६. छक्कनिपातो
१. अवारियवग्गो
[३७६] १. अवारियजातकवण्णना
मासुकुज्झ भूमिपतीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं तित्थनाविकं आरब्भ कथेसि। सो किर बालो अहोसि अञ्ञाणो, नेव सो बुद्धादीनं रतनानं, न अञ्ञेसं पुग्गलानं गुणं जानाति, चण्डो फरुसो साहसिको। अथेको जानपदो भिक्खु ‘‘बुद्धुपट्ठानं करिस्सामी’’ति आगच्छन्तो सायं अचिरवतीतित्थं पत्वा तं एवमाह ‘‘उपासक, परतीरं गमिस्सामि, नावं मे देही’’ति। ‘‘भन्ते, इदानि अकालो, एकस्मिं ठाने वसस्सू’’ति। ‘‘उपासक, इध कुहिं वसिस्सामि, मं गण्हित्वा गच्छा’’ति। सो कुज्झित्वा ‘‘एहि रे समण, वहामी’’ति थेरं नावं आरोपेत्वा उजुकं अगन्त्वा हेट्ठा नावं नेत्वा उल्लोळं कत्वा तस्स पत्तचीवरं तेमेत्वा किलमेत्वा तीरं पत्वा अन्धकारवेलायं उय्योजेसि। अथ सो विहारं गन्त्वा तं दिवसं बुद्धुपट्ठानस्स ओकासं अलभित्वा पुनदिवसे सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदित्वा सत्थारा कतपटिसन्थारो ‘‘कदा आगतोसी’’ति वुत्ते ‘‘हिय्यो, भन्ते’’ति वत्वा ‘‘अथ कस्मा अज्ज बुद्धुपट्ठानं आगतोसी’’ति वुत्ते तमत्थं आरोचेसि। तं सुत्वा सत्था ‘‘न खो भिक्खु इदानेव, पुब्बेपेस चण्डो फरुसो साहसिको, इदानि पन तेन त्वं किलमितो, पुब्बेपेस पण्डिते किलमेसी’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि।
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा दीघमद्धानं हिमवन्ते फलाफलेन यापेत्वा लोणम्बिलसेवनत्थाय बाराणसिं पत्वा राजुय्याने वसित्वा पुनदिवसे नगरं भिक्खाय पाविसि। अथ नं राजङ्गणप्पत्तं राजा दिस्वा तस्स इरियापथे पसीदित्वा अन्तेपुरं आनेत्वा भोजेत्वा पटिञ्ञं गहेत्वा राजुय्याने वसापेसि, देवसिकं उपट्ठानं अगमासि। तमेनं बोधिसत्तो ‘‘रञ्ञा नाम, महाराज, चत्तारि अगतिगमनानि वज्जेत्वा अप्पमत्तेन खन्तिमेत्तानुद्दयसम्पन्नेन हुत्वा धम्मेन रज्जं कारेतब्ब’’न्ति वत्वा देवसिकं ओवदन्तो –
‘‘मासु कुज्झ भूमिपति, मासु कुज्झ रथेसभ।
कुद्धं अप्पटिकुज्झन्तो, राजा रट्ठस्स पूजितो॥
‘‘गामे वा यदि वारञ्ञे, निन्ने वा यदि वा थले।
सब्बत्थ अनुसासामि, मासु कुज्झ रथेसभा’’ति॥ – द्वे गाथा अभासि।
तत्थ रट्ठस्स पूजितोति एवरूपो राजा रट्ठस्स पूजनीयो होतीति अत्थो। सब्बत्थ अनुसासामीति एतेसु गामादीसु यत्थ कत्थचि वसन्तोपाहं महाराज, इमाय एव अनुसिट्ठिया तमनुसासामि, एतेसु वा गामादीसु यत्थ कत्थचि एकस्मिम्पि एकसत्तेपि अनुसासामि। मासु कुज्झ रथेसभाति एवमेवाहं तं अनुसासामि, रञ्ञा नाम कुज्झतुं न वट्टति। किंकारणा? राजानो नाम वाचावुधा, तेसं कुद्धानं वचनमत्तेनेव बहू जीवितक्खयं पापुणन्तीति।
एवं बोधिसत्तो रञ्ञो आगतागतदिवसे इमा द्वे गाथा अभासि। राजा अनुसिट्ठिया पसन्नचित्तो महासत्तस्स सतसहस्सुट्ठानकं एकं गामवरं अदासि, बोधिसत्तो पटिक्खिपि। इति सो तत्थेव द्वादससंवच्छरं वसित्वा ‘‘अतिचिरं निवुत्थोम्हि, जनपदचारिकं ताव चरित्वा आगमिस्सामी’’ति रञ्ञो अकथेत्वाव उय्यानपालं आमन्तेत्वा ‘‘तात, उक्कण्ठितरूपोस्मि, जनपदं चरित्वा आगमिस्सामि, त्वं रञ्ञो कथेय्यासी’’ति वत्वा पक्कन्तो गङ्गाय नावातित्थं पापुणि। तत्थ अवारियपिता नाम नाविको अहोसि। सो बालो नेव गुणवन्तानं गुणं जानाति, न अत्तनो आयापायं जानाति, सो गङ्गं तरितुकामं जनं पठमं तारेत्वा पच्छा वेतनं याचति, वेतनं अदेन्तेहि सद्धिं कलहं करोन्तो अक्कोसप्पहारेयेव बहू लभति, अप्पं लाभं, एवरूपो अन्धबालो। तं सन्धाय सत्था अभिसम्बुद्धो हुत्वा ततियं गाथमाह –
‘‘अवारियपिता नाम, अहु गङ्गाय नाविको।
पुब्बे जनं तारेत्वान, पच्छा याचति वेतनं।
तेनस्स भण्डनं होति, न च भोगेहि वड्ढती’’ति॥
तत्थ अवारियपिता नामाति अवारिया नाम तस्स धीता, तस्सा वसेन अवारियपिता नाम जातो। तेनस्स भण्डनन्ति तेन कारणेन, तेन वा पच्छा याचियमानेन जनेन सद्धिं तस्स भण्डनं होति।
बोधिसत्तो तं नाविकं उपसङ्कमित्वा ‘‘आवुसो, परतीरं मं नेही’’ति आह। तं सुत्वा सो आह ‘‘समण, किं मे नावावेतनं दस्ससी’’ति? ‘‘आवुसो, अहं भोगवड्ढिं अत्थवड्ढिं धम्मवड्ढिं नाम ते कथेस्सामी’’ति। तं सुत्वा नाविको ‘‘धुवं एस मय्हं किञ्चि दस्सती’’ति तं परतीरं नेत्वा ‘‘देहि मे नावाय वेतन’’न्ति आह। सो तस्स ‘‘साधु, आवुसो’’ति पठमं भोगवड्ढिं कथेन्तो –
‘‘अतिण्णंयेव याचस्सु, अपारं तात नाविक।
अञ्ञो हि तिण्णस्स मनो, अञ्ञो होति पारेसिनो’’ति॥ – गाथमाह।
तत्थ अपारन्ति तात, नाविक परतीरं अतिण्णमेव जनं ओरिमतीरे ठितञ्ञेव वेतनं याचस्सु, ततो लद्धञ्च गहेत्वा गुत्तट्ठाने ठपेत्वा पच्छा मनुस्से परतीरं नेय्यासि, एवं ते भोगवड्ढि भविस्सति। अञ्ञो हि तिण्णस्स मनोति तात नाविक, परतीरं गतस्स अञ्ञो मनो भवति, अदत्वाव गन्तुकामो होति। यो पनेस पारेसी नाम परतीरं एसति, परतीरं गन्तुकामो होति, सो अतिरेकम्पि दत्वा गन्तुकामो होति, इति पारेसिनो अञ्ञो मनो होति, तस्मा त्वं अतिण्णमेव याचेय्यासि, अयं ताव ते भोगानं वड्ढि नामाति।
तं सुत्वा नाविको चिन्तेसि ‘‘अयं ताव मे ओवादो भविस्सति, इदानि पनेस अञ्ञं किञ्चि मय्हं दस्सती’’ति। अथ नं बोधिसत्तो ‘‘अयं ताव ते, आवुसो, भोगवड्ढि, इदानि अत्थधम्मवड्ढिं सुणाही’’ति वत्वा ओवदन्तो –
‘‘गामे वा यदि वारञ्ञे, निन्ने वा यदि वा थले।
सब्बत्थ अनुसासामि, मासु कुज्झित्थ नाविका’’ति॥ – गाथमाह।
इतिस्स इमाय गाथाय अत्थधम्मवड्ढिं कथेत्वा ‘‘अयं ते अत्थवड्ढि च धम्मवड्ढि चा’’ति आह। सो पन दन्धपुरिसो तं ओवादं न किञ्चि मञ्ञमानो ‘‘इदं, समण, तया मय्हं दिन्नं नावावेतन’’न्ति आह। ‘‘आमावुसो’’ति। ‘‘मय्हं इमिना कम्मं नत्थि, अञ्ञं मे देही’’ति। ‘‘आवुसो, इदं ठपेत्वा मय्हं अञ्ञं नत्थी’’ति। ‘‘अथ त्वं कस्मा मम नावं आरुळ्होसी’’ति तापसं गङ्गातीरे पातेत्वा उरे निसीदित्वा मुखमेवस्स पोथेसि।
सत्था ‘‘इति सो, भिक्खवे, तापसो यं ओवादं दत्वा रञ्ञो सन्तिका गामवरं लभि, तमेव ओवादं अन्धबालस्स नाविकस्स कथेत्वा मुखपोथनं पापुणि, तस्मा ओवादं देन्तेन युत्तजनस्सेव दातब्बो, न अयुत्तजनस्सा’’ति वत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा तदनन्तरं गाथमाह –
‘‘यायेवानुसासनिया, राजा गामवरं अदा।
तायेवानुसासनिया, नाविको पहरी मुख’’न्ति॥
तस्स तं पहरन्तस्सेव भरिया भत्तं गहेत्वा आगता पापपुरिसं दिस्वा ‘‘सामि, अयं तापसो नाम राजकुलूपको, मा पहरी’’ति आह। सो कुज्झित्वा ‘‘त्वं मे इमं कूटतापसं पहरितुं न देसी’’ति उट्ठाय तं पहरित्वा पातेसि। अथ भत्तपाति पतित्वा भिज्जि, तस्सा च पन गरुगब्भाय गब्भो भूमियं पति। अथ नं मनुस्सा सम्परिवारेत्वा ‘‘पुरिसघातकचोरो’’ति गहेत्वा बन्धित्वा रञ्ञो दस्सेसुं। राजा विनिच्छिनित्वा तस्स राजाणं कारेसि। सत्था अभिसम्बुद्धो हुत्वा तमत्थं पकासेन्तो ओसानगाथमाह –
‘‘भत्तं भिन्नं हता भरिया, गब्भो च पतितो छमा।
मिगोव जातरूपेन, न तेनत्थं अबन्धि सू’’ति॥
तत्थ भत्तं भिन्नन्ति भत्तपाति भिन्ना। हताति पहता। छमाति भूमियं। मिगोव जातरूपेनाति यथा मिगो सुवण्णं वा हिरञ्ञं वा मुत्तामणिआदीनि वा मद्दित्वा गच्छन्तोपि अत्थरित्वा निपज्जन्तोपि तेन जातरूपेन अत्तनो अत्थं वड्ढेतुं निब्बत्तेतुं न सक्कोति, एवमेव सो अन्धबालो पण्डितेहि दिन्नं ओवादं सुत्वापि अत्तनो अत्थं वड्ढेतुं निब्बत्तेतुं नासक्खीति वुत्तं होति। अबन्धि सूति एत्थ अबन्धि सोति एवमत्थो दट्ठब्बो। स-ओइति इमेसं पदानञ्हि सूति सन्धि होति।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने सो भिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि। तदा नाविको इदानि नाविकोव अहोसि, राजा आनन्दो, तापसो पन अहमेव अहोसिन्ति।
अवारियजातकवण्णना पठमा।
[३७७] २. सेतकेतुजातकवण्णना
मा तात कुज्झि न हि साधु कोधोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कुहकभिक्खुं आरब्भ कथेसि, पच्चुप्पन्नवत्थु उद्दालजातके (जा॰ १.१४.६२ आदयो) आवि भविस्सति।
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो बाराणसियं दिसापामोक्खो आचरियो हुत्वा पञ्चसते माणवे मन्ते वाचेसि। तेसं जेट्ठको सेतकेतु नाम उदिच्चब्राह्मणकुले निब्बत्तमाणवो, तस्स जातिं निस्साय महन्तो मानो अहोसि। सो एकदिवसं अञ्ञेहि माणवेहि सद्धिं नगरा निक्खमन्तो नगरं पविसन्तं एकं चण्डालं दिस्वा ‘‘कोसि त्व’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘चण्डालोहमस्मी’’ति वुत्ते तस्स सरीरं पहरित्वा आगतवातस्स अत्तनो सरीरे फुसनभयेन ‘‘नस्स, चण्डाल, काळकण्णी, अधोवातं याही’’ति वत्वा वेगेन तस्स उपरिवातं अगमासि। चण्डालो सीघतरं गन्त्वा तस्स उपरिवाते अट्ठासि। अथ नं सो ‘‘नस्स काळकण्णी’’ति सुट्ठुतरं अक्कोसि परिभासि। तं सुत्वा चण्डालो ‘‘त्वं कोसी’’ति पुच्छि। ‘‘ब्राह्मणमाणवोहमस्मी’’ति । ‘‘ब्राह्मणो होतु, मया पन पुट्ठपञ्हं कथेतुं सक्खिस्ससी’’ति। ‘‘आम, सक्खिस्सामी’’ति। ‘‘सचे न सक्कोसि, पादन्तरेन तं गमेमी’’ति। सो अत्तानं तक्केत्वा ‘‘गमेही’’ति आह।
चण्डालपुत्तो तस्स कथं परिसं गाहापेत्वा ‘‘माणव, दिसा नाम कतरा’’ति पञ्हं पुच्छि। ‘‘दिसा नाम पुरत्थिमादयो चतस्सो दिसा’’ति। चण्डालो ‘‘नाहं तं एतं दिसं पुच्छामि, त्वं एत्तकम्पि अजानन्तो मम सरीरे पहटवातं जिगुच्छसी’’ति तं खन्धट्ठिके गहेत्वा ओनमेत्वा अत्तनो पादन्तरेन गमेसि। माणवा तं पवत्तिं आचरियस्स आचिक्खिंसु। तं सुत्वा आचरियो ‘‘सच्चं किर, तात, सेतकेतु चण्डालेनासि पादन्तरेन गमितो’’ति? ‘‘आम, आचरिय, सो मं चण्डालदासिपुत्तो दिसामत्तम्पि न जानासी’’ति अत्तनो पादन्तरेन गमेसि, इदानि दिस्वा कत्तब्बं अस्स जानिस्सामीति कुद्धो चण्डालपुत्तं अक्कोसि परिभासि। अथ नं आचरियो ‘तात, सेतकेतु मा तस्स कुज्झि, पण्डितो चण्डालदासिपुत्तो , न सो तं एतं दिसं पुच्छति, अञ्ञं दिसं पुच्छि, तया पन दिट्ठसुतविञ्ञाततो अदिट्ठासुताविञ्ञातमेव बहुतर’’न्ति ओवदन्तो द्वे गाथा अभासि –
‘‘मा तात कुज्झि न हि साधु कोधो, बहुम्पि ते अदिट्ठमस्सुतञ्च।
माता पिता दिसता सेतकेतु, आचरियमाहु दिसतं पसत्था॥
‘‘अगारिनो अन्नदपानवत्थदा, अव्हायिका तम्पि दिसं वदन्ति।
एसा दिसा परमा सेतकेतु, यं पत्वा दुक्खी सुखिनो भवन्ती’’ति॥
तत्थ न हि साधु कोधोति कोधो नाम उप्पज्जमानो सुभासितदुब्भासितं अत्थानत्थं हिताहितं जानितुं न देतीति न साधु न लद्धको। बहुम्पि ते अदिट्ठन्ति तया चक्खुना अदिट्ठं सोतेन च अस्सुतमेव बहुतरं। दिसताति दिसा। मातापितरो पुत्तानं पुरिमतरं उप्पन्नत्ता पुरत्थिमदिसा नाम जाताति वदति। आचरियमाहु दिसतं पसत्थाति आचरिया पन दक्खिणेय्यत्ता दिसतं पसत्था दक्खिणा दिसाति बुद्धादयो अरिया आहु कथेन्ति दीपेन्ति।
