तादिवण्णना निट्ठिता।
८. पचलायमानसुत्तवण्णना
६१.अट्ठमे आलोकसञ्ञं मनसि करेय्यासीति दिवा वा रत्तिं वा सूरियपज्जोतचन्दमणिआदीनं आलोकं ‘‘आलोको’’ति मनसि करेय्यासि। इदं वुत्तं होति – सूरियचन्दालोकादिं दिवा रत्तिञ्च उपलद्धं यथालद्धवसेनेव मनसि करेय्यासि, चित्ते ठपेय्यासि। यथा ते सुभावितालोककसिणस्स विय कसिणालोको यदिच्छकं यावदिच्छकञ्च सो आलोको रत्तियं उपतिट्ठति, येन तत्थ दिवासञ्ञं ठपेय्यासि, दिवा विय विगतथिनमिद्धोव भवेय्यासीति। तेनाह ‘‘यथा दिवा तथा रत्ति’’न्ति। इति विवटेन चेतसाति एवं अपिहितेन चित्तेन थिनमिद्धपिधानेन अपिहितत्ता। अपरियोनद्धेनाति समन्ततो अनोनद्धेन असञ्छादितेन। सहोभासन्ति सञाणोभासं। थिनमिद्धविनोदनआलोकोपि वा होतु कसिणालोकोपि वा परिकम्मालोकोपि वा, उपक्किलेसालोको विय सब्बोयं आलोको ञाणसमुट्ठानोवाति। येसं अकरणे पुग्गलो महाजानियो होति, तानि अवस्सं कातब्बानि। यानि अकातुम्पि वट्टन्ति, सति समवाये कातब्बतो तानि करणीयानीति आह ‘‘इतरानि करणीयानी’’ति। अथ वा कत्तब्बानि कम्मानि करणं अरहन्तीति करणीयानि। इतरानि किच्चानीतिपि वदन्ति।
आदिनयप्पवत्ता विग्गाहिककथाति ‘‘न त्वं इमं धम्मविनयं आजानासि, अहं इमं धम्मविनयं आजानामि, किं त्वं इमं धम्मविनयं आजानिस्ससि, मिच्छापटिपन्नो त्वमसि, अहमस्मि सम्मापटिपन्नो, सहितं मे, असहितं ते, पुरेवचनीयं पच्छा अवच, पच्छावचनीयं पुरे अवच, अधिचिण्णं ते विपरावत्तं, आरोपितो ते वादो, निग्गहितो त्वमसि। चर वादप्पमोक्खाय, निब्बेठेहि वा सचे पहोसी’’ति (दी॰ नि॰ १.१८; म॰ नि॰ ३.४१) एवंपवत्ता कथा। तत्थ सहितं मेति (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१८) मय्हं वचनं सहितं सिलिट्ठं, अत्थयुत्तं कारणयुत्तन्ति अत्थो। सहितन्ति वा पुब्बापराविरुद्धं। असहितं तेति तुय्हं वचनं असहितं असिलिट्ठं। अधिचिण्णं ते विपरावत्तन्ति यं तुय्हं दीघरत्ताचिण्णवसेन सुप्पगुणं, तं मय्हं एकवचनेनेव विपरावत्तं परिवत्तित्वा ठितं, न किञ्चि जानासीति अत्थो। आरोपितो ते वादोति मया तव वादे दोसो आरोपितो। चर वादप्पमोक्खायाति दोसमोचनत्थं चर विचर, तत्थ तत्थ गन्त्वा सिक्खाति अत्थो। निब्बेठेहि वा सचे पहोसीति अथ सयं पहोसि, इदानि एव निब्बेठेहीति अत्थो।
