७. सत्तकनिपातो
१. कुक्कुवग्गो
[३९६] १. कुक्कुजातकवण्णना
दियड्ढकुक्कूति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो राजोवादं आरब्भ कथेसि। पच्चुप्पन्नवत्थु तेसकुणजातके (जा॰ २.१७.१ आदयो) आवि भविस्सति।
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अत्थधम्मानुसासको अमच्चो अहोसि। राजा अगतिगमने पतिट्ठाय अधम्मेन रज्जं कारेसि, जनपदं पीळेत्वा धनमेव संहरि। बोधिसत्तो राजानं ओवदितुकामो एकं उपमं उपधारेन्तो विचरति, रञ्ञो उय्याने वासागारं विप्पकतं होति अनिट्ठितच्छदनं, दारुकण्णिकं आरोपेत्वा गोपानसियो पवेसितमत्ता होन्ति। राजा कीळनत्थाय उय्यानं गन्त्वा तत्थ विचरित्वा तं गेहं पविसित्वा उल्लोकेन्तो कण्णिकमण्डलं दिस्वा अत्तनो उपरिपतनभयेन निक्खमित्वा बहि ठितो पुन ओलोकेत्वा ‘‘किं नु खो निस्साय कण्णिका ठिता, किं निस्साय गोपानसियो’’ति चिन्तेत्वा बोधिसत्तं पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –
‘‘दियड्ढकुक्कू उदयेन कण्णिका, विदत्थियो अट्ठ परिक्खिपन्ति नं।
सा सिंसपा, सारमया अफेग्गुका, कुहिं ठिता उप्परितो न धंसती’’ति॥
तत्थ दियड्ढकुक्कूति दियड्ढरतना। उदयेनाति उच्चत्तेन। परिक्खिपन्ति नन्ति तं पनेतं अट्ठ विदत्थियो परिक्खिपन्ति, परिक्खेपतो अट्ठविदत्थिपमाणाति वुत्तं होति। कुहिं ठिताति कत्थ पतिट्ठिता हुत्वा। न धंसतीति न पतति।
तं सुत्वा बोधिसत्तो ‘‘लद्धा दानि मे रञ्ञो ओवादत्थाय उपमा’’ति चिन्तेत्वा इमा गाथा आह –
‘‘या तिंसति सारमया अनुज्जुका, परिकिरिय गोपानसियो समं ठिता।
ताहि सुसङ्गहिता बलसा पीळिता, समं ठिता उप्परितो न धंसति॥
‘‘एवम्पि मित्तेहि दळ्हेहि पण्डितो, अभेज्जरूपेहि सुचीहि मन्तिभि।
सुसङ्गहीतो सिरिया न धंसति, गोपानसीभारवहाव कण्णिका’’ति॥
तत्थ या तिंसति सारमयाति या एता साररुक्खमया तिंसति गोपानसियो। परिकिरियाति परिवारेत्वा। समं ठिताति समभागेन ठिता। बलसा पीळिताति ताहि ताहि गोपानसीहि बलेन पीळिता सुट्ठु सङ्गहिता एकाबद्धा हुत्वा। पण्डितोति ञाणसम्पन्नो राजा। सुचीहीति सुचिसमाचारेहि कल्याणमित्तेहि। मन्तिभीति मन्तकुसलेहि। गोपानसीभारवहाव कण्णिकाति यथा गोपानसीनं भारं वहमाना कण्णिका न धंसति न पतति, एवं राजापि वुत्तप्पकारेहि मन्तीहि अभिज्जहदयेहि सुसङ्गहितो सिरितो न धंसति न पतति न परिहायति।
राजा बोधिसत्ते कथेन्तेयेव अत्तनो किरियं सल्लक्खेत्वा कण्णिकाय असति गोपानसियो न तिट्ठन्ति, गोपानसीहि असङ्गहिता कण्णिका न तिट्ठति, गोपानसीसु भिज्जन्तीसु कण्णिका पतति, एवमेव अधम्मिको राजा अत्तनो मित्तामच्चे च बलकाये च ब्राह्मणगहपतिके च असङ्गण्हन्तो तेसु भिज्जन्तेसु तेहि असङ्गहितो इस्सरिया धंसति, रञ्ञा नाम धम्मिकेन भवितब्बन्ति। अथस्स तस्मिं खणे पण्णाकारत्थाय मातुलुङ्गं आहरिंसु। राजा ‘‘सहाय, इमं मातुलुङ्गं खादा’’ति बोधिसत्तं आह। बोधिसत्तो तं गहेत्वा ‘‘महाराज, इमं खादितुं अजानन्ता तित्तकं वा करोन्ति अम्बिलं वा, जानन्ता पन पण्डिता तित्तकं हारेत्वा अम्बिलं अनीहरित्वा मातुलुङ्गरसं अनासेत्वाव खादन्ती’’ति रञ्ञो इमाय उपमाय धनसङ्घरणूपायं दस्सेन्तो द्वे गाथा अभासि –
‘‘खरत्तचं बेल्लं यथापि सत्थवा, अनामसन्तोपि करोति तित्तकं।
समाहरं सादुं करोति पत्थिव, असादुं कयिरा तनुबन्धमुद्धरं॥
‘‘एवम्पि गामनिगमेसु पण्डितो, असाहसं राजधनानि सङ्घरं।
धम्मानुवत्ती पटिपज्जमानो, स फाति कयिरा अविहेठयं पर’’न्ति॥
तत्थ खरत्तचन्ति थद्धतचं। बेल्लन्ति मातुलुङ्गं। ‘बेल’’न्तिपि पाठो, अयमेवत्थो। सत्थवाति सत्थकहत्थो। अनामसन्तोति बहितचं तनुकम्पि अतच्छन्तो इदं फलं तित्तकं करोति। समाहरन्ति समाहरन्तो बहितचं तच्छन्तो अन्तो च अम्बिलं अनीहरन्तो तं सादुं करोति। पत्थिवाति राजानं आलपति। तनुबन्धमुद्धरन्ति तनुकं पन तचं उद्धरन्तो सब्बसो तित्तकस्स अनपनीतत्ता तं असादुमेव कयिरा। एवन्ति एवं पण्डितो राजापि असाहसं साहसिया तण्हाय वसं अगच्छन्तो अगतिगमनं पहाय रट्ठं अपीळेत्वा उपचिकानं वम्मिकवड्ढननियामेन मधुकरानं रेणुं गहेत्वा मधुकरणनियामेन च धनं सङ्घरन्तो –
‘‘दानं सीलं परिच्चागं, अज्जवं मद्दवं तपं।
अक्कोधं अविहिंसञ्च, खन्तिञ्च अविरोधन’’न्ति॥ –
इति इमेसं दसन्नं राजधम्मानं अनुवत्तनेन धम्मानुवत्ती हुत्वा पटिपज्जमानो सो अत्तनो च परेसञ्च फातिं वड्ढिं करेय्य परं अविहेठेन्तोयेवाति।
राजा बोधिसत्तेन सद्धिं मन्तेन्तो पोक्खरणीतीरं गन्त्वा सुपुप्फितं बालसूरियवण्णं उदकेन अनुपलित्तं पदुमं दिस्वा आह – ‘‘सहाय, इमं पदुमं उदके सञ्जातमेव उदकेन अलिम्पमानं ठित’’न्ति। अथ नं बोधिसत्तो ‘‘महाराज, रञ्ञा नाम एवरूपेन भवितब्ब’’न्ति ओवदन्तो इमा गाथा आह –
‘‘ओदातमूलं सुचिवारिसम्भवं, जातं यथा पोक्खरणीसु अम्बुजं।
पदुमं यथा अग्गिनिकासिफालिमं, न कद्दमो न रजो न वारि लिम्पति॥
‘‘एवम्पि वोहारसुचिं असाहसं, विसुद्धकम्मन्तमपेतपापकं।
न लिम्पति कम्मकिलेस तादिसो, जातं यथा पोक्खरणीसु अम्बुज’’न्ति॥
तत्थ ओदातमूलन्ति पण्डरमूलं। अम्बुजन्ति पदुमस्सेव वेवचनं। अग्गिनिकासिफालिमन्ति अग्गिनिकासिना सूरियेन फालितं विकसितन्ति अत्थो। न कद्दमो नरजो न वारि लिम्पतीति नेव कद्दमो न रजो न उदकं लिम्पति, न मक्खेतीति अत्थो। ‘‘लिप्पति’’च्चेव वा पाठो, भुम्मत्थे वा एतानि पच्चत्तवचनानि, एतेसु कद्दमादीसु न लिप्पति, न अल्लीयतीति अत्थो। वोहारसुचिन्ति पोराणकेहि धम्मिकराजूहि लिखापेत्वा ठपितविनिच्छयवोहारे सुचिं, अगतिगमनं पहाय धम्मेन विनिच्छयकारकन्ति अत्थो। असाहसन्ति धम्मिकविनिच्छये ठितत्तायेव साहसिककिरियाय विरहितं। विसुद्धकम्मन्तन्ति तेनेव असाहसिकट्ठेन विसुद्धकम्मन्तं सच्चवादिं निक्कोधं मज्झत्तं तुलाभूतं लोकस्स। अपेतपापकन्ति अपगतपापकम्मं। न लिम्पति कम्मकिलेस तादिसोति तं राजानं पाणातिपातो अदिन्नादानं कामेसुमिच्छाचारो मुसावादोति अयं कम्मकिलेसो न अल्लीयति। किंकारणा? तादिसो जातं यथा पोक्खरणीसु अम्बुजं। तादिसो हि राजा यथा पोक्खरणीसु जातं पदुमं अनुपलित्तं, एवं अनुपलित्तो नाम होति।
राजा बोधिसत्तस्स ओवादं सुत्वा ततो पट्ठाय धम्मेन रज्जं कारेन्तो दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा सग्गपरायणो अहोसि।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, पण्डितामच्चो पन अहमेव अहोसि’’न्ति।
कुक्कुजातकवण्णना पठमा।
[३९७] २. मनोजजातकवण्णना
यथा चापो निन्नमतीति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो विपक्खसेवकं भिक्खुं आरब्भ कथेसि। वत्थु पन हेट्ठा महिळामुखजातके (जा॰ १.१.२६) वित्थारितमेव। तदा पन सत्था ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपेस विपक्खसेवकोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि।
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सीहो हुत्वा सीहिया सद्धिं संवसन्तो द्वे पोतके लभि – पुत्तञ्च धीतरञ्च। पुत्तस्स मनोजोति नामं अहोसि, सो वयप्पत्तो एकं सीहपोतिकं गण्हि। इति ते पञ्च जना अहेसुं। मनोजो वनमहिंसादयो वधित्वा मंसं आहरित्वा मातापितरो च भगिनिञ्च पजापतिञ्च पोसेति। सो एकदिवसं गोचरभूमियं गिरियं नाम सिङ्गालं पलायितुं अप्पहोन्तं उरेन निपन्नं दिस्वा ‘‘किं, सम्मा’’ति पुच्छित्वा ‘‘उपट्ठातुकामोम्हि, सामी’’ति वुत्ते ‘‘साधु, उपट्ठहस्सू’’ति तं गहेत्वा अत्तनो वसनगुहं आनेसि। बोधिसत्तो तं दिस्वा ‘‘तात मनोज, सिङ्गाला नाम दुस्सीला पापधम्मा अकिच्चे नियोजेन्ति, मा एतं अत्तनो सन्तिके करी’’ति वारेतुं नासक्खि।
अथेकदिवसं सिङ्गालो अस्समंसं खादितुकामो मनोजं आह – ‘‘सामि, अम्हेहि ठपेत्वा अस्समंसं अञ्ञं अखादितपुब्बं नाम नत्थि, अस्सं गण्हिस्सामा’’ति। ‘‘कहं पन, सम्म, अस्सा होन्ती’’ति? ‘‘बाराणसियं नदीतीरे’’ति। सो तस्स वचनं गहेत्वा तेन सद्धिं अस्सानं नदिया न्हानवेलायं गन्त्वा एकं अस्सं गहेत्वा पिट्ठियं आरोपेत्वा वेगेन अत्तनो गुहाद्वारमेव आगतो। अथस्स पिता अस्समंसं खादित्वा ‘‘तात, अस्सा नाम राजभोगा, राजानो च नाम अनेकमाया कुसलेहि धनुग्गहेहि विज्झापेन्ति, अस्समंसखादनसीहा नाम दीघायुका न होन्ति, इतो पट्ठाय मा अस्सं गण्ही’’ति आह। सो पितु वचनं अकत्वा गण्हतेव। ‘‘सीहो अस्से गण्हाती’’ति सुत्वा राजा अन्तोनगरेयेव अस्सानं पोक्खरणिं कारापेसि। ततोपि आगन्त्वा गण्हियेव। राजा अस्ससालं कारेत्वा अन्तोसालायमेव तिणोदकं दापेसि। सीहो पाकारमत्थकेन गन्त्वा अन्तोसालातोपि गण्हियेव।
राजा एकं अक्खणवेधिं धनुग्गहं पक्कोसापेत्वा ‘‘सक्खिस्ससि तात, सीहं विज्झितु’’न्ति आह। सो ‘‘सक्कोमी’’ति वत्वा पाकारं निस्साय सीहस्स आगमनमग्गे अट्टकं कारेत्वा अट्ठासि। सीहो आगन्त्वा बहिसुसाने सिङ्गालं ठपेत्वा अस्सगहणत्थाय नगरं पक्खन्दि। धनुग्गहो आगमनकाले ‘‘अतितिखिणो वेगो’’ति सीहं अविज्झित्वा अस्सं गहेत्वा गमनकाले गरुभारताय ओलीनवेगं सीहं तिखिणेन नाराचेन पच्छाभागे विज्झि। नाराचो पुरिमकायेन निक्खमित्वा आकासं पक्खन्दि। सीहो ‘‘विद्धोस्मी’’ति विरवि। धनुग्गहो तं विज्झित्वा असनि विय जियं पोथेसि। सिङ्गालो सीहस्स च जियाय च सद्दं सुत्वा ‘‘सहायो मे धनुग्गहेन विज्झित्वा मारितो भविस्सति, मतकेन हि सद्धिं विस्सासो नाम नत्थि, इदानि मम पकतिया वसनवनमेव गमिस्सामी’’ति अत्तनाव सद्धिं सल्लपन्तो द्वे गाथा अभासि –
‘‘यथा चापो निन्नमति, जिया चापि निकूजति।
हञ्ञते नून मनोजो, मिगराजा सखा मम॥
‘‘हन्द दानि वनन्तानि, पक्कमामि यथासुखं।
नेतादिसा सखा होन्ति, लब्भा मे जीवतो सखा’’ति॥
तत्थ यथाति येनाकारेनेव चापो निन्नमति। हञ्ञते नूनाति नून हञ्ञति। नेतादिसाति एवरूपा मतका सहाया नाम न होन्ति। लब्भा मेति जीवतो मम सहायो नाम सक्का लद्धुं।
सीहोपि एकवेगेन गन्त्वा अस्सं गुहाद्वारे पातेत्वा सयम्पि मरित्वा पति। अथस्स ञातका निक्खमित्वा तं लोहितमक्खितं पहारमुखेहि पग्घरितलोहितं पापजनसेविताय जीवितक्खयं पत्तं अद्दसंसु, दिस्वा चस्स माता पिता भगिनी पजापतीति पटिपाटिया चतस्सो गाथा भासिंसु –
‘‘न पापजनसंसेवी, अच्चन्तं सुखमेधति।
मनोजं पस्स सेमानं, गिरियस्सानुसासनी॥
‘‘न पापसम्पवङ्केन, माता पुत्तेन नन्दति।
मनोजं पस्स सेमानं, अच्छन्नं सम्हि लोहिते॥
‘‘एवमापज्जते पोसो, पापियो च निगच्छति।
यो वे हितानं वचनं, न करोति अत्थदस्सिनं॥