अगारिनोति गहट्ठा। अन्नदपानवत्थदाति अन्नदा, पानदा, वत्थदा च। अव्हायिकाति ‘‘एथ देय्यधम्मं पटिग्गण्हथा’’ति पक्कोसनका। तम्पि दिसं वदन्तीति तम्पि बुद्धादयो अरिया एकं दिसं वदन्ति। इमिना चतुपच्चयदायका गहट्ठा पच्चये अपदिसित्वा धम्मिकसमणब्राह्मणेहि उपगन्तब्बत्ता एका दिसा नामाति दीपेति। अपरो नयो – ये एते अगारिनो अन्नपानवत्थदा, तेसं छकामसग्गसम्पत्तिदायकट्ठेन उपरूपरि अव्हायनतो ये अव्हायिका धम्मिकसमणब्राह्मणा, तम्पि दिसं वदन्ति, बुद्धादयो अरिया उपरिमदिसं नाम वदन्तीति दीपेति। वुत्तम्पि चेतं –
‘‘माता पिता दिसा पुब्बा, आचरिया दक्खिणा दिसा।
पुत्तदारा दिसा पच्छा, मित्तामच्चा च उत्तरा॥
‘‘दासकम्मकरा हेट्ठा, उद्धं समणब्राह्मणा।
एता दिसा नमस्सेय्य, अलमत्तो कुले गिही’’ति॥ (दी॰ नि॰ ३.२७३)।
एसा दिसाति इदं पन निब्बानं सन्धाय वुत्तं। जातिआदिना हि नानप्पकारेन दुक्खेन दुक्खिता सत्ता यं पत्वा निद्दुक्खा सुखिनो भवन्ति, एसा एव च सत्तेहि अगतपुब्बा दिसा नाम। तेनेव च निब्बानं ‘‘परमा’’ति आह। वुत्तम्पि चेतं –
‘‘समतित्तिकं अनवसेसकं, तेलपत्तं यथा परिहरेय्य।
एवं सचित्तमनुरक्खे, पत्थयानो दिसं अगतपुब्ब’’न्ति॥ (जा॰ १.१.९६)।
एवं महासत्तो माणवस्स दिसा कथेसि। सो पन ‘‘चण्डालेनम्हि पादन्तरेन गमितो’’ति तस्मिं ठाने अवसित्वा तक्कसिलं गन्त्वा दिसापामोक्खाचरियस्स सन्तिके सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा आचरियेन अनुञ्ञातो तक्कसिलतो निक्खमित्वा सब्बसमयसिप्पं सिक्खन्तो विचरि। सो एकं पच्चन्तगामं पत्वा तं निस्साय वसन्ते पञ्चसते तापसे दिस्वा तेसं सन्तिके पब्बजित्वा यं ते जानन्ति सिप्पमन्तचरणं, तं उग्गण्हित्वा गणसत्था हुत्वा तेहि परिवारितो बाराणसिं गन्त्वा पुनदिवसे भिक्खं चरन्तो राजङ्गणं अगमासि। राजा तापसानं इरियापथे पसीदित्वा अन्तोनिवेसने भोजेत्वा ते अत्तनो उय्याने वसापेसि। सो एकदिवसं तापसे परिविसित्वा ‘‘अज्ज सायन्हे उय्यानं गन्त्वा अय्ये वन्दिस्सामी’’ति आह।
सेतकेतु उय्यानं गन्त्वा तापसे सन्निपातेत्वा ‘‘मारिसा, अज्ज राजा आगमिस्सति, राजानो च नाम सकिं आराधेत्वा यावतायुकं सुखं जीवितुं सक्का, अज्ज एकच्चे वग्गुलिवतं चरथ, एकच्चे कण्टकसेय्यं कप्पेथ, एकच्चे पञ्चातपं तप्पेथ, एकच्चे उक्कुटिकप्पधानमनुयुञ्जथ, एकच्चे उदकोरोहणकम्मं करोथ, एकच्चे मन्ते सज्झायथा’’ति विचारेत्वा सयं पक्कसालद्वारे अपस्सयपीठके निसीदित्वा पञ्चवण्णरङ्गसमुज्जलवासनं एकं पोत्थकं विचित्रवण्णे आधारके ठपेत्वा सुसिक्खितेहि चतूहि पञ्चहि माणवेहि पुच्छिते पुच्छिते पञ्हे कथेसि। तस्मिं खणे राजा आगन्त्वा ते मिच्छातपं करोन्ते दिस्वा तुट्ठो सेतकेतुं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो पुरोहितेन सद्धिं सल्लपन्तो ततियं गाथमाह –
‘‘खराजिना जटिला पङ्कदन्ता, दुम्मक्खरूपा येमे जप्पन्ति मन्ते।
कच्चि नु ते मानुसके पयोगे, इदं विदू परिमुत्ता अपाया’’ति॥
तत्थ खराजिनाति सखुरेहि अजिनचम्मेहि समन्नागता। पङ्कदन्ताति दन्तकट्ठस्स अखादनेन मलग्गहितदन्ता। दुम्मक्खरूपाति अनञ्जितामण्डितलूखनिवासनपारुपना मालागन्धविलेपनवज्जिता , किलिट्ठरूपाति वुत्तं होति। येमे जप्पन्तीति ये इमे मन्ते सज्झायन्ति। मानुसके पयोगेति मनुस्सेहि कत्तब्बपयोगे ठिता। इदं विदू परिमुत्ता अपायाति इमस्मिं पयोगे ठत्वा इमं लोकं विदित्वा पाकटं कत्वा ‘‘कच्चि एते इसयो चतूहि अपायेहि मुत्ता’’ति पुच्छति।
तं सुत्वा पुरोहितो चतुत्थं गाथमाह –
‘‘पापानि कम्मानि करित्व राज, बहुस्सुतो चे न चरेय्य धम्मं।
सहस्सवेदोपि न तं पटिच्च, दुक्खा पमुञ्चे चरणं अपत्वा’’ति॥
तत्थ करित्वाति कत्वा। चरणन्ति सह सीलेन अट्ठ समापत्तियो। इदं वुत्तं होति। महाराज, ‘‘अहं बहुस्सुतोम्ही’’ति सहस्सवेदोपि चे तिविधं सुचरितधम्मं न चरेय्य, पापानेव करेय्य, सो तानि पापानि कम्मानि कत्वा तं बाहुसच्चं पटिच्च सीलसमापत्तिसङ्खातं चरणं अप्पत्वा दुक्खा न पमुञ्चे, अपायदुक्खतो न मुच्चतेवाति।
तं सुत्वा राजा तापसेसु पसादं हरि। ततो सेतकेतु चिन्तेसि ‘‘इमस्स रञ्ञो तापसेसु पसादो उदपादि, तं पनेस पुरोहितो वासिया पहरित्वा विय छिन्दि, मया एतेन सद्धिं कथेतुं वट्टती’’ति। सो तेन सद्धिं कथेन्तो पञ्चमं गाथमाह –
‘‘सहस्सवेदोपि न तं पटिच्च, दुक्खा पमुञ्चे चरणं अपत्वा।
मञ्ञामि वेदा अफला भवन्ति, ससंयमं चरणमेव सच्च’’न्ति॥
तस्सत्थो – सचे सहस्सवेदोपि तं बाहुसच्चं पटिच्च चरणं अप्पत्वा अत्तानं दुक्खा न पमुञ्चे, एवं सन्ते अहं मञ्ञामि ‘‘तयो वेदा अफला होन्ति, ससीलं समापत्तिचरणमेव सच्चं होती’’ति।
तं सुत्वा पुरोहितो छट्ठं गाथमाह –
‘‘न हेव वेदा अफला भवन्ति, ससंयमं चरणमेव सच्चं।
कित्तिञ्हि पप्पोति अधिच्च वेदे, सन्तिं पुणेति चरणेन दन्तो’’ति॥
तस्सत्थो – तयो वेदा अफला न भवन्ति, ससंयमं चरणमेव सच्चं सेय्यं उत्तमं पवरं न हेव होति। किंकारणा? कित्तिञ्हि पप्पोति अधिच्च वेदेति तयो वेदे अधिच्च दिट्ठधम्मे कित्तिमत्तं यसमत्तं लाभमत्तं लभति, इतो परं अञ्ञं नत्थि, तस्मा न ते अफला। सन्तिं पुणेति चरणेन दन्तोति सीले पतिट्ठाय समापत्तियो निब्बत्तेत्वा समापत्तिपदट्ठानं विपस्सनं वड्ढेन्तो अच्चन्तं सन्तं निब्बानं नाम तं एति पापुणाति।
इति पुरोहितो सेतकेतुनो वादं भिन्दित्वा ते सब्बे गिही कारेत्वा फलकावुधानि गाहापेत्वा महन्ततरके कत्वा रञ्ञो उपट्ठाके कारेसि। अयं किर महन्ततरकानं वंसो।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सेतकेतु कुहकभिक्खु अहोसि, चण्डालो सारिपुत्तो, राजा आनन्दो, पुरोहितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति।
सेतकेतुजातकवण्णना दुतिया।
[३७८] ३. दरीमुखजातकवण्णना
पङ्कोच कामाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो महाभिनिक्खमनं आरब्भ कथेसि। पच्चुप्पन्नवत्थु हेट्ठा कथितमेव।
अतीते राजगहनगरे मगधराजा नाम रज्जं कारेसि। तदा बोधिसत्तो तस्स अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि निब्बत्ति, ब्रह्मदत्तकुमारोतिस्स नामं अकंसु। तस्स जातदिवसेयेव पुरोहितस्सपि पुत्तो जायि, तस्स मुखं अतिविय सोभति, तेनस्स दरीमुखोति नामं अकंसु। ते उभोपि राजकुलेयेव संवड्ढा अञ्ञमञ्ञं पियसहाया हुत्वा सोळसवस्सकाले तक्कसिलं गन्त्वा सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा ‘‘सब्बसमयसिप्पञ्च सिक्खिस्साम, देसचारित्तञ्च जानिस्सामा’’ति गामनिगमादीसु चरन्ता बाराणसिं पत्वा देवकुले वसित्वा पुनदिवसे बाराणसिं भिक्खाय पविसिंसु। तत्थ एकस्मिं कुले ‘‘ब्राह्मणे भोजेत्वा वाचनकं दस्सामा’’ति पायासं पचित्वा आसनानि पञ्ञत्तानि होन्ति। मनुस्सा ते उभोपि भिक्खाय चरन्ते दिस्वा ‘‘ब्राह्मणा आगता’’ति गेहं पवेसेत्वा महासत्तस्स आसने सुद्धवत्थं पञ्ञापेसुं, दरीमुखस्स आसने रत्तकम्बलं। दरीमुखो तं निमित्तं दिस्वा ‘‘अज्ज मय्हं सहायो बाराणसिराजा भविस्सति, अहं सेनापती’’ति अञ्ञासि। ते तत्थ भुञ्जित्वा वाचनकं गहेत्वा मङ्गलं वत्वा निक्खम्म तं राजुय्यानं अगमंसु। तत्थ महासत्तो मङ्गलसिलापट्टे निपज्जि, दरीमुखो पनस्स पादे परिमज्जन्तो निसीदि।
तदा बाराणसिरञ्ञो मतस्स सत्तमो दिवसो होति। पुरोहितो रञ्ञो सरीरकिच्चं कत्वा अपुत्तके रज्जे सत्तमे दिवसे फुस्सरथं विस्सज्जेसि। फुस्सरथविस्सज्जनकिच्चं महाजनकजातके (जा॰ २.२२.१२३ आदयो) आवि भविस्सति। फुस्सरथो नगरा निक्खमित्वा चतुरङ्गिनिया सेनाय परिवुतो अनेकसतेहि तूरियेहि वज्जमानेहि उय्यानद्वारं पापुणि। दरीमुखो तूरियसद्दं सुत्वा ‘‘सहायस्स मे फुस्सरथो आगच्छति, अज्जेवेस राजा हुत्वा मय्हं सेनापतिट्ठानं दस्सति, को मे घरावासेनत्थो, निक्खमित्वा पब्बजिस्सामी’’ति बोधिसत्तं अनामन्तेत्वाव एकमन्तं गन्त्वा पटिच्छन्ने अट्ठासि। पुरोहितो उय्यानद्वारे रथं ठपेत्वा उय्यानं पविट्ठो बोधिसत्तं मङ्गलसिलापट्टे निपन्नं दिस्वा पादेसु लक्खणानि ओलोकेत्वा ‘‘अयं पुञ्ञवा सत्तो द्विसहस्सदीपपरिवारानं चतुन्नम्पि महादीपानं रज्जं कारेतुं समत्थो, धिति पनस्स कीदिसा’’ति सब्बतूरियानि पग्गण्हापेसि। बोधिसत्तो पबुज्झित्वा मुखतो साटकं अपनेत्वा महाजनं ओलोकेत्वा पुन साटकेन मुखं पटिच्छादेत्वा थोकं निपज्जित्वा पस्सद्धदरथो उट्ठाय सिलापट्टे पल्लङ्केन निसीदि। पुरोहितो जाणुकेन पतिट्ठाय ‘‘देव, रज्जं तुम्हाकं पापुणाती’’ति आह। ‘‘अपुत्तकं भणे रज्ज’’न्ति। ‘‘आम, देवा’’ति। ‘‘तेन हि साधू’’ति सम्पटिच्छि। ते तस्स उय्यानेयेव अभिसेकं अकंसु। सो यसमहन्तताय दरीमुखं असरित्वाव रथं अभिरुय्ह महाजनपरिवुतो नगरं पविसित्वा पदक्खिणं कत्वा राजद्वारे ठितोव अमच्चानं ठानन्तरानि विचारेत्वा पासादं अभिरुहि।
तस्मिं खणे दरीमुखो ‘‘सुञ्ञं दानि उय्यान’’न्ति आगन्त्वा मङ्गलसिलाय निसीदि, अथस्स पुरतो पण्डुपलासं पति। सो तस्मिंयेव पण्डुपलासे खयवयं पट्ठपेत्वा तिलक्खणं सम्मसित्वा पथविं उन्नादेन्तो पच्चेकबोधिं निब्बत्तेसि। तस्स तङ्खणञ्ञेव गिहिलिङ्गं अन्तरधायि, इद्धिमयपत्तचीवरं आकासतो ओतरित्वा सरीरे पटिमुञ्चि। तावदेव अट्ठपरिक्खारधरो इरियापथसम्पन्नो वस्ससट्ठिकत्थेरो विय हुत्वा इद्धिया आकासे उप्पतित्वा हिमवन्तपदेसे नन्दमूलकपब्भारं अगमासि। बोधिसत्तोपि धम्मेन रज्जं कारेसि, यसमहन्तताय पन यसेन पमत्तो हुत्वा चत्तालीस वस्सानि दरीमुखं न सरि, चत्तालीसे पन संवच्छरे अतीते तं सरित्वा ‘‘मय्हं सहायो दरीमुखो नाम अत्थि, कहं नु खो सो’’ति तं दट्ठुकामो अहोसि। सो ततो पट्ठाय अन्तेपुरेपि परिसमज्झेपि ‘‘कहं नु खो मय्हं सहायो दरीमुखो , यो मे तस्स वसनट्ठानं कथेति, महन्तमस्स यसं दस्सामी’’ति वदति। एवं तस्स पुनप्पुनं तं सरन्तस्सेव अञ्ञानि दस संवच्छरानि अतिक्कन्तानि।
