(१०) ५. उपालिवग्गो
१. कामभोगीसुत्तं
९१.एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि। एकमन्तं निसिन्नं खो अनाथपिण्डिकं गहपतिं भगवा एतदवोच –
‘‘दसयिमे , गहपति, कामभोगी सन्तो संविज्जमाना लोकस्मिं। कतमे दस? इध, गहपति, एकच्चो कामभोगी अधम्मेन भोगे परियेसति साहसेन; अधम्मेन भोगे परियेसित्वा साहसेन न अत्तानं सुखेति न पीणेति [न अत्तानं सुखेति पीणेति (सी॰ स्या॰ पी॰) एवमुपरिपि] न संविभजति न पुञ्ञानि करोति।
‘‘इध पन, गहपति, एकच्चो कामभोगी अधम्मेन भोगे परियेसति साहसेन; अधम्मेन भोगे परियेसित्वा साहसेन अत्तानं सुखेति पीणेति, न संविभजति न पुञ्ञानि करोति।
‘‘इध पन , गहपति, एकच्चो कामभोगी अधम्मेन भोगे परियेसति साहसेन; अधम्मेन भोगे परियेसित्वा साहसेन अत्तानं सुखेति पीणेति संविभजति पुञ्ञानि करोति।
‘‘इध पन, गहपति, एकच्चो कामभोगी धम्माधम्मेन भोगे परियेसति साहसेनपि असाहसेनपि; धम्माधम्मेन भोगे परियेसित्वा साहसेनपि असाहसेनपि न अत्तानं सुखेति न पीणेति न संविभजति न पुञ्ञानि करोति।
‘‘इध पन, गहपति, एकच्चो कामभोगी धम्माधम्मेन भोगे परियेसति साहसेनपि असाहसेनपि ; धम्माधम्मेन भोगे परियेसित्वा साहसेनपि असाहसेनपि अत्तानं सुखेति पीणेति, न संविभजति न पुञ्ञानि करोति।
‘‘इध पन, गहपति, एकच्चो कामभोगी धम्माधम्मेन भोगे परियेसति साहसेनपि असाहसेनपि; धम्माधम्मेन भोगे परियेसित्वा साहसेनपि असाहसेनपि अत्तानं सुखेति पीणेति संविभजति पुञ्ञानि करोति।
‘‘इध पन, गहपति, एकच्चो कामभोगी धम्मेन भोगे परियेसति असाहसेन; धम्मेन भोगे परियेसित्वा असाहसेन न अत्तानं सुखेति न पीणेति न संविभजति न पुञ्ञानि करोति।
‘‘इध पन, गहपति, एकच्चो कामभोगी धम्मेन भोगे परियेसति असाहसेन; धम्मेन भोगे परियेसित्वा असाहसेन अत्तानं सुखेति पीणेति, न संविभजति न पुञ्ञानि करोति।
‘‘इध पन, गहपति, एकच्चो कामभोगी धम्मेन भोगे परियेसति असाहसेन; धम्मेन भोगे परियेसित्वा असाहसेन अत्तानं सुखेति पीणेति संविभजति पुञ्ञानि करोति। ते च भोगे गथितो [गधितो (क॰) अ॰ नि॰ ३.१२४ पस्सितब्बं] मुच्छितो अज्झोसन्नो [अज्झापन्नो (सब्बत्थ) अ॰ नि॰ ३.१२४ सुत्तवण्णना टीका ओलोकेतब्बा] अनादीनवदस्सावी अनिस्सरणपञ्ञो परिभुञ्जति।
‘‘इध पन, गहपति, एकच्चो कामभोगी धम्मेन भोगे परियेसति असाहसेन; धम्मेन भोगे परियेसित्वा असाहसेन अत्तानं सुखेति पीणेति संविभजति पुञ्ञानि करोति। ते च भोगे अगथितो अमुच्छितो अनज्झोसन्नो आदीनवदस्सावी निस्सरणपञ्ञो परिभुञ्जति।
‘‘तत्र, गहपति, य्वायं कामभोगी अधम्मेन भोगे परियेसति साहसेन, अधम्मेन भोगे परियेसित्वा साहसेन न अत्तानं सुखेति न पीणेति न संविभजति न पुञ्ञानि करोति, अयं, गहपति, कामभोगी तीहि ठानेहि गारय्हो। ‘अधम्मेन भोगे परियेसति साहसेना’ति, इमिना पठमेन ठानेन गारय्हो। ‘न अत्तानं सुखेति न पीणेती’ति, इमिना दुतियेन ठानेन गारय्हो। ‘न संविभजति न पुञ्ञानि करोती’ति, इमिना ततियेन ठानेन गारय्हो। अयं, गहपति, कामभोगी इमेहि तीहि ठानेहि गारय्हो।
‘‘तत्र, गहपति, य्वायं कामभोगी अधम्मेन भोगे परियेसति साहसेन, अधम्मेन भोगे परियेसित्वा साहसेन अत्तानं सुखेति पीणेति न संविभजति न पुञ्ञानि करोति, अयं, गहपति, कामभोगी द्वीहि ठानेहि गारय्हो एकेन ठानेन पासंसो। ‘अधम्मेन भोगे परियेसति साहसेना’ति, इमिना पठमेन ठानेन गारय्हो। ‘अत्तानं सुखेति पीणेती’ति, इमिना एकेन ठानेन पासंसो। ‘न संविभजति न पुञ्ञानि करोती’ति इमिना दुतियेन ठानेन गारय्हो। अयं, गहपति, कामभोगी इमेहि द्वीहि ठानेहि गारय्हो इमिना एकेन ठानेन पासंसो।