‘‘एवञ्च सो होति ततो च पापियो, यो उत्तमो अधमजनूपसेवी।
पस्सुत्तमं अधमजनूपसेवितं, मिगाधिपं सरवरवेगनिद्धुत’’न्ति॥
तत्थ अच्चन्तं सुखमेधतीति न चिरं सुखं लभति। गिरियस्सानुसासनीति अयं एवरूपा गिरियस्सानुसासनीति गरहन्तो आह। पापसम्पवङ्केनाति पापेसु सम्पवङ्केन पापसहायेन। अच्छन्नन्ति निमुग्गं। पापियो च निगच्छतीति पापञ्च विन्दति। हितानन्ति अत्थकामानं। अत्थदस्सिनन्ति अनागतअत्थं पस्सन्तानं। पापियोति पापतरो। अधमजनूपसेवीति अधमजनं उपसेवी। उत्तमन्ति सरीरबलेन जेट्ठकं।
पच्छिमा अभिसम्बुद्धगाथा –
‘‘निहीयति पुरिसो निहीनसेवी, न च हायेथ कदाचि तुल्यसेवी।
सेट्ठमुपगमं उदेति खिप्पं, तस्मात्तना उत्तरितरं भजेथा’’ति॥
तत्थ निहीयतीति भिक्खवे, निहीनसेवी नाम मनोजो सीहो विय निहीयति परिहायति विनासं पापुणाति। तुल्यसेवीति सीलादीहि अत्तना सदिसं सेवमानो न हायति, वड्ढियेव पनस्स होति। सेट्ठमुपगमन्ति सीलादीहि उत्तरितरंयेव उपगच्छन्तो। उदेति खिप्पन्ति सीघमेव सीलादीहि गुणेहि उदेति, वुद्धिं उपगच्छतीति।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने विपक्खसेवको सोतापत्तिफले पतिट्ठहि।
तदा सिङ्गालो देवदत्तो अहोसि, मनोजो विपक्खसेवको, भगिनी उप्पलवण्णा, भरिया खेमा भिक्खुनी, माता राहुलमाता, पिता सीहराजा पन अहमेव अहोसिन्ति।
मनोजजातकवण्णना दुतिया।
[३९८] ३. सुतनुजातकवण्णना
राजा ते भत्तन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो मातुपोसकभिक्खुं आरब्भ कथेसि। वत्थु सामजातके (जा॰ २.२२.२९६ आदयो) आवि भविस्सति।
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो दुग्गतगहपतिकुले निब्बत्ति, सुतनूतिस्स नामं अकंसु। सो वयप्पत्तो भतिं कत्वा मातापितरो पोसेत्वा पितरि कालकते मातरं पोसेति। तस्मिं पन काले बाराणसिराजा मिगवित्तको अहोसि। सो एकदिवसं महन्तेन परिवारेन योजनद्वियोजनमत्तं अरञ्ञं पविसित्वा ‘‘यस्स ठितट्ठानेन मिगो पलायति, सो इमं नाम जितो’’ति सब्बेसं आरोचापेसि। अमच्चा रञ्ञो धुवमग्गट्ठाने कोट्ठकं छादेत्वा अदंसु। मनुस्सेहि मिगानं वसनट्ठानानि परिवारेत्वा उन्नादेन्तेहि उट्ठापितेसु मिगेसु एको एणिमिगो रञ्ञो ठितट्ठानं पटिपज्जि। राजा ‘‘तं विज्झिस्सामी’’ति सरं खिपि । उग्गहितमायो मिगो सरं महाफासुकाभिमुखं आगच्छन्तं ञत्वा परिवत्तित्वा सरेन विद्धो विय हुत्वा पति। राजा ‘‘मिगो मे विद्धो’’ति गहणत्थाय धावि। मिगो उट्ठाय वातवेगेन पलायि, अमच्चादयो राजानं अवहसिंसु। सो मिगं अनुबन्धित्वा किलन्तकाले खग्गेन द्विधा छिन्दित्वा एकस्मिं दण्डके लग्गित्वा काजं वहन्तो विय आगच्छन्तो ‘‘थोकं विस्समिस्सामी’’ति मग्गसमीपे ठितं वटरुक्खं उपगन्त्वा निपज्जित्वा निद्दं ओक्कमि।
तस्मिं पन वटरुक्खे निब्बत्तो मघदेवो नाम यक्खो तत्थ पविट्ठे वेस्सवणस्स सन्तिका खादितुं लभि। सो राजानं उट्ठाय गच्छन्तं ‘‘तिट्ठ भक्खोसि मे’’ति हत्थे गण्हि। ‘‘त्वं कोनामोसी’’ति? ‘‘अहं इध निब्बत्तयक्खो, इमं ठानं पविट्ठके खादितुं लभामी’’ति। राजा सतिं उपट्ठपेत्वा ‘‘किं अज्जेव मं खादिस्ससि, उदाहु निबद्धं खादिस्ससी’’ति पुच्छि। ‘‘लभन्तो निबद्धं खादिस्सामी’’ति। राजा ‘‘इमं अज्ज मिगं खादित्वा मं विस्सज्जेहि, अहं ते स्वे पट्ठाय एकाय भत्तपातिया सद्धिं एकं मनुस्सं पेसेस्सामी’’ति। ‘‘तेन हि अप्पमत्तो होहि, अपेसितदिवसे तञ्ञेव खादिस्सामी’’ति। ‘‘अहं बाराणसिराजा, मय्हं अविज्जमानं नाम नत्थी’’ति। यक्खो पटिञ्ञं गहेत्वा तं विस्सज्जेसि। सो नगरं पविसित्वा तमत्थं एकस्स अत्थचरकस्स अमच्चस्स कथेत्वा ‘‘इदानि किं कातब्ब’’न्ति पुच्छि। ‘‘दिवसपरिच्छेदो कतो, देवा’’ति? ‘‘न कतो’’ति। ‘‘अयुत्तं वो कतं, एवं सन्तेपि मा चिन्तयित्थ, बहू बन्धनागारे मनुस्सा’’ति। ‘‘तेन हि त्वं एतं कम्मं कर, मय्हं जीवितं देही’’ति।
अमच्चो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा देवसिकं बन्धनागारतो मनुस्सं नीहरित्वा भत्तपातिं गहेत्वा कञ्चि अजानापेत्वाव यक्खस्स पेसेसि। यक्खो भत्तं भुञ्जित्वा मनुस्सं खादति। अपरभागे बन्धनागारानि निम्मनुस्सानि जातानि। राजा भत्तहारकं अलभन्तो मरणभयेन कम्पि। अथ नं अमच्चो अस्सासेत्वा ‘‘देव, जीवितासातो धनासाव बलवतरा, हत्थिक्खन्धे सहस्सभण्डिकं ठपेत्वा ‘को इमं धनं गहेत्वा यक्खस्स भत्तं आदाय गमिस्सती’ति भेरिं चरापेमा’’ति वत्वा तथा कारेसि। अथ तं सुत्वा बोधिसत्तो चिन्तेसि ‘‘अहं भतिया मासकड्ढमासकं सङ्घरित्वा किच्छेन मातरं पोसेमि, इमं धनं गहेत्वा मातु दत्वा यक्खस्स सन्तिकं गमिस्सामि, सचे यक्खं दमेतुं सक्खिस्सामि, इच्चेतं कुसलं, नो चे सक्खिस्सामि, माता मे सुखं जीविस्सती’’ति। सो तमत्थं मातु आरोचेत्वा ‘‘अलं तात, न मम अत्थो धनेना’’ति द्वे वारे पटिक्खिपित्वा ततियवारे तं अनापुच्छित्वाव ‘‘आहरथ, अय्य, सहस्सं, अहं भत्तं हरिस्सामी’’ति सहस्सं गहेत्वा मातु दत्वा ‘‘अम्म , मा चिन्तयि , अहं यक्खं दमेत्वा महाजनस्स सोत्थिं करिस्सामि, अज्जेव तव अस्सुकिलिन्नमुखं हासापेन्तोव आगच्छिस्सामी’’ति मातरं वन्दित्वा राजपुरिसेहि सद्धिं रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा अट्ठासि।
ततो रञ्ञा ‘‘तात, त्वं भत्तं हरिस्ससी’’ति वुत्ते ‘‘आम, देवा’’ति आह। ‘‘किं ते लद्धुं वट्टती’’ति? ‘‘तुम्हाकं सुवण्णपादुका, देवा’’ति। ‘‘किंकारणा’’ति? ‘‘देव, सो यक्खो अत्तनो रुक्खमूले भूमियं ठितके खादितुं लभति, अहं एतस्स सन्तकभूमियं अट्ठत्वा पादुकासु ठस्सामी’’ति। ‘‘अञ्ञं किं लद्धुं वट्टती’’ति? ‘‘तुम्हाकं छत्तं, देवा’’ति। ‘‘इदं किमत्थाया’’ति? ‘‘देव, यक्खो अत्तनो रुक्खच्छायाय ठितके खादितुं लभति, अहं तस्स रुक्खच्छायाय अट्ठत्वा छत्तच्छायाय ठस्सामी’’ति। ‘‘अञ्ञं किं लद्धुं वट्टती’’ति। ‘‘तुम्हाकं खग्गं, देवा’’ति। ‘‘इमिना को अत्थो’’ति? ‘‘देव, अमनुस्सापि आवुधहत्थानं भायन्तियेवा’’ति। ‘‘अञ्ञं किं लद्धुं वट्टती’’ति? ‘‘सुवण्णपातिं पूरेत्वा तुम्हाकं भुञ्जनकभत्तं देथ, देवा’’ति। ‘‘किंकारणा, ताता’’ति? ‘‘देव, मादिसस्स नाम पण्डितस्स पुरिसस्स मत्तिकपातिया लूखभोजनं हरितुं अननुच्छविक’’न्ति। ‘‘साधु, ताता’’ति राजा सब्बं दापेत्वा तस्स वेय्यावच्चकरे पटिपादेसि।
बोधिसत्तो ‘‘महाराज, मा भायित्थ, अज्जाहं यक्खं दमेत्वा तुम्हाकं सोत्थिं कत्वा आगमिस्सामी’’ति राजानं वन्दित्वा उपकरणानि गाहापेत्वा तत्थ गन्त्वा मनुस्से रुक्खस्साविदूरे ठपेत्वा सुवण्णपादुकं आरुय्ह खग्गं सन्नय्हित्वा सेतच्छत्तं मत्थके कत्वा कञ्चनपातिया भत्तं गहेत्वा यक्खस्स सन्तिकं पायासि। यक्खो मग्गं ओलोकेन्तो तं दिस्वा ‘‘अयं पुरिसो न अञ्ञेसु दिवसेसु आगमननियामेन एति, किं नु खो कारण’’न्ति चिन्तेसि। बोधिसत्तोपि रुक्खसमीपं गन्त्वा असितुण्डेन भत्तपातिं अन्तोछायाय करित्वा छायाय परियन्ते ठितो पठमं गाथमाह।
‘‘राजा ते भत्तं पाहेसि, सुचिं मंसूपसेचनं।
मघदेवस्मिं अधिवत्थे, एहि निक्खम्म भुञ्जसू’’ति॥
तत्थ पाहेसीति पहिणि। मघदेवस्मिं अधिवत्थेति मघदेवोति वटरुक्खो वुच्चति, तस्मिं अधिवत्थेति देवतं आलपति।
तं सुत्वा यक्खो ‘‘इमं पुरिसं वञ्चेत्वा अन्तोछायाय पविट्ठं खादिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा दुतियं गाथमाह –
‘‘एहि माणव ओरेन, भिक्खमादाय सूपितं।
त्वञ्च माणव भिक्खा च, उभो भक्खा भविस्सथा’’ति॥
तत्थ भिक्खन्ति मम निबद्धभिक्खं। सूपितन्ति सूपसम्पन्नं।
ततो बोधिसत्तो द्वे गाथा अभासि –
‘‘अप्पकेन तुवं यक्ख, थुल्लमत्थं जहिस्ससि।
भिक्खं ते नाहरिस्सन्ति, जना मरणसञ्ञिनो॥
‘‘लद्धाय यक्खा तव निच्चभिक्खं, सुचिं पणीतं रससा उपेतं।
भिक्खञ्च ते आहरियो नरो इध, सुदुल्लभो हेहिति भक्खिते मयी’’ति॥
तत्थ थुल्लमत्थन्ति अप्पकेन कारणेन महन्तं अत्थं जहिस्ससीति दस्सेति। नाहरिस्सन्तीति इतो पट्ठाय मरणसञ्ञिनो हुत्वा न आहरिस्सन्ति, अथ त्वं मिलातसाखो विय रुक्खो निराहारो दुब्बलो भविस्ससीति। लद्धायन्ति लद्धअयं लद्धागमनं। इदं वुत्तं होति – सम्म यक्ख, यं अहं अज्ज आहरिं, इदं तव निच्चभिक्खं सुचिं पणीतं उत्तमं रसेन उपेतं लद्धागमनं देवसिकं ते आगच्छिस्सति। आहरियोति आहरणको। इदं वुत्तं होति – ‘‘सचे त्वं इमं भिक्खं गहेत्वा आगतं मं भक्खसि, अथेवं मयि भक्खिते भिक्खञ्च ते आहरणको अञ्ञो नरो इध सुदुल्लभो भविस्सति। किंकारणा? मादिसो हि बाराणसियं अञ्ञो पण्डितमनुस्सो नाम नत्थि, मयि पन खादिते सुतनुपि नाम यक्खेन खादितो, अञ्ञस्स कस्स सो लज्जिस्सती’’ति भत्ताहरणकं न लभिस्ससि, अथ ते इतो पट्ठाय भोजनं दुल्लभं भविस्सति, अम्हाकम्पि राजानं गण्हितुं न लभिस्ससि। कस्मा? रुक्खतो बहिभावेन। सचे पनिदं भत्तं भुञ्जित्वा मं पहिणिस्ससि, अहं ते रञ्ञो कथेत्वा निबद्धं भत्तं पेसेस्सामि, अत्तानम्पि च ते खादितुं न दस्सामि, अहम्पि तव सन्तिके ठाने न ठस्सामि, पादुकासु ठस्सामि, रुक्खच्छायायम्पि ते न ठस्सामि, अत्तनो छत्तच्छायायमेव ठस्सामि, सचे पन मया सद्धिं विरुज्झिस्ससि, खग्गेन तं द्विधा भिन्दिस्सामि , अहञ्हि अज्ज एतदत्थमेव सज्जो हुत्वा आगतोति। एवं किर नं महासत्तो तज्जेसि।
यक्खो ‘‘युत्तरूपं माणवो वदती’’ति सल्लक्खेत्वा पसन्नचित्तो द्वे गाथा अभासि –
‘‘ममेव सुतनो अत्थो, यथा भाससि माणव।
मया त्वं समनुञ्ञातो, सोत्थिं पस्साहि मातरं॥
‘‘खग्गं छत्तञ्च पातिञ्च, गच्छमादाय माणव।
सोत्थिं पस्सतु ते माता, त्वञ्च पस्साहि मातर’’न्ति॥
तत्थ सुतनोति बोधिसत्तं आलपति। यथा भाससीति यथा त्वं भाससि, तथा यो एस तया भासितो अत्थो, एसो ममेवत्थो, मय्हमेव वड्ढीति।
यक्खस्स कथं सुत्वा बोधिसत्तो ‘‘मम कम्मं निप्फन्नं, दमितो मे यक्खो, बहुञ्च धनं लद्धं, रञ्ञो च वचनं कत’’न्ति तुट्ठचित्तो यक्खस्स अनुमोदनं करोन्तो ओसानगाथमाह –
‘‘एवं यक्ख सुखी होहि, सह सब्बेहि ञातिभि।
धनञ्च मे अधिगतं, रञ्ञो च वचनं कत’’न्ति॥ –