दरीमुखपच्चेकबुद्धोपि पञ्ञासवस्सच्चयेन आवज्जेन्तो ‘‘मं खो सहायो सरती’’ति ञत्वा ‘‘इदानि सो महल्लको पुत्तधीतादीहि वुद्धिप्पत्तो, गन्त्वा धम्मं कथेत्वा पब्बाजेस्सामि न’’न्ति इद्धिया आकासेन आगन्त्वा उय्याने ओतरित्वा सुवण्णपटिमा विय सिलापट्टे निसीदि। उय्यानपालो तं दिस्वा उपसङ्कमित्वा ‘‘भन्ते, कुतो तुम्हे एथा’’ति पुच्छि। ‘‘नन्दमूलकपब्भारतो’’ति। ‘‘के नाम तुम्हे’’ति? ‘‘दरीमुखपच्चेकबुद्धो नामाहं, आवुसो’’ति। ‘‘भन्ते, अम्हाकं राजानं जानाथा’’ति? ‘‘आम जानामि, गिहिकाले नो सहायो’’ति। ‘‘भन्ते, राजा तुम्हे दट्ठुकामो, कथेस्सामि तस्स तुम्हाकं आगतभाव’’न्ति। ‘‘गच्छ कथेही’’ति। सो ‘‘साधू’’ति वत्वा तुरिततुरितोव गन्त्वा तस्स सिलापट्टे निसिन्नभावं रञ्ञो कथेसि। राजा ‘‘आगतो किर मे सहायो, पस्सिस्सामि न’’न्ति रथं आरुय्ह महन्तेन परिवारेन उय्यानं गन्त्वा पच्चेकबुद्धं वन्दित्वा पटिसन्थारं कत्वा एकमन्तं निसीदि। अथ नं पच्चेकबुद्धो ‘‘किं, ब्रह्मदत्त, धम्मेन रज्जं कारेसि, अगतिगमनं न गच्छसि, धनत्थाय लोकं न पीळेसि, दानादीनि पुञ्ञानि करोसी’’तिआदीनि वदन्तो पटिसन्थारं कत्वा ‘‘ब्रह्मदत्त, महल्लकोसि, एतरहि कामे पहाय पब्बजितुं ते समयो’’ति वत्वा तस्स धम्मं देसेन्तो पठमं गाथमाह –
‘‘पङ्को च कामा पलिपो च कामा, भयञ्च मेतं तिमूलं पवुत्तं।
रजो च धूमो च मया पकासिता, हित्वा तुवं पब्बज ब्रह्मदत्ता’’ति॥
तत्थ पङ्कोति उदके जातानि तिणसेवालकुमुदगच्छादीनि अधिप्पेतानि। यथा हि उदकं तरन्तं तानि लग्गापेन्ति सज्जापेन्ति, तथा संसारसागरं तरन्तस्स योगावचरस्स पञ्च कामगुणा सब्बे वा पन वत्थुकामकिलेसकामा लग्गापनवसेन पङ्को नाम। इमस्मिञ्हि पङ्के आसत्ता विसत्ता देवापि मनुस्सापि तिरच्छानापि किलमन्ति रोदन्ति परिदेवन्ति। पलिपो च कामाति पलिपो वुच्चति महाकद्दमो, यम्हि लग्गा सूकरमिगादयोपि सीहापि वारणापि अत्तानं उद्धरित्वा गन्तुं न सक्कोन्ति, वत्थुकामकिलेसकामापि तंसरिक्खताय ‘‘पलिपा’’ति वुत्ता। पञ्ञवन्तोपि हि सत्ता तेसु कामेसु सकिं लग्गकालतो पट्ठाय ते कामे पदालेत्वा सीघं उट्ठाय अकिञ्चनं अपलिबोधं रमणीयं पब्बज्जं उपगन्तुं न सक्कोन्ति। भयञ्च मेतन्ति भयञ्च एतं, म-कारो ब्यञ्जनसन्धिवसेन वुत्तो। तिमूलन्ति तीहि मूलेहि पतिट्ठितं विय अचलं। बलवभयस्सेतं नामं। पवुत्तन्ति महाराज, एते कामा नाम दिट्ठधम्मिकसम्परायिकस्स अत्तानुवादभयादिकस्स चेव द्वत्तिंसकम्मकरणछनवुतिरोगवसप्पवत्तस्स च भयस्स पच्चयट्ठेन बलवभयन्ति बुद्धपच्चेकबुद्धबुद्धसावकेहि चेव सब्बञ्ञुबोधिसत्तेहि च पवुत्तं कथितं, दीपितन्ति अत्थो। अथ वा भयञ्च मेतन्ति भयञ्च मया एतं तिमूलं पवुत्तन्ति एवञ्चेत्थ अत्थो दट्ठब्बोयेव।
रजो च धूमो चाति रजधूमसदिसत्ता ‘‘रजो’’ति च ‘‘धूमो’’ति च मया पकासिता। यथा हि सुन्हातस्स सुविलित्तालङ्कतस्स पुरिसस्स सरीरे सुखुमरजं पतितं, तं सरीरं दुब्बण्णं सोभारहितं किलिट्ठं करोति, एवमेव इद्धिबलेन आकासेन आगन्त्वा चन्दो विय च सूरियो विय च लोके पञ्ञातापि सकिं कामरजस्स अन्तो पतितकालतो पट्ठाय गुणवण्णगुणसोभागुणसुद्धीनं उपहतत्ता दुब्बण्णा सोभारहिता किलिट्ठायेव होन्ति। यथा च धूमेन पहटकालतो पट्ठाय सुपरिसुद्धापि भित्ति काळवण्णा होति, एवं अतिपरिसुद्धञ्ञाणापि कामधूमेन पहटकालतो पट्ठाय गुणविनासप्पत्तिया महाजनमज्झे काळकाव हुत्वा पञ्ञायन्ति। इति रजधूमसरिक्खताय एते कामा ‘‘रजो च धूमो चा’’ति मया तुय्हं पकासिता, तस्मा इमे कामे हित्वा तुवं पब्बज ब्रह्मदत्ताति राजानं पब्बज्जाय उस्साहं जनेति।
तं सुत्वा राजा किलेसेहि अत्तनो बद्धभावं कथेन्तो दुतियं गाथमाह –
‘‘गधितो च रत्तो च अधिमुच्छितो च, कामेस्वहं ब्राह्मण भिंसरूपं।
तं नुस्सहे जीविकत्थो पहातुं, काहामि पुञ्ञानि अनप्पकानी’’ति॥
तत्थ गधितोति अभिज्झाकायगन्थेन बद्धो। रत्तोति पकतिजहापनेन रागेन रत्तो। अधिमुच्छितोति अतिविय मुच्छितो। कामेस्वहन्ति दुविधेसुपि कामेसु अहं। ब्राह्मणाति दरीमुखपच्चेकबुद्धं आलपति। भिंसरूपन्ति बलवरूपं। तं नुस्सहेति तं दुविधम्पि कामं न उस्सहामि न सक्कोमि। जीविकत्थो पहातुन्ति इमाय जीविकाय अत्थिको अहं तं कामं पहातुं न सक्कोमीति वदति। काहामि पुञ्ञानीति इदानि दानसीलउपोसथकम्मसङ्खातानि पुञ्ञानि अनप्पकानि बहूनि करिस्सामीति।
एवं किलेसकामो नामेस सकिं अल्लीनकालतो पट्ठाय अपनेतुं न सक्कोति, येन संकिलिट्ठचित्तो महापुरिसो पच्चेकबुद्धेन पब्बज्जाय गुणे कथितेपि ‘‘पब्बजितुं न सक्कोमी’’ति आह। योयं दीपङ्करपादमूले अत्तनि सम्भवेन ञाणेन बुद्धकरधम्मे विचिनन्तो ततियं नेक्खम्मपारमिं दिस्वा –
‘‘इमं त्वं ततियं ताव, दळ्हं कत्वा समादिय।
नेक्खम्मपारमितं गच्छ, यदि बोधिं पत्तुमिच्छसि॥
‘‘यथा अन्दुघरे पुरिसो, चिरवुत्थो दुखट्टितो।
न तत्थ रागं जनेति, मुत्तिंयेव गवेसति॥
‘‘तथेव त्वं सब्बभवे, पस्स अन्दुघरे विय।
नेक्खम्माभिमुखो हुत्वा, सम्बोधिं पापुणिस्ससी’’ति॥ –
एवं नेक्खम्मे गुणं परिकित्तेसि, सो पच्चेकबुद्धेन पब्बज्जाय वण्णं वत्वा ‘‘किलेसे छड्डेत्वा समणो होही’’ति वुच्चमानोपि ‘‘नाहं किलेसे छड्डेत्वा समणो भवितुं सक्कोमी’’ति वदति।
इमस्मिं किर लोके अट्ठ उम्मत्तका नाम। तेनाहु पोराणा ‘‘अट्ठ पुग्गला उम्मत्तकसञ्ञं पटिलभन्ति, कामुम्मत्तको लोभवसं गतो , कोधुम्मत्तको दोसवसं गतो, दिट्ठुम्मत्तको विपल्लासवसं गतो, मोहुम्मत्तको अञ्ञाणवसं गतो, यक्खुम्मत्तको यक्खवसं गतो, पित्तुम्मत्तको पित्तवसं गतो, सुरुम्मत्तको पानवसं गतो, ब्यसनुम्मत्तको सोकवसं गतो’’ति। इमेसु अट्ठसु उम्मत्तकेसु महासत्तो इमस्मिं जातके कामुम्मत्तको हुत्वा लोभवसं गतो पब्बज्जाय गुणं न अञ्ञासि।
एवं अनत्थकारकं पन इमं गुणपरिधंसकं लोभजातं कस्मा सत्ता परिमुञ्चितुं न सक्कोन्तीति? अनमतग्गे संसारे अनेकानि कप्पकोटिसतसहस्सानि एकतो बन्धितभावेन। एवं सन्तेपि तं पण्डिता ‘‘अप्पस्सादा कामा’’तिआदीनं अनेकेसं पच्चवेक्खणानं वसेन पजहन्ति। तेनेव दरीमुखपच्चेकबुद्धो महासत्तेन ‘‘पब्बजितुं न सक्कोमी’’ति वुत्तेपि धुरनिक्खेपं अकत्वा उत्तरिम्पि ओवदन्तो द्वे गाथा आह।
‘‘यो अत्थकामस्स हितानुकम्पिनो, ओवज्जमानो न करोति सासनं।
इदमेव सेय्यो इति मञ्ञमानो, पुनप्पुनं गब्भमुपेति मन्दो॥
‘‘सो घोररूपं निरयं उपेति, सुभासुभं मुत्तकरीसपूरं।
सत्ता सकाये न जहन्ति गिद्धा, ये होन्ति कामेसु अवीतरागा’’ति॥
तत्थ अत्थकामस्साति वुड्ढिकामस्स। हितानुकम्पिनोति हितेन मुदुचित्तेन अनुकम्पन्तस्स। ओवज्जमानोति ओवदियमानो। इदमेव सेय्योति यं अत्तना गहितं असेय्यं अनुत्तमम्पि समानं, तं इदमेव सेय्यो इति मञ्ञमानो। मन्दोति सो अञ्ञाणपुग्गलो मातुकुच्छियं वासं नातिक्कमति, पुनप्पुनं गब्भं उपेतियेवाति अत्थो।
सो घोररूपन्ति महाराज, सो मन्दो तं मातुकुच्छिं उपेन्तो घोररूपं दारुणजातिकं निरयं उपेति नाम। मातुकुच्छि हि निरस्सादट्ठेन इध ‘‘निरयो’’ति वुत्तो, ‘‘चतुकुट्टिकनिरयो’’ति वुच्चति। ‘‘चतुकुट्टिकनिरयो नाम कतरो’’ति वुत्ते मातुकुच्छिमेव वत्तुं वट्टति। अवीचिमहानिरये निब्बत्तसत्तस्स हि अपरापरं आधावनपरिधावनं होतियेव, तस्मा तं ‘‘चतुकुट्टिकनिरयो’’ति वत्तुं न लब्भति, मातुकुच्छियं पन नव वा दस वा मासे चतूहिपि पस्सेहि इतो चितो च धावितुं नाम न सक्का, अतिसम्बाधे ओकासे चतुकोटेन चतुसङ्कुटितेनेव हुत्वा अच्छितब्बं, तस्मा एस ‘‘चतुकुट्टिकनिरयो’’ति वुच्चति।
सुभासुभन्ति सुभानं असुभं। सुभानञ्हि संसारभीरुकानं योगावचरकुलपुत्तानं मातुकुच्छि एकन्तं असुभसम्मतो। तेन वुत्तं –
‘‘अजञ्ञं जञ्ञसङ्खातं, असुचिं सुचिसम्मतं।
नानाकुणपपरिपूरं, जञ्ञरूपं अपस्सतो॥
‘‘धिरत्थुमं आतुरं पूतिकायं, जेगुच्छियं अस्सुचिं ब्याधिधम्मं।
यत्थप्पमत्ता अधिमुच्छिता पजा, हापेन्ति मग्गं सुगतूपपत्तिया’’ति॥ (जा॰ १.३.१२८-१२९)।
सत्ताति आसत्ता विसत्ता लग्गा लग्गिता सकाये न जहन्तीति तं मातुकुच्छिं न परिच्चजन्ति । गिद्धाति गधिता। ये होन्तीति ये कामेसु अवीतरागा होन्ति, ते एतं गब्भवासं न जहन्तीति।
एवं दरीमुखपच्चेकबुद्धो गब्भओक्कन्तिमूलकञ्च, परिहारमूलकञ्च दुक्खं दस्सेत्वा इदानि गब्भवुट्ठानमूलकं दस्सेतुं दियड्ढगाथमाह।
‘‘मीळ्हेन लित्ता रुहिरेन मक्खिता, सेम्हेन लित्ता उपनिक्खमन्ति।
यं यञ्हि कायेन फुसन्ति तावदे, सब्बं असातं दुखमेव केवलं॥
‘‘दिस्वा वदामि न हि अञ्ञतो सवं, पुब्बेनिवासं बहुकं सरामी’’ति॥
तत्थ मीळ्हेन लित्ताति महाराज, इमे सत्ता मातुकुच्छितो निक्खमन्ता न चतुज्जातिगन्धेहि विलिम्पित्वा सुरभिमालं पिळन्धित्वा निक्खमन्ति, पुराणगूथेन पन मक्खिता पलिबुद्धा हुत्वा निक्खमन्ति। रुहिरेन मक्खिताति रत्तलोहितचन्दनानुलित्तापि च हुत्वा न निक्खमन्ति, रत्तलोहितमक्खिता पन हुत्वा निक्खमन्ति। सेम्हेन लित्ताति न चापि सेतचन्दनविलित्ता निक्खमन्ति, बहलपिच्छिलसेम्हलित्ता पन हुत्वा निक्खमन्ति। इत्थीनञ्हि गब्भवुट्ठानकाले एता असुचियो निक्खमन्ति। तावदेति तस्मिं समये। इदं वुत्तं होति – महाराज, इमे सत्ता तस्मिं मातुकुच्छितो निक्खमनसमये एवं मीळ्हादिलित्ता निक्खमन्ता यं यं निक्खमनमग्गपदेसं वा हत्थं वा पादं वा फुसन्ति, तं सब्बं असातं अमधुरं केवलं असम्मिस्सं दुक्खमेव फुसन्ति, सुखं नाम तेसं तस्मिं समये नत्थीति।
दिस्वा वदामि न हि अञ्ञतो सवन्ति महाराज, अहं इमं एत्तकं वदन्तो न अञ्ञतो सवं, अञ्ञस्स समणस्स वा ब्राह्मणस्स वा तं सुत्वा न वदामि, अत्तनो पन पच्चेकबोधिञाणेन दिस्वा पटिविज्झित्वा पच्चक्खं कत्वा वदामीति अत्थो। पुब्बेनिवासं बहुकन्ति इदं अत्तनो आनुभावं दस्सेन्तो आह। इदं वुत्तं होति – महाराज, अहञ्हि पुब्बे निवुत्थक्खन्धपटिपाटिसङ्खातं पुब्बेनिवासं बहुकं सरामि, सतसहस्सकप्पाधिकानि द्वे असङ्ख्येय्यानि सरामीति।
इदानि सत्था अभिसम्बुद्धो हुत्वा ‘‘एवं सो पच्चेकबुद्धो राजानं सुभासितकथाय सङ्गण्ही’’ति वत्वा ओसाने उपड्ढगाथमाह –
‘‘चित्राहि गाथाहि सुभासिताहि, दरीमुखो निज्झापयि सुमेध’’न्ति॥
तत्थ चित्राहीति अनेकत्थसन्निस्सिताहि। सुभासिताहीति सुकथिताहि। दरीमुखो निज्झापयि सुमेधन्ति भिक्खवे, सो दरीमुखपच्चेकबुद्धो तं सुमेधं सुन्दरपञ्ञं कारणाकारणजाननसमत्थं राजानं निज्झापेसि सञ्ञापेसि, अत्तनो वचनं गण्हापेसीति अत्थो।
एवं पच्चेकबुद्धो कामेसु दोसं दस्सेत्वा अत्तनो वचनं गाहापेत्वा ‘‘महाराज, इदानि पब्बज वा मा वा, मया पन तुय्हं कामेसु आदीनवो पब्बज्जाय च आनिसंसो कथितो, त्वं अप्पमत्तो होही’’ति वत्वा सुवण्णराजहंसो विय आकासे उप्पतित्वा वलाहकगब्भं मद्दन्तो नन्दमूलकपब्भारमेव गतो। महासत्तो दसनखसमोधानसमुज्जलं अञ्जलिं सिरस्मिं ठपेत्वा नमस्समानो तस्मिं दस्सनविसये अतीते जेट्ठपुत्तं पक्कोसापेत्वा रज्जं पटिच्छापेत्वा महाजनस्स रोदन्तस्स परिदेवन्तस्स कामे पहाय हिमवन्तं पविसित्वा पण्णसालं मापेत्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा न चिरस्सेव अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा आयुपरियोसाने ब्रह्मलोकूपगो अहोसि।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने बहू सोतापन्नादयो अहेसुं। तदा राजा अहमेव अहोसिन्ति।