तण्हा सब्बसो खीयन्ति एत्थाति तण्हासङ्खयो, तस्मिं। तण्हासङ्खयेति च इदं विसये भुम्मन्ति आह ‘‘तं आरम्मणं कत्वा’’ति। विमुत्तचित्ततायाति सब्बसंकिलेसेहि विप्पयुत्तचित्तताय। अपरभागे पटिपदा नाम अरियसच्चाभिसमयो। सा सासनचारिगोचरा पच्चत्तं वेदितब्बतोति आह ‘‘पुब्बभागप्पटिपदं संखित्तेन देसेथाति पुच्छती’’ति। अकुप्पधम्मताय खयवयसङ्खातं अन्तं अतीताति अच्चन्ता, सो एव अपरिहायनसभावत्ता अच्चन्ता निट्ठा अस्साति अच्चन्तनिट्ठा। तेनाह ‘‘एकन्तनिट्ठो सततनिट्ठोति अत्थो’’ति। न हि पटिविद्धस्स लोकुत्तरधम्मस्स दस्सन्नं कुप्पन्नं नाम अत्थि। अच्चन्तमेव चतूहि योगेहि खेमो एतस्स अत्थीति अच्चन्तयोगक्खेमी। मग्गब्रह्मचरियस्स वुसितत्ता तस्स च अपरिहायनसभावत्ता अच्चन्तं ब्रह्मचारीति अच्चन्तब्रह्मचारी। तेनाह ‘‘निच्चब्रह्मचारीति अत्थो’’ति। परियोसानन्ति मग्गब्रह्मचरियपरियपरियोसानं वट्टदुक्खपरियोसानञ्च।
९. मेत्तसुत्तवण्णना
६२.नवमे मा, भिक्खवे, पुञ्ञानन्ति (इतिवु॰ अट्ठ॰ ६२) एत्थ माति पटिसेधे निपातो। पुञ्ञ-सद्दो ‘‘कुसलानं, भिक्खवे, धम्मानं समादानहेतु एवमिदं पुञ्ञं पवड्ढती’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ ३.८०) पुञ्ञफले आगतो। ‘‘अविज्जागतोयं, भिक्खवे, पुरिसपुग्गलो पुञ्ञञ्चे सङ्खारं अभिसङ्खरोती’’तिआदीसु (सं॰ नि॰ २.५१) कामरूपावचरसुचरितेसु। ‘‘पुञ्ञूपगं होति विञ्ञाण’’न्तिआदीसु (सं॰ नि॰ २.५१) सुगतिविसेसभूते उपपत्तिभवे। ‘‘तीणिमानि, भिक्खवे, पुञ्ञकिरियवत्थूनि दानमयं पुञ्ञकिरियवत्थु, सीलमयं पुञ्ञकिरियवत्थु, भावनामयं पुञ्ञकिरियवत्थू’’तिआदीसु (इतिवु॰ ६०; दी॰ नि॰ ३.३०५; अ॰ नि॰ ८.३६) कुसलचेतनायं। इध पन तेभूमककुसलधम्मे वेदितब्बो। भायित्थाति एत्थ दुविधं भयं ञाणभयं, सारज्जभयन्ति। तत्थ ‘‘येपि ते, भिक्खवे, देवा दीघायुका वण्णवन्तो सुखबहुला उच्चेसु विमानेसु चिरट्ठितिका, तेपि तथागतस्स धम्मदेसनं सुत्वा येभुय्येन भयं संवेगं सन्तासं आपज्जन्ती’’ति (अ॰ नि॰ ४.३३) आगतं ञाणभयं। ‘‘अहुदेव भयं, अहु छम्भितत्तं, अहु लोमहंसो’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ २.३१८) आगतं सारज्जभयं। इधापि सारज्जभयमेव। अयञ्हेत्थ अत्थो – भिक्खवे, दीघरत्तं कायवचीसंयमो वत्तप्पटिवत्तपूरणं एकासनं एकसेय्यं इन्द्रियदमो धुतधम्मेहि चित्तस्स निग्गहो सतिसम्पजञ्ञं कम्मट्ठानानुयोगवसेन वीरियारम्भोति एवमादीनि यानि भिक्खुना निरन्तरं पवत्तेतब्बानि पुञ्ञानि, तेहि मा भायित्थ, मा भयं सन्तासं आपज्जित्थ। एकच्चस्स दिट्ठधम्मसुखस्स उपरोधभयेन सम्परायिकनिब्बानसुखदायकेहि पुञ्ञेहि मा भायित्थाति। निस्सक्के इदं सामिवचनं।