वत्वा च पन यक्खं आमन्तेत्वा ‘‘सम्म, त्वं पुब्बे अकुसलकम्मं कत्वा कक्खळो फरुसो परेसं लोहितमंसभक्खो यक्खो हुत्वा निब्बत्तो, इतो पट्ठाय पाणातिपातादीनि मा करी’’ति सीले च आनिसंसं, दुस्सील्ये च आदीनवं कथेत्वा यक्खं पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेत्वा ‘‘किं ते अरञ्ञवासेन, एहि नगरद्वारे तं निसीदापेत्वा अग्गभत्तलाभिं करोमी’’ति यक्खेन सद्धिं निक्खमित्वा खग्गादीनि यक्खं गाहापेत्वा बाराणसिं अगमासि। ‘‘सुतनु माणवो यक्खं गहेत्वा एती’’ति रञ्ञो आरोचेसुं। राजा अमच्चपरिवुतो बोधिसत्तस्स पच्चुग्गमनं कत्वा यक्खं नगरद्वारे निसीदापेत्वा अग्गभत्तलाभिनं कत्वा नगरं पविसित्वा भेरिं चरापेत्वा नागरे सन्निपातापेत्वा बोधिसत्तस्स गुणं कथेत्वा सेनापतिट्ठानं अदासि। अयञ्च बोधिसत्तस्स ओवादे ठत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा सग्गपरायणो अहोसि।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने मातुपोसकभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि। तदा यक्खो अङ्गुलिमालो अहोसि, राजा आनन्दो, माणवो पन अहमेव अहोसिन्ति।
सुतनुजातकवण्णना ततिया।
[३९९] ४. मातुपोसकगिज्झजातकवण्णना
ते कथं नु करिस्सन्तीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं मातुपोसकभिक्खुं आरब्भ कथेसि। वत्थु सामजातके (जा॰ २.२२.२९६ आदयो) आवि भविस्सति।
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो गिज्झयोनियं निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो वुद्धे परिहीनचक्खुके मातापितरो गिज्झगुहायं ठपेत्वा गोमंसादीनि आहरित्वा पोसेसि। तस्मिं काले बाराणसियं सुसाने एको नेसादो अनियमेत्वा गिज्झानं पासे ओड्डेसि। अथेकदिवसं बोधिसत्तो गोमंसादिं परियेसन्तो सुसानं पविट्ठो पादेन पासे बज्झित्वा अत्तनो न चिन्तेसि, वुद्धे परिहीनचक्खुके मातापितरो अनुस्सरित्वा ‘‘कथं नु खो मे मातापितरो यापेस्सन्ति, मम बद्धभावम्पि अजानन्ता अनाथा निप्पच्चया पब्बतगुहायमेव सुस्सित्वा मरिस्सन्ति मञ्ञे’’ति विलपन्तो पठमं गाथमाह –
‘‘ते कथं नु करिस्सन्ति, वुद्धा गिरिदरीसया।
अहं बद्धोस्मि पासेन, निलीयस्स वसं गतो’’ति॥
तत्थ निलीयस्साति एवंनामकस्स नेसादपुत्तस्स।
अथ नेसादपुत्तो गिज्झराजस्स परिदेवितसद्दं सुत्वा दुतियं गाथमाह –
‘‘किं गिज्झ परिदेवसि, का नु ते परिदेवना।
न मे सुतो वा दिट्ठो वा, भासन्तो मानुसिं दिजो’’ति॥
गिज्झो आह –
‘‘भरामि मातापितरो, वुद्धे गिरिदरीसये।
ते कथं नु करिस्सन्ति, अहं वसं गतो तवा’’ति॥
नेसादो आह –
‘‘यं नु गिज्झो योजनसतं, कुणपानि अवेक्खति।
कस्मा जालञ्च पासञ्च, आसज्जापि न बुज्झसी’’ति॥
गिज्झराजा आह –
‘‘यदा पराभवो होति, पोसो जीवितसङ्खये।
अथ जालञ्च पासञ्च, आसज्जापि न बुज्झती’’ति॥
‘‘भरस्सु मातापितरो, वुद्धे गिरिदरीसये।
मया त्वं समनुञ्ञातो, सोत्थिं पस्साहि ञातके॥
‘‘एवं लुद्दक नन्दस्सु, सह सब्बेहि ञातिभि।
भरिस्सं मातापितरो, वुद्धे गिरिदरीसये’’ति॥ –
नेसादपुत्तेन दुतिया, गिज्झेन ततियाति इमा गाथा पटिपाटिया वुत्ता।
तत्थ यं नूति यं नु एतं लोके कथीयति। गिज्झो योजनसतं, कुणपानि अवेक्खतीति योजनसतं अतिक्कम्म ठितानिपि कुणपानि पस्सति, तं यदि तथं, अथ कस्मा त्वं इमं जालञ्च पासञ्च आसज्जापि न बुज्झसि, सन्तिकं आगन्त्वापि न जानासीति।
पराभवोति विनासो। भरस्सूति इदं सो बोधिसत्तस्स धम्मकथं सुत्वा ‘‘पण्डितो गिज्झराजा परिदेवन्तो न अत्तनो परिदेवति, मातापितूनं परिदेवति, नायं मारेतुं युत्तो’’ति तुस्सित्वा आह, वत्वा च पन पियचित्तेन मुदुचित्तेन पासं मोचेसि।
अथस्स बोधिसत्तो मरणमुखा पमुत्तो सुखितो अनुमोदनं करोन्तो ओसानगाथं वत्वा मुखपूरं मंसं आदाय मातापितूनं अदासि।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने मातुपोसकभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि ।
तदा नेसादपुत्तो छन्नो अहोसि, मातापितरो महाराजकुलानि, गिज्झराजा पन अहमेव अहोसिन्ति।
मातुपोसकगिज्झजातकवण्णना चतुत्था।
[४००] ५. दब्भपुप्फजातकवण्णना
अनुतीरचारी भद्दन्तेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो उपनन्दं सक्यपुत्तं आरब्भ कथेसि। सो हि सासने पब्बजित्वा अप्पिच्छतादिगुणे पहाय महातण्हो अहोसि। वस्सूपनायिकाय द्वे तयो विहारे परिग्गहेत्वा एकस्मिं छत्तं वा उपाहनं वा एकस्मिं कत्तरयट्ठिं वा उदकतुम्बं वा ठपेत्वा एकस्मिं सयं वसति। सो एकस्मिं जनपदविहारे वस्सं उपगन्त्वा ‘‘भिक्खूहि नाम अप्पिच्छेहि भवितब्ब’’न्ति आकासे चन्दं उट्ठापेन्तो विय भिक्खूनं पच्चयसन्तोसदीपकं अरियवंसपटिपदं कथेसि। तं सुत्वा भिक्खू मनापानि पत्तचीवरानि छड्डेत्वा मत्तिकापत्तानि चेव पंसुकूलचीवरानि च गण्हिंसु। सो तानि अत्तनो वसनट्ठाने ठपेत्वा वुत्थवस्सो पवारेत्वा यानकं पूरेत्वा जेतवनं गच्छन्तो अन्तरामग्गे एकस्स अरञ्ञविहारस्स पिट्ठिभागे पादे वल्लिया पलिबुद्धो ‘‘अद्धा एत्थ किञ्चि लद्धब्बं भविस्सती’’ति तं विहारं पाविसि। तत्थ पन द्वे महल्लका भिक्खू वस्सं उपगच्छिंसु। ते द्वे च थूलसाटके एकञ्च सुखुमकम्बलं लभित्वा भाजेतुं असक्कोन्ता तं दिस्वा ‘‘थेरो नो भाजेत्वा दस्सती’’ति तुट्ठचित्ता ‘‘मयं, भन्ते, इमं वस्सावासिकं भाजेतुं न सक्कोम, इमं नो निस्साय विवादो होति, इदं अम्हाकं भाजेत्वा देथा’’ति आहंसु। सो ‘‘साधु भाजेस्सामी’’ति द्वे थूलसाटके द्विन्नम्पि भाजेत्वा ‘‘अयं अम्हाकं विनयधरानं पापुणाती’’ति कम्बलं गहेत्वा पक्कामि।
तेपि थेरा कम्बले सालया तेनेव सद्धिं जेतवनं गन्त्वा विनयधरानं भिक्खूनं तमत्थं आरोचेत्वा ‘‘लब्भति नु खो, भन्ते, विनयधरानं एवं विलोपं खादितु’’न्ति आहंसु। भिक्खू उपनन्दत्थेरेन आभतं पत्तचीवररासिं दिस्वा ‘‘महापुञ्ञोसि त्वं आवुसो, बहुं ते पत्तचीवरं लद्ध’’न्ति वदिंसु। सो ‘‘कुतो मे आवुसो, पुञ्ञं, इमिना मे उपायेन इदं लद्ध’’न्ति सब्बं कथेसि। भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, उपनन्दो सक्यपुत्तो महातण्हो महालोभो’’ति। सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, उपनन्देन पटिपदाय अनुच्छविकं कतं, परस्स पटिपदं कथेन्तेन नाम भिक्खुना पठमं अत्तनो अनुच्छविकं कत्वा पच्छा परो ओवदितब्बो’’ति।
‘‘अत्तानमेव पठमं, पतिरूपे निवेसये।
अथञ्ञमनुसासेय्य, न किलिस्सेय्य पण्डितो’’ति॥ (ध॰ प॰ १५८) –
इमाय धम्मपदे गाथाय धम्मं देसेत्वा ‘‘न, भिक्खवे, उपनन्दो इदानेव, पुब्बेपेस महातण्हो महालोभोव, न च पन इदानेव, पुब्बेपेस इमेसं सन्तकं विलुम्पियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि।
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो नदीतीरे रुक्खदेवता अहोसि। तदा एको सिङ्गालो मायाविं नाम भरियं गहेत्वा नदीतीरे एकस्मिं ठाने वसि। अथेकदिवसं सिङ्गाली सिङ्गालं आह ‘‘दोहळो मे सामि, उप्पन्नो, अल्लरोहितमच्छं खादितुं इच्छामी’’ति। सिङ्गालो ‘‘अप्पोस्सुक्का होहि, आहरिस्सामि ते’’ति नदीतीरे चरन्तो वल्लिया पादे पलिबुज्झित्वा अनुतीरमेव अगमासि। तस्मिं खणे गम्भीरचारी च अनुतीरचारी चाति द्वे उद्दा मच्छे परियेसन्ता तीरे अट्ठंसु। तेसु गम्भीरचारी महन्तं रोहितमच्छं दिस्वा वेगेन उदके पविसित्वा तं नङ्गुट्ठे गण्हि। बलवा मच्छो परिकड्ढन्तो यासि। सो गम्भीरचारी उद्दो ‘‘महामच्छो उभिन्नम्पि नो पहोस्सति, एहि मे सहायो होही’’ति इतरेन सद्धिं सल्लपन्तो पठमं गाथमाह –
‘‘अनुतीरचारी भद्दन्ते, सहायमनुधाव मं।
महा मे गहितो मच्छो, सो मं हरति वेगसा’’ति॥
तत्थ सहायमनुधाव मन्ति सहाय अनुधाव मं, सन्धिवसेन म-कारो वुत्तो। इदं वुत्तं होति – यथाहं इमिना मच्छेन न संहीरामि, एवं मं नङ्गुट्ठखण्डे गहेत्वा त्वं अनुधावाति।
तं सुत्वा इतरो दुतियं गाथमाह –
‘‘गम्भीरचारी भद्दन्ते, दळ्हं गण्हाहि थामसा।
अहं तं उद्धरिस्सामि, सुपण्णो उरगामिवा’’ति॥
तत्थ थामसाति थामेन। उद्धरिस्सामीति नीहरिस्सामि। सुपण्णो उरगामिवाति गरुळो सप्पं विय।
अथ द्वेपि ते एकतो हुत्वा रोहितमच्छं नीहरित्वा थले ठपेत्वा मारेत्वा ‘‘त्वं भाजेहि, त्वं भाजेही’’ति कलहं कत्वा भाजेतुं असक्कोन्ता ठपेत्वा निसीदिंसु। तस्मिं काले सिङ्गालो तं ठानं अनुप्पत्तो। ते तं दिस्वा उभोपि पच्चुग्गमनं कत्वा ‘‘अयं, सम्म, दब्भपुप्फमच्छो अम्हेहि एकतो हुत्वा गहितो, तं नो भाजेतुं असक्कोन्तानं विवादो उप्पन्नो, समभागं नो भाजेत्वा देही’’ति ततियं गाथमाहंसु –
‘‘विवादो नो समुप्पन्नो, दब्भपुप्फ सुणोहि मे।
समेहि मेधगं सम्मा, विवादो वूपसम्मत’’न्ति॥
तत्थ दब्भपुप्फाति दब्भपुप्फसमानवण्णताय तं आलपन्ति। मेधगन्ति कलहं।
तेसं वचनं सुत्वा सिङ्गालो अत्तनो बलं दीपेन्तो –
‘‘धम्मट्ठोहं पुरे आसिं, बहू अड्डा मे तीरिता।
समेमि मेधगं सम्मा, विवादो वूपसम्मत’’न्ति॥ –
इदं गाथं वत्वा भाजेन्तो –
‘‘अनुतीरचारि नङ्गुट्ठं, सीसं गम्भीरचारिनो।
अच्चायं मज्झिमो खण्डो, धम्मट्ठस्स भविस्सती’’ति॥ –
इमं गाथमाह –
तत्थ पठमगाथाय अयमत्थो – अहं पुब्बे राजूनं विनिच्छयामच्चो आसिं, तेन मया विनिच्छये निसीदित्वा बहू अड्डा तीरिता, तेसं तेसं ब्राह्मणगहपतिकादीनं बहू अड्डा तीरिता विनिच्छिता, स्वाहं तुम्हादिसानं समजातिकानं चतुप्पदानं अड्डं तीरेतुं किं न सक्खिस्सामि, अहं वो समेमि मेधगं, सम्मा मं निस्साय तुम्हाकं विवादो वूपसम्मतूति ।
एवञ्च पन वत्वा मच्छं तयो कोट्ठासे कत्वा अनुतीरचारि त्वं नङ्गुट्ठं गण्ह, सीसं गम्भीरचारिनो होतु। अच्चायं मज्झिमो खण्डोति अपिच अयं मज्झिमो कोट्ठासो। अथ वा अच्चाति अतिच्च, इमे द्वे कोट्ठासे अतिक्कमित्वा ठितो अयं मज्झिमो खण्डो धम्मट्ठस्स विनिच्छयसामिकस्स मय्हं भविस्सतीति।
एवं तं मच्छं विभजित्वा ‘‘तुम्हे कलहं अकत्वा नङ्गुट्ठञ्च सीसञ्च खादथा’’ति वत्वा मज्झिमखण्डं मुखेन डंसित्वा तेसं पस्सन्तानंयेव पलायि। ते सहस्सं पराजिता विय दुम्मुखा निसीदित्वा गाथमाहंसु –
‘‘चिरम्पि भक्खो अभविस्स, सचे न विवदेमसे।
असीसकं अनङ्गुट्ठं, सिङ्गालो हरति रोहित’’न्ति॥
तत्थ चिरम्पीति द्वे तयो दिवसे सन्धाय वुत्तं।
सिङ्गालोपि ‘‘अज्ज भरियं रोहितमच्छं खादापेस्सामी’’ति तुट्ठचित्तो तस्सा सन्तिकं अगमासि। सा तं आगच्छन्तं दिस्वा अभिनन्दमाना –
‘‘यथापि राजा नन्देय्य, रज्जं लद्धान खत्तियो।
एवाहमज्ज नन्दामि, दिस्वा पुण्णमुखं पति’’न्ति॥ –
इमं गाथं वत्वा अधिगमूपायं पुच्छन्ती –
‘‘कथं नु थलजो सन्तो, उदके मच्छं परामसि।
पुट्ठो मे सम्म अक्खाहि, कथं अधिगतं तया’’ति॥ –
इमं गाथमाह –
तत्थ कथं नूति ‘‘खाद, भद्दे’’ति मच्छखण्डे पुरतो ठपिते ‘‘कथं नु त्वं थलजो समानो उदके मच्छं गण्ही’’ति पुच्छि।
सिङ्गालो तस्सा अधिगमूपायं आचिक्खन्तो अनन्तरगाथमाह –