दरीमुखजातकवण्णना ततिया।
[३७९] ४. नेरुजातकवण्णना
काकोला काकसङ्घा चाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ कथेसि। सो किर सत्थु सन्तिके कम्मट्ठानं गहेत्वा एकं पच्चन्तगामं अगमासि। मनुस्सा तस्स इरियापथे पसीदित्वा तं भोजेत्वा पटिञ्ञं गहेत्वा अरञ्ञे पण्णसालं कत्वा तत्थ वसापेसुं, अतिविय चस्स सक्कारं करिंसु। अथेके सस्सतवादा आगमंसु। ते तेसं वचनं सुत्वा थेरस्स वादं विस्सज्जेत्वा सस्सतवादं गहेत्वा तेसञ्ञेव सक्कारं करिंसु। ततो उच्छेदवादा आगमंसु ते सस्सतवादं विस्सज्जेत्वा उच्छेदवादमेव गण्हिंसु। अथञ्ञे अचेलका आगमिंसु। ते उच्छेदवादं विस्सज्जेत्वा अचेलकवादं गण्हिंसु। सो तेसं गुणागुणं अजानन्तानं मनुस्सानं सन्तिके दुक्खेन वसित्वा वुत्थवस्सो पवारेत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा कतपटिसन्थारो ‘‘कहं वस्संवुत्थोसी’’ति वुत्ते ‘‘पच्चन्तं निस्साय, भन्ते’’ति वत्वा ‘‘सुखं वुत्थोसी’’ति पुट्ठो ‘‘भन्ते, गुणागुणं अजानन्तानं सन्तिके दुक्खं वुत्थोस्मी’’ति आह। सत्था ‘‘भिक्खु पोराणकपण्डिता तिरच्छानयोनियं निब्बत्तापि गुणागुणं अजानन्तेहि सद्धिं एकदिवसम्पि न वसिंसु, त्वं अत्तनो गुणागुणं अजाननट्ठाने कस्मा वसी’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि।
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सुवण्णहंसयोनियं निब्बत्ति, कनिट्ठभातापिस्स अत्थि। ते चित्तकूटपब्बते वसन्ता हिमवन्तपदेसे सयंजातसालिं खादन्ति। ते एकदिवसं तत्थ चरित्वा चित्तकूटं आगच्छन्ता अन्तरामग्गे एकं नेरुं नाम कञ्चनपब्बतं दिस्वा तस्स मत्थके निसीदिंसु। तं पन पब्बतं निस्साय वसन्ता सकुणसङ्घा चतुप्पदा च गोचरभूमियं नानावण्णा होन्ति, पब्बतं पविट्ठकालतो पट्ठाय ते सब्बे तस्सोभासेन सुवण्णवण्णा होन्ति। तं दिस्वा बोधिसत्तस्स कनिट्ठो तं कारणं अजानित्वा ‘‘किं नु खो एत्थ कारण’’न्ति भातरा सद्धिं सल्लपन्तो द्वे गाथा अभासि –
‘‘काकोला काकसङ्घा च, मयञ्च पततं वरा।
सब्बेव सदिसा होम, इमं आगम्म पब्बतं॥
‘‘इध सीहा च ब्यग्घा च, सिङ्गाला च मिगाधमा।
सब्बेव सदिसा होन्ति, अयं को नाम पब्बतो’’ति॥
तत्थ काकोलाति वनकाका। काकसङ्घाति पकतिकाकसङ्घा च। पततं वराति पक्खीनं सेट्ठा। सदिसा होमाति सदिसवण्णा होम।
तस्स वचनं सुत्वा बोधिसत्तो ततियं गाथमाह –
‘‘इमं नेरूति जानन्ति, मनुस्सा पब्बतुत्तमं।
इध वण्णेन सम्पन्ना, वसन्ति सब्बपाणिनो’’ति॥
तत्थ इध वण्णेनाति इमस्मिं नेरुपब्बते ओभासेन वण्णसम्पन्ना हुत्वा।
तं सुत्वा कनिट्ठो सेसगाथा अभासि –
‘‘अमानना यत्थ सिया, अन्तानं वा विमानना।
हीनसम्मानना वापि, न तत्थ विसतिंवसे॥
‘‘यत्थालसो च दक्खो च, सूरो भीरु च पूजिया।
न तत्थ सन्तो वसन्ति, अविसेसकरे नरे॥
‘‘नायं नेरु विभजति, हीनउक्कट्ठमज्झिमे।
अविसेसकरो नेरु, हन्द नेरुं जहामसे’’ति॥
तत्थ पठमगाथाय अयमत्थो – यत्थ सन्तानं पण्डितानं सीलसम्पन्नानं माननस्स अभावेन अमानना अवमञ्ञना च अवमानवसेन विमानना वा हीनानं वा दुस्सीलानं सम्मानना सिया, तत्थ निवासे न वसेय्य। पूजियाति एते एत्थ एकसदिसाय पूजाय पूजनीया होन्ति, समकं सक्कारं लभन्ति। हीनउक्कट्ठमज्झिमेति जातिगोत्तकुलप्पदेससीलाचारञाणादीहि हीने च मज्झिमे च उक्कट्ठे च अयं न विभजति। हन्दाति ववस्सग्गत्थे निपातो। जहामसेति परिच्चजाम। एवञ्च पन वत्वा उभोपि ते हंसा उप्पतित्वा चित्तकूटमेव गता।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने सो भिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि। तदा कनिट्ठहंसो आनन्दो अहोसि, जेट्ठकहंसो पन अहमेव अहोसिन्ति।
नेरुजातकवण्णना चतुत्था।
[३८०] ५. आसङ्कजातकवण्णना
आसावतीनाम लताति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पुराणदुतियिकापलोभनं आरब्भ कथेसि। वत्थु इन्द्रियजातके (जा॰ १.८.६० आदयो) आवि भविस्सति। इध पन सत्था तं भिक्खुं ‘‘सच्चं किर त्वं उक्कण्ठितोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘केन उक्कण्ठापितोसी’’ति वत्वा ‘‘पुराणदुतियिकाय, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खु एसा इत्थी तुय्हं अनत्थकारिका, पुब्बेपि त्वं एतं निस्साय चतुरङ्गिनिसेनं जहित्वा हिमवन्तपदेसे महन्तं दुक्खं अनुभवन्तो तीणि संवच्छरानि वसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि।
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिगामे ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं उग्गहितसिप्पो इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा वनमूलफलाहारो अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा हिमवन्तपदेसे वसि। तस्मिं काले एको पुञ्ञसम्पन्नो सत्तो तावतिंसभवनतो चवित्वा तस्मिं ठाने पदुमसरे एकस्मिं पदुमगब्भे दारिका हुत्वा निब्बत्ति, सेसपदुमेसु पुराणभावं पत्वा पतन्तेसुपि तं महाकुच्छिकं हुत्वा तिट्ठतेव। तापसो नहायितुं पदुमसरं गतो तं दिस्वा ‘‘अञ्ञेसु पदुमेसु पतन्तेसुपि इदं महाकुच्छिकं हुत्वा तिट्ठति, किं नु खो कारण’’न्ति चिन्तेत्वा उदकसाटकं निवासेत्वा ओतरन्तो गन्त्वा तं पदुमं विवरित्वा तं दारिकं दिस्वा धीतुसञ्ञं उप्पादेत्वा पण्णसालं आनेत्वा पटिजग्गि। सा अपरभागे सोळसवस्सिका हुत्वा अभिरूपा अहोसि उत्तमरूपधरा अतिक्कन्ता मानुसकवण्णं, अपत्ता देववण्णं। तदा सक्को बोधिसत्तस्स उपट्ठानं आगच्छति, सो तं दारिकं दिस्वा ‘‘कुतो एसा’’ति पुच्छित्वा लद्धनियामं सुत्वा ‘‘इमिस्सा किं लद्धुं वट्टती’’ति पुच्छि। ‘‘निवासट्ठानं वत्थालङ्कारभोजनविधानं, मारिसा’’ति। सो ‘‘साधु, भन्ते’’ति तस्सा वसनट्ठानस्स आसन्ने फलिकपासादं मापेत्वा दिब्बसयनदिब्बवत्थालङ्कारदिब्बन्नपानानि मापेसि।
सो पासादो तस्सा अभिरुहनकाले ओतरित्वा भूमियं पतिट्ठाति, अभिरुळ्हकाले लङ्घित्वा आकासे तिट्ठति। सा बोधिसत्तस्स वत्तपटिवत्तं कुरुमाना पासादे वसति। तमेको वनचरको दिस्वा ‘‘अयं, वो भन्ते, किं होती’’ति पुच्छित्वा ‘‘धीता मे’’ति सुत्वा बाराणसिं गन्त्वा ‘‘देव, मया हिमवन्तपदेसे एवरूपा नाम एकस्स तापसस्स धीता दिट्ठा’’ति रञ्ञो आरोचेसि। तं सुत्वा सो सवनसंसग्गेन बज्झित्वा वनचरकं मग्गदेसकं कत्वा चतुरङ्गिनिया सेनाय तं ठानं गन्त्वा खन्धावारं निवासापेत्वा वनचरकं आदाय अमच्चगणपरिवुतो अस्समपदं पविसित्वा महासत्तं वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो ‘‘भन्ते, इत्थियो नाम ब्रह्मचरियस्स मलं, तुम्हाकं धीतरं अहं पटिजग्गिस्सामी’’ति आह। बोधिसत्तो पन ‘‘किं नु खो एतस्मिं पदुमे’’ति आसङ्कं कत्वा उदकं ओतरित्वा आनीतभावेन तस्सा कुमारिकाय आसङ्काति नामं अकासि। सो तं राजानं ‘‘इमं गहेत्वा गच्छा’’ति उजुकं अवत्वा ‘‘महाराज, इमाय कुमारिकाय नामं जानन्तो गण्हित्वा गच्छा’’ति आह। ‘‘तुम्हेहि कथिते ञस्सामि, भन्ते’’ति। ‘‘अहं ते न कथेमि, त्वं अत्तनो पञ्ञाबलेन नामं जानन्तोव गहेत्वा याही’’ति। सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा ततो पट्ठाय अमच्चेहि सद्धिं ‘‘किन्नामा नु खो एसा’’ति नामं उपधारेति। सो यानि दुज्जानानि नामानि, तानि कित्तेत्वा ‘‘असुका नाम भविस्सती’’ति बोधिसत्तेन सद्धिं कथेति। बोधिसत्तो ‘‘न एवंनामा’’ति पटिक्खिपति।
रञ्ञो च नामं उपधारेन्तस्स संवच्छरो अतीतो। तदा हत्थिअस्समनुस्से सीहादयो वाळा गण्हन्ति, दीघजातिकपरिपन्थो होति, मक्खिकपरिपन्थो होति, सीतेन किलमित्वा बहू मनुस्सा मरन्ति। अथ राजा कुज्झित्वा ‘‘किं मे एताया’’ति बोधिसत्तस्स कथेत्वा पायासि। आसङ्का कुमारिका तं दिवसं फलिकवातपानं विवरित्वा अत्तानं दस्सेन्ती अट्ठासि। राजा तं दिस्वा ‘‘मयं तव नामं जानितुं न सक्कोम, त्वं हिमवन्तेयेव वस, मयं गमिस्सामा’’ति आह। ‘‘कहं, महाराज, गच्छन्तो मादिसं इत्थिं लभिस्ससि, मम वचनं सुणाहि, तावतिंसदेवलोके चित्तलतावने आसावती नाम लता अत्थि, तस्सा फलस्स अब्भन्तरे दिब्बपानं निब्बत्तं, तं एकवारं पिवित्वा चत्तारो मासे मत्ता हुत्वा दिब्बसयने सयन्ति, सा पन वस्ससहस्सेन फलति, सुरासोण्डा देवपुत्ता ‘इतो फलं लभिस्सामा’ति दिब्बपानपिपासं अधिवासेत्वा वस्ससहस्सं निबद्धं गन्त्वा तं लतं ‘अरोगा नु खो’ति ओलोकेन्ति, त्वं पन एकसंवच्छरेनेव उक्कण्ठितो, आसाफलवती नाम सुखा, मा उक्कण्ठी’’ति वत्वा तिस्सो गाथा अभासि –
‘‘आसावती नाम लता, जाता चित्तलतावने।
तस्सा वस्ससहस्सेन, एकं निब्बत्तते फलं॥
‘‘तं देवा पयिरुपासन्ति, ताव दूरफलं सतिं।
आसीसेव तुवं राज, आसा फलवती सुखा॥
‘‘आसीसतेव सो पक्खी, आसीसतेव सो दिजो।
तस्स चासा समिज्झति, ताव दूरगता सती।
आसीसेव तुवं राज, आसा फलवती सुखा’’ति॥
तत्थ आसावतीति एवंनामिका। सा हि यस्मा तस्सा फले आसा उप्पज्जति, तस्मा एतं नामं लभति। चित्तलतावनेति एवंनामके उय्याने। तस्मिं किर उय्याने तिणरुक्खलतादीनं पभा तत्थ पविट्ठपविट्ठानं देवतानं सरीरवण्णं चित्तं करोति, तेनस्स ‘‘चित्तलतावन’’न्ति नामं जातं। पयिरुपासन्तीति पुनप्पुनं उपेन्ति। आसीसेवाति आसीसाहियेव पत्थेहियेव, मा आसच्छेदं करोहीति।
राजा तस्सा कथाय बज्झित्वा पुन अमच्चे सन्निपातापेत्वा दसनामकं कारेत्वा नामं गवेसन्तो अपरम्पि संवच्छरं वसि। तस्सा दसनामकम्पि नामं नाहोसि, ‘‘असुका नामा’’ति वुत्ते बोधिसत्तो पटिक्खिपतेव। पुन राजा ‘‘किं मे इमाया’’ति तुरङ्गं आरुय्ह पायासि। सापि पुन वातपाने ठत्वा अत्तानं दस्सेसि। राजा ‘‘तिट्ठ त्वं, मयं गमिस्सामा’’ति आह। ‘‘कस्मा यासि, महाराजा’’ति? ‘‘तव नामं जानितुं न सक्कोमी’’ति। ‘‘महाराज, कस्मा नामं न जानिस्ससि, आसा नाम असमिज्झनका नाम नत्थि, एको किर बको पब्बतमुद्धनि ठितो अत्तना पत्थितं लभि, त्वं कस्मा न लभिस्ससि, अधिवासेहि, महाराजा’’ति। एको किर बको एकस्मिं पदुमसरे गोचरं गहेत्वा उप्पतित्वा पब्बतमत्थके निलीयि। सो तं दिवसं तत्थेव वसित्वा पुनदिवसे चिन्तेसि ‘‘अहं इमस्मिं पब्बतमत्थके सुखं निसिन्नो, सचे इतो अनोतरित्वा एत्थेव निसिन्नो गोचरं गहेत्वा पानीयं पिवित्वा इमं दिवसं वसेय्यं, भद्रकं वत अस्सा’’ति। अथ तं दिवसमेव सक्को देवराजा असुरनिम्मथनं कत्वा तावतिंसभवने देविस्सरियं लद्धा चिन्तेसि ‘मम ताव मनोरथो मत्थकं पत्तो, अत्थि नु खो अञ्ञो कोचि अपरिपुण्णमनोरथो’ति उपधारेन्तो तं दिस्वा ‘इमस्स मनोरथं मत्थकं पापेस्सामी’ति बकस्स निसिन्नट्ठानतो अविदूरे एका नदी अत्थि, तं नदिं ओघपुण्णं कत्वा पब्बतमत्थकेन पेसेसि। सोपि बको तत्थेव निसिन्नो मच्छे खादित्वा पानीयं पिवित्वा तं दिवसं तत्थेव वसि, उदकम्पि भस्सित्वा गतं। ‘‘एवं, महाराज, बकोपि ताव अत्तनो आसाफलं लभि, किं त्वं न लभिस्ससी’’ति वत्वा ‘‘आसीसतेवा’’तिआदिमाह।