‘‘तत्र , गहपति, य्वायं कामभोगी अधम्मेन भोगे परियेसति साहसेन , अधम्मेन भोगे परियेसित्वा साहसेन अत्तानं सुखेति पीणेति संविभजति पुञ्ञानि करोति, अयं, गहपति, कामभोगी एकेन ठानेन गारय्हो द्वीहि ठानेहि पासंसो। ‘अधम्मेन भोगे परियेसति साहसेना’ति, इमिना एकेन ठानेन गारय्हो। ‘अत्तानं सुखेति पीणेती’ति, इमिना पठमेन ठानेन पासंसो। ‘संविभजति पुञ्ञानि करोती’ति, इमिना दुतियेन ठानेन पासंसो। अयं, गहपति, कामभोगी इमिना एकेन ठानेन गारय्हो, इमेहि द्वीहि ठानेहि पासंसो।
‘‘तत्र, गहपति, य्वायं कामभोगी धम्माधम्मेन भोगे परियेसति साहसेनपि असाहसेनपि, धम्माधम्मेन भोगे परियेसित्वा साहसेनपि असाहसेनपि न अत्तानं सुखेति न पीणेति न संविभजति न पुञ्ञानि करोति, अयं, गहपति, कामभोगी एकेन ठानेन पासंसो तीहि ठानेहि गारय्हो। ‘धम्मेन भोगे परियेसति असाहसेना’ति, इमिना एकेन ठानेन पासंसो। ‘अधम्मेन भोगे परियेसति साहसेना’ति, इमिना पठमेन ठानेन गारय्हो। ‘न अत्तानं सुखेति न पीणेती’ति, इमिना दुतियेन ठानेन गारय्हो। ‘न संविभजति न पुञ्ञानि करोती’ति, इमिना ततियेन ठानेन गारय्हो। अयं, गहपति, कामभोगी इमिना एकेन ठानेन पासंसो इमेहि तीहि ठानेहि गारय्हो।
‘‘तत्र , गहपति, य्वायं कामभोगी धम्माधम्मेन भोगे परियेसति साहसेनपि असाहसेनपि, धम्माधम्मेन भोगे परियेसित्वा साहसेनपि असाहसेनपि अत्तानं सुखेति पीणेति न संविभजति न पुञ्ञानि करोति, अयं, गहपति, कामभोगी द्वीहि ठानेहि पासंसो द्वीहि ठानेहि गारय्हो । ‘धम्मेन भोगे परियेसति असाहसेना’ति, इमिना पठमेन ठानेन पासंसो। ‘अधम्मेन भोगे परियेसति साहसेना’ति, इमिना पठमेन ठानेन गारय्हो। ‘अत्तानं सुखेति पीणेती’ति, इमिना दुतियेन ठानेन पासंसो। ‘न संविभजति न पुञ्ञानि करोती’ति, इमिना दुतियेन ठानेन गारय्हो। अयं , गहपति, कामभोगी इमेहि द्वीहि ठानेहि पासंसो इमेहि द्वीहि ठानेहि गारय्हो।
‘‘तत्र, गहपति, य्वायं कामभोगी धम्माधम्मेन भोगे परियेसति साहसेनपि असाहसेनपि, धम्माधम्मेन भोगे परियेसित्वा साहसेनपि असाहसेनपि अत्तानं सुखेति पीणेति संविभजति पुञ्ञानि करोति, अयं, गहपति, कामभोगी तीहि ठानेहि पासंसो एकेन ठानेन गारय्हो। ‘धम्मेन भोगे परियेसति असाहसेना’ति, इमिना पठमेन ठानेन पासंसो। ‘अधम्मेन भोगे परियेसति साहसेना’ति, इमिना एकेन ठानेन गारय्हो। ‘अत्तानं सुखेति पीणेती’ति, इमिना दुतियेन ठानेन पासंसो। ‘संविभजति पुञ्ञानि करोती’ति, इमिना ततियेन ठानेन पासंसो। अयं, गहपति, कामभोगी इमेहि तीहि ठानेहि पासंसो इमिना एकेन ठानेन गारय्हो।
‘‘तत्र, गहपति, य्वायं कामभोगी धम्मेन भोगे परियेसति असाहसेन, धम्मेन भोगे परियेसित्वा असाहसेन न अत्तानं सुखेति न पीणेति न संविभजति न पुञ्ञानि करोति, अयं, गहपति, कामभोगी एकेन ठानेन पासंसो द्वीहि ठानेहि गारय्हो। धम्मेन भोगे परियेसति असाहसेना’ति, इमिना एकेन ठानेन पासंसो। ‘न अत्तानं सुखेति न पीणेती’ति, इमिना पठमेन ठानेन गारय्हो। ‘न संविभजति न पुञ्ञानि करोती’ति, इमिना दुतियेन ठानेन गारय्हो। अयं, गहपति, कामभोगी इमिना एकेन ठानेन पासंसो इमेहि द्वीहि ठानेहि गारय्हो।
‘‘तत्र, गहपति, य्वायं कामभोगी धम्मेन भोगे परियेसति असाहसेन, धम्मेन भोगे परियेसित्वा असाहसेन अत्तानं सुखेति पीणेति न संविभजति न पुञ्ञानि करोति, अयं, गहपति , कामभोगी द्वीहि ठानेहि पासंसो एकेन ठानेन गारय्हो। ‘धम्मेन भोगे परियेसति असाहसेना’ति, इमिना पठमेन ठानेन पासंसो। ‘अत्तानं सुखेति पीणेती’ति, इमिना दुतियेन ठानेन पासंसो। ‘न संविभजति न पुञ्ञानि करोती’ति इमिना एकेन ठानेन गारय्हो। अयं , गहपति, कामभोगी इमेहि द्वीहि ठानेहि पासंसो इमिना एकेन ठानेन गारय्हो।