‘‘विवादेन किसा होन्ति, विवादेन धनक्खया।
जीना उद्दा विवादेन, भुञ्ज मायावि रोहित’’न्ति॥
तत्थ विवादेन किसा होन्तीति भद्दे, इमे सत्ता विवादं करोन्ता विवादं निस्साय किसा अप्पमंसलोहिता होन्ति। विवादेन धनक्खयाति हिरञ्ञसुवण्णादीनं धनानं खया विवादेनेव होन्ति। द्वीसुपि विवदन्तेसु एको पराजितो पराजितत्ता धनक्खयं पापुणाति, इतरो जयभागदानेन। जीना उद्दाति द्वे उद्दापि विवादेनेव इमं मच्छं जीना, तस्मा त्वं मया आभतस्स उप्पत्तिं मा पुच्छ, केवलं इमं भुञ्ज मायावि रोहितन्ति।
इतरा अभिसम्बुद्धगाथा –
‘‘एवमेव मनुस्सेसु, विवादो यत्थ जायति।
धम्मट्ठं पटिधावति, सो हि नेसं विनायको।
धनापि तत्थ जीयन्ति, राजकोसो पवड्ढती’’ति॥
तत्थ एवमेवाति भिक्खवे, यथा एते उद्दा जीना, एवमेव मनुस्सेसुपि यस्मिं ठाने विवादो जायति, तत्थ ते मनुस्सा धम्मट्ठं पतिधावन्ति, विनिच्छयसामिकं उपसङ्कमन्ति। किंकारणा? सो हि नेसं विनायको, सो तेसं विवादापन्नानं विवादवूपसमकोति अत्थो। धनापितत्थाति तत्थ ते विवादापन्ना धनतोपि जीयन्ति, अत्तनो सन्तका परिहायन्ति, दण्डेन चेव जयभागग्गहणेन च राजकोसो पवड्ढतीति।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सिङ्गालो उपनन्दो अहोसि, उद्दा द्वे महल्लका, तस्स कारणस्स पच्चक्खकारिका रुक्खदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति।
दब्भपुप्फजातकवण्णना पञ्चमा।
[४०१] ६. पण्णकजातकवण्णना
पण्णकंतिखिणधारन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पुराणदुतियिकापलोभनं आरब्भ कथेसि। तञ्हि भिक्खुं सत्था ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु उक्कण्ठितो’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘केन उक्कण्ठापितो’’ति वत्वा ‘‘पुराणदुतियिकाया’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खु अयं इत्थी तुय्हं अनत्थकारिका, पुब्बेपि त्वं इमं निस्साय चेतसिकरोगेन मरन्तो पण्डिते निस्साय जीवितं अलत्था’’ति वत्वा अतीतं आहरि।
अतीते बाराणसियं मद्दवमहाराजे रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणकुले निब्बत्ति, सेनककुमारोतिस्स नामं अकंसु। सो वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा बाराणसिं पच्चागन्त्वा मद्दवरञ्ञो अत्थधम्मानुसासको अमच्चो अहोसि, ‘‘सेनकपण्डितो’’ति वुत्ते सकलनगरे चन्दो विय सूरियो विय च पञ्ञायि। तदा रञ्ञो पुरोहितपुत्तो राजुपट्ठानं आगतो सब्बालङ्कारपटिमण्डितं उत्तमरूपधरं रञ्ञो अग्गमहेसिं दिस्वा पटिबद्धचित्तो हुत्वा गेहं गन्त्वा निराहारो निपज्जित्वा सहायकेहि पुट्ठो तमत्थं आरोचेसि। राजापि ‘‘पुरोहितपुत्तो न दिस्सति, कहं नु खो’’ति पुच्छित्वा तमत्थं सुत्वा तं पक्कोसापेत्वा ‘‘अहं ते इमं सत्त दिवसानि दम्मि, सत्ताहं घरे कत्वा अट्ठमे दिवसे आनेय्यासी’’ति आह। सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा तं गेहं नेत्वा ताय सद्धिं अभिरमि। ते अञ्ञमञ्ञं पटिबद्धचित्ता हुत्वा कञ्चि अजानापेत्वा अग्गद्वारेन पलायित्वा अञ्ञस्स रञ्ञो विजितं अगमसुं, कोचि गतट्ठानं न जानि, नावाय गतमग्गो विय अहोसि। राजा नगरे भेरिं चरापेत्वा नानप्पकारेन विचिनन्तोपि तस्स गतट्ठानं न अञ्ञासि। अथस्स तं निस्साय बलवसोको उप्पज्जि, हदयं उण्हं हुत्वा लोहितं पग्घरि। ततो पट्ठाय चस्स कुच्छितो लोहितं निक्खमि, ब्याधि महन्तो अहोसि। महन्तापि राजवेज्जा तिकिच्छितुं नासक्खिंसु।
बोधिसत्तो ‘‘इमस्स रञ्ञो ब्याधि नत्थि, भरियं पन अपस्सन्तो चेतसिकरोगेन फुट्ठो, उपायेन तं तिकिच्छिस्सामी’’ति आयुरञ्च पुक्कुसञ्चाति द्वे रञ्ञो पण्डितामच्चे आमन्तेत्वा ‘‘रञ्ञो देविया अदस्सनेन चेतसिकं रोगं ठपेत्वा अञ्ञो रोगो नत्थि, बहूपकारो च खो पन अम्हाकं राजा, तस्मा उपायेन नं तिकिच्छाम, राजङ्गणे समज्जं कारेत्वा असिं गिलितुं जानन्तेन असिं गिलापेत्वा राजानं सीहपञ्जरे कत्वा समज्जं ओलोकापेस्साम, राजा असिं गिलन्तं दिस्वा ‘अत्थि नु खो इतो अञ्ञं दुक्करतर’न्ति पञ्हं पुच्छिस्सति। तं सम्म आयुर, त्वं ‘असुकं नाम ददामीति वचनं इतो दुक्करतर’न्ति ब्याकरेय्यासि, ततो सम्म पुक्कुस, तं पुच्छिस्सति, अथस्स त्वं ‘महाराज, ददामीति वत्वा अददतो सा वाचा अफला होति, तथारूपं वाचं न केचि उपजीवन्ति न खादन्ति न पिवन्ति, ये पन तस्स वचनस्सानुच्छविकं करोन्ति, यथापटिञ्ञातमत्थं देन्तियेव, इदं ततो दुक्करतर’न्ति एवं ब्याकरेय्यासि, इतो परं कत्तब्बं अहं जानिस्सामी’’ति वत्वा समज्जं कारेसि।
अथ ते तयोपि पण्डिता रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘महाराज, राजङ्गणे समज्जो वत्तति, तं ओलोकेन्तानं दुक्खम्पि न दुक्खं होति, एहि गच्छामा’’ति राजानं नेत्वा सीहपञ्जरं विवरित्वा समज्जं ओलोकापेसुं। बहू जना अत्तनो अत्तनो जाननकसिप्पं दस्सेसुं। एको पन पुरिसो तेत्तिंसङ्गुलं तिखिणधारं असिरतनं गिलति। राजा तं दिस्वा ‘‘अयं पुरिसो एतं असिं गिलति, ‘अत्थि नु खो इतो अञ्ञं दुक्करतर’न्ति इमे पण्डिते पुच्छिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा आयुरं पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –
‘‘पण्णकं तिखिणधारं, असिं सम्पन्नपायिनं।
परिसायं पुरिसो गिलति, किं दुक्करतरं ततो।
यदञ्ञं दुक्करं ठानं, तं मे अक्खाहि पुच्छितो’’ति॥
तत्थ पण्णकन्ति पण्णकरट्ठे उप्पन्नं। सम्पन्नपायिनन्ति सम्पन्नं परलोहितपायिनं। परिसायन्ति परिसमज्झे धनलोभेन अयं पुरिसो गिलति। यदञ्ञन्ति इतो असिगिलनतो यं अञ्ञं दुक्करतरं कारणं, तं मया पुच्छितो कथेहीति।
अथस्स सो तं कथेन्तो दुतियं गाथमाह –
‘‘गिलेय्य पुरिसो लोभा, असिं सम्पन्नपायिनं।
यो च वज्जा ददामीति, तं दुक्करतरं ततो।
सब्बञ्ञं सुकरं ठानं, एवं जानाहि मद्दवा’’ति॥
तत्थ वज्जाति वदेय्य। तं दुक्करतरन्ति ‘‘ददामी’’ति वचनं ततो असिगिलनतो दुक्करतरं। सब्बञ्ञन्ति ‘‘असुकं नाम तव दस्सामी’’ति वचनं ठपेत्वा अञ्ञं सब्बम्पि कारणं सुकरं। मद्दवाति राजानं गोत्तेन आलपति।
रञ्ञो आयुरपण्डितस्स वचनं सुत्वा ‘‘असिगिलनतो किर ‘इदं नाम दम्मी’ति वचनं दुक्करं, अहञ्च ‘पुरोहितपुत्तस्स देविं दम्मी’ति अवचं, अतिदुक्करं वत मे कत’’न्ति वीमंसन्तस्सेव हदयसोको थोकं तनुत्तं गतो। सो ततो ‘‘परस्स इमं दम्मीति वचनतो पन अञ्ञं दुक्करतरं अत्थि नु खो’’ति चिन्तेत्वा पुक्कुसपण्डितेन सद्धिं सल्लपन्तो ततियं गाथमाह –
‘‘ब्याकासि आयुरो पञ्हं, अत्थं धम्मस्स कोविदो।
पुक्कुसं दानि पुच्छामि, किं दुक्करतरं ततो।
यदञ्ञं दुक्करं ठानं, तं मे अक्खाहि पुच्छितो’’ति॥
तत्थ पञ्हं अत्थन्ति पञ्हस्स अत्थं ब्याकासीति वुत्तं होति। धम्मस्स कोविदोति तदत्थजोतके गन्थे कुसलो। ततोति ततो वचनतो किं दुक्करतरन्ति।
अथस्स ब्याकरोन्तो पुक्कुसपण्डितो चतुत्थं गाथमाह –
‘‘न वाचमुपजीवन्ति, अफलं गिरमुदीरितं।
यो च दत्वा अवाकयिरा, तं दुक्करतरं ततो।
सब्बञ्ञं सुकरं ठानं, एवं जानाहि मद्दवा’’ति॥
तत्थ दत्वाति ‘‘असुकं नाम दम्मी’’ति पटिञ्ञं दत्वा। अवाकयिराति तं पटिञ्ञातमत्थं ददन्तो तस्मिं लोभं अवाकरेय्य छिन्देय्य, तं भण्डं ददेय्याति वुत्तं होति। ततोति ततो असिगिलनतो ‘‘असुकं नाम ते दम्मी’’ति वचनतो च तदेव दुक्करतरं।
रञ्ञो तं वचनं सुत्वा ‘‘अहं ‘पुरोहितपुत्तस्स देविं दम्मी’ति पठमं वत्वा वाचाय अनुच्छविकं कत्वा तं अदासिं, दुक्करं वत मे कत’’न्ति परिवितक्केन्तस्स सोको तनुकतरो जातो। अथस्स एतदहोसि ‘‘सेनकपण्डिततो अञ्ञो पण्डिततरो नाम नत्थि, इमं पञ्हं एतं पुच्छिस्सामी’’ति। ततो तं पुच्छन्तो पञ्चमं गाथमाह –
‘‘ब्याकासि पुक्कुसो पञ्हं, अत्थं धम्मस्स कोविदो।
सेनकं दानि पुच्छामि, किं दुक्करतरं ततो।
यदञ्ञं दुक्करं ठानं, तं मे अक्खाहि पुच्छितो’’ति॥
अथस्स ब्याकरोन्तो सेनको छट्ठं गाथमाह –
‘‘ददेय्य पुरिसो दानं, अप्पं वा यदि वा बहुं।
यो च दत्वा नानुतप्पे, तं दुक्करतरं ततो।
सब्बञ्ञं सुकरं ठानं, एवं जानाहि मद्दवा’’ति॥
तत्थ नानुतप्पेति अत्तनो अतिकन्तं अतिमनापं पियभण्डं परस्स दत्वा ‘‘किमत्थं मया इदं दिन्न’’न्ति एवं तं पियभण्डं आरब्भ यो पच्छा न तप्पति न सोचति, तं असिगिलनतो च ‘‘असुकं नाम ते दम्मी’’ति वचनतो च तस्स दानतो च दुक्करतरं।
इति महासत्तो राजानं सञ्ञापेन्ता कथेसि। दानञ्हि दत्वा अपरचेतनाव दुस्सन्धारिया, तस्सा सन्धारणदुक्करता वेस्सन्तरजातकेन दीपिता। वुत्तञ्हेतं –
‘‘अदु चापं गहेत्वान, खग्गं बन्धिय वामतो।
आनेस्सामि सके पुत्ते, पुत्तानञ्हि वधो दुखो॥
‘‘अट्ठानमेतं दुक्खरूपं, यं कुमारा विहञ्ञरे।
सतञ्च धम्ममञ्ञाय, को दत्वा अनुतप्पती’’ति॥ (जा॰ २.२२.२१५८-२१५९)।
राजापि बोधिसत्तस्स वचनं सुत्वा सल्लक्खेसि ‘‘अहं अत्तनो मनेनेव पुरोहितपुत्तस्स देविं दत्वा सकमनं सन्धारेतुं न सक्कोमि, सोचामि किलमामि, न मे इदं अनुच्छविकं, सचे सा मयि ससिनेहा भवेय्य , इमं इस्सरियं छड्डेत्वा न पलायेय्य, मयि पन सिनेहं अकत्वा पलाताय किं ताय मय्ह’’न्ति। तस्सेवं चिन्तेन्तस्स पदुमपत्ते उदकबिन्दु विय सब्बसोको निवत्तित्वा गतो, तङ्खणञ्ञेवस्स कुच्छि परिसण्ठासि। सो निरोगो सुखितो हुत्वा बोधिसत्तस्स थुतिं करोन्तो ओसानगाथमाह –
‘‘ब्याकासि आयुरो पञ्हं, अथो पुक्कुसपोरिसो।
सब्बे पञ्हे अतिभोति, यथा भासति सेनको’’ति॥
तत्थ यथा भासतीति यथा पण्डितो भासति, तथेवेतं दानं नाम दत्वा नेव अनुतप्पितब्बन्ति। इमं पनस्स थुतिं कत्वा तुट्ठो बहुं धनमदासि।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि। तदा राजमहेसी पुराणदुतियिका अहोसि, राजा उक्कण्ठितभिक्खु, आयुरपण्डितो मोग्गल्लानो, पुक्कुसपण्डितो सारिपुत्तो, सेनकपण्डितो अहमेव अहोसिन्ति।
पण्णकजातकवण्णना छट्ठा।
[४०२] ७. सत्तुभस्तजातकवण्णना
विब्भन्तचित्तोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अत्तनो पञ्ञापारमिं आरब्भ कथेसि। पच्चुप्पन्नवत्थु उमङ्गजातके (जा॰ २.२२.५९० आदयो) आवि भविस्सति।