तत्थ आसीसतेवाति आसीसतियेव पत्थेतियेव। पक्खीति पक्खेहि युत्तताय पक्खी। द्विक्खत्तुं जातताय दिजो। ताव दूरगता सतीति पब्बतमत्थकतो मच्छानञ्च उदकस्स च दूरभावं पस्स, एवं दूरगता समाना सक्कस्स आनुभावेन बकस्स आसा पूरियेवाति।
अथ राजा तस्सा कथं सुत्वा रूपे बज्झित्वा कथाय अल्लीनो गन्तुं असक्कोन्तो अमच्चे सन्निपातेत्वा सतनामं कारेसि, सतनामवसेन नामं गवेसतोपिस्स अञ्ञं संवच्छरं अतीतं । सो तिण्णं संवच्छरानं अच्चयेन बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा सतनामवसेन ‘‘असुका नाम भविस्सती’’ति पुच्छि। ‘‘न जानासि, महाराजा’’ति। सो ‘‘गमिस्साम दानि मय’’न्ति बोधिसत्तं वन्दित्वा पायासि। आसङ्का कुमारिका च पुन फलिकवातपानं निस्साय ठिताव। राजा तं दिस्वा ‘‘त्वं अच्छ, मयं गमिस्सामा’’ति आह। ‘‘कस्मा, महाराजा’’ति। ‘‘त्वं मं वचनेनेव सन्तप्पेसि, न च कामरतिया, तव मधुरवचनेन बज्झित्वा वसन्तस्स मम तीणि संवच्छरानि अतिक्कन्तानि, इदानि गमिस्सामी’’ति इमा गाथा आह –
‘‘सम्पेसि खो मं वाचाय, न च सम्पेसि कम्मुना।
माला सेरेय्यकस्सेव, वण्णवन्ता अगन्धिका॥
‘‘अफलं मधुरं वाचं, यो मित्तेसु पकुब्बति।
अददं अविस्सजं भोगं, सन्धि तेनस्स जीरति॥
‘‘यञ्हि कयिरा तञ्हि वदे, यं न कयिरा न तं वदे।
अकरोन्तं भासमानं, परिजानन्ति पण्डिता॥
‘‘बलञ्च वत मे खीणं, पाथेय्यञ्च न विज्जति।
सङ्के पाणूपरोधाय, हन्द दानि वजामह’’न्ति॥
तत्थ सम्पेसीति सन्तप्पेसि पीणेसि। सेरेय्यकस्साति सुवण्णकुरण्डकस्स। देसनासीसमेवेतं, यंकिञ्चि पन सुवण्णकुरण्डकजयसुमनादिकं अञ्ञम्पि पुप्फं वण्णसम्पन्नं अगन्धकं, सब्बं तं सन्धायेवमाह। वण्णवन्ता अगन्धिकाति यथा सेरेय्यकादीनं माला वण्णवन्तताय दस्सनेन तप्पेति, अगन्धताय गन्धेन न तप्पेति, एवं त्वम्पि दस्सनेन पियवचनेन च सन्तप्पेसि, न कम्मुनाति दीपेति। अददन्ति भद्दे, यो ‘‘इमं नाम वो भोगं दस्सामी’’ति मधुरवचनेन वत्वा तं भोगं अददन्तो अविस्सज्जेन्तो केवलं मधुरवचनमेव करोति, तेन सद्धिं अस्स मित्तस्स सन्धि जीरति, मित्तसन्थवो न घटीयति। पाथेय्यञ्चाति भद्दे, मय्हं तव मधुरवचनेन बज्झित्वा तीणि संवच्छरानि वसन्तस्सेव हत्थिअस्सरथपत्तिसङ्खातं बलञ्च खीणं, मनुस्सानं भत्तवेतनसङ्खातं पाथेय्यञ्च नत्थि। सङ्के पाणूपरोधायाति स्वाहं इधेव अत्तनो जीवितविनासं आसङ्कामि, हन्द दानाहं गच्छामीति।
आसङ्का कुमारिका रञ्ञो वचनं सुत्वा ‘‘महाराज, त्वं मय्हं नामं जानासि, तया वुत्तमेव मम नामं, इदं मे पितु कथेत्वा मं गण्हित्वा याही’’ति रञ्ञा सद्धिं सल्लपन्ती आह –
‘‘एतदेव हि मे नामं, यंनामस्मि रथेसभ।
आगमेहि महाराज, पितरं आमन्तयामह’’न्ति॥
तस्सत्थो – यंनामा अहं अस्मि, तं एतं आसङ्कात्वेव मम नामन्ति।
तं सुत्वा राजा बोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘भन्ते, तुम्हाकं धीता आसङ्का नामा’’ति आह। ‘‘नामं ञातकालतो पट्ठाय तं गहेत्वा गच्छ, महाराजा’’ति। सो महासत्तं वन्दित्वा फलिकविमानद्वारं आगन्त्वा आह – ‘‘भद्दे, पितरापि ते मय्हं दिन्ना, एहि दानि गमिस्सामा’’ति। ‘‘आगमेहि, महाराज, पितरं आमन्तयामह’’न्ति पासादा ओतरित्वा महासत्तं वन्दित्वा रोदित्वा खमापेत्वा रञ्ञो सन्तिकं आगता। राजा तं गहेत्वा बाराणसिं गन्त्वा पुत्तधीताहि वड्ढन्तो पियसंवासं वसि। बोधिसत्तो अपरिहीनज्झानो ब्रह्मलोके उप्पज्जि।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि। तदा आसङ्का कुमारिका पुराणदुतियिका अहोसि, राजा उक्कण्ठितभिक्खु, तापसो पन अहमेव अहोसिन्ति।
आसङ्कजातकवण्णना पञ्चमा।
[३८१] ६. मिगालोपजातकवण्णना
नमे रुच्चीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं दुब्बचभिक्खुं आरब्भ कथेसि। सत्था तं भिक्खुं पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु दुब्बचो’’ति पुच्छित्वा ‘‘आम, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘न खो भिक्खु इदानेव, पुब्बेपि त्वं दुब्बचोयेव, दुब्बचभावञ्च पन निस्साय पण्डितानं वचनं अकरोन्तो वेरम्भवातमुखे ब्यसनं गतोसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि।
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो गिज्झयोनियं निब्बत्तित्वा अपनन्दगिज्झो नाम अहोसि। सो गिज्झगणपरिवुतो गिज्झकूटपब्बते वसि। पुत्तो पनस्स मिगालोपो नाम थामबलसम्पन्नो अहोसि, सो अञ्ञेसं गिज्झानं सीमं अतिक्कमित्वा अतिउच्चं उप्पति। गिज्झा ‘‘पुत्तो ते अतिदूरं उप्पतती’’ति गिज्झरञ्ञो आचिक्खिंसु। सो तं पक्कोसेत्वा ‘‘त्वं किर, तात, अतिउच्चं गच्छसि, अतिउच्चं गच्छन्तो जीवितक्खयं पापुणिस्ससी’’ति वत्वा तिस्सो गाथा अभासि –
‘‘न मे रुच्चि मिगालोप, यस्स ते तादिसी गती।
अतुच्चं तात पतसि, अभूमिं तात सेवसि॥
‘‘चतुक्कण्णंव केदारं, यदा ते पथवी सिया।
ततो तात निवत्तस्सु, मास्सु एत्तो परं गमि॥
‘‘सन्ति अञ्ञेपि सकुणा, पत्तयाना विहङ्गमा।
अक्खित्ता वातवेगेन, नट्ठा ते सस्सतीसमा’’ति॥
तत्थ मिगालोपाति पुत्तं नामेन आलपति। अतुच्चं तात पतसीति तात, त्वं अञ्ञेसं गिज्झानं सीमं अतिक्कमित्वा अतिउच्चं गच्छसि। चतुक्कण्णंव केदारन्ति इमिनास्स सीमं आचिक्खति। इदं वुत्तं होति – तात, यदा ते अयं महापथवी चतुक्कण्णं केदारं विय सिया, एवं खुद्दिका विय हुत्वा पञ्ञायेथ, अथ त्वं एत्तका ठाना निवत्तेय्यासि, एत्तो परं मा गमीति। सन्ति अञ्ञेपीति न केवलं त्वमेव, अञ्ञेपि गिज्झा एवं करिंसूति दीपेति। अक्खित्ताति तेपि गिज्झा अम्हाकं सीमं अतिक्कमित्वा गता वातवेगेन आकड्ढिता नस्सिंसु। सस्सतीसमाति सस्सतीहि पथवीपब्बतादीहि समं अत्तानं मञ्ञमाना अत्तनो वस्ससहस्सपरिमाणं आयुं अपूरेत्वापि अन्तरा नट्ठाति अत्थो।
मिगालोपो अनोवादकत्ता पितु वचनं अकत्वा लङ्घन्तो पितरा अक्खातं सीमं दिस्वा तं अतिक्कम्म कालवाते पत्वा तेपि छिन्दित्वा उप्पतितो वेरम्भवातमुखं पक्खन्दि, अथ नं वेरम्भवाता पहरिंसु। सो तेहि पहटमत्तोव खण्डाखण्डं हुत्वा आकासेयेव अन्तरधायि।
‘‘अकत्वा अपनन्दस्स, पितु वुद्धस्स सासनं।
कालवाते अतिक्कम्म, वेरम्भानं वसं अगा॥
‘‘तस्स पुत्ता च दारा च, ये चञ्ञे अनुजीविनो।
सब्बे ब्यसनमापादुं, अनोवादकरे दिजे॥
‘‘एवम्पि इध वुद्धानं, यो वाक्यं नावबुज्झति।
अतिसीमचरो दित्तो, गिज्झोवातीतसासनो।
सब्बे ब्यसनं पप्पोन्ति, अकत्वा वुद्धसासन’’न्ति॥ –
इमा तिस्सो अभिसम्बुद्धगाथा।
तत्थ अनुजीविनोति तं निस्साय जीवनका। अनोवादकरे दिजेति तस्मिं मिगालोपे गिज्झे ओवादं अगण्हन्ते सब्बेपि ते तेन सद्धिं अतिसीमं गन्त्वा विनासं पापुणिंसु। एवम्पीति, भिक्खवे, यथा सो गिज्झो, एवं यो अञ्ञोपि गहट्ठो वा पब्बजितो वा हितानुकम्पकानं वुद्धानं वचनं न गण्हाति, सोपि अयं सीमं अतिक्कमित्वा चरन्तो दित्तो गब्बितो गिज्झोव ब्यसनं पापुणातीति।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मिगालोपो दुब्बचभिक्खु अहोसि, अपनन्दो पन अहमेव अहोसि’’न्ति।
मिगालोपजातकवण्णना छट्ठा।
[३८२] ७. सिरिकाळकण्णिजातकवण्णना
कानु काळेन वण्णेनाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अनाथपिण्डिकं आरब्भ कथेसि। सो हि सोतापत्तिफले पतिट्ठितकालतो पट्ठाय अखण्डानि पञ्च सीलानि रक्खि, भरियापिस्स पुत्तधीतरोपि दासापि भतिं गहेत्वा कम्मं करोन्ता कम्मकरापि सब्बे रक्खिंसुयेव। अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, अनाथपिण्डिको सुचियेव सुचिपरिवारो हुत्वा चरती’’ति। सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बे पोराणकपण्डितापि सुचीयेव सुचिपरिवारा अहेसु’’न्ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि।
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सेट्ठि हुत्वा दानं अदासि, सीलं रक्खि, उपोसथकम्मं करि, भरियापिस्स पञ्च सीलानि रक्खि, पुत्तधीतरोपि दासकम्मकरपोरिसापि पञ्च सीलानि रक्खिंसु। सो सुचिपरिवारसेट्ठित्वेव पञ्ञायित्थ। अथेकदिवसं सो चिन्तेसि ‘‘सचे मया सुचिपरिवारसीलो कोचि आगमिस्सति, तस्स मम निसीदनपल्लङ्कं वा निपज्जनसयनं वा दातुं न युत्तं, अनुच्छिट्ठं अपरिभुत्तं दातुं वट्टती’’ति अत्तनो वसनट्ठानेयेव एकपस्से अपरिभुत्तपल्लङ्कञ्च सेनासनञ्च पञ्ञापेसि। तस्मिं समये चातुमहाराजिकदेवलोकतो विरूपक्खमहाराजस्स धीता काळकण्णी च नाम धतरट्ठमहाराजस्स धीता सिरी च नामाति इमा द्वे बहुं गन्धमालं आदाय ‘‘अनोतत्ते कीळिस्सामा’’ति अनोतत्ततित्थं आगच्छिंसु। तस्मिं पन दहे बहूनि तित्थानि, तेसु बुद्धानं तित्थे बुद्धायेव न्हायन्ति, पच्चेकबुद्धानं तित्थे पच्चेकबुद्धाव न्हायन्ति, भिक्खूनं तित्थे भिक्खूव न्हायन्ति, तापसानं तित्थे तापसाव न्हायन्ति, चातुमहाराजिकादीसु छसु कामसग्गेसु देवपुत्तानं तित्थे देवपुत्ताव न्हायन्ति, देवधीतानं तित्थे देवधीताव न्हायन्ति।
तत्रिमा द्वे आगन्त्वा ‘‘अहं पठमं न्हायिस्सामि, अहं पठम’’न्ति तित्थाय कलहं करिंसु। काळकण्णी ‘‘अहं लोकं पालेमि विचारेमि, तस्मा पठमं नायितुं युत्ताम्ही’’ति वदति। सिरी ‘‘अहं महाजनस्स इस्सरियदायिकाय पटिपदाय ठिता, तस्मा पठमं न्हायितुं युत्ताम्ही’’ति वदति। ता ‘‘अम्हेसु पठमं न्हायितुं युत्तरूपं वा अयुत्तरूपं वा चत्तारो महाराजानो जानिस्सन्ती’’ति तेसं सन्तिकं गन्त्वा ‘‘अम्हेसु का पठमं अनोतत्तदहे न्हायितुं युत्तरूपा’’ति पुच्छिंसु। धतरट्ठविरूपक्खा ‘‘न सक्का अम्हेहि विनिच्छिनितु’’न्ति विरूळ्हकवेस्सवणानं भारमकंसु। ते ‘‘अम्हेपि न सक्खिस्साम, सक्कस्स पादमूले पेसेस्सामा’’ति ता सक्कस्स सन्तिकं पेसेसुं। सक्को तासं वचनं सुत्वा चिन्तेसि ‘‘इमा द्वेपि मम पुरिसानञ्ञेव धीतरो, न सक्का मया इमं अड्डं विनिच्छिनितु’’न्ति। अथ ता सक्को आह ‘‘बाराणसियं सुचिपरिवारो नाम सेट्ठि अत्थि, तस्स घरे अनुच्छिट्ठसयनञ्च पञ्ञत्तं, या तत्थ निसीदितुं वा सयितुं वा लभति, सा पठमं न्हायितुं युत्तरूपा’’ति। तं सुत्वा काळकण्णी तस्मिं खणेयेव नीलवत्थं निवासेत्वा नीलविलेपनं विलिम्पित्वा नीलमणिपिळन्धनं पिळन्धित्वा यन्तपासाणो विय देवलोकतो ओतरित्वा मज्झिमयामसमनन्तरे सेट्ठिनो पासादस्स उपट्ठानद्वारे सयनस्स अविदूरे ठाने नीलरस्मिं विस्सज्जेत्वा आकासे अट्ठासि। सेट्ठि ओलोकेत्वा तं अद्दस, सहदस्सनेनेवस्स सा अप्पिया अहोसि अमनापा। सो ताय सद्धिं सल्लपन्तो पठमं गाथमाह –