इदानि ततो अभायितब्बभावे कारणं दस्सेन्तो ‘‘सुखस्सेत’’न्तिआदिमाह। तत्थ सुख-सद्दो ‘‘सुखो बुद्धानमुप्पादो, सुखा विरागता लोके’’तिआदीसु (ध॰ प॰ १९४) सुखमूले आगतो। ‘‘यस्मा च खो, महालि, रूपं सुखं सुखानुपतितं सुखावक्कन्त’’न्तिआदीसु (सं॰ नि॰ ३.६०) सुखारम्मणे। ‘‘यावञ्चिदं, भिक्खवे, न सुकरं अक्खानेन पापुणितुं याव सुखा सग्गा’’तिआदीसु (म॰ नि॰ ३.२५५) सुखपच्चयट्ठाने। ‘‘सुखो पुञ्ञस्स उच्चयो’’तिआदीसु (ध॰ प॰ ११८) सुखहेतुम्हि। ‘‘दिट्ठधम्मसुखविहारा एते धम्मा’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.८२) अब्यापज्जे। ‘‘निब्बानं परमं सुख’’न्तिआदीसु (म॰ नि॰ २.२१५; ध॰ प॰ २०३, २०४) निब्बाने। ‘‘सुखस्स च पहाना’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.२३२; म॰ नि॰ १.२७१; सं॰ नि॰ २.१५२) सुखवेदनायं। ‘‘अदुक्खमसुखं सन्तं, सुखमिच्चेव भासित’’न्तिआदीसु (सं॰ नि॰ ४.२५३; इतिवु॰ ५३) उपेक्खावेदनायं। ‘‘द्वेपि मया, आनन्द, वेदना वुत्ता परियायेन सुखा वेदना दुक्खा वेदना’’तिआदीसु (म॰ नि॰ २.८९) इट्ठसुखेसु। ‘‘सुखो विपाको पुञ्ञान’’न्तिआदीसु (पेटको॰ २३) इट्ठविपाके। इधापि इट्ठविपाके एव दट्ठब्बो। इट्ठस्सातिआदीसु इच्छितब्बतो चेव अनिट्ठप्पटिपक्खतो च इट्ठस्स। कमनीयतो मनस्मिञ्च कमनतो पविसनतो कन्तस्स। पियायितब्बतो सन्तप्पनतो च पियस्स। मननीयतो मनस्स वड्ढनतो च मनापस्साति अत्थो वेदितब्बो। यदिदं पुञ्ञानीति पुञ्ञानीति यदिदं वचनं, एतं सुखस्स इट्ठस्स विपाकस्स अधिवचनं नामं। सुखस्सेतं यदिदं पुञ्ञानीति फलेन कारणस्स अभेदोपचारं वदति। तेन कतूपचितानं पुञ्ञानं अवस्संभाविफलं सुत्वा अप्पमत्तेन सक्कच्चं पुञ्ञानि कत्तब्बानीति पुञ्ञकिरियायं नियोजेति, आदरञ्च नेसं तत्थ उप्पादेति।
१०. भरियासुत्तवण्णना
६३.दसमे उच्चासद्दा महासद्दा उद्धं उग्गतत्ता उच्चं पत्थटत्ता महन्तं अविनिब्भोगं विनिभुञ्जित्वा गहेतुं असक्कुणेय्यं सद्दं करोन्ता वदन्ति। वचीघोसोपि हि बहूहि एकज्झं पवत्तितो अत्थतो च सद्दतो च दुरवबोधो केवलं महानिग्घोसो एव हुत्वा सोतपथमागच्छति। मच्छविलोपेति मच्छे विलुम्पित्वा विय गहणे, मच्छानं वा विलुम्पने। केवट्टानञ्हि मच्छपच्छिट्ठपितट्ठाने महाजनो सन्निपतित्वा ‘‘इध अञ्ञं एकं मच्छं देहि, एकं मच्छफालं देहि, एतस्स ते महा दिन्नो, मय्हं खुद्दको’’ति एवं उच्चासद्दमहासद्दं करोन्ति। तं सन्धायेतं वुत्तं ‘‘केवट्टानं मच्छपच्छिं ओतारेत्वा ठितट्ठाने’’ति। मच्छग्गहणत्थं जाले पक्खित्तेपि तस्मिं ठाने केवट्टा चेव अञ्ञे च ‘‘पविट्ठो न पविट्ठो , गहितो न गहितो’’ति महासद्दं करोन्ति। तं सन्धायेतं वुत्तं ‘‘जाले वा…पे॰… महासद्दो होती’’ति। कत्तब्बवत्तन्ति पादपरिकम्मादिकत्तब्बकिच्चं। खराति चित्तेन वाचाय च कक्खळा। सेसमेत्थ उत्तानमेव।
भरियासुत्तवण्णना निट्ठिता।
११. कोधनसुत्तवण्णना