अतीते बाराणसियं जनको नाम राजा रज्जं कारेसि। तदा बोधिसत्तो ब्राह्मणकुले निब्बत्ति , सेनककुमारोतिस्स नामं करिंसु। सो वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा बाराणसिं पच्चागन्त्वा राजानं पस्सि, राजा तं अमच्चट्ठाने ठपेसि, महन्तञ्चस्स यसं अनुप्पदासि । सो रञ्ञो अत्थञ्च धम्मञ्च अनुसासि, मधुरकथो धम्मकथिको हुत्वा राजानं पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठापेत्वा दाने उपोसथकम्मे दससु कुसलकम्मपथेसूति इमाय कल्याणपटिपदाय पतिट्ठापेसि , सकलरट्ठे बुद्धानं उप्पन्नकालो विय अहोसि। पक्खदिवसेसु राजा च उपराजादयो च सब्बे सन्निपतित्वा धम्मसभं सज्जेन्ति। महासत्तो सज्जितधम्मसभायं रतनपल्लङ्कवरगतो बुद्धलीळाय धम्मं देसेति, बुद्धानं धम्मकथासदिसावस्स कथा होति।
अथ अञ्ञतरो महल्लकब्राह्मणो धनभिक्खं चरित्वा कहापणसहस्सं लभित्वा एकस्मिं ब्राह्मणकुले निक्खिपित्वा पुन ‘‘भिक्खं चरिस्सामी’’ति गतो। तस्स गतकाले तं कुलं कहापणे वळञ्जेसि। सो आगन्त्वा कहापणे आहरापेसि। ब्राह्मणो कहापणे दातुं असक्कोन्तो अत्तनो धीतरं तस्स पादपरिचारिकं कत्वा अदासि। ब्राह्मणो तं गहेत्वा बाराणसितो अविदूरे एकस्मिं ब्राह्मणगामे वासं कप्पेसि। अथस्स भरिया दहरताय कामेसु अतित्ता अञ्ञेन तरुणब्राह्मणेन सद्धिं मिच्छाचारं चरि। सोळस हि अतप्पनीयवत्थूनि नाम। कतमानि सोळस? सागरो सब्बसवन्तीहि न तप्पति, अग्गि उपादानेन न तप्पति, राजा रट्ठेन न तप्पति, बालो पापेहि न तप्पति, इत्थी मेथुनधम्मेन अलङ्कारेन विजायनेनाति इमेहि तीहि न तप्पति, ब्राह्मणो मन्तेहि न तप्पति, झायी विहारसमापत्तिया न तप्पति, सेक्खो अपचयेन न तप्पति, अप्पिच्छो धुतङ्गगुणेन न तप्पति, आरद्धवीरियो वीरियारम्भेन न तप्पति, धम्मकथिको साकच्छाय न तप्पति, विसारदो परिसाय न तप्पति, सद्धो सङ्घुपट्ठानेन न तप्पति, दायको परिच्चागेन न तप्पति, पण्डितो धम्मस्सवनेन न तप्पति, चतस्सो परिसा तथागतदस्सनेन न तप्पन्तीति।
सापि ब्राह्मणी मेथुनधम्मेन, अतित्ता तं ब्राह्मणं नीहरित्वा विस्सत्था पापकम्मं कातुकामा हुत्वा एकदिवसं दुम्मना निपज्जित्वा ‘‘किं भोती’’ति वुत्ता ‘‘ब्राह्मण, अहं तव गेहे कम्मं कातुं न सक्कोमि, दासिदासं आनेही’’ति आह। ‘‘भोति धनं मे नत्थि, किं दत्वा आनेमी’’ति। ‘‘भिक्खं चरित्वा धनं परियेसित्वा आनेही’’ति। ‘‘तेन हि भोति पाथेय्यं मे सज्जेही’’ति। ‘‘सा तस्स बद्धसत्तूनञ्च अबद्धसत्तूनञ्च चम्मपसिब्बकं पूरेत्वा अदासि’’। ब्राह्मणो गामनिगमराजधानीसु चरन्तो सत्त कहापणसतानि लभित्वा ‘‘अलं मे एत्तकं धनं दासिदासमूलाया’’ति निवत्तित्वा अत्तनो गामं आगच्छन्तो एकस्मिं उदकफासुकट्ठाने पसिब्बकं मुञ्चित्वा सत्तुं खादित्वा पसिब्बकमुखं अबन्धित्वाव पानीयं पिवितुं ओतिण्णो। अथेकस्मिं रुक्खसुसिरे एको कण्हसप्पो सत्तुगन्धं घायित्वा पसिब्बकं पविसित्वा भोगं आभुजित्वा सत्तुं खादन्तो निपज्जि। ब्राह्मणो आगन्त्वा पसिब्बकस्स अब्भन्तरं अनोलोकेत्वा पसिब्बकं बन्धित्वा अंसे कत्वा पायासि। अन्तरामग्गे एकस्मिं रुक्खे निब्बत्तदेवता खन्धविटपे ठत्वा ‘‘ब्राह्मण, सचे अन्तरामग्गे वसिस्ससि, सयं मरिस्ससि, सचे अज्ज घरं गमिस्ससि, भरिया ते मरिस्सती’’ति वत्वा अन्तरधायि। सो ओलोकेन्तो देवतं अदिस्वा भीतो मरणभयतज्जितो रोदन्तो परिदेवन्तो बाराणसिनगरद्वारं सम्पापुणि।
तदा च पन्नरसुपोसथो होति अलङ्कतधम्मासने निसीदित्वा बोधिसत्तस्स धम्मकथनदिवसो। महाजनो नानागन्धपुप्फादिहत्थो वग्गवग्गो हुत्वा धम्मिं कथं सोतुं गच्छति। ब्राह्मणो तं दिस्वा ‘‘कहं गच्छथा’’ति पुच्छित्वा ‘‘ब्राह्मण, अज्ज सेनकपण्डितो मधुरस्सरेन बुद्धलीळाय धम्मं देसेति, किं त्वम्पि न जानासी’’ति वुत्ते चिन्तेसि ‘‘पण्डितो किर धम्मकथिको, अहञ्चम्हि मरणभयतज्जितो, पण्डिता खो पन महन्तम्पि सोकं हरितुं सक्कोन्ति, मयापि तत्थ गन्त्वा धम्मं सोतुं वट्टती’’ति। सो तेहि सद्धिं तत्थ गन्त्वा महासत्तं परिवारेत्वा निसिन्नाय सराजिकाय परिसाय परियन्ते सत्तुपसिब्बकेन खन्धगतेन धम्मासनतो अविदूरे मरणभयतज्जितो रोदमानो अट्ठासि। महासत्तो आकासगङ्गं ओतरन्तो विय अमतवस्सं वस्सेन्तो विय च धम्मं देसेसि। महाजनो सञ्जातसोमनस्सो साधुकारं दत्वा धम्मं अस्सोसि।
पण्डिता च नाम दिसाचक्खुका होन्ति। तस्मिं खणे महासत्तो पसन्नपञ्चपसादानि अक्खीनि उम्मीलेत्वा समन्ततो परिसं ओलोकेन्तो तं ब्राह्मणं दिस्वा चिन्तेसि ‘‘एत्तका परिसा सोमनस्सजाता साधुकारं दत्वा धम्मं सुणन्ति, अयं पनेको ब्राह्मणो दोमनस्सप्पत्तो रोदति, एतस्स अब्भन्तरे अस्सुजननसमत्थेन सोकेन भवितब्बं, तमस्स अम्बिलेन पहरित्वा तम्बमलं विय पदुमपलासतो उदकबिन्दुं विय विनिवत्तेत्वा एत्थेव नं निस्सोकं तुट्ठमानसं कत्वा धम्मं देसेस्सामी’’ति। सो तं आमन्तेत्वा ‘‘ब्राह्मण, सेनकपण्डितो नामाहं, इदानेव तं निस्सोकं करिस्सामि, विस्सत्थो कथेही’’ति तेन सद्धिं सल्लपन्तो पठमं गाथमाह –
‘‘विब्भन्तचित्तो कुपितिन्द्रियोसि, नेत्तेहि ते वारिगणा सवन्ति।
किं ते नट्ठं किं पन पत्थयानो, इधागमा ब्रह्मे तदिङ्घ ब्रूही’’ति॥
तत्थ कुपितिन्द्रियोसीति चक्खुन्द्रियमेव सन्धाय ‘‘कुपितिन्द्रियोसी’’ति आह। वारिगणाति अस्सुबिन्दूनि। इङ्घाति चोदनत्थे निपातो। तञ्हि महासत्तो चोदेन्तो एवमाह ‘‘ब्राह्मण, सत्ता नाम द्वीहि कारणेहि सोचन्ति परिदेवन्ति सत्तसङ्खारेसु किस्मिञ्चिदेव पियजातिके नट्ठे वा, किञ्चिदेव पियजातिकं पत्थेत्वा अलभन्ता वा। तत्थ किं ते नट्ठं, किं वा पन पत्थयन्तो त्वं इध आगतो, इदं मे खिप्पं ब्रूही’’ति।
अथस्स अत्तनो सोककारणं कथेन्तो ब्राह्मणो दुतियं गाथमाह –
‘‘मिय्येथ भरिया वजतो ममज्ज, अगच्छतो मरणमाह यक्खो।
एतेन दुक्खेन पवेधितोस्मि, अक्खाहि मे सेनक एतमत्थ’’न्ति॥
तत्थ वजतोति गेहं गच्छन्तस्स। अगच्छतोति अगच्छन्तस्स। यक्खोति अन्तरामग्गे एका रुक्खदेवता एवमाहाति वदति। सा किर देवता ‘‘पसिब्बके ते ब्राह्मण, कण्हसप्पो’’ति अनाचिक्खन्ती बोधिसत्तस्स ञाणानुभावप्पकासनत्थं नाचिक्खि। एतेन दुक्खेनाति गच्छतो भरियाय मरणदुक्खेन, अगच्छतो अत्तनो मरणदुक्खेन, तेनस्मि पवेधितो घट्टितो कम्पितो। एतमत्थन्ति एतं कारणं। येन मे कारणेन गच्छतो भरियाय मरणं, अगच्छतो अत्तनो मरणं होति, एतं मे कारणं आचिक्खाहीति अत्थो।
महासत्तो ब्राह्मणस्स वचनं सुत्वा समुद्दमत्थके जालं खिपन्तो विय ञाणजालं पत्थरित्वा ‘‘इमेसं सत्तानं बहूनि मरणकारणानि। समुद्दे निमुग्गापि मरन्ति, तत्थ वाळमच्छेहि गहितापि, गङ्गाय पतितापि, तत्थ सुसुमारेहि गहितापि, रुक्खतो पतितापि, कण्टकेन विद्धापि, नानप्पकारेहि आवुधेहि पहटापि, विसं खादित्वापि, उब्बन्धित्वापि, पपाते पतितापि, अतिसीतादीहि वा नानप्पकारेहि वा रोगेहि उपद्दुतापि मरन्तियेव, एवं बहूसु मरणकारणेसु कतरेन नु खो कारणेन अज्जेस ब्राह्मणो अन्तरामग्गे वसन्तो सयं मरिस्सति, गेहमस्स वजतो भरिया मरिस्सती’’ति चिन्तेसि। चिन्तेन्तो एव ब्राह्मणस्स खन्धे पसिब्बकं दिस्वा ‘‘इमस्मिं पसिब्बके एकेन सप्पेन पविट्ठेन भवितब्बं, पविसन्तो च पनेसो इमस्मिं ब्राह्मणे पातराससमये सत्तुं खादित्वा पसिब्बकमुखं अबन्धित्वा पानीयं पातुं गते सत्तुगन्धेन सप्पो पविट्ठो भविस्सति। ब्राह्मणोपि पानीयं पिवित्वा आगतो सप्पस्स पविट्ठभावं अजानित्वा पसिब्बकं बन्धित्वा आदाय पक्कन्तो भविस्सति, सचायं अन्तरामग्गे वसन्तो सायं वसनट्ठाने ‘‘सत्तुं खादिस्सामी’’ति पसिब्बकं मुञ्चित्वा हत्थं पवेसेस्सति , अथ नं सप्पो हत्थे डंसित्वा जीवितक्खयं पापेस्सति, इदमस्स अन्तरामग्गे वसन्तस्स मरणकारणं। सचे पन गेहं गच्छेय्य, पसिब्बको भरियाय हत्थगतो भविस्सति, सा ‘अन्तोभण्डं ओलोकेस्सामी’’ति पसिब्बकं मुञ्चित्वा हत्थं पवेसेस्सति, अथ नं सप्पो डंसित्वा जीवितक्खयं पापेस्सति, इदमस्स अज्ज गेहं गतस्स भरियाय मरणकारण’’न्ति उपायकोसल्लञाणेनेव अञ्ञासि।
अथस्स एतदहोसि ‘‘इमिना कण्हसप्पेन सूरेन निब्भयेन भवितब्बं। अयञ्हि ब्राह्मणस्स महाफासुकं पहरन्तोपि पसिब्बके अत्तनो चलनं वा फन्दनं वा न दस्सेति, एवरूपाय परिसाय मज्झेपि अत्तनो अत्थिभावं न दस्सेति, तस्मा इमिना कण्हसप्पेन सूरेन निब्भयेन भवितब्ब’’न्ति। इदम्पि सो उपायकोसल्लञाणेनेव दिब्बचक्खुना पस्सन्तो विय अञ्ञासि। एवं सराजिकाय परिसाय मज्झे सप्पं पसिब्बकं पविसन्तं दिस्वा ठितपुरिसो विय महासत्तो उपायकोसल्लञाणेनेव परिच्छिन्दित्वा ब्राह्मणस्स पञ्हं कथेन्तो ततियं गाथमाह –
‘‘बहूनि ठानानि विचिन्तयित्वा, यमेत्थ वक्खामि तदेव सच्चं।
मञ्ञामि ते ब्राह्मण सत्तुभस्तं, अजानतो कण्हसप्पो पविट्ठो’’ति॥
तत्थ बहूनि ठानानीति बहूनि कारणानि। विचिन्तयित्वाति पटिविज्झित्वा चिन्तावसेन पवत्तपटिवेधो हुत्वा। यमेत्थ वक्खामीति यं ते अहं एतेसु कारणेसु एतं कारणं वक्खामि। तदेव सच्चन्ति तदेव तथं दिब्बचक्खुना दिस्वा कथितसदिसं भविस्सतीति दीपेति। मञ्ञामीति सल्लक्खेमि। सत्तुभस्तन्ति सत्तुपसिब्बकं। अजानतोति अजानन्तस्सेव एको कण्हसप्पो पविट्ठोति मञ्ञामीति।
एवञ्च पन वत्वा ‘‘अत्थि ते ब्राह्मण, एतस्मिं पसिब्बके सत्तू’’ति पुच्छि। ‘‘अत्थि, पण्डिता’’ति। ‘‘अज्ज पातरासवेलाय सत्तुं खादी’’ति? ‘‘आम, पण्डिता’’ति। ‘‘कत्थ निसीदित्वा’’ति? ‘‘अरञ्ञे रुक्खमूलस्मिं, पण्डिता’’ति। ‘‘सत्तुं खादित्वा पानीयं पातुं गच्छन्तो पसिब्बकमुखं बन्धि, न बन्धी’’ति? ‘‘न बन्धिं, पण्डिता’’ति। ‘‘पानीयं पिवित्वा आगतो पसिब्बकं ओलोकेत्वा बन्धी’’ति। ‘‘अनोलोकेत्वाव बन्धिं, पण्डिता’’ति। ‘‘ब्राह्मण, तव पानीयं पातुं गतकाले अजानन्तस्सेव ते सत्तुगन्धेन पसिब्बकं सप्पो पविट्ठोति मञ्ञामि, एवमेत्थ आगतो त्वं, तस्मा पसिब्बकं ओतारेत्वा परिसमज्झे ठपेत्वा पसिब्बकमुखं मोचेत्वा पटिक्कम्म ठितो एकं दण्डकं गहेत्वा पसिब्बकं ताव पहर, ततो पत्थटफणं सुसूतिसद्दं कत्वा निक्खमन्तं कण्हसप्पं दिस्वा निक्कङ्खो भविस्सती’’ति चतुत्थं गाथमाह –
‘‘आदाय दण्डं परिसुम्भ भस्तं, पस्सेळमूगं उरगं दुजिव्हं।
छिन्दज्ज कङ्खं विचिकिच्छितानि, भुजङ्गमं पस्स पमुञ्च भस्त’’न्ति॥
तत्थ परिसुम्भाति पहर। पस्सेळमूगन्ति एळं पग्घरन्तेन मुखेन एळमूगं पसिब्बकतो निक्खमन्तं दुजिव्हं उरगं पस्स। छन्दज्ज कङ्खं विचिकिच्छितानीति ‘‘अत्थि नु खो मे पसिब्बके सप्पो, उदाहु नत्थी’’ति कङ्खमेव पुनप्पुनं उप्पज्जमानानि विचिकिच्छितानि च अज्ज छिन्द, मय्हं सद्दह, अवितथञ्हि मे वेय्याकरणं, इदानेव निक्खमन्तं भुजङ्गमं पस्स पमुञ्च भस्तन्ति।