‘‘का नु काळेन वण्णेन, न चापि पियदस्सना।
का वा त्वं कस्स वा धीता, कथं जानेमु तं मय’’न्ति॥
तत्थ काळेनाति नीलेन। वण्णेनाति सरीरवत्थाभरणवण्णेन। न चापि पियदस्सनाति धातुसो, भिक्खवे, सत्ता संसन्दन्तीति वुत्तं, अयञ्च देवधीता अनाचारा दुस्सीला, तस्मा सा सहदस्सनेनेवस्स अप्पिया जाता, तेनेवमाह। का वा त्वन्ति ‘‘का च त्वं, अयमेव वा पाठो।
तं सुत्वा काळकण्णी दुतियं गाथमाह –
‘‘महाराजस्सहं धीता, विरूपक्खस्स चण्डिया।
अहं काळी अलक्खिका, काळकण्णीति मं विदू।
ओकासं याचितो देहि, वसेमु तव सन्तिके’’ति॥
तत्थ चण्डियाति कोधना। कोधभावेन हि मय्हं चण्डीति नामं करिंसु। अलक्खिकाति निप्पञ्ञा। मं विदूति एवं मं चातुमहाराजिकदेवलोके जानन्ति। वसेमूति मयं अज्ज एकरत्तं तव सन्तिके वसेय्याम, एतस्मिं मे अनुच्छिट्ठासनसयने ओकासं देहीति।
ततो बोधिसत्तो ततियं गाथमाह –
‘‘किंसीले किंसमाचारे, पुरिसे निविससे तुवं।
पुट्ठा मे काळि अक्खाहि, कथं जानेमु तं मय’’न्ति॥
तत्थ निविससेति तव चित्तेन निविससि पतिट्ठहसीति।
ततो सा अत्तनो गुणं कथेन्ती चतुत्थं गाथमाह –
‘‘मक्खी पळासी सारम्भी, इस्सुकी मच्छरी सठो।
सो मय्हं पुरिसो कन्तो, लद्धं यस्स विनस्सती’’ति॥
तस्सत्थो – यो पुरिसो अत्तनो कतगुणं न जानाति, गुणमक्खी होति, अत्तनो किस्मिञ्चि कारणे कथिते ‘‘किं अहं एतं न जानामी’’ति युगग्गाहं गण्हाति , अञ्ञेहि किञ्चि कतं दिस्वा सारम्भवसेन करणुत्तरिकं करोति, परे लाभं लभन्ते न तुस्सति, ‘‘मय्हं इस्सरियं परेसं मा होतु, मय्हमेव होतू’’ति सकसम्पत्तिं गोपेत्वा परस्स तिणग्गेन तेलबिन्दुम्पि न देति, केराटिकलक्खणेन समन्नागतो हुत्वा अत्तनो सन्तकं परस्स अदत्वा तेहि तेहि उपायेहि परसन्तकमेव खादति, यस्स लद्धं धञ्ञं वा धनं वा विनस्सति न तिट्ठति, सुराधुत्तो अक्खधुत्तो इत्थिधुत्तो वा हुत्वा लद्धं लद्धं विनासेतियेव, अयं एतेहि गुणेहि समन्नागतो पुरिसो मय्हं कन्तो पियो मनापो, एवरूपे अहं चित्तेन पतिट्ठहामीति।
सायेव पञ्चमछट्ठसत्तमगाथा अभासि –
‘‘कोधनो उपनाही च, पिसुणो च विभेदको।
कण्डकवाचो फरुसो, सो मे कन्ततरो ततो॥
‘‘अज्ज सुवेति पुरिसो, सदत्थं नावबुज्झति।
ओवज्जमानो कुप्पति, सेय्यं सो अतिमञ्ञति॥
‘‘दवप्पलुद्धो पुरिसो, सब्बमित्तेहि धंसति।
सो मय्हं पुरिसो कन्तो, तस्मिं होमि अनामया’’ति॥
तापि इमिनाव नयेन वित्थारेतब्बा। सङ्खेपत्थो पनेत्थ – कोधनोति अप्पमत्तकेनापि कुज्झनको। उपनाहीति परस्स अपराधं हदये ठपेत्वा सुचिरेनपि तस्स अनत्थकारको। पिसुणोति पिसुणवाचो। विभेदकोति अप्पमत्तकेनपि मित्तभिन्दनको। कण्डकवाचोति सदोसवाचो। फरुसोति थद्धवाचो। कन्ततरोति सो पुरिसो मय्हं पुरिमापि कन्ततरो पियतरो। अज्ज सुवेति ‘‘इदं कम्मं अज्ज कातब्बं, इदं स्वे , इदं ततियदिवसादीसू’’ति एवं सो सदत्थं अत्तनो किच्चं नावबुज्झति न जानाति। ओवज्जमानोति ओवदियमानो। सेय्यं सो अतिमञ्ञतीति जातिगोत्तकुलप्पदेससीलाचारगुणेहि उत्तरितरं उत्तमपुग्गलं ‘‘त्वं मय्हं किं पहोसी’’ति अतिक्कमित्वा मञ्ञति। दवप्पलुद्धोति रूपादीसु कामगुणेसु निरन्तरदवेन पलुद्धो अभिभूतो वसं गतो। धंसतीति ‘‘तया मय्हं किं कत’’न्तिआदीनि वत्वा सब्बेहेव मित्तेहि धंसति परिहायति। अनामयाति अयं एतेहि गुणेहि समन्नागते पुग्गले निद्दुक्खा निस्सोका होमि, तं लभित्वा अञ्ञत्थ अनालया हुत्वा वसामी’’ति।
अथ नं गरहन्तो महासत्तो अट्ठमं गाथमाह –
‘‘अपेहि एत्तो त्वं काळि, नेतं अम्हेसु विज्जति।
अञ्ञं जनपदं गच्छ, निगमे राजधानियो’’ति॥
तत्थ अपेहीति अपगच्छ। नेतं अम्हेसूति एतं मक्खादिकं तव पियभावकरणं अम्हेसुपि न विज्जति नत्थि। निगमे राजधानियोति अञ्ञे निगमेपि अञ्ञा राजधानियोपि गच्छ, यत्थ मयं तं न पस्साम, तत्थ गच्छाति दीपेति।
तं सुत्वा काळकण्णी अद्दिता हुत्वा अनन्तरगाथमाह –
‘‘अहम्पि खो तं जानामि, नेतं तुम्हेसु विज्जति।
सन्ति लोके अलक्खिका, सङ्घरन्ति बहुं धनं।
अहं देवो च मे भाता, उभो नं विधमामसे’’ति॥
तत्थ नेतं तुम्हेसूति यं मम पियभावकरणं मक्खादिकं येन अहं अत्तनापि समन्नागता, तं तुम्हेसु नत्थीति अहम्पि एतं जानामि। सन्ति लोके अलक्खिकाति अञ्ञे पन लोके निस्सीला निप्पञ्ञा सन्ति। सङ्घरन्तीति ते निस्सीला निप्पञ्ञापि समाना एतेहि मक्खादीहि बहुं धनं सङ्घरन्ति पिण्डं करोन्ति। उभो नन्ति तं पन एतेहि सङ्घरित्वा ठपितं धनं अहञ्च मय्हमेव भाता देवो च नाम देवपुत्तोति उभो एकतो हुत्वा विधमामसे नासेम, अम्हाकं पन देवलोके बहू दिब्बपरिभोगा अत्थि दिब्बानि सयनानि, त्वं ददेय्यासि वा नो वा, को मे तया अत्थोति वत्वा पक्कामि।
तस्सा पक्कन्तकाले सिरी देवधीता सुवण्णवण्णेहि वत्थविलेपनेहि सुवण्णालङ्कारेन आगन्त्वा उपट्ठानद्वारे पीतरस्मिं विस्सज्जेत्वा समेहि पादेहि समं पथवियं पतिट्ठाय सगारवा अट्ठासि। तं दिस्वा महासत्तो पठमं गाथमाह –
‘‘का नु दिब्बेन वण्णेन, पथब्या सुपतिट्ठिता।
का वा त्वं कस्स वा धीता, कथं जानेमु तं मय’’न्ति॥
तत्थ दिब्बेनाति विसिट्ठेन उत्तमेन।
तं सुत्वा सिरी दुतियं गाथमाह –
‘‘महाराजस्सहं धीता, धतरट्ठस्स सिरीमतो।
अहं सिरी च लक्खी च, भूरिपञ्ञाति मं विदू।
ओकासं याचितो देहि, वसेमु तव सन्तिके’’ति॥
तत्थ सिरी च लक्खी चाति सिरीति च लक्खीति च अहमेवंनामा, न अञ्ञा। भूरिपञ्ञाति मं विदूति मं चातुमहाराजिकदेवलोके पथवीसमाय विपुलाय पञ्ञाय समन्नागताति जानन्ति। वसेमु तव सन्तिकेति तव अनुच्छिट्ठासने चेव अनुच्छिट्ठसयने च एकरत्तिं वसेय्याम, ओकासं मे देहीति।
ततो परं बोधिसत्तो आह –
‘‘किंसीले किंसमाचारे, पुरिसे निविससे तुवं।
पुट्ठा मे लक्खि अक्खाहि, कथं जानेमु तं मयं॥
‘‘यो चापि सीते अथ वापि उण्हे, वातातपे डंससरीसपे च।
खुधं पिपासं अभिभुय्य सब्बं, रत्तिन्दिवं यो सततं नियुत्तो॥
‘‘कालागतञ्च न हापेति अत्थं, सो मे मनापो निविसे च तम्हि।
अक्कोधनो मित्तवा चागवा च, सीलूपपन्नो असठोजुभूतो॥
‘‘सङ्गाहको सखिलो सण्हवाचो, महत्तपत्तोपि निवातवुत्ति।
तस्मिंहं पोसे विपुला भवामि, ऊमि समुद्दस्स यथापि वण्णं॥
‘‘यो चापि मित्ते अथ वा अमित्ते, सेट्ठे सरिक्खे अथ वापि हीने।
अत्थं चरन्तं अथ वा अनत्थं, आवी रहो सङ्गहमेव वत्ते॥
‘‘वाचं न वज्जा फरुसं कदाचि, मतस्स जीवस्स च तस्स होमि।
एतेसं यो अञ्ञतरं लभित्वा, कन्ता सिरी मज्जति अप्पपञ्ञो।
तं दित्तरूपं विसमं चरन्तं, करीसठानंव विवज्जयामि॥
‘‘अत्तना कुरुते लक्खिं, अलक्खिं कुरुतत्तना।
न हि लक्खिं अलक्खिं वा, अञ्ञो अञ्ञस्स कारको’’ति॥
सेट्ठिस्स पुच्छा होति, सिरिया विस्सज्जना।
तत्थ डंससरीसपे चाति डंसा वुच्चन्ति पिङ्गलमक्खिका, सब्बापि वा मक्खिकाजातिका इध ‘‘डंसा’’ति अधिप्पेता। सरीसपाति दीघजातिका। डंसा च सरीसपा च डंससरीसपा, तस्मिं डंससरीसपे सति। इदं वुत्तं होति – यो महासेट्ठि सीते वा उण्हे वा वातातपे वा डंससरीसपे वा सति एतेहि सीतादीहि पीळियमानोपि एतानि चेव सीतादीनि खुधञ्च पिपासञ्चाति सब्बम्पेतं परिस्सयं अभिभुय्य अभिभवित्वा तिणं विय अगणेत्वा रत्तिन्दिवं कसिवणिज्जादीसु चेव दानसीलादीसु च सततं अत्तनो कम्मेसु नियुत्तो अत्तानं योजेत्वा वत्तति।
कालागतञ्चाति कसिकालादीसु कसिआदीनि धनपरिच्चागसीलरक्खणधम्मस्सवनादिकालेसु च धनपरिच्चजनादिप्पभेदं दिट्ठधम्मसम्पराये सुखावहं अत्थं न हापेति, युत्तप्पयुत्तकाले करोतियेव, सो मय्हं मनापो तस्मिञ्च पुरिसे अहं निविसामीति। अक्कोधनोति अधिवासनखन्तिया समन्नागतो। मित्तवाति कल्याणमित्तेन समन्नागतो। चागवाति धनपरिच्चागयुत्तो।
सङ्गाहकोति मित्तसङ्गहआमिससङ्गहधम्मसङ्गहानं कारको। सखिलोति मुदुवाचो। सण्हवाचोति मधुरवचनो। महत्तपत्तोपि निवातवुत्तीति महन्तं ठानं विपुलं इस्सरियं पत्तोपि यसेन अनुद्धतो नीचवुत्ति पण्डितानं ओवादकरो होति। तस्मिंहं पोसेति तस्मिं अहं पुरिसे। विपुला भवामीति अखुद्दका होमि। सो हि महतिया सिरिया पदट्ठानं। ऊमि समुद्दस्स यथापि वण्णन्ति यथा नाम समुद्दस्स वण्णं ओलोकेन्तानं उपरूपरि आगच्छमाना ऊमि विपुला विय खायति, एवमहं तस्मिं पुग्गले विपुला होमीति दीपेति।
आवी रहोति सम्मुखा च परम्मुखा च। सङ्गहमेव वत्तेति एतस्मिं मित्तादिभेदे पुग्गले चतुब्बिधं सङ्गहमेव वत्तेति पवत्तेति।
न वज्जाति यो कदाचि किस्मिञ्चि काले फरुसवचनं न वदेय्य, मधुरवचनोव होति। मतस्स जीवस्स चाति तस्साहं पुग्गलस्स मतस्सपि जीवन्तस्सपि भत्तिका होमि, इधलोकेपि परलोकेपि तादिसमेव भजामीति दस्सेति। एतेसं योति एतेसं सीताभिभवनादीनं हेट्ठा वुत्तगुणानं यो पुग्गलो एकम्पि गुणं लभित्वा पमज्जति पमुस्सति, पुन नानुयुञ्जतीति अत्थो। कन्ता सिरी, कन्तसिरिं, कन्तं सिरिन्ति तयोपि पाठा, तेसं वसेन अयं अत्थयोजना – यो पुग्गलो सिरिं लभित्वा ‘‘कन्ता मे सिरि यथाठाने ठिता’’ति एतेसं अञ्ञतरं गुणं पमज्जति, यो वा पुग्गलो कन्तसिरिं पियसिरिं इच्छन्तो एतेसं गुणानं अञ्ञतरं लभित्वा पमज्जति, यो वा पुग्गलो सिरिं लभित्वा कन्तं मनापं सिरिं एतेसं गुणानं अञ्ञतरं पमज्जति। अप्पपञ्ञोति निप्पञ्ञो। तं दित्तरूपं विसमं चरन्तन्ति तं अहं दित्तसभावं गब्बितसभावं कायदुच्चरितादिभेदं विसमं चरन्तं सुचिजातिको मनुस्सो गूथकूपं विय दूरतो विवज्जयामीति।
अञ्ञो अञ्ञस्स कारकोति एवं सन्ते लक्खिं वा अलक्खिं वा अञ्ञो पुरिसो अञ्ञस्स कारको नाम नत्थि, यो कोचि अत्तना अत्तनो लक्खिं वा अलक्खिं वा करोतीति।
एवं महासत्तो देविया वचनं अभिनन्दित्वा ‘‘इदं अनुच्छिट्ठं आसनञ्च सयनञ्च तुय्हंयेव अनुच्छविकं, पल्लङ्के च सयने च निसीद चेव निपज्ज चा’’ति आह। सा तत्थ वसित्वा पच्चूसकाले निक्खमित्वा चातुमहाराजिकदेवलोकं गन्त्वा अनोतत्तदहे पठमं नहायि। तम्पि सयनं सिरिदेवताय परिभुत्तभावा सिरिसयनं नाम जातं। सिरिसयनस्स अयं वंसो, इमिना कारणेन यावज्जतना ‘‘सिरिसयन’’न्ति वुच्चति।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सिरिदेवी उप्पलवण्णा अहोसि, सुचिपरिवारसेट्ठि पन अहमेव अहोसि’’न्ति।
सिरिकाळकण्णिजातकवण्णना सत्तमा।
[३८३] ८. कुक्कुटजातकवण्णना