‘‘तत्र, गहपति य्वायं कामभोगी धम्मेन भोगे परियेसति असाहसेन, धम्मेन भोगे परियेसित्वा असाहसेन अत्तानं सुखेति पीणेति संविभजति पुञ्ञानि करोति, ते च भोगे गथितो मुच्छितो अज्झोसन्नो अनादीनवदस्सावी अनिस्सरणपञ्ञो परिभुञ्जति, अयं, गहपति, कामभोगी तीहि ठानेहि पासंसो एकेन ठानेन गारय्हो। ‘धम्मेन भोगे परियेसति असाहसेना’ति, इमिना पठमेन ठानेन पासंसो। ‘अत्तानं सुखेति पीणेती’ति, इमिना दुतियेन ठानेन पासंसो। ‘संविभजति पुञ्ञानि करोती’ति, इमिना ततियेन ठानेन पासंसो। ‘ते च भोगे गथितो मुच्छितो अज्झोसन्नो अनादीनवदस्सावी अनिस्सरणपञ्ञो परिभुञ्जती’ति , इमिना एकेन ठानेन गारय्हो। अयं, गहपति, कामभोगी इमेहि तीहि ठानेहि पासंसो इमिना एकेन ठानेन गारय्हो।
‘‘तत्र, गहपति, य्वायं कामभोगी धम्मेन भोगे परियेसति असाहसेन, धम्मेन भोगे परियेसित्वा असाहसेन अत्तानं सुखेति पीणेति संविभजति पुञ्ञानि करोति, ते च भोगे अगथितो अमुच्छितो अनज्झोसन्नो आदीनवदस्सावी निस्सरणपञ्ञो परिभुञ्जति, अयं, गहपति, कामभोगी चतूहि ठानेहि पासंसो। ‘धम्मेन भोगे परियेसति असाहसेना’ति, इमिना पठमेन ठानेन पासंसो। ‘अत्तानं सुखेति पीणेती’ति, इमिना दुतियेन ठानेन पासंसो। ‘संविभजति पुञ्ञानि करोती’ति, इमिना ततियेन ठानेन पासंसो। ‘ते च भोगे अगथितो अमुच्छितो अनज्झोसन्नो आदीनवदस्सावी निस्सरणपञ्ञो परिभुञ्जती’ति, इमिना चतुत्थेन ठानेन पासंसो। अयं, गहपति, कामभोगी इमेहि चतूहि ठानेहि पासंसो।
‘‘इमे खो, गहपति, दस कामभोगी सन्तो संविज्जमाना लोकस्मिं। इमेसं खो, गहपति, दसन्नं कामभोगीनं य्वायं कामभोगी धम्मेन भोगे परियेसति असाहसेन, धम्मेन भोगे परियेसित्वा असाहसेन अत्तानं सुखेति पीणेति संविभजति पुञ्ञानि करोति, ते च भोगे अगथितो अमुच्छितो अनज्झोसन्नो आदीनवदस्सावी निस्सरणपञ्ञो परिभुञ्जति, अयं इमेसं दसन्नं कामभोगीनं अग्गो च सेट्ठो च पामोक्खो [मोक्खो (क॰ सी॰) अ॰ नि॰ ४.९५; ५.१८१; सं॰ नि॰ ३.६६२] च उत्तमो च पवरो च। सेय्यथापि, गहपति, गवा खीरं, खीरम्हा दधि, दधिम्हा नवनीतं, नवनीतम्हा सप्पि, सप्पिम्हा सप्पिमण्डो। सप्पिमण्डो तत्थ अग्गमक्खायति।
एवमेवं खो , गहपति, इमेसं दसन्नं कामभोगीनं य्वायं कामभोगी धम्मेन भोगे परियेसति असाहसेन, धम्मेन भोगे परियेसित्वा असाहसेन अत्तानं सुखेति पीणेति संविभजति पुञ्ञानि करोति, ते च भोगे अगथितो अमुच्छितो अनज्झोसन्नो आदीनवदस्सावी निस्सरणपञ्ञो परिभुञ्जति, अयं इमेसं दसन्नं कामभोगीनं अग्गो च सेट्ठो च पामोक्खो [मोक्खो (क॰ सी॰) अ॰ नि॰ ५.१८१] च उत्तमो च पवरो चा’’ति। पठमं।
२. भयसुत्तं
९२.[अ॰ नि॰ ९.२७; सं॰ नि॰ ५.१०२४] अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि। एकमन्तं निसिन्नं खो अनाथपिण्डिकं गहपतिं भगवा एतदवोच –
‘‘यतो, खो, गहपति, अरियसावकस्स पञ्च भयानि वेरानि वूपसन्तानि होन्ति, चतूहि च सोतापत्तियङ्गेहि समन्नागतो होति, अरियो चस्स ञायो पञ्ञाय सुदिट्ठो होति सुप्पटिविद्धो, सो आकङ्खमानो अत्तनाव अत्तानं ब्याकरेय्य – ‘खीणनिरयोम्हि खीणतिरच्छानयोनि खीणपेत्तिविसयो खीणापायदुग्गतिविनिपातो। सोतापन्नोहमस्मि अविनिपातधम्मो नियतो सम्बोधिपरायणो’ति।
‘‘कतमानि पञ्च भयानि वेरानि वूपसन्तानि होन्ति? यं , गहपति, पाणातिपाती पाणातिपातपच्चया दिट्ठधम्मिकम्पि भयं वेरं पसवति सम्परायिकम्पि भयं वेरं पसवति चेतसिकम्पि दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदेति, पाणातिपाता पटिविरतो नेव दिट्ठधम्मिकम्पि [नेव दिट्ठधम्मिकं] भयं वेरं पसवति न सम्परायिकम्पि [न सम्परायिकं] भयं वेरं पसवति न चेतसिकम्पि [न चेतसिकं (सी॰ स्या॰ पी॰)] दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदेति। पाणातिपाता पटिविरतस्स एवं तं भयं वेरं वूपसन्तं होति ।
‘‘यं , गहपति, अदिन्नादायी…पे॰… कामेसुमिच्छाचारी… मुसावादी… सुरामेरयमज्जपमादट्ठायी सुरामेरयमज्जपमादट्ठानपच्चया दिट्ठधम्मिकम्पि भयं वेरं पसवति सम्परायिकम्पि भयं वेरं पसवति चेतसिकम्पि दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदेति, सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना पटिविरतो नेव दिट्ठधम्मिकम्पि भयं वेरं पसवति न सम्परायिकम्पि भयं वेरं पसवति न चेतसिकम्पि दुक्खं दोमनस्सं पटिसंवेदेति। सुरामेरयमज्जपमादट्ठाना पटिविरतस्स एवं तं भयं वेरं वूपसन्तं होति। इमानि पञ्च भयानि वेरानि वूपसन्तानि होन्ति।