ब्राह्मणो महासत्तस्स कथं सुत्वा संविग्गो भयप्पत्तो तथा अकासि। सप्पोपि सत्तुभस्ते दण्डेन पहटे पसिब्बकमुखा निक्खमित्वा महाजनं ओलोकेन्तो अट्ठासि। तमत्थं पकासेन्तो सत्था पञ्चमं गाथमाह –
‘‘संविग्गरूपो परिसाय मज्झे, सो ब्राह्मणो सत्तुभस्तं पमुञ्चि।
अथ निक्खमि उरगो उग्गतेजो, आसीविसो सप्पो फणं करित्वा’’ति॥
सप्पस्स फणं कत्वा निक्खन्तकाले ‘‘महासत्तस्स सब्बञ्ञुबुद्धस्सेव ब्याकरणं अहोसी’’ति महाजनो चेलुक्खेपसहस्सानि पवत्तेसि, अङ्गुलिफोटनसहस्सानि परिब्भमिंसु, घनमेघवस्सं विय सत्तरतनवस्सं वस्सि, साधुकारसहस्सानि पवत्तिंसु, महापथवीभिज्जनसद्दो विय अहोसि। इदं पन बुद्धलीळाय एवरूपस्स पञ्हस्स कथनं नाम नेव जातिया बलं, न गोत्तकुलप्पदेसानं बलं, कस्स पनेतं बलन्ति? पञ्ञाय बलं। पञ्ञवा हि पुग्गलो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरियमग्गद्वारं विवरित्वा अमतमहानिब्बानं पविसति, सावकपारमिम्पि पच्चेकबोधिम्पि सम्मासम्बोधिम्पि पटिविज्झति। अमतमहानिब्बानसम्पापकेसु हि धम्मेसु पञ्ञाव सेट्ठा, अवसेसा तस्सा परिवारा होन्ति। तेनेतं वुत्तं –
‘‘पञ्ञा हि सेट्ठा कुसला वदन्ति, नक्खत्तराजारिव तारकानं।
सीलं सिरी चापि सतञ्च धम्मो, अन्वायिका पञ्ञवतो भवन्ती’’ति॥ (जा॰ २.१७.८१)।
एवं कथिते च पन महासत्तेन पञ्हे एको अहितुण्डिको सप्पस्स मुखबन्धनं कत्वा सप्पं गहेत्वा अरञ्ञे विस्सज्जेसि। ब्राह्मणो राजानं उपसङ्कमित्वा जयापेत्वा अञ्जलिं पग्गय्ह रञ्ञो थुतिं करोन्तो उपड्ढगाथमाह –
‘‘सुलद्धलाभा जनकस्स रञ्ञो।
यो पस्सती सेनकं साधुपञ्ञ’’न्ति॥
तस्सत्थो – यो साधुपञ्ञं उत्तमपञ्ञं सेनकपण्डितं अक्खीनि उम्मीलेत्वा इच्छितिच्छितक्खणे पियचक्खूहि पस्सितुं लभति, तस्स रञ्ञो जनकस्स एते इच्छितिच्छितक्खणे दस्सनलाभा सुलद्धलाभा वत, एतेन लद्धेसु सब्बलाभेसु एतेव लाभा सुलद्धलाभा नामाति।
ब्राह्मणोपि रञ्ञो थुतिं कत्वा पुन पसिब्बकतो सत्त कहापणसतानि गहेत्वा महासत्तस्स थुतिं कत्वा तुट्ठिदायं दातुकामो दियड्ढगाथमाह –
‘‘विवट्टछद्दो नुसि सब्बदस्सी, ञाणं नु ते ब्राह्मण भिंसरूपं॥
‘‘इमानि मे सत्तसतानि अत्थि, गण्हाहि सब्बानि ददामि तुय्हं।
तया हि मे जीवितमज्ज लद्धं, अथोपि भरियाय मकासि सोत्थि’’न्ति॥
तत्थ विवट्टछद्दो नुसि सब्बदस्सीति किं नु खो त्वं सब्बेसु धम्माकारेसु विवट्टछदनो विवट्टनेय्यधम्मो सब्बञ्ञुबुद्धोति थुतिवसेन पुच्छति। ञाणं नु ते ब्राह्मण भिंसरूपन्ति उदाहु असब्बञ्ञुस्सपि सतो तव ञाणं अतिविय भिंसरूपं सब्बञ्ञुतञ्ञाणं विय बलवन्ति। तया हि मेति तया हि दिन्नत्ता अज्ज मया जीवितं लद्धं। अथोपि भरियाय मकासि सोत्थिन्ति अथोपि मे भरियाय त्वमेव सोत्थिं अकासि।
इति सो वत्वा ‘‘सचेपि सतसहस्सं भवेय्य, ददेय्यमेवाहं, एत्तकमेव मे धनं, इमानि मे सत्त सतानि गण्हा’’ति पुनप्पुनं बोधिसत्तं याचि। तं सुत्वा बोधिसत्तो अट्ठमं गाथमाह –
‘‘न पण्डिता वेतनमादियन्ति, चित्राहि गाथाहि सुभासिताहि।
इतोपि ते ब्रह्मे ददन्तु वित्तं, आदाय त्वं गच्छ सकं निकेत’’न्ति॥
तत्थ वेतनन्ति वेत्तनं, अयमेव वा पाठो। इतोपि ते ब्रह्मेति ब्राह्मण, इतो मम पादमूलतोपि तुय्हं धनं ददन्तु। वित्तं आदाय त्वं गच्छाति इतो अञ्ञानि तीणि सतानि गहेत्वा सहस्सभण्डिकं आदाय सकनिवेसनं गच्छ।
एवञ्च पन वत्वा महासत्तो ब्राह्मणस्स सहस्सं पूरापेन्तो कहापणे दापेत्वा ‘‘ब्राह्मण, केन त्वं धनभिक्खाय पेसितो’’ति पुच्छि। ‘‘भरियाय मे पण्डिता’’ति। ‘‘भरिया पन ते महल्लिका, दहरा’’ति। ‘‘दहरा, पण्डिता’’ति। ‘‘तेन हि सा अञ्ञेन सद्धिं अनाचारं करोन्ती ‘निब्भया हुत्वा करिस्सामी’ति तं पेसेसि, सचे इमे कहापणे घरं नेस्ससि, सा ते दुक्खेन लद्धकहापणे अत्तनो जारस्स दस्सति, तस्मा त्वं उजुकमेव गेहं अगन्त्वा बहिगामे रुक्खमूले वा यत्थ कत्थचि वा कहापणे ठपेत्वा पविसेय्यासी’’ति वत्वा तं उय्योजेसि। सो गामसमीपं गन्त्वा एकस्मिं रुक्खमूले कहापणे ठपेत्वा सायं गेहं अगमासि। भरियापिस्स तस्मिं खणे जारेन सद्धिं निसिन्ना अहोसि। ब्राह्मणो द्वारे ठत्वा ‘‘भोती’’ति आह। सा तस्स सद्दं सल्लक्खेत्वा दीपं निब्बापेत्वा द्वारं विवरित्वा ब्राह्मणे अन्तो पविट्ठे इतरं नीहरित्वा द्वारमूले ठपेत्वा गेहं पविसित्वा पसिब्बके किञ्चि अदिस्वा ‘‘ब्राह्मण, किं ते भिक्खं चरित्वा लद्ध’’न्ति पुच्छि। ‘‘सहस्सं मे लद्ध’’न्ति। ‘‘कहं पन त’’न्ति। ‘‘असुकट्ठाने नाम ठपितं, पातोव आहरिस्सामि, मा चिन्तयी’’ति। सा गन्त्वा जारस्स आचिक्खि। सो निक्खमित्वा अत्तना ठपितं विय गण्हि।
ब्राह्मणो पुनदिवसे गन्त्वा कहापणे अपस्सन्तो बोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘किं, ब्राह्मणा’’ति वुत्ते ‘‘कहापणे न पस्सामि, पण्डिता’’ति आह। ‘‘भरियाय ते आचिक्खी’’ति? ‘‘आम, पण्डिता’’ति। महासत्तो ताय जारस्स आचिक्खितभावं ञत्वा ‘‘अत्थि पन ते ब्राह्मण, भरियाय कुलूपकब्राह्मणो’’ति पुच्छि। ‘‘अत्थि, पण्डिता’’ति। ‘‘तुय्हम्पि अत्थी’’ति? ‘‘आम, पण्डिता’’ति। अथस्स महासत्तो सत्तन्नं दिवसानं परिब्बयं दापेत्वा ‘‘गच्छ पठमदिवसे तव सत्त, भरियाय ते सत्ताति चुद्दस ब्राह्मणे निमन्तेत्वा भोजेथ, पुनदिवसतो पट्ठाय एकेकं हापेत्वा सत्तमे दिवसे तव एकं, भरियाय ते एकन्ति द्वे ब्राह्मणे निमन्तेत्वा भरियाय ते सत्त दिवसे निमन्तितब्राह्मणस्स निबद्धं आगमनभावं ञत्वा मय्हं आरोचेही’’ति आह। ब्राह्मणो तथा कत्वा ‘‘सल्लक्खितो मे पण्डित, निबद्धं भुञ्जनकब्राह्मणो’’ति महासत्तस्स आरोचेसि।
बोधिसत्तो तेन सद्धिं पुरिसे पेसेत्वा तं ब्राह्मणं आहरापेत्वा ‘‘असुकरुक्खमूलतो ते इमस्स ब्राह्मणस्स सन्तकं कहापणसहस्सं गहित’’न्ति पुच्छि। ‘‘न गण्हामि, पण्डिता’’ति। ‘‘त्वं मम सेनकपण्डितभावं न जानासि, आहरापेस्सामि ते कहापणे’’ति। सो भीतो ‘‘गहिता मे’’ति सम्पटिच्छि। ‘‘कुहिं ते ठपिता’’ति? ‘‘तत्थेव, पण्डित, ठपिता’’ति। बोधिसत्तो ब्राह्मणं पुच्छि ‘‘ब्राह्मण, किं ते सायेव भरिया होतु, उदाहु अञ्ञं गण्हिस्ससी’’ति। ‘‘सायेव मे होतु, पण्डिता’’ति। बोधिसत्तो मनुस्से पेसेत्वा ब्राह्मणस्स कहापणे च ब्राह्मणिञ्च आहरापेत्वा चोरब्राह्मणस्स हत्थतो कहापणे ब्राह्मणस्स दापेत्वा इतरस्स राजाणं कारेत्वा नगरा नीहरापेत्वा ब्राह्मणियापि राजाणं कारेत्वा ब्राह्मणस्स महन्तं यसं दत्वा अत्तनोयेव सन्तिके वसापेसि।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने बहू सोतापत्तिफलादीनि सच्छिकरिंसु। तदा ब्राह्मणो आनन्दो अहोसि, रुक्खदेवता सारिपुत्तो, परिसा बुद्धपरिसा, सेनकपण्डितो पन अहमेव अहोसिन्ति।
सत्तुभस्तजातकवण्णना सत्तमा।
[४०३] ८. अट्ठिसेनजातकवण्णना
येमे अहं न जानामीति इदं सत्था आळविं निस्साय अग्गाळवे चेतिये विहरन्तो कुटिकारसिक्खापदं आरब्भ कथेसि। पच्चुप्पन्नवत्थु हेट्ठा मणिकण्ठजातके (जा॰ १.३.७ आदयो) कथितमेव। सत्था पन ते भिक्खू आमन्तेत्वा ‘‘भिक्खवे, पोराणकपण्डिता पुब्बे अनुप्पन्ने बुद्धे बाहिरकपब्बज्जाय पब्बजित्वा राजूहि पवारितापि ‘याचना नाम परेसं अप्पिया अमनापा’ति न याचिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि।
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो एकस्मिं निगमे ब्राह्मणकुले निब्बत्ति, अट्ठिसेनकुमारोतिस्स नामं करिंसु। सो वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा अपरभागे कामेसु आदीनवं दिस्वा घरावासतो निक्खमित्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा झानाभिञ्ञासमापत्तियो निब्बत्तेत्वा हिमवन्तपदेसे चिरं वसित्वा लोणम्बिलसेवनत्थाय मनुस्सपथं ओतरित्वा अनुपुब्बेन बाराणसिं पत्वा राजुय्याने वसित्वा पुनदिवसे भिक्खाय चरन्तो राजङ्गणं अगमासि। राजा तस्साचारविहारे पसीदित्वा तं निमन्तापेत्वा पासादतले पल्लङ्के निसीदापेत्वा सुभोजनं भोजेत्वा भोजनावसाने अनुमोदनं सुत्वा पसन्नो पटिञ्ञं गहेत्वा महासत्तं राजुय्याने वसापेसि, दिवसस्स च द्वे तयो वारे उपट्ठानं अगमासि। सो एकदिवसं धम्मकथाय पसन्नो रज्जं आदिं कत्वा ‘‘येन वो अत्थो, तं वदेय्याथा’’ति पवारेसि। बोधिसत्तो ‘‘इदं नाम मे देही’’ति न वदति। अञ्ञे याचका ‘‘इदं देहि, इदं देही’’ति इच्छितिच्छितं याचन्ति, राजा असज्जमानो देतियेव। सो एकदिवसं चिन्तेसि ‘‘अञ्ञे याचनकवनिब्बका ‘इदञ्चिदञ्च अम्हाकं देही’ति मं याचन्ति, अय्यो पन अट्ठिसेनो पवारितकालतो पट्ठाय न किञ्चि याचति, पञ्ञवा खो पनेस उपायकुसलो, पुच्छिस्सामि न’’न्ति। सो एकदिवसं भुत्तपातरासो गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो अञ्ञेसं याचनकारणं तस्स च अयाचनकारणं पुच्छन्तो पठमं गाथमाह –
‘‘येमे अहं न जानामि, अट्ठिसेन वनिब्बके।
ते मं सङ्गम्म याचन्ति, कस्मा मं त्वं न याचसी’’ति॥
तत्थ वनिब्बकेति याचनके। सङ्गम्माति समागन्त्वा। इदं वुत्तं होति – अय्य, अट्ठिसेन, येमे वनिब्बके अहं नामगोत्तजातिकुलप्पदेसेन ‘‘इमे नामेते’’तिपि न जानामि, ते मं समागन्त्वा इच्छितिच्छितं याचन्ति, त्वं पन कस्मा मं किञ्चि न याचसीति।
तं सुत्वा बोधिसत्तो दुतियं गाथमाह –
‘‘याचको अप्पियो होति, याचं अददमप्पियो।
तस्माहं तं न याचामि, मा मे विदेस्सना अहू’’ति॥
तत्थ याचको अप्पियो होतीति यो हि, महाराज, पुग्गलो ‘‘इदं मे देही’’ति याचको, सो मातापितूनम्पि मित्तामच्चादीनम्पि अप्पियो होति अमनापो। तस्स अप्पियभावो मणिकण्ठजातकेन दीपेतब्बो। याचन्ति याचितभण्डं। अददन्ति अददमानो। इदं वुत्तं होति – योपि याचितं न देति, सो मातापितरो आदिं कत्वा अददमानो पुग्गलो याचकस्स अप्पियो होतीति। तस्माति यस्मा याचकोपि दायकस्स, याचितं भण्डं अददन्तोपि याचकस्स अप्पियो होति, तस्मा अहं तं न याचामि। मा मे विदेस्सना अहूति सचे हि अहं याचेय्यमेव, तव विदेस्सो भवेय्य, सा मे तव सन्तिका उप्पन्ना विदेस्सना, सचे पन त्वं न ददेय्यासि, मम विदेस्सो भवेय्यासि, सा च मम तयि विदेस्सना, एवं सब्बथापि मा मे विदेस्सना अहु, मा नो उभिन्नम्पि मेत्ता भिज्जीति एतमत्थं सम्पस्सन्तो अहं तं न किञ्चि याचामीति।
अथस्स वचनं सुत्वा राजा तिस्सो गाथा अभासि –
‘‘यो वे याचनजीवानो, काले याचं न याचति।
परञ्च पुञ्ञा धंसेति, अत्तनापि न जीवति॥
‘‘यो च याचनजीवानो, काले याचञ्हि याचति।
परञ्च पुञ्ञं लब्भेति, अत्तनापि च जीवति॥
‘‘न वेदेस्सन्ति सप्पञ्ञा, दिस्वा याचकमागते।