सुचित्तपत्तछदनाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं उक्कण्ठितभिक्खुं आरब्भ कथेसि। तञ्हि भिक्खुं सत्था ‘‘कस्मा उक्कण्ठितोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘एकं अलङ्कतपटियत्तं इत्थिं दिस्वा किलेसवसेन, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खु इत्थियो नाम वञ्चेत्वा उपलापेत्वा अत्तनो वसं गतकाले विनासं पापेन्ति, लोलबिळारी विय होन्ती’’ति वत्वा अतीतं आहरि।
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अरञ्ञे कुक्कुटयोनियं निब्बत्तित्वा अनेकसतकुक्कुटपरिवारो अरञ्ञे वसति। तस्स अविदूरे एका बिळारिकापि वसति। सा ठपेत्वा बोधिसत्तं अवसेसे कुक्कुटे उपायेन वञ्चेत्वा खादि। बोधिसत्तो तस्सा गहणं न गच्छति। सा चिन्तेसि ‘‘अयं कुक्कुटो अतिविय सठो अम्हाकञ्च सठभावं उपायकुसलभावञ्च न जानाति, इमं मया ‘अहं भरिया ते भविस्सामी’ति उपलापेत्वा अत्तनो वसं आगतकाले खादितुं वट्टती’’ति। सा तेन निसिन्नरुक्खस्स मूलं गन्त्वा वण्णसम्भासनपुब्बङ्गमाय वाचाय तं याचमाना पठमं गाथमाह –
‘‘सुचित्तपत्तछदन, तम्बचूळ विहङ्गम।
ओरोह दुमसाखाय, मुधा भरिया भवामि ते’’ति॥
तत्थ सुचित्तपत्तछदनाति सुचित्तेहि पत्तेहि कतच्छदन। मुधाति विना मूलेन न किञ्चि गहेत्वा अहं भरिया ते भवामि।
तं सुत्वा बोधिसत्तो ‘‘इमाय मम सब्बे ञातका खादिता, इदानि मं उपलापेत्वा खादितुकामा अहोसि, उय्योजेस्सामि न’’न्ति चिन्तेत्वा दुतियं गाथमाह –
‘‘चतुप्पदी त्वं कल्याणि, द्विपदाहं मनोरमे।
मिगी पक्खी असञ्ञुत्ता, अञ्ञं परियेस सामिक’’न्ति॥
तत्थ मिगीति बिळारिं सन्धायाह। असञ्ञुत्ताति जयम्पतिका भवितुं अयुत्ता असम्बन्धा, नत्थि तेसं ईदिसो सम्बन्धोति दीपेति।
तं सुत्वा ततो सा ‘‘अयं अतिविय सठो, येन केनचि उपायेन वञ्चेत्वा नं खादिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा ततियं गाथमाह –
‘‘कोमारिका ते हेस्सामि, मञ्जुका पियभाणिनी।
विन्द मं अरियेन वेदेन, सावय मं यदिच्छसी’’ति॥
तत्थ कोमारिकाति अहं एत्तकं कालं अञ्ञं पुरिसं न जानामि, तव कोमारिका भरिया भविस्सामीति वदति। मञ्जुका पियभाणिनीति तव मधुरकथा पियभाणिनीयेव भविस्सामि। विन्द मन्ति पटिलभ मं। अरियेन वेदेनाति सुन्दरेन पटिलाभेन। अहम्पि हि इतो पुब्बे पुरिससम्फस्सं न जानामि, त्वम्पि इत्थिसम्फस्सं न जानासि, इति पकतिया ब्रह्मचारी ब्रह्मचारिनिं मं निद्दोसेन लाभेन लभ। यदि मं इच्छसि, अथ मे वचनं न सद्दहसि, द्वादसयोजनाय बाराणसिया भेरिं चरापेत्वा ‘‘अयं मे दासी’’ति सावय, मं अत्तनो दासं कत्वा गण्हाहीति वदति।
ततो बोधिसत्तो ‘‘इमं तज्जेत्वा पलापेतुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा चतुत्थं गाथमाह –
‘‘कुणपादिनि लोहितपे, चोरि कुक्कुटपोथिनि।
न त्वं अरियेन वेदेन, ममं भत्तारमिच्छसी’’ति॥
तत्थ न त्वं अरियेनाति त्वं अरियेन ब्रह्मचरियवासलाभेन मं भत्तारं न इच्छसि, वञ्चेत्वा पन मं खादितुकामासि, नस्स पापेति तं पलापेसि। सा पन पलायित्वाव गता, न पुन ओलोकेतुम्पि विसहि।
‘‘एवम्पि चतुरा नारी, दिस्वान सधनं नरं।
नेन्ति सण्हाहि वाचाहि, बिळारी विय कुक्कुटं॥
‘‘यो च उप्पतितं अत्थं, न खिप्पमनुबुज्झति।
अमित्तवसमन्वेति, पच्छा च अनुतप्पति॥
‘‘यो च उप्पतितं अत्थं, खिप्पमेव निबोधति।
मुच्चते सत्तुसम्बाधा, कुक्कुटोव बिळारिया’’ति॥ – इमा अभिसम्बुद्धगाथा।
तत्थ चतुराति चातुरियेन समन्नागता। नारीति इत्थियो। नेन्तीति अत्तनो वसं उपनेन्ति। बिळारी वियाति यथा सा बिळारी तं कुक्कुटं नेतुं वायमति, एवं अञ्ञापि नारियो नेन्तियेव। उप्पतितं अत्थन्ति उप्पन्नं किञ्चिदेव अत्थं। न अनुबुज्झतीति यथासभावेन न जानाति, पच्छा च अनुतप्पति। कुक्कुटोवाति यथा सो ञाणसम्पन्नो कुक्कुटो बिळारितो मुत्तो, एवं सत्तुसम्बाधतो मुच्चतीति अत्थो।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि। तदा कुक्कुटराजा अहमेव अहोसिन्ति।
कुक्कुटजातकवण्णना अट्ठमा।
[३८४] ९. धम्मधजजातकवण्णना
धम्मं चरथ ञातयोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कुहकभिक्खुं आरब्भ कथेसि। तदा हि सत्था ‘‘न, भिक्खवे, अयं इदानेव कुहको, पुब्बेपि कुहकोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि।
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सकुणयोनियं निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो सकुणसङ्घपरिवुतो समुद्दमज्झे दीपके वसि। अथेकच्चे कासिरट्ठवासिनो वाणिजा दिसाकाकं गहेत्वा नावाय समुद्दं पक्खन्दिंसु, समुद्दमज्झे नावा भिज्जि। सो दिसाकाको तं दीपकं गन्त्वा चिन्तेसि ‘‘अयं महासकुणसङ्घो, मया कुहककम्मं कत्वा एतेसं अण्डकानि चेव छापके च वरं वरं खादितुं वट्टती’’ति। सो ओतरित्वा सकुणसङ्घस्स मज्झे मुखं विवरित्वा एकेन पादेन पथवियं अट्ठासि। ‘‘को नाम त्वं, सामी’’ति सकुणेहि पुट्ठो ‘‘अहं धम्मिको नामा’’ति आह। ‘‘कस्मा पन एकेन पादेन ठितोसी’’ति? ‘‘मया दुतिये पादे निक्खित्ते पथवी धारेतुं न सक्कोती’’ति। ‘‘अथ कस्मा मुखं विवरित्वा तिट्ठसी’’ति? ‘‘अहं अञ्ञं आहारं न खादामि, वातमेव खादामी’’ति। एवञ्च पन वत्वा ते सकुणे आमन्तेत्वा ‘‘ओवादं वो दस्सामि, तं सुणाथा’’ति तेसं ओवादवसेन पठमं गाथमाह –
‘‘धम्मं चरथ ञातयो, धम्मं चरथ भद्दं वो।
धम्मचारी सुखं सेति, अस्मिं लोके परम्हि चा’’ति॥
तत्थ धम्मं चरथाति कायसुचरितादिभेदं धम्मं करोथ। ञातयोति ते आलपति। धम्मं चरथ भद्दं वोति एकवारं चरित्वा मा ओसक्कथ, पुनप्पुनं चरथ, एवं भद्दं वो भविस्सति। सुखं सेतीति देसनासीसमेतं, धम्मचारी पन सुखं तिट्ठति गच्छति निसीदति सेति, सब्बिरियापथेसु सुखितो होतीति दीपेति।
सकुणा ‘‘अयं काको कोहञ्ञेन अण्डकानि खादितुं एवं वदती’’ति अजानित्वा तं दुस्सीलं वण्णेन्ता दुतियं गाथमाहंसु –
‘‘भद्दको वतयं पक्खी, दिजो परमधम्मिको।
एकपादेन तिट्ठन्तो, धम्ममेवानुसासती’’ति॥
तत्थ धम्ममेवाति सभावमेव। अनुसासतीति कथेसि।
सकुणा तस्स दुस्सीलस्स सद्दहित्वा ‘‘त्वं किर सामि अञ्ञं गोचरं न गण्हसि, वातमेव भक्खसि, तेन हि अम्हाकं अण्डकानि च छापके च ओलोकेय्यासी’’ति वत्वा गोचराय गच्छन्ति। सो पापो तेसं गतकाले अण्डकानि च छापके च कुच्छिपूरं खादित्वा तेसं आगमनकाले उपसन्तूपसन्तो हुत्वा मुखं विवरित्वा एकेन पादेन तिट्ठति। सकुणा आगन्त्वा पुत्तके अपस्सन्ता ‘‘को नु खो खादती’’ति महासद्देन विरवन्ति, ‘‘अयं काको धम्मिको’’ति तस्मिं आसङ्कामत्तम्पि न करोन्ति। अथेकदिवसं महासत्तो चिन्तेसि ‘‘इध पुब्बे कोचि परिपन्थो नत्थि, इमस्स आगतकालतो पट्ठाय जातो, इमं परिग्गण्हितुं वट्टती’’ति। सो सकुणेहि सद्धिं गोचराय गच्छन्तो विय हुत्वा निवत्तित्वा पटिच्छन्नट्ठाने अट्ठासि। काकोपि ‘‘गता सकुणा’’ति निरासङ्को हुत्वा उट्ठाय गन्त्वा अण्डकानि च छापके च खादित्वा पुनागन्त्वा मुखं विवरित्वा एकेन पादेन अट्ठासि।
सकुणराजा सकुणेसु आगतेसु सब्बे सन्निपातापेत्वा ‘‘अहं वो अज्ज पुत्तकानं परिपन्थं परिग्गण्हन्तो इमं पापकाकं खादन्तं अद्दसं, एथ नं गण्हामा’’ति सकुणसङ्घं आमन्तेत्वा परिवारेत्वा ‘‘सचे पलायति, गण्हेय्याथ न’’न्ति वत्वा सेसगाथा अभासि –
‘‘नास्स सीलं विजानाथ, अनञ्ञाय पसंसथ।
भुत्वा अण्डञ्च पोतञ्च, धम्मो धम्मोति भासति॥
‘‘अञ्ञं भणति वाचाय, अञ्ञं कायेन कुब्बति।
वाचाय नो च कायेन, न तं धम्मं अधिट्ठितो॥
‘‘वाचाय सखिलो मनोविदुग्गो, छन्नो कूपसयोव कण्हसप्पो।
धम्मधजो गामनिगमासु साधु, दुज्जानो पुरिसेन बालिसेन॥
‘‘इमं तुण्डेहि पक्खेहि, पादा चिमं विहेठथ।
छवञ्हिमं विनासेथ, नायं संवासनारहो’’ति॥
तत्थ नास्स सीलन्ति न अस्स सीलं। अनञ्ञायाति अजानित्वा। भुत्वाति खादित्वा। वाचाय नो च कायेनाति अयञ्हि वचनेनेव धम्मं चरति, कायेन पन न करोति। न तं धम्मं अधिट्ठितोति तस्मा जानितब्बो यथायं धम्मं भणति, न तं अधिट्ठितो, तस्मिं धम्मे न अधिट्ठितो। वाचाय सखिलोति वचनेन मुदु। मनोविदुग्गोति मनसा विदुग्गो दुप्पवेसो विसमो। छन्नोति यस्मिं बिले सयति, तेन छन्नो। कूपसयोति बिलासयो। धम्मधजोति सुचरितधम्मं धजं कत्वा विचरणेन धम्मद्धजो। गामनिगमासु साधूति गामेसु च निगमेसु च साधु भद्दको सम्भावितो। दुज्जानोति अयं एवरूपो दुस्सीलो पटिच्छन्नकम्मन्तो बालिसेन अञ्ञाणेन पुरिसेन न सक्का जानितुं। पादा चिमन्ति अत्तनो अत्तनो पादेन च इमं। विहेठथाति पहरथ हनथ। छवन्ति लामकं। नायन्ति अयं अम्हेहि सद्धिं एकस्मिं ठाने संवासं न अरहतीति।
एवञ्च पन वत्वा सकुणजेट्ठको सयमेव लङ्घित्वा तस्स सीसं तुण्डेन पहरि, अवसेसा सकुणा तुण्डनखपादपक्खेहि पहरिंसु। सो तत्थेव जीवितक्खयं पापुणि।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा कुहककाको इदानि कुहकभिक्खु अहोसि, सकुणराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति।
धम्मधजजातकवण्णना नवमा।
[३८५] १०. नन्दियमिगराजजातकवण्णना
सचेब्राह्मण गच्छेसीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं मातुपोसकभिक्खुं आरब्भ कथेसि। तञ्हि सत्था ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु गिही पोसेसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘किं ते होन्ती’’ति वुत्ते ‘‘मातापितरो मे, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘साधु साधु भिक्खु पोराणकपण्डितानं वंसं पालेसि, पोराणकपण्डिता हि तिरच्छानयोनियं निब्बत्तित्वापि मातापितूनं जीवितं अदंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि।
अतीते कोसलरट्ठे साकेते कोसलराजे रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो मिगयोनियं निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो नन्दियमिगो नाम हुत्वा सीलाचारसम्पन्नो मातापितरो पोसेसि। तदा कोसलराजा मिगवित्तकोव अहोसि। सो पन मनुस्सानं कसिकम्मादीनि कातुं अदत्वा महापरिवारो देवसिकं मिगवं गच्छति। मनुस्सा सन्निपतित्वा ‘‘अय्या, अयं राजा अम्हाकं कम्मच्छेदं करोति, घरावासोपि नस्सति, यंनून मयं अज्जुनवनं उय्यानं परिक्खिपित्वा द्वारं योजेत्वा पोरक्खणिं खणित्वा तिणानि आरोपेत्वा दण्डमुग्गरादिहत्था अरञ्ञं पविसित्वा गुम्बे पहरन्ता मिगे नीहरित्वा परिवारेत्वा गोरूपानि विय वजं उय्यानं पवेसेत्वा द्वारं पिदहित्वा रञ्ञो आरोचेत्वा अत्तनो कम्मं करेय्यामा’’ति मन्तयिंसु। ‘‘अत्थेसो उपायो’’ति सब्बे एकच्छन्दा हुत्वा उय्यानं सज्जेत्वा अरञ्ञं पविसित्वा योजनमत्तट्ठानं परिक्खिपिंसु।