‘‘कतमेहि चतूहि सोतापत्तियङ्गेहि समन्नागतो होति? इध, गहपति, अरियसावको बुद्धे अवेच्चप्पसादेन समन्नागतो होति – ‘इतिपि सो भगवा…पे॰… बुद्धो भगवा’ति; धम्मे अवेच्चप्पसादेन समन्नागतो होति – ‘स्वाक्खातो भगवता धम्मो सन्दिट्ठिको अकालिको एहिपस्सिको ओपनेय्यिको पच्चत्तं वेदितब्बो विञ्ञूही’ति; सङ्घे अवेच्चप्पसादेन समन्नागतो होति – ‘सुप्पटिपन्नो भगवतो सावकसङ्घो, उजुप्पटिपन्नो भगवतो सावकसङ्घो, ञायप्पटिपन्नो भगवतो सावकसङ्घो, सामीचिप्पटिपन्नो भगवतो सावकसङ्घो, यदिदं चत्तारि पुरिसयुगानि अट्ठ पुरिसपुग्गला, एस भगवतो सावकसङ्घो आहुनेय्यो पाहुनेय्यो दक्खिणेय्यो अञ्जलिकरणीयो अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लोकस्सा’ति; अरियकन्तेहि सीलेहि समन्नागतो होति ‘अखण्डेहि अच्छिद्देहि असबलेहि अकम्मासेहि भुजिस्सेहि विञ्ञुप्पसत्थेहि अपरामट्ठेहि समाधिसंवत्तनिकेहि’। इमेहि चतूहि सोतापत्तियङ्गेहि समन्नागतो होति।
३. किंदिट्ठिकसुत्तं
९३.एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे। अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति दिवा दिवस्स सावत्थिया निक्खमि भगवन्तं दस्सनाय। अथ खो अनाथपिण्डिकस्स गहपतिस्स एतदहोसि – ‘‘अकालो खो ताव भगवन्तं दस्सनाय। पटिसल्लीनो भगवा। मनोभावनीयानम्पि भिक्खूनं अकालो दस्सनाय। पटिसल्लीना मनोभावनीया भिक्खू। यंनूनाहं येन अञ्ञतित्थियानं परिब्बाजकानं आरामो तेनुपसङ्कमेय्य’’न्ति।
अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति येन अञ्ञतित्थियानं परिब्बाजकानं आरामो तेनुपसङ्कमि। तेन खो पन समयेन अञ्ञतित्थिया परिब्बाजका सङ्गम्म समागम्म उन्नादिनो उच्चासद्दमहासद्दा अनेकविहितं तिरच्छानकथं कथेन्ता निसिन्ना होन्ति। अद्दसंसु खो ते अञ्ञतित्थिया परिब्बाजका अनाथपिण्डिकं गहपतिं दूरतोव आगच्छन्तं। दिस्वान अञ्ञमञ्ञं सण्ठापेसुं – ‘‘अप्पसद्दा भोन्तो होन्तु, मा भोन्तो सद्दमकत्थ। अयं अनाथपिण्डिको गहपति आरामं आगच्छति समणस्स गोतमस्स सावको। यावता खो पन समणस्स गोतमस्स सावका गिही ओदातवसना सावत्थियं पटिवसन्ति, अयं तेसं अञ्ञतरो अनाथपिण्डिको गहपति। अप्पसद्दकामा खो पन ते आयस्मन्तो अप्पसद्दविनीता अप्पसद्दस्स वण्णवादिनो। अप्पेव नाम अप्पसद्दं परिसं विदित्वा उपसङ्कमितब्बं मञ्ञेय्या’’ति।
अथ खो ते अञ्ञतित्थिया परिब्बाजका तुण्ही अहेसुं। अथ खो अनाथपिण्डिको गहपति येन ते अञ्ञतित्थिया परिब्बाजका तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा तेहि अञ्ञतित्थियेहि परिब्बाजकेहि सद्धिं सम्मोदि। सम्मोदनीयं कथं सारणीयं वीतिसारेत्वा एकमन्तं निसीदि। एकमन्तं निसिन्नं खो अनाथपिण्डिकं गहपतिं ते अञ्ञतित्थिया परिब्बाजका एतदवोचुं – ‘‘वदेहि, गहपति, किंदिट्ठिको समणो गोतमो’’ति? ‘‘न खो अहं, भन्ते, भगवतो सब्बं दिट्ठिं जानामी’’ति।
‘‘इति किर त्वं, गहपति, न समणस्स गोतमस्स सब्बं दिट्ठिं जानासि; वदेहि, गहपति, किंदिट्ठिका भिक्खू’’ति? ‘‘भिक्खूनम्पि खो अहं, भन्ते, न सब्बं दिट्ठिं जानामी’’ति।
‘‘इति किर त्वं, गहपति, न समणस्स गोतमस्स सब्बं दिट्ठिं जानासि नपि भिक्खूनं सब्बं दिट्ठिं जानासि; वदेहि, गहपति, किंदिट्ठिकोसि तुव’’न्ति? ‘‘एतं खो, भन्ते, अम्हेहि न दुक्करं ब्याकातुं यंदिट्ठिका मयं। इङ्घ ताव आयस्मन्तो यथासकानि दिट्ठिगतानि ब्याकरोन्तु, पच्छापेतं अम्हेहि न दुक्करं भविस्सति ब्याकातुं यंदिट्ठिका मय’’न्ति।