६४.एकादसमे सपत्तकरणाति वा सपत्तेहि कातब्बा। कोधनन्ति कुज्झनसीलं। कोधनोयन्ति कुज्झनो अयं। अयन्ति च निपातमत्तं। कोधपरेतोति कोधेन अनुगतो, पराभिभूतो वा। दुब्बण्णोव होतीति पकतिया वण्णवापि अलङ्कतप्पटियत्तोपि मुखविकारादिवसेन विरूपो एव होति। एतरहि आयतिञ्चाति कोधाभिभूतस्स एकन्तमिदं फलन्ति दीपेतुं ‘‘दुब्बण्णोवा’’ति अवधारणं कत्वा पुन ‘‘कोधाभिभूतो’’ति वुत्तं।
अयसभावन्ति अकित्तिमभावं। अत्तनो परेसञ्च अनत्थं जनेतीति अनत्थजननो। अन्तरतोति अब्भन्तरतो, चित्ततो वा। तं जनो नावबुज्झतीति कोधसङ्खातं अन्तरतो अब्भन्तरे अत्तनो चित्तेयेव जातं अनत्थजननचित्तप्पकोपनादिभयं भयहेतुं अयं बालमहाजनो न जानाति। यन्ति यत्थ। भुम्मत्थे हि एतं पच्चत्तवचनं। यस्मिं काले कोधो सहते नरं, अन्धतमं तदा होतीति सम्बन्धो। यन्ति वा कारणवचनं, यस्मा कोधो उप्पज्जमानो नरं सहते अभिभवति, तस्मा अन्धतमं तदा होति, यदा कुद्धोति अत्थो यं-तं-सद्दानं एकन्तसम्बन्धभावतो। अथ वा यन्ति किरियापरामसनं। सहतेति यदेतं कोधस्स सहनं अभिभवनं, एतं अन्धतमं भवनन्ति अत्थो। अथ वा यं नरं कोधो सहते अभिभवति, तस्स अन्धतमं तदा होति। ततो च कुद्धो अत्थं न जानाति, कुद्धो धम्मं न पस्सतीति।
भूनं वुच्चति वुद्धि, तस्स हननं घातो एतेसन्ति भूनहच्चानि। तेनाह ‘‘हतवुद्धीनी’’ति। दम-सद्देन वुत्तमेवत्थं विभावेतुं पञ्ञावीरियेन दिट्ठियाति वुत्तन्ति दस्सेन्तो ‘‘कतरेन दमेना’’तिआदिमाह। अनेकत्थो हि दम-सद्दो। ‘‘सच्चेन दन्तो दमसा उपेतो, वेदन्तगू वुसितब्रह्मचरियो’’ति (सं॰ नि॰ १.१९५; सु॰ नि॰ ४६७) एत्थ हि इन्द्रियसंवरो दमोति वुत्तो ‘‘मनच्छट्ठानि इन्द्रियानि दमेती’’ति कत्वा। ‘‘यदि सच्चा दमा चागा, खन्त्या भिय्योध विज्जती’’ति (सं॰ नि॰ १.२४६; सु॰ नि॰ १९१) एत्थ पञ्ञा दमो ‘‘संकिलेसं दमेति पजहती’’ति कत्वा। ‘‘दानेन दमेन संयमेन सच्चवज्जेन अत्थि पुञ्ञं, अत्थि पुञ्ञस्स आगमो’’ति (सं॰ नि॰ ४.३६५) एत्थ उपोसथकम्मं दमो ‘‘उपवसनवसेन कायकम्मादीनि दमेती’’ति कत्वा। ‘‘सक्खिस्ससि खो त्वं, पुण्ण, इमिना दमूपसमेन समन्नागतो सुनापरन्तस्मिं जनपदन्तरे विहरितु’’न्ति (म॰ नि॰ ३.३९६; सं॰ नि॰ ४.८८) एत्थ अधिवासनक्खन्ति दमो ‘‘कोधूपनाहमक्खादिके दमेति विनोदेती’’ति कत्वा। ‘‘न मानकामस्स दमो इधत्थि, न मोनमत्थि असमाहितस्सा’’ति (सं॰ नि॰ १.९) एत्थ अभिसम्बोज्झङ्गादिको समाधिपक्खिको धम्मो दमो ‘‘दम्मति चित्तं एतेना’’ति कत्वा। इधापि ‘‘तं दमेन समुच्छिन्दे, पञ्ञावीरियेन दिट्ठिया’’ति वचनतो दम-सद्देन पञ्ञावीरियदिट्ठियो वुत्ता।
कोधनसुत्तवण्णना निट्ठिता।
अब्याकतवग्गवण्णना निट्ठिता।