तस्मिं खणे नन्दियो एकस्मिं खुद्दकगुम्बे मातापितरो गहेत्वा भूमियं निपन्नो होति। मनुस्सा नानाफलकावुधहत्था बाहुना बाहुं पीळेत्वा तं गुम्बं परिक्खिपिंसु। अथेकच्चे मिगे ओलोकेन्ता तं गुम्बं पविसिंसु। नन्दियो ते दिस्वा ‘‘अज्ज मया जीवितं परिच्चजित्वा मातापितूनं जीवितं दातुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा उट्ठाय मातापितरो वन्दित्वा ‘‘अम्मतात, इमे मनुस्सा इमं गुम्बं पविसित्वा अम्हे तयोपि पस्सिस्सन्ति, तुम्हे एकेन उपायेन जीवेय्याथ, जीवितं वो सेय्यो, अहं तुम्हाकं जीवितदानं दत्वा मनुस्सेहि गुम्बपरियन्ते ठत्वा गुम्बे पहटमत्तेयेव निक्खमिस्सामि, अथ ते ‘इमस्मिं खुद्दकगुम्बे एकोयेव मिगो भविस्सती’ति मञ्ञमाना गुम्बं न पविसिस्सन्ति, तुम्हे अप्पमत्ता होथा’’ति मातापितरो खमापेत्वा गमनसज्जो अट्ठासि। सो मनुस्सेहि गुम्बपरियन्ते ठत्वा उन्नादेत्वा गुम्बे पहटमत्तेयेव ततो निक्खमि। ते ‘‘एकोवेत्थ मिगो भविस्सती’’ति गुम्बं न पविसिंसु। अथ नन्दियो गन्त्वा मिगानं अन्तरं पाविसि। मनुस्सा परिवारेत्वा सब्बे मिगे उय्यानं पवेसेत्वा द्वारं थकेत्वा रञ्ञो आरोचेत्वा सकसकट्ठानानि अगमंसु।
ततो पट्ठाय राजा सयमेव गन्त्वा एकं मिगं विज्झित्वा तं गहेत्वा एहीति एकं पेसेत्वा आहरापेसि। मिगा वारं ठपयिंसु, पत्तवारो मिगो एकमन्ते तिट्ठति, तं विज्झित्वा गण्हन्ति। नन्दियो पोक्खरणियं पानीयं पिवति, तिणानि खादति, वारो पनस्स न ताव पापुणाति। अथ बहूनं दिवसानं अच्चयेन तस्स मातापितरो तं दट्ठुकामा हुत्वा ‘‘अम्हाकं पुत्तो नन्दियमिगराजा नागबलो थामसम्पन्नो, सचे जीवति, अवस्सं वतिं लङ्घित्वा अम्हाकं दस्सनत्थाय आगमिस्सति, सासनमस्स पेसेस्सामा’’ति चिन्तेत्वा मग्गसमीपे ठत्वा एकं ब्राह्मणं दिस्वा ‘‘अय्य, कहं गच्छसी’’ति मानुसिकाय वाचाय पुच्छित्वा ‘‘साकेत’’न्ति वुत्ते पुत्तस्स सासनं पहिणन्ता पठमं गाथमाहंसु –
‘‘सचे ब्राह्मण गच्छेसि, साकेते अज्जुनं वनं।
वज्जासि नन्दियं नाम, पुत्तं अस्माकमोरसं।
माता पिता च ते वुद्धा, ते तं इच्छन्ति पस्सितु’’न्ति॥
तस्सत्थो – सचे, त्वं ब्राह्मण, साकेतं गच्छसि, साकेते अज्जुनवनं नाम उय्यानं अत्थि, तत्थ अम्हाकं पुत्तो नन्दियो नाम मिगो अत्थि, तं वदेय्यासि ‘‘मातापितरो ते वुड्ढा याव न मरन्ति, ताव तं पस्सितुं इच्छन्ती’’ति।
सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा साकेतं गन्त्वा पुनदिवसे उय्यानं पविसित्वा ‘‘नन्दियमिगो नाम कतरो’’ति पुच्छि। मिगो आगन्त्वा तस्स समीपे ठत्वा ‘‘अह’’न्ति आह। ब्राह्मणो तमत्थं आरोचेसि। नन्दियो तं सुत्वा ‘‘गच्छेय्यामहं, ब्राह्मण, वतिं लङ्घित्वा नो न गच्छेय्यं, मया पन रञ्ञो सन्तकं निवापपानभोजनं भुत्तं, तं मे इणट्ठाने ठितं, इमेसञ्च मिगानं मज्झे चिरवुत्थोस्मि, तस्स मे रञ्ञो चेव एतेसञ्च सोत्थिभावं अकत्वा अत्तनो बलं अदस्सेत्वा गमनं नाम न युत्तं, अत्तनो वारे पन सम्पत्ते अहं एतेसं सोत्थिभावं कत्वा सुखितो आगच्छिस्सामी’’ति तमत्थं पकासेन्तो द्वे गाथा अभासि –
‘‘भुत्ता मया निवापानि, राजिनो पानभोजनं।
तं राजपिण्डं अवभोत्तुं, नाहं ब्राह्मण मुस्सहे॥
‘‘ओदहिस्सामहं पस्सं, खुरप्पानिस्स राजिनो।
तदाहं सुखितो मुत्तो, अपि पस्सेय्य मातर’’न्ति॥
तत्थ निवापानीति तेसु तेसु ठानेसु निवुतानि निवापानि। पानभोजनन्ति पानीयञ्च अवसेसतिणञ्च। तं राजपिण्डन्ति तं रञ्ञो सन्तकं सङ्कड्ढित्वा समोधानकट्ठेन पिण्डं। अवभोत्तुन्ति दुब्भुत्तं भुञ्जितुं । रञ्ञो हि किच्चं अनिप्फादेन्तो तं अवभुत्तं भुञ्जति नाम, स्वाहं एवं अवभोत्तुं न उस्सहामीति वदति। ब्राह्मण मुस्सहेति चेत्थ ब्राह्मणाति आलपनं, म-कारो पदसन्धिवसेन वुत्तो।
ओदहिस्सामहं पस्सं, खुरप्पानिस्स राजिनोति अहं, ब्राह्मण, अत्तनो वारे सम्पत्ते खुरप्पं सन्नय्हित्वा आगतस्स रञ्ञो मिगयूथतो निक्खमित्वा एकमन्ते ठत्वा ‘‘मं विज्झ, महाराजा’’ति वत्वा अत्तनो महाफासुकपस्सं ओदहिस्सामि ओड्डेस्सामि। सुखितो मुत्तोति तदा अहं मरणभया मुत्तो सुखितो निद्दुक्खो रञ्ञा अनुञ्ञातो अपि नाम मातरं पस्सेय्यन्ति।
तं सुत्वा ब्राह्मणो पक्कामि। अपरभागे तस्स वारदिवसे राजा महन्तेन परिवारेन उय्यानं आगच्छि। महासत्तो एकमन्ते अट्ठासि। राजा ‘‘मिगं विज्झिस्सामी’’ति खुरप्पं सन्नय्हि। महासत्तो यथा अञ्ञे मरणभयतज्जिता पलायन्ति, एवं अपलायित्वा निब्भयो हुत्वा मेत्तं पुरेचारिकं कत्वा महाफासुकपस्सं ओदहित्वा निच्चलोव अट्ठासि। राजा तस्स मेत्तानुभावेन सरं विस्सज्जेतुं नासक्खि। महासत्तो ‘‘किं, महाराज, सरं न मुच्चेसि, मुञ्चाही’’ति आह। ‘‘न सक्कोमि, मिगराजा’’ति। ‘‘तेन हि गुणवन्तानं गुणं जान, महाराजा’’ति। तदा राजा बोधिसत्ते पसीदित्वा धनुं छड्डेत्वा ‘‘इमं अचित्तकं कलिङ्गरकण्डम्पि ताव तव गुणं जानाति, अहं सचित्तको मनुस्सभूतोपि तव गुणं न जानामि, मिगराज, मय्हं खम, अभयं ते दम्मी’’ति आह। ‘‘महाराज, मय्हं ताव अभयं देसि, अयं पन उय्याने मिगगणो किं करिस्सती’’ति? ‘‘एतस्सपि अभयं दम्मी’’ति। एवं महासत्तो निग्रोधजातके (जा॰ १.१.१२) वुत्तनयेनेव सब्बेसं अरञ्ञे मिगानं आकासगतसकुणानं जलचरमच्छानञ्च अभयं दापेत्वा राजानं पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेत्वा ‘‘महाराज, रञ्ञा नाम अगतिगमनं पहाय दस राजधम्मे अकोपेन्तेन धम्मेन समेन रज्जं कारेतुं वट्टती’’ति।
‘‘दानं सीलं परिच्चागं, अज्जवं मद्दवं तपं।
अक्कोधं अविहिंसञ्च, खन्तिञ्च अविरोधनं॥
‘‘इच्चेते कुसले धम्मे, ठिते पस्सामि अत्तनि।
ततो मे जायते पीति, सोमनस्सञ्चनप्पक’’न्ति॥ (जा॰ २.२१.१७६-१७७) –
एवं वुत्ते राजधम्मे गाथाबन्धेनेव देसेत्वा कतिपाहं रञ्ञो सन्तिके वसित्वा नगरे सब्बसत्तानं अभयदानपकासनत्थं सुवण्णभेरिं चरापेत्वा ‘‘अप्पमत्तो होहि, महाराजा’’ति वत्वा मातापितूनं दस्सनत्थाय गतो।
‘‘मिगराजा पुरे आसिं, कोसलस्स निकेतने।
नन्दियो नाम नामेन, अभिरूपो चतुप्पदो॥
‘‘तं मं वधितुमागच्छि, दायस्मिं अज्जुने वने।
धनुं आरज्जं कत्वान, उसुं सन्नय्ह कोसलो॥
‘‘तस्साहं ओदहिं पस्सं, खुरप्पानिस्स राजिनो।
तदाहं सुखितो मुत्तो, मातरं दट्ठुमागतो’’ति॥ –
इमा तिस्सो अभिसम्बुद्धगाथा होन्ति।
तत्थ कोसलस्स निकेतनेति कोसलस्स रञ्ञो निकेतने वसनट्ठाने, तस्स सन्तिके अरञ्ञस्मिन्ति अत्थो। दायस्मिन्ति मिगानं वसनत्थाय दिन्नउय्याने। आरज्जं कत्वानाति जियाय सद्धिं एकतो कत्वा , आरोपेत्वाति अत्थो। सन्नय्हाति सन्नय्हित्वा योजेत्वा। ओदहिन्ति ओड्डेसिं। मातरं दट्ठुमागतोति देसनासीसमेतं, रञ्ञो धम्मं देसेत्वा सब्बसत्तानं अभयत्थाय सुवण्णभेरिं चरापेत्वा मातापितरो दट्ठुं आगतोस्मीति अत्थो।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने मातुपोसकभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि। तदा मातापितरो महाराजकुलानि अहेसुं, ब्राह्मणो सारिपुत्तो, राजा आनन्दो, नन्दियमिगराजा पन अहमेव अहोसिन्ति।
नन्दियमिगराजजातकवण्णना दसमा।
अवारियवग्गो पठमो।
२. खरपुत्तवग्गो
[३८६] १. खरपुत्तजातकवण्णना
सच्चंकिरेवमाहंसूति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पुराणदुतियिकापलोभनं आरब्भ कथेसि। तञ्हि भिक्खुं सत्था ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु उक्कण्ठितोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘आम, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘केन उक्कण्ठापितोसी’’ति वत्वा ‘‘पुराणदुतियिकाया’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खु अयं ते इत्थी अनत्थकारिका, पुब्बेपि त्वं इमं निस्साय अग्गिं पविसित्वा मरन्तो पण्डिते निस्साय जीवितं लभी’’ति वत्वा अतीतं आहरि।
अतीते बाराणसियं सेनके नाम रञ्ञे रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सक्कत्तं कारेसि। तदा सेनकस्स रञ्ञो एकेन नागराजेन सद्धिं मित्तभावो होति। सो किर नागराजा नागभवना निक्खमित्वा थले गोचरं गण्हन्तो चरति। अथ नं गामदारका दिस्वा ‘‘सप्पो अय’’न्ति लेड्डुदण्डादीहि पहरिंसु। अथ राजा उय्यानं कीळितुं गच्छन्तो दिस्वा ‘‘किं एते दारका करोन्ती’’ति पुच्छित्वा ‘‘एकं सप्पं पहरन्ती’’ति सुत्वा ‘‘पहरितुं मा देथ, पलापेथ ने’’ति पलापेसि। नागराजा जीवितं लभित्वा नागभवनं गन्त्वा बहूनि रतनानि आदाय अड्ढरत्तसमये रञ्ञो सयनघरं पविसित्वा तानि रतनानि दत्वा ‘‘महाराज, मया तुम्हे निस्साय जीवितं लद्ध’’न्ति रञ्ञा सद्धिं मित्तभावं कत्वा पुनप्पुनं गन्त्वा राजानं पस्सति। सो अत्तनो नागमाणविकासु एकं कामेसु अतित्तं नागमाणविकं रक्खणत्थाय रञ्ञो सन्तिके ठपेत्वा ‘‘यदा एतं न पस्ससि, तदा इमं मन्तं परिवत्तेय्यासी’’ति तस्स एकं मन्तं अदासि।
सो एकदिवसं उय्यानं गन्त्वा नागमाणविकाय सद्धिं पोक्खरणियं उदककीळं कीळि। नागमाणविका एकं उदकसप्पं दिस्वा अत्तभावं विजहित्वा तेन सद्धिं असद्धम्मं पटिसेवि। राजा तं अपस्सन्तो ‘‘कहं नु खो गता’’ति मन्तं परिवत्तेत्वा अनाचारं करोन्तिं दिस्वा वेळुपेसिकाय पहरि। सा कुज्झित्वा ततो नागभवनं गन्त्वा ‘‘कस्मा आगतासी’’ति पुट्ठा ‘‘तुम्हाकं सहायो मं अत्तनो वचनं अगण्हन्तिं पिट्ठियं पहरी’’ति पहारं दस्सेसि। नागराजा तथतो अजानित्वाव चत्तारो नागमाणवके आमन्तेत्वा ‘‘गच्छथ, सेनकस्स सयनघरं पविसित्वा नासवातेन तं भुसं विय विद्धंसेथा’’ति पेसेसि। ते गन्त्वा रञ्ञो सिरिसयने निपन्नकाले गब्भं पविसिंसु। तेसं पविसनवेलायमेव राजा देविं आह – ‘‘जानासि नु खो भद्दे, नागमाणविकाय गतट्ठान’’न्ति? ‘‘न जानामि, देवा’’ति। ‘‘अज्ज सा अम्हाकं पोक्खरणियं कीळनकाले अत्तभावं विजहित्वा एकेन उदकसप्पेन सद्धिं अनाचारं अकासि, अथ नं अहं ‘एवं मा करी’ति सिक्खापनत्थाय वेळुपेसिकाय पहरिं, सा ‘नागभवनं गन्त्वा सहायस्स मे अञ्ञं किञ्चि कथेत्वा मेत्तिं भिन्देय्या’ति मे भयं उप्पज्जती’’ति। तं सुत्वा नागमाणवका ततोव निवत्तित्वा नागभवनं गन्त्वा नागराजस्स तमत्थं आरोचेसुं। सो संवेगप्पत्तो हुत्वा तङ्खणञ्ञेव रञ्ञो सयनघरं आगन्त्वा तमत्थं आचिक्खित्वा खमापेत्वा ‘‘इदं मे दण्डकम्म’’न्ति सब्बरुतजाननं नाम मन्तं दत्वा ‘‘अयं, महाराज, अनग्घो मन्तो, सचे इमं मन्तं अञ्ञस्स ददेय्यासि, दत्वाव अग्गिं पविसित्वा मरेय्यासी’’ति आह। राजा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि। सो ततो पट्ठाय किपिल्लिकानम्पि सद्दं जानाति।