एवं वुत्ते अञ्ञतरो परिब्बाजको अनाथपिण्डिकं गहपतिं एतदवोच – ‘‘सस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञन्ति – एवंदिट्ठिको अहं, गहपती’’ति।
४. वज्जियमाहितसुत्तं
९४.एकं समयं भगवा चम्पायं विहरति गग्गराय पोक्खरणिया तीरे। अथ खो वज्जियमाहितो गहपति दिवा दिवस्स चम्पाय निक्खमि भगवन्तं दस्सनाय। अथ खो वज्जियमाहितस्स गहपतिस्स एतदहोसि – ‘‘अकालो खो ताव भगवन्तं दस्सनाय। पटिसल्लीनो भगवा। मनोभावनीयानम्पि भिक्खूनं अकालो दस्सनाय। पटिसल्लीना मनोभावनीयापि भिक्खू। यंनूनाहं येन अञ्ञतित्थियानं परिब्बाजकानं आरामो तेनुपसङ्कमेय्य’’न्ति।
अथ खो वज्जियमाहितो गहपति येन अञ्ञतित्थियानं परिब्बाजकानं आरामो तेनुपसङ्कमि। तेन खो पन समयेन ते अञ्ञतित्थिया परिब्बाजका सङ्गम्म समागम्म उन्नादिनो उच्चासद्दमहासद्दा अनेकविहितं तिरच्छानकथं कथेन्ता निसिन्ना होन्ति।
अद्दसंसु खो ते अञ्ञतित्थिया परिब्बाजका वज्जियमाहितं गहपतिं दूरतोव आगच्छन्तं। दिस्वान अञ्ञमञ्ञं सण्ठापेसुं – ‘‘अप्पसद्दा भोन्तो होन्तु। मा भोन्तो सद्दमकत्थ। अयं वज्जियमाहितो गहपति आगच्छति समणस्स गोतमस्स सावको। यावता खो पन समणस्स गोतमस्स सावका गिही ओदातवसना चम्पायं पटिवसन्ति, अयं तेसं अञ्ञतरो वज्जियमाहितो गहपति। अप्पसद्दकामा खो पन ते आयस्मन्तो अप्पसद्दविनीता अप्पसद्दस्स वण्णवादिनो। अप्पेव नाम अप्पसद्दं परिसं विदित्वा उपसङ्कमितब्बं मञ्ञेय्या’’ति।
अथ खो ते अञ्ञतित्थिया परिब्बाजका तुण्ही अहेसुं। अथ खो वज्जियमाहितो गहपति येन ते अञ्ञतित्थिया परिब्बाजका तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा तेहि अञ्ञतित्थियेहि परिब्बाजकेहि सद्धिं सम्मोदि। सम्मोदनीयं कथं सारणीयं वीतिसारेत्वा एकमन्तं निसीदि। एकमन्तं निसिन्नं खो वज्जियमाहितं गहपतिं ते अञ्ञतित्थिया परिब्बाजका एतदवोचुं – ‘‘सच्चं किर, गहपति, समणो गोतमो सब्बं तपं गरहति, सब्बं तपस्सिं लूखाजीविं एकंसेन उपक्कोसति उपवदती’’ति? ‘‘न खो, भन्ते, भगवा सब्बं तपं गरहति नपि सब्बं तपस्सिं लूखाजीविं एकंसेन उपक्कोसति उपवदति। गारय्हं खो, भन्ते, भगवा गरहति , पसंसितब्बं पसंसति। गारय्हं खो पन, भन्ते, भगवा गरहन्तो पसंसितब्बं पसंसन्तो विभज्जवादो भगवा। न सो भगवा एत्थ एकंसवादो’’ति।
एवं वुत्ते अञ्ञतरो परिब्बाजको वज्जियमाहितं गहपतिं एतदवोच – ‘‘आगमेहि त्वं, गहपति, यस्स त्वं समणस्स गोतमस्स वण्णं भासति, समणो गोतमो वेनयिको अप्पञ्ञत्तिको’’ति? ‘‘एत्थपाहं, भन्ते, आयस्मन्ते वक्खामि सहधम्मेन – ‘इदं कुसल’न्ति, भन्ते, भगवता पञ्ञत्तं; ‘इदं अकुसल’न्ति, भन्ते, भगवता पञ्ञत्तं। इति कुसलाकुसलं भगवा पञ्ञापयमानो सपञ्ञत्तिको भगवा; न सो भगवा वेनयिको अप्पञ्ञत्तिको’’ति।
एवं वुत्ते ते परिब्बाजका तुण्हीभूता मङ्कुभूता पत्तक्खन्धा अधोमुखा पज्झायन्ता अप्पटिभाना निसीदिंसु। अथ खो वज्जियमाहितो गहपति ते परिब्बाजके तुण्हीभूते मङ्कुभूते पत्तक्खन्धे अधोमुखे पज्झायन्ते अप्पटिभाने विदित्वा उट्ठायासना येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि। एकमन्तं निसिन्नो खो वज्जियमाहितो गहपति यावतको अहोसि तेहि अञ्ञतित्थियेहि परिब्बाजकेहि सद्धिं कथासल्लापो तं सब्बं भगवतो आरोचेसि।
५. उत्तियसुत्तं
९५.अथ खो उत्तियो परिब्बाजको येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवता सद्धिं सम्मोदि। सम्मोदनीयं कथं सारणीयं वीतिसारेत्वा एकमन्तं निसीदि। एकमन्तं निसिन्नो खो उत्तियो परिब्बाजको भगवन्तं एतदवोच – ‘‘किं नु खो, भो गोतम, सस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति? ‘‘अब्याकतं खो एतं, उत्तिय, मया – ‘सस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’’न्ति।