ब्रह्मचारि पियो मेसि, वद त्वं भञ्ञमिच्छसी’’ति॥
तत्थ याचनजीवानोति याचनजीवमानो, अयमेव वा पाठो। इदं वुत्तं होति – अय्य, अट्ठिसेन यो याचनेन जीवमानो धम्मिको समणो वा ब्राह्मणो वा याचितब्बयुत्तपत्तकाले किञ्चिदेव याचितब्बं न याचति, सो परञ्च दायकं पुञ्ञा धंसेति परिहापेति, अत्तनापि च सुखं न जीवति। पुञ्ञं लब्भेतीति काले पन याचितब्बं याचन्तो परञ्च पुञ्ञं अधिगमेति, अत्तनापि च सुखं जीवति। न वेदेस्सन्तीति यं त्वं वदेसि ‘‘मा मे विदेस्सना अहू’’ति, तं कस्मा वदसि। सप्पञ्ञा हि दानञ्च दानफलञ्च जानन्ता पण्डिता याचके आगते दिस्वा न देस्सन्ति न कुज्झन्ति, अञ्ञदत्थु पन पमुदिताव होन्तीति दीपेति। याचकमागतेति म-कारो ब्यञ्जनसन्धिवसेन वुत्तो, याचके आगतेति अत्थो। ब्रह्मचारि पियो मेसीति अय्य अट्ठिसेन, परिसुद्धचारि महापुञ्ञ, त्वं मय्हं अतिविय पियो, तस्मा वरं त्वं मं वदेहि याचाहियेव। भञ्ञमिच्छसीति यंकिञ्चि वत्तब्बं इच्छसि, सब्बं वद, रज्जम्पि ते दस्सामियेवाति।
एवं बोधिसत्तो रञ्ञा रज्जेनापि पवारितो नेव किञ्चि याचि। रञ्ञो पन एवं अत्तनो अज्झासये कथिते महासत्तोपि पब्बजितपटिपत्तिं दस्सेतुं ‘‘महाराज, याचना हि नामेसा कामभोगीनं गिहीनं आचिण्णा, न पब्बजितानं, पब्बजितेन पन पब्बजितकालतो पट्ठाय गिहीहि असमानपरिसुद्धाजीवेन भवितब्ब’’न्ति पब्बजितपटिपदं दस्सेन्तो छट्ठं गाथमाह –
‘‘न वे याचन्ति सप्पञ्ञा, धीरो च वेदितुमरहति।
उद्दिस्स अरिया तिट्ठन्ति, एसा अरियान याचना’’ति॥
तत्थ सप्पञ्ञाति बुद्धा च बुद्दसावका च बोधिया पटिपन्ना इसिपब्बज्जं पब्बजिता बोधिसत्ता च सब्बेपि सप्पञ्ञा च सुसीला च, एते एवरूपा सप्पञ्ञा ‘‘अम्हाकं इदञ्चिदञ्च देथा’’ति न याचन्ति। धीरो च वेदितुमरहतीति उपट्ठाको पन धीरो पण्डितो गिलानकाले च अगिलानकाले च येन येनत्थो, तं सब्बं सयमेव वेदितुं जानितुं अरहति। उद्दिस्स अरिया तिट्ठन्तीति अरिया पन वाचं अभिन्दित्वा येनत्थिका होन्ति, तं उद्दिस्स केवलं भिक्खाचारवत्तेन तिट्ठन्ति, नेव कायङ्गं वा वाचङ्गं वा कोपेन्ति। कायविकारं दस्सेत्वा निमित्तं करोन्तो हि कायङ्गं कोपेति नाम, वचीभेदं करोन्तो वाचङ्गं कोपेति नाम, तदुभयं अकत्वा बुद्धादयो अरिया तिट्ठन्ति। एसा अरियान याचनाति एसा कायङ्गवाचङ्गं अकोपेत्वा भिक्खाय तिट्ठमाना अरियानं याचना नाम।
राजा बोधिसत्तस्स वचनं सुत्वा ‘‘भन्ते, यदि सप्पञ्ञो उपट्ठाको अत्तनाव ञत्वा कुलूपकस्स दातब्बं देति, अहम्पि तुम्हाकं इदञ्चिदञ्च दम्मी’’ति वदन्तो सत्तमं गाथमाह –
‘‘ददामि ते ब्राह्मण रोहिणीनं, गवं सहस्सं सह पुङ्गवेन।
अरियो हि अरियस्स कथं न दज्जा, सुत्वान गाथा तव धम्मयुत्ता’’ति॥
तत्थ रोहिणीनन्ति रत्तवण्णानं। गवं सहस्सन्ति खीरदधिआदिमधुररसपरिभोगत्थाय एवरूपानं गुन्नं सहस्सं तुय्हं दम्मि, तं मे पटिग्गण्ह। अरियोति आचारअरियो। अरियस्साति आचारअरियस्स। कथं न दज्जाति केन कारणेन न ददेय्य।
एवं वुत्ते बोधिसत्तो ‘‘अहं महाराज, अकिञ्चनो पब्बजितो, न मे गावीहि अत्थो’’ति पटिक्खिपि। राजा तस्सोवादे ठत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा सग्गपरायणो अहोसि। सोपि अपरिहीनज्झानो ब्रह्मलोके उप्पज्जि।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने बहू सोतापत्तिफलादीसु पतिट्ठिता। तदा राजा आनन्दो अहोसि, अट्ठिसेनो पन अहमेव अहोसिन्ति।
अट्ठिसेनजातकवण्णना अट्ठमा।
[४०४] ९. कपिजातकवण्णना
यत्थ वेरी निवसतीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो देवदत्तस्स पथविपवेसनं आरब्भ कथेसि। तस्मिञ्हि पथविं पविट्ठे धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, देवदत्तो सह परिसाय नट्ठो’’ति। सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव देवदत्तो सह परिसाय नट्ठो, पुब्बेपि नस्सियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि।
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कपियोनियं निब्बत्तित्वा पञ्चसतकपिपरिवारो राजुय्याने वसि। देवदत्तोपि कपियोनियं निब्बत्तित्वा पञ्चसतकपिपरिवारो तत्थेव वसि। अथेकदिवसं पुरोहिते उय्यानं गन्त्वा न्हत्वा अलङ्करित्वा निक्खमन्ते एको लोलकपि पुरेतरं गन्त्वा राजुय्यानद्वारे तोरणमत्थके निसीदित्वा तस्स मत्थके वच्चपिण्डं पातेत्वा पुन उद्धं ओलोकेन्तस्स मुखे पातेसि। सो निवत्तित्वा ‘‘होतु, जानिस्सामि तुम्हाकं कत्तब्ब’’न्ति मक्कटे सन्तज्जेत्वा पुन न्हत्वा पक्कामि। तेन वेरं गहेत्वा मक्कटानं सन्तज्जितभावं बोधिसत्तस्स आरोचेसुं। सो ‘‘वेरीनं निवसनट्ठाने नाम वसितुं न वट्टति, सब्बोपि कपिगणो पलायित्वा अञ्ञत्थ गच्छतू’’ति कपिसहस्सस्सपि आरोचापेसि। दुब्बचकपि अत्तनो परिवारमक्कटे गहेत्वा ‘‘पच्छा जानिस्सामी’’ति तत्थेव निसीदि। बोधिसत्तो अत्तनो परिवारं गहेत्वा अरञ्ञं पाविसि। अथेकदिवसं एकिस्सा वीहिकोट्टिकाय दासिया आतपे पसारितवीहिं खादन्तो एको एळको उम्मुक्केन पहारं लभित्वा आदित्तसरीरो पलायन्तो एकिस्सा हत्थिसालं निस्साय तिणकुटिया कुट्टे सरीरं घंसि । सो अग्गि तिणकुटिकं गण्हि, ततो उट्ठाय हत्थिसालं गण्हि, हत्थिसालाय हत्थीनं पिट्ठि झायि, हत्थिवेज्जा हत्थीनं पटिजग्गन्ति।
पुरोहितोपि मक्कटानं गहणूपायं उपधारेन्तो विचरति। अथ नं राजुपट्ठानं आगन्त्वा निसिन्नं राजा आह ‘‘आचरिय, बहू नो हत्थी वणिता जाता, हत्थिवेज्जा पटिजग्गितुं न जानन्ति, जानासि नु खो किञ्चि भेसज्ज’’न्ति? ‘‘जानामि, महाराजा’’ति। ‘‘किं नामा’’ति? ‘‘मक्कटवसा, महाराजा’’ति। ‘‘कहं लभिस्सामा’’ति? ‘‘ननु उय्याने बहू मक्कटा’’ति? राजा ‘‘उय्याने मक्कटे मारेत्वा वसं आनेथा’’ति आह। धनुग्गहा गन्त्वा पञ्चसतेपि मक्कटे विज्झित्वा मारेसुं। एको पन जेट्ठकमक्कटो पलायन्तो सरपहारं लभित्वापि तत्थेव अपतित्वा बोधिसत्तस्स वसनट्ठानं पत्वा पति। वानरा ‘‘अम्हाकं वसनट्ठानं पत्वा मतो’’ति तस्स पहारं लद्धा मतभावं बोधिसत्तस्स आरोचेसुं। सो गन्त्वा कपिगणमज्झे निसिन्नो ‘‘पण्डितानं ओवादं अकत्वा वेरिट्ठाने वसन्ता नाम एवं विनस्सन्ती’’ति कपिगणस्स ओवादवसेन इमा गाथा अभासि –
‘‘यत्थ वेरी निवसति, न वसे तत्थ पण्डितो।
एकरत्तं द्विरत्तं वा, दुक्खं वसति वेरिसु॥
‘‘दिसो वे लहुचित्तस्स, पोसस्सानुविधीयतो।
एकस्स कपिनो हेतु, यूथस्स अनयो कतो॥
‘‘बालोव पण्डितमानी, यूथस्स परिहारको।
सचित्तस्स वसं गन्त्वा, सयेथायं यथा कपि॥
‘‘न साधु बलवा बालो, यूथस्स परिहारको।
अहितो भवति ञातीनं, सकुणानंव चेतको॥
‘‘धीरोव बलवा साधु, यूथस्स परिहारको।
हितो भवति ञातीनं, तिदसानंव वासवो॥
‘‘यो च सीलञ्च पञ्ञञ्च, सुतञ्चत्तनि पस्सति।
उभिन्नमत्थं चरति, अत्तनो च परस्स च॥
‘‘तस्मा तुलेय्य मत्तानं, सीलपञ्ञासुतामिव।
गणं वा परिहरे धीरो, एको वापि परिब्बजे’’ति॥
तत्थ लहुचित्तस्साति लहुचित्तो अस्स। इदं वुत्तं होति – यो पोसो लहुचित्तस्स मित्तस्स वा ञातिनो वा अनुविधीयति अनुवत्तति, तस्स पोसस्स अनुविधीयतो सो लहुचित्तो दिसो होति, वेरिकिच्चं करोति। एकस्स कपिनोति पस्सथ एकस्स लहुचित्तस्स अन्धबालस्स कपिनो हेतु अयं सकलस्स यूथस्स अनयो अवुड्ढि महाविनासो कतोति। पण्डितमानीति यो सयं बालो हुत्वा ‘‘अहं पण्डितो’’ति अत्तानं मञ्ञमानो पण्डितानं ओवादं अकत्वा सकस्स चित्तस्स वसं गच्छति, सो सचित्तस्स वसं गन्त्वा यथायं दुब्बचकपि मतसयनं सयितो, एवं सयेथाति अत्थो।
न साधूति बालो नाम बलसम्पन्नो यूथस्स परिहारको न साधु न लद्धको। किंकारणा? सो हि अहितो भवति ञातीनं, विनासमेव वहति। सकुणानंव चेतकोति यथा हि तित्तिरसकुणानं दीपकतित्तिरो दिवसम्पि वस्सन्तो अञ्ञे सकुणे न मारेति, ञातकेव मारेति, तेसञ्ञेव अहितो होति, एवन्ति अत्थो। हितो भवतीति कायेनपि वाचायपि मनसापि हितकारकोयेव। उभिन्नमत्थं चरतीति यो इध पुग्गलो एते सीलादयो गुणे अत्तनि पस्सति, सो ‘‘मय्हं आचारसीलम्पि अत्थि, पञ्ञापि सुतपरियत्तिपि अत्थी’’ति तथतो जानित्वा गणं परिहरन्तो अत्तनो च परेसञ्च अत्तानं परिवारेत्वा चरन्तानन्ति उभिन्नम्पि अत्थमेव चरति।
तुलेय्य मत्तानन्ति तुलेय्य अत्तानं। तुलेय्याति तुलेत्वा। सीलपञ्ञासुतामिवाति एतानि सीलादीनि विय। इदं वुत्तं होति – यस्मा सीलादीनि अत्तनि समनुपस्सन्तो उभिन्नमत्थं चरति, तस्मा पण्डितो एतानि सीलादीनि विय अत्तानम्पि तेसु तुलेत्वा ‘‘पतिट्ठितो नु खोम्हि सीले पञ्ञाय सुते’’ति तीरेत्वा पतिट्ठितभावं पच्चक्खं कत्वा धीरो गणं वा परिहरेय्य, चतूसु इरियापथेसु एको वा हुत्वा परिब्बजेय्य वत्तेय्य, परिसुपट्ठाकेनपि विवेकचारिनापि इमेहि तीहि धम्मेहि समन्नागतेनेव भवितब्बन्ति। एवं महासत्तो कपिराजा हुत्वापि विनयपरियत्तिकिच्चं कथेसि।
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा दुब्बचकपि देवदत्तो अहोसि, परिसापिस्स देवदत्तपरिसा, पण्डितकपिराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति।
कपिजातकवण्णना नवमा।
[४०५] १०. बकजातकवण्णना
द्वासत्ततीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो बकब्रह्मानं आरब्भ कथेसि। तस्स हि ‘‘इदं निच्चं धुवं सस्सतं अचवनधम्मं, इतो अञ्ञं लोकनिस्सरणं निब्बानं नाम नत्थी’’ति एवं दिट्ठि उप्पज्जि। हेट्ठूपपत्तिको किरेस ब्रह्मा पुब्बे झानं भावेत्वा वेहप्फलेसु निब्बत्तो, तत्थ पञ्चकप्पसतपरिमाणं आयुं खेपेत्वा सुभकिण्हेसु निब्बत्तित्वा चतुसट्ठिकप्पं खेपेत्वा ततो चुतो अट्ठकप्पायुकेसु आभस्सरेसु निब्बत्ति, तत्रस्स एसा दिट्ठि उप्पज्जि। सो हि नेव उपरिब्रह्मलोकतो चुतिं, न तत्थ उपपत्तिं अनुस्सरि, तदुभयम्पि अपस्सन्तो एवं दिट्ठिं गण्हि। भगवा तस्स चेतसा चेतोपरिवितक्कमञ्ञाय सेय्यथापि नाम बलवा पुरिसो समिञ्जितं वा बाहं पसारेय्य, पसारितं वा बाहं समिञ्जेय्य, एवमेव जेतवने अन्तरहितो तस्मिं ब्रह्मलोके पातुरहोसि। अथ ब्रह्मा भगवन्तं दिस्वा ‘‘एहि खो, मारिस, स्वागतं मारिस, चिरस्सं खो, मारिस, इमं परियायमकासि, यदिदं इधागमनाय। इदञ्हि मारिस, निच्चं इदं धुवं इदं सस्सतं इदं केवलं इदं अचवनधम्मं, इदञ्हि न च जायति न जीयति न मीयति न चवति न उपपज्जति, इतो च पनञ्ञं उत्तरि निस्सरणं नत्थी’’ति आह।