‘‘किं पन, भो गोतम, असस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति? ‘‘एतम्पि खो, उत्तिय, अब्याकतं मया – ‘असस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’’न्ति।
‘‘किं नु खो, भो गोतम, अन्तवा लोको…पे॰… अनन्तवा लोको… तं जीवं तं सरीरं… अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरं… होति तथागतो परं मरणा … न होति तथागतो परं मरणा… होति च न च होति तथागतो परं मरणा… नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति? ‘‘एतम्पि खो, उत्तिय, अब्याकतं मया – ‘नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’’न्ति।
‘‘‘किं नु खो, भो गोतम, सस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’न्ति, इति पुट्ठो समानो ‘अब्याकतं खो एतं, उत्तिय, मया – सस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’न्ति वदेसि।
‘‘‘किं पन, भो गोतम, असस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’न्ति, इति पुट्ठो समानो – ‘एतम्पि खो, उत्तिय, अब्याकतं मया असस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’न्ति वदेसि।
‘‘‘किं नु खो, भो गोतम, अन्तवा लोको…पे॰… अनन्तवा लोको… तं जीवं तं सरीरं… अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरं… होति तथागतो परं मरणा… न होति तथागतो परं मरणा… होति च न च होति तथागतो परं मरणा… नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञन्ति, इति पुट्ठो समानो – ‘एतम्पि खो, उत्तिय, अब्याकतं मया – ‘नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’न्ति वदेसि। अथ किञ्चरहि भोता गोतमेन ब्याकत’’न्ति?
‘‘अभिञ्ञाय खो अहं, उत्तिय, सावकानं धम्मं देसेमि सत्तानं विसुद्धिया सोकपरिदेवानं समतिक्कमाय दुक्खदोमनस्सानं अत्थङ्गमाय ञायस्स अधिगमाय निब्बानस्स सच्छिकिरियाया’’ति।
‘‘यं पनेतं भवं गोतमो अभिञ्ञाय सावकानं धम्मं देसेसि सत्तानं विसुद्धिया सोकपरिदेवानं समतिक्कमाय दुक्खदोमनस्सानं अत्थङ्गमाय ञायस्स अधिगमाय निब्बानस्स सच्छिकिरियाय, सब्बो वा
६. कोकनुदसुत्तं
९६.‘‘एकं समयं आयस्मा आनन्दो राजगहे विहरति तपोदारामे। अथ खो आयस्मा आनन्दो रत्तिया पच्चूससमयं पच्चुट्ठाय येन तपोदा तेनुपसङ्कमि गत्तानि परिसिञ्चितुं। तपोदाय [तपोदे (क॰)] गत्तानि परिसिञ्चित्वा पच्चुत्तरित्वा एकचीवरो अट्ठासि गत्तानि पुब्बापयमानो । कोकनुदोपि खो परिब्बाजको रत्तिया पच्चूससमयं पच्चुट्ठाय येन तपोदा तेनुपसङ्कमि गत्तानि परिसिञ्चितुं।
अद्दसा खो कोकनुदो परिब्बाजको आयस्मन्तं आनन्दं दूरतोव आगच्छन्तं। दिस्वान आयस्मन्तं आनन्दं एतदवोच – ‘‘क्वेत्थ [को तेत्थ (सी॰), क्वत्थ (पी॰ क॰)], आवुसो’’ति? ‘‘अहमावुसो, भिक्खू’’ति।
‘‘कतमेसं, आवुसो, भिक्खून’’न्ति? ‘‘समणानं, आवुसो, सक्यपुत्तियान’’न्ति।
‘‘पुच्छेय्याम मयं आयस्मन्तं किञ्चिदेव देसं, सचे आयस्मा ओकासं करोति पञ्हस्स वेय्याकरणाया’’ति। ‘‘पुच्छावुसो, सुत्वा वेदिस्सामा’’ति।
‘‘किं नु खो, भो, ‘सस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’न्ति – एवंदिट्ठि [एवंदिट्ठिको (स्या॰)] भव’’न्ति ? ‘‘न खो अहं, आवुसो, एवंदिट्ठि – ‘सस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’’न्ति।
‘‘किं पन, भो, ‘असस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’न्ति – एवंदिट्ठि भव’’न्ति? ‘‘न खो अहं, आवुसो, एवंदिट्ठि – ‘असस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’’न्ति।
‘‘किं नु खो, भो, अन्तवा लोको…पे॰… अनन्तवा लोको… तं जीवं तं सरीरं… अञ्ञं जीवं अञ्ञं सरीरं… होति तथागतो परं मरणा… न होति तथागतो परं मरणा… होति च न च होति तथागतो परं मरणा… नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञन्ति – एवंदिट्ठि भव’’न्ति? ‘‘न खो अहं, आवुसो, एवंदिट्ठि – ‘नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’’न्ति।
‘‘तेन हि भवं न जानाति, न पस्सती’’ति? ‘‘न खो अहं, आवुसो, न जानामि न पस्सामि। जानामहं, आवुसो, पस्सामी’’ति ।
‘‘‘किं नु खो, भो, सस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञन्ति – एवंदिट्ठि भव’न्ति, इति पुट्ठो समानो – ‘न खो अहं, आवुसो, एवंदिट्ठि – सस्सतो लोको, इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’न्ति वदेसि।
७. आहुनेय्यसुत्तं
९७.‘‘दसहि, भिक्खवे, धम्मेहि समन्नागतो भिक्खु आहुनेय्यो होति पाहुनेय्यो दक्खिणेय्यो अञ्जलिकरणीयो अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं लोकस्स।
‘‘कतमेहि दसहि? इध, भिक्खवे, भिक्खु सीलवा होति, पातिमोक्खसंवरसंवुतो विहरति आचारगोचरसम्पन्नो अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावी, समादाय सिक्खति सिक्खापदेसु ।
‘‘बहुस्सुतो होति सुतधरो सुतसन्निचयो। ये ते धम्मा आदिकल्याणा मज्झेकल्याणा परियोसानकल्याणा सात्थं सब्यञ्जनं केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरियं अभिवदन्ति, तथारूपास्स धम्मा बहुस्सुता होन्ति धाता वचसा परिचिता मनसानुपेक्खिता दिट्ठिया सुप्पटिविद्धा।
‘‘कल्याणमित्तो होति कल्याणसहायो कल्याणसम्पवङ्को।
‘‘सम्मादिट्ठिको होति सम्मादस्सनेन समन्नागतो।
‘‘अनेकविहितं इद्धिविधं पच्चनुभोति – एकोपि हुत्वा बहुधा होति; बहुधापि हुत्वा एको होति; आविभावं, तिरोभावं; तिरोकुट्टं तिरोपाकारं तिरोपब्बतं असज्जमानो गच्छति, सेय्यथापि आकासे; पथवियापि उम्मुज्जनिमुज्जं करोति, सेय्यथापि उदके; उदकेपि अभिज्जमाने गच्छति, सेय्यथापि पथवियं; आकासेपि पल्लङ्केन कमति, सेय्यथापि पक्खी सकुणो; इमेपि चन्दिमसूरिये एवंमहिद्धिके एवंमहानुभावे पाणिना परामसति [परिमसति (सी॰)] परिमज्जति, याव ब्रह्मलोकापि कायेन वसं वत्तेति।
‘‘दिब्बाय सोतधातुया विसुद्धाय अतिक्कन्तमानुसिकाय उभो सद्दे सुणाति दिब्बे च मानुसे च ये दूरे सन्तिके च।
‘‘परसत्तानं परपुग्गलानं चेतसा चेतो परिच्च पजानाति। सरागं वा चित्तं ‘सरागं चित्त’न्ति पजानाति; वीतरागं वा चित्तं ‘वीतरागं चित्त’न्ति पजानाति; सदोसं वा चित्तं… वीतदोसं वा चित्तं… समोहं वा चित्तं… वीतमोहं वा चित्तं… संखित्तं वा चित्तं… विक्खित्तं वा चित्तं… महग्गतं वा चित्तं… अमहग्गतं वा चित्तं… सउत्तरं वा चित्तं… अनुत्तरं वा चित्तं… समाहितं वा चित्तं… असमाहितं वा चित्तं… विमुत्तं वा चित्तं… अविमुत्तं वा चित्तं ‘अविमुत्तं चित्त’न्ति पजानाति।
‘‘अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरति, सेय्यथिदं – एकम्पि जातिं द्वेपि जातियो तिस्सोपि जातियो चतस्सोपि जातियो पञ्चपि जातियो दसपि जातियो वीसम्पि जातियो तिंसम्पि जातियो चत्तालीसम्पि जातियो पञ्ञासम्पि जातियो जातिसतम्पि जातिसहस्सम्पि जातिसतसहस्सम्पि अनेकेपि संवट्टकप्पे अनेकेपि विवट्टकप्पे अनेकेपि संवट्टविवट्टकप्पे – ‘अमुत्रासिं एवंनामो एवंगोत्तो एवंवण्णो एवमाहारो एवंसुखदुक्खपटिसंवेदी एवमायुपरियन्तो, सो ततो चुतो अमुत्र उदपादिं; तत्रापासिं एवंनामो एवंगोत्तो एवंवण्णो एवमाहारो एवंसुखदुक्खपटिसंवेदी एवमायुपरियन्तो, सो ततो चुतो इधूपपन्नोति, इति साकारं सउद्देसं अनेकविहितं पुब्बेनिवासं अनुस्सरति।
८. थेरसुत्तं