एवं वुत्ते भगवा बकं ब्रह्मानं एतदवोच ‘‘अविज्जागतो वत भो बको ब्रह्मा, अविज्जागतो वत भो बको ब्रह्मा, यत्र हि नाम अनिच्चञ्ञेव समानं निच्चन्ति वक्खति…पे॰… सन्तञ्च पनञ्ञं उत्तरि निस्सरणं, नत्थञ्ञं उत्तरि निस्सरणन्ति वक्खती’’ति (सं॰ नि॰ १.१७५)। तं सुत्वा ब्रह्मा ‘‘त्वं एवं कथेसि, त्वं एवं कथेसि, इति मं एस अनुयुञ्जन्तो अनुबन्धती’’ति चिन्तेत्वा यथा नाम दुब्बलो चोरो कतिपये पहारे लभित्वा ‘‘किं अहमेव चोरो, असुकोपि चोरो असुकोपि चोरो’’ति सब्बेपि सहायके आचिक्खति, तथेव भगवतो अनुयोगभयेन भीतो अञ्ञेपि अत्तनो सहायके आचिक्खन्तो पठमं गाथमाह –
‘‘द्वासत्तति गोतम पुञ्ञकम्मा, वसवत्तिनो जातिजरं अतीता।
अयमन्तिमा वेदगू ब्रह्मपत्ति, अस्माभिजप्पन्ति जना अनेका’’ति॥ (सं॰ नि॰ १.१७५)।
तत्थ द्वासत्ततीति न केवलं भो गोतम, अहमेव, अथ खो इमस्मिं ब्रह्मलोके मयं द्वासत्तति जना पुञ्ञकम्मा अञ्ञेसं उपरि अत्थनो वसं वत्तनेन वसवत्तिनो जातिञ्च जरञ्च अतीता, अयं नो वेदेहि गतत्ता वेदगू, अयं भो गोतम अन्तिमा ब्रह्मपत्ति, पच्छिमकोटिप्पत्ति सेट्ठभावप्पत्ति। अस्माभिजप्पन्ति जना अनेकाति अम्हे अञ्ञे बहू जना पञ्जलिका हुत्वा – ‘‘अयं खो भवं ब्रह्मा महाब्रह्मा’’तिआदीनि वदन्ता नमस्सन्ति पत्थेन्ति पिहयन्ति, ‘‘अहो वत मयम्पि एवरूपा भवेय्यामा’’ति इच्छन्तीति अत्थो।
तस्स वचनं सुत्वा सत्था दुतियं गाथमाह –
‘‘अप्पं हि एतं न हि दीघमायु, यं त्वं बक मञ्ञसि दीघमायुं।
सतं सहस्सानि निरब्बुदानं, आयुं पजानामि तवाह ब्रह्मे’’ति॥ (सं॰ नि॰ १.१७५)।
तत्थ सतं सहस्सानि निरब्बुदानन्ति निरब्बुदसङ्खातानं गणनानं सतसहस्सानि। वस्सानञ्हि दसदसकं सतं, दस सतानं सहस्सं, सतं सहस्सानं सतसहस्सं, सतं सतसहस्सानं कोटि नाम, सतं कोटिसतसहस्सानं पकोटि नाम, सतं पकोटिसतसहस्सानं कोटिपकोटि नाम, सतं कोटिपकोटिसतसहस्सानं एकं नहुतं नाम, सतं नहुतसतसहस्सानं एकं निन्नहुतं नाम। छेको गणको एत्तकं गणेतुं सक्कोति, ततो परं गणना नाम बुद्धानमेव विसयो। तत्थ सतं निन्नहुतसतसहस्सानं एकं अब्बुदं, वीसति अब्बुदानि एकं निरब्बुदं, तेसं निरब्बुदसतसहस्सानं एकं अहहं नाम, एत्तकं बकस्स ब्रह्मुनो तस्मिं भवे अवसिट्ठं आयु, तं सन्धाय भगवा एवमाह।
तं सुत्वा बको ततियं गाथमाह –
‘‘अनन्तदस्सी भगवाहमस्मि, जातिज्जरं सोकमुपातिवत्तो।
किं मे पुराणं वतसीलवत्तं, आचिक्ख मे तं यमहं विजञ्ञ’’न्ति॥ (सं॰ नि॰ १.१७५)।
तत्थ भगवाति भगवा तुम्हे ‘‘आयुं पजानामि तवाह’’न्ति वदन्ता ‘‘अहं अनन्तदस्सी जातिजरञ्च सोकञ्च उपातिवत्तोस्मी’’ति वदथ। वतसीलवत्तन्ति वतसमादानञ्च सीलवत्तञ्च। इदं वुत्तं होति – यदि तुम्हे सब्बञ्ञुबुद्धा, एवं सन्ते किं मय्हं पुराणं वतञ्च सीलवत्तञ्च, आचिक्ख मे तं, यमहं तया आचिक्खितं याथावसरसतो विजानेय्यन्ति।
अथस्स भगवा अतीतानि वत्थूनि आहरित्वा आचिक्खन्तो चतस्सो गाथा अभासि –
‘‘यं त्वं अपायेसि बहू मनुस्से, पिपासिते घम्मनि सम्परेते।
तं ते पुराणं वतसीलवत्तं, सुत्तप्पबुद्धोव अनुस्सरामि॥
‘‘यं एणिकूलस्मि जनं गहीतं, अमोचयी गय्हक नीयमानं।
तं ते पुराणं वतसीलवत्तं, सुत्तप्पबुद्धोव अनुस्सरामि॥
‘‘गङ्गाय सोतस्मिं गहीतनावं, लुद्देन नागेन मनुस्सकप्पा।
अमोचयि त्वं बलसा पसय्ह, तं ते पुराणं वतसीलवत्तं।
सुत्तप्पबुद्धोव अनुस्सरामि॥
‘‘कप्पो च ते बद्धचरो अहोसिं, सम्बुद्धिमन्तं वतिनं अमञ्ञं।
तं ते पुराणं वतसीलवत्तं, सुत्तप्पबुद्धोव अनुस्सरामी’’ति॥ (सं॰ नि॰ १.१७५)।
तत्थ अपायेसीति पायेसि। घम्मनि सम्परेतेति घम्मेन सम्परेते अतिविय फुट्ठे घम्मकिलन्ते। सुत्तप्पबुद्धोवाति पच्चूसकाले सुपन्तो सुपिनं पस्सित्वा तं सुपिनकं विय अनुस्सरामि। सो किर बकब्रह्मा एकस्मिं कप्पे तापसो हुत्वा मरुकन्तारे वसन्तो बहूनं कन्तारपटिपन्नानं पानीयं आहरित्वा अदासि। अथेकदिवसं एको सत्थवाहो पञ्चहि सकटसतेहि मरुकन्तारं पटिपज्जि। मनुस्सा दिसा ववत्थपेतुं असक्कोन्ता सत्त दिवसानि आहिण्डित्वा खीणदारुदका निराहारा उण्हाभिभूता ‘‘इदानि नो जीवितं नत्थी’’ति सकटे परिवत्तेत्वा गोणे मोचेत्वा हेट्ठासकटेसु निपज्जिंसु। तदा तापसो आवज्जेन्तो ते दिस्वा ‘‘मयि पस्सन्ते मा नस्सिंसू’’ति चिन्तेत्वा अत्तनो इद्धानुभावेन गङ्गासोतं उब्बत्तेत्वा सत्थवाहाभिमुखं अकासि, अविदूरे च एकं वनसण्डं मापेसि। मनुस्सा पानीयं पिवित्वा न्हत्वा गोणे सन्तप्पेत्वा वनसण्डतो तिणं लायित्वा दारूनि गहेत्वा दिसं सल्लक्खेत्वा अरोगा कन्तारं अतिक्कमिंसु, तं सन्धायेतं वुत्तं।
एणिकूलस्मिन्ति एणिया नाम नदिया कूले। गय्हक नीयमानन्ति करमरगाहं गहेत्वा नीयमानं। सो किर तापसो अपरस्मिं काले एकं पच्चन्तगामं निस्साय नदीतीरे वनसण्डे विहासि। अथेकस्मिं दिवसे पब्बततो चोरा ओतरित्वा तं गामं पहरित्वा महाजनं गहेत्वा पब्बतं आरोपेत्वा अन्तरामग्गे चारकमनुस्से ठपेत्वा पब्बतबिलं पविसित्वा आहारं पचापेन्ता निसीदिंसु। तापसो गोमहिंसादीनञ्चेव दारकदारिकादीनञ्च महन्तं अट्टस्सरं सुत्वा ‘‘मयि पस्सन्ते मा नस्सिंसू’’ति इद्धानुभावेन अत्तभावं जहित्वा चतुरङ्गिनिया सेनाय परिवुतो राजा हुत्वा युद्धभेरिं आकोटापेन्तो तं ठानं अगमासि। चारकमनुस्सा तं दिस्वा चोरानं आरोचेसुं। चोरा ‘‘रञ्ञा सद्धिं विग्गहो नाम न युत्तो’’ति सब्बं गहितगहितं भण्डकं छड्डेत्वा भत्तं अभुञ्जित्वाव पलायिंसु। तापसो ते सब्बे आनेत्वा सकगामेयेव पतिट्ठापेसि, तं सन्धायेतं वुत्तं।
गहीतनावन्ति निग्गहितनावं। लुद्देनाति कक्खळेन। मनुस्सकप्पाति मनुस्से विनासेतुकामताय। बलसाति बलेन। पसय्हाति अभिभवित्वा। अपरस्मिं काले सो तापसो गङ्गातीरे विहासि। तदा मनुस्सा द्वे तयो नावासङ्घाटे बन्धित्वा सङ्घाटमत्थके पुप्फमण्डपं कारेत्वा सङ्घाटे निसीदित्वा खादन्ता पिवन्ता सम्बन्धकुलं गच्छन्ति। ते पीतावसेसं सुरं भुत्तखादितावसेसानि भत्तमच्छमंसतम्बुलादीनि गङ्गायमेव पातेन्ति। गङ्गेय्यो नागराजा ‘‘इमे उच्छिट्ठकं मम उपरि खिपन्ती’’ति कुज्झित्वा ‘‘सब्बे ते जने गहेत्वा गङ्गाय ओसीदापेस्सामी’’ति महन्तं एकदोणिकनावप्पमाणं अत्तभावं मापेत्वा उदकं भिन्दित्वा फणं धारयमानो तेसं अभिमुखो पायासि। ते नागराजानं दिस्वा मरणभयतज्जिता एकप्पहारेनेव महासद्दं करिंसु। तापसो तेसं परिदेवितसद्दं सुत्वा नागराजस्स च कुद्धभावं ञत्वा ‘‘मयि पस्सन्ते मा नस्सिंसू’’ति खिप्पनिसन्तिया अत्तनो आनुभावेन खिप्पं सुपण्णवण्णं अत्तानं मापेत्वा अगमासि । नागराजा तं दिस्वा मरणभयतज्जितो उदके निमुज्जि। मनुस्सा सोत्थिभावं पत्वा अगमंसु, तं सन्धायेतं वुत्तं।
बद्धचरोति अन्तेवासिको। सम्बुद्धिमन्तं वतिनं अमञ्ञन्ति बुद्धिसम्पन्नो चेव वतसम्पन्नो च तापसोति तं मञ्ञमानो। इमिना किं दस्सेति? महाब्रह्मे अहं अतीते तव केसवतापसकाले कप्पो नाम अन्तेवासिको वेय्यावच्चकरो हुत्वा तुय्हं नारदेन नाम अमच्चेन बाराणसितो हिमवन्तं आनीतस्स रोगं वूपसमेसिं। अथ नं नारदो दुतियवारे आगन्त्वा निरोगं दिस्वा इमं गाथं अभासि –
‘‘मनुस्सिन्दं जहित्वान, सब्बकामसमिद्धिनं।
कथं नु भगवा केसि, कप्पस्स रमति अस्समे’’ति॥ (जा॰ १.४.१८१)।
तमेनं त्वं एतदवोच –
‘‘सादूनि रमणीयानि, सन्ति वक्खा मनोरमा।
सुभासितानि कप्पस्स, नारद रमयन्ति म’’न्ति॥ (जा॰ १.४.१८२)।
इतिस्स भगवा इमं अत्तना अन्तेवासिकेन हुत्वा रोगस्स वूपसमितभावं दीपेन्तो एवमाह। तञ्च पन ब्रह्मुना मनुस्सलोके कतकम्मं सब्बं महाब्रह्मानं सल्लक्खापेन्तोव कथेसि।
सो सत्थु वचनेन अत्तना कतकम्मं सरित्वा तथागतस्स थुतिं करोन्तो ओसानगाथमाह –
‘‘अद्धा पजानासि ममेतमायुं, अञ्ञम्पि जानासि तथा हि बुद्धो।
तथा हि तायं जलितानुभावो, ओभासयं तिट्ठति ब्रह्मलोक’’न्ति॥
तत्थ तथा हि बुद्धोति तथा हि त्वं बुद्धो। बुद्धानञ्हि अञ्ञातं नाम नत्थि, सब्बधम्मानं बुद्धत्तायेव हि ते बुद्धा नामाति दस्सेति। तथा हि तायन्ति बुद्धत्तायेव च पन तव अयं जलितो सरीरप्पभानुभावो। ओभासयं तिट्ठतीति इमं सकलम्पि ब्रह्मलोकं ओभासेन्तो तिट्ठति।
एवं सत्था अत्तनो बुद्धगुणं जानापेन्तो धम्मं देसेत्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने सम्पत्तानं दसमत्तानं ब्रह्मसहस्सानं अनुपादाय आसवेहि चित्तानि विमुच्चिंसु। इति भगवा बहूनं ब्रह्मानं अवस्सयो हुत्वा ब्रह्मलोका जेतवनं आगन्त्वा तत्थ कथितनियामेनेव तं धम्मदेसनं भिक्खूनं कथेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा केसवतापसो बकब्रह्मा अहोसि, कप्पमाणवो पन अहमेव अहोसि’’न्ति।
बकजातकवण्णना दसमा।
कुक्कुवग्गो पठमो।
२. गन्धारवग्गो
[४०६] १. गन्धारजातकवण्णना
हित्वागामसहस्सानीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो भेसज्जसन्निधिकारसिक्खापदं आरब्भ कथेसि। वत्थु पन राजगहे समुट्ठितं। आयस्मता हि पिलिन्दवच्छेन आरामिककुलं मोचेतुं राजनिवेसनं गन्त्वा रञ्ञो पासादे इद्धिबलेन सोवण्णमये कते मनुस्सा पसीदित्वा थेरस्स पञ्च भेसज्जानि पहिणिंसु। सो तानि परिसाय विस्सज्जेसि। परिसा पनस्स बाहुल्लिका अहोसि, लद्धं लद्धं कोळम्बेपि घटेपि पत्तत्थविकायोपि पूरेत्वा पटिसामेसि। मनुस्सा दिस्वा ‘‘महिच्छा इमे समणा अन्तोकोट्ठागारिका’’ति उज्झायिंसु। सत्था तं पवत्तिं सुत्वा ‘‘यानि खो पन तानि गिलानानं भिक्खून’’न्ति (पारा॰ ६२२-६२३) सिक्खापदं पञ्ञपेत्वा ‘‘भिक्खवे, पोराणकपण्डिता अनुप्पन्ने बुद्धे बाहिरकपब्बज्जं पब्बजित्वा पञ्चसीलमत्तकं रक्खन्तापि लोणसक्खरमत्तकं पुनदिवसत्थाय निदहन्ते गरहिंसु, तुम्हे पन एवरूपे निय्यानिकसासने पब्बजित्वा दुतियततियदिवसत्थाय सन्निधिं करोन्ता अयुत्तं करोथा’’ति वत्वा अतीतं आहरि।
अतीते गन्धाररट्ठे बोधिसत्तो गन्धाररञ्ञो पुत्तो हुत्वा पितु अच्चयेन रज्जे पतिट्ठाय धम्मेन रज्जं कारेसि। मज्झिमपदेसेपि विदेहरट्ठे विदेहो नाम राजा रज्जं कारेसि। ते द्वेपि राजानो अदिट्ठसहाया हुत्वा अञ्ञमञ्ञं थिरविस्सासा अहेसुं। तदा मनुस्सा दीघायुका होन्ति, तिंस वस्ससहस्सानि जीवन्ति। अथेकदा गन्धारराजा पुण्णमुपोसथदिवसे समादिन्नसीलो महातले पञ्ञत्तवरपल्लङ्कमज्झगतो विवटेन सीहपञ्जरेन पाचीनलोकधातुं ओलोकेन्तो अमच्चानं धम्मत्थयुत्तकथं कथेन्तो निसीदि। तस्मिं खणे गगनतलं अतिलङ्घन्तमिव परिपुण्णं चन्दमण्डलं राहु अवत्थरि, चन्दप्पभा अन्तरधायि। अमच्चा चन्दालोकं अपस्सन्ता चन्दस्स राहुना गहितभावं रञ्ञो आरोचेसुं। राजा चन्दं ओलोकेत्वा ‘‘अयं चन्दो आगन्तुकउपक्किलेसेन