९८.‘‘दसहि, भिक्खवे, धम्मेहि समन्नागतो थेरो भिक्खु यस्सं यस्सं दिसायं विहरति, फासुयेव विहरति। कतमेहि दसहि? थेरो होति रत्तञ्ञू चिरपब्बजितो, सीलवा होति …पे॰… समादाय सिक्खति सिक्खापदेसु, बहुस्सुतो होति…पे॰… दिट्ठिया सुप्पटिविद्धो, उभयानि खो पनस्स पातिमोक्खानि वित्थारेन स्वागतानि होन्ति सुविभत्तानि सुप्पवत्तीनि सुविनिच्छितानि सुत्तसो अनुब्यञ्जनसो, अधिकरणसमुप्पादवूपसमकुसलो होति, धम्मकामो होति पियसमुदाहारो अभिधम्मे अभिविनये उळारपामोज्जो, सन्तुट्ठो होति इतरीतरचीवरपिण्डपातसेनासनगिलानप्पच्चयभेसज्जपरिक्खारेन, पासादिको होति अभिक्कन्तपटिक्कन्ते [अभिक्कन्तपटिक्कन्तो (क॰)] सुसंवुतो अन्तरघरे निसज्जाय, चतुन्नं झानानं आभिचेतसिकानं दिट्ठधम्मसुखविहारानं निकामलाभी होति अकिच्छलाभी अकसिरलाभी, आसवानञ्च खया अनासवं चेतोविमुत्तिं पञ्ञाविमुत्तिं दिट्ठेव धम्मे सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा उपसम्पज्ज विहरति। इमेहि खो, भिक्खवे, दसहि धम्मेहि समन्नागतो थेरो भिक्खु यस्सं यस्सं दिसायं विहरति, फासुयेव विहरती’’ति। अट्ठमं।
९. उपालिसुत्तं
९९.अथ खो आयस्मा उपालि येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि । एकमन्तं निसिन्नो खो आयस्मा उपालि भगवन्तं एतदवोच – ‘‘इच्छामहं, भन्ते, अरञ्ञवनपत्थानि पन्तानि सेनासनानि पटिसेवितु’’न्ति।
‘‘दुरभिसम्भवानि हि खो [दुरभिसम्भवानि खो (सी॰ पी॰)], उपालि, अरञ्ञवनपत्थानि पन्तानि सेनासनानि। दुक्करं पविवेकं दुरभिरमं। एकत्ते हरन्ति मञ्ञे मनो वनानि समाधिं अलभमानस्स भिक्खुनो। यो खो, उपालि, एवं वदेय्य – ‘अहं समाधिं अलभमानो अरञ्ञवनपत्थानि पन्तानि सेनासनानि पटिसेविस्सामी’ति, तस्सेतं पाटिकङ्खं – ‘संसीदिस्सति वा उप्लविस्सति वा’ति [उप्पिलविस्सति वा (सी॰ स्या॰ पी॰)]।
‘‘सेय्यथापि, उपालि, महाउदकरहदो। अथ आगच्छेय्य हत्थिनागो सत्तरतनो वा अड्ढट्ठरतनो [अट्ठरतनो (सी॰ पी॰)] वा। तस्स एवमस्स – ‘यंनूनाहं इमं उदकरहदं ओगाहेत्वा कण्णसंधोविकम्पि खिड्डं कीळेय्यं पिट्ठिसंधोविकम्पि खिड्डं कीळेय्यं। कण्णसंधोविकम्पि खिड्डं कीळित्वा पिट्ठिसंधोविकम्पि खिड्डं कीळित्वा न्हत्वा [नहात्वा (सी॰ पी॰), न्हात्वा (स्या॰)] च पिवित्वा च पच्चुत्तरित्वा येन कामं पक्कमेय्य’न्ति। सो तं उदकरहदं ओगाहेत्वा कण्णसंधोविकम्पि खिड्डं कीळेय्य पिट्ठिसंधोविकम्पि खिड्डं कीळेय्य; कण्णसंधोविकम्पि खिड्डं कीळित्वा पिट्ठिसंधोविकम्पि खिड्डं कीळित्वा न्हत्वा च पिवित्वा च पच्चुत्तरित्वा येन कामं पक्कमेय्य। तं किस्स हेतु? महा, उपालि [महा हुपालि (सी॰ पी॰)], अत्तभावो गम्भीरे गाधं विन्दति।
‘‘अथ आगच्छेय्य ससो वा बिळारो वा। तस्स एवमस्स – ‘को चाहं, को च हत्थिनागो! यंनूनाहं इमं उदकरहदं ओगाहेत्वा कण्णसंधोविकम्पि खिड्डं कीळेय्यं पिट्ठिसंधोविकम्पि खिड्डं कीळेय्यं ; कण्णसंधोविकम्पि खिड्डं कीळित्वा पिट्ठिसंधोविकम्पि खिड्डं कीळित्वा न्हत्वा च पिवित्वा च पच्चुत्तरित्वा येन कामं पक्कमेय्य’न्ति। सो तं उदकरहदं सहसा अप्पटिसङ्खा पक्खन्देय्य। तस्सेतं पाटिकङ्खं – ‘संसीदिस्सति वा उप्लविस्सति वा’ति । तं किस्स हेतु? परित्तो, उपालि, अत्तभावो गम्भीरे गाधं न विन्दति। एवमेवं खो, उपालि, यो एवं वदेय्य – ‘अहं समाधिं अलभमानो अरञ्ञवनपत्थानि पन्तानि सेनासनानि पटिसेविस्सामी’ति, तस्सेतं पाटिकङ्खं – ‘संसीदिस्सति वा उप्लविस्सति वा’ति।
‘‘सेय्यथापि, उपालि, दहरो कुमारो मन्दो उत्तानसेय्यको सकेन मुत्तकरीसेन कीळति। तं किं मञ्ञसि, उपालि, नन्वायं केवला परिपूरा बालखिड्डा’’ति? ‘‘एवं, भन्ते’’।
१०. अभब्बसुत्तं
१००.‘‘दसयिमे, भिक्खवे, धम्मे अप्पहाय अभब्बो अरहत्तं सच्छिकातुं। कतमे दस? रागं, दोसं, मोहं, कोधं, उपनाहं, मक्खं, पळासं, इस्सं, मच्छरियं, मानं – इमे खो भिक्खवे, दस धम्मे अप्पहाय अभब्बो अरहत्तं सच्छिकातुं।
‘‘दसयिमे, भिक्खवे, धम्मे पहाय भब्बो अरहत्तं सच्छिकातुं। कतमे दस? रागं, दोसं, मोहं, कोधं, उपनाहं, मक्खं, पळासं, इस्सं, मच्छरियं, मानं – इमे खो, भिक्खवे, दस धम्मे पहाय भब्बो अरहत्तं सच्छिकातु’’न्ति। दसमं।
उपालिवग्गो पञ्चमो।
तस्सुद्दानं –
कामभोगी भयं दिट्ठि, वज्जियमाहितुत्तिया।
कोकनुदो आहुनेय्यो, थेरो उपालि अभब्बोति॥
दुतियपण्णासकं समत्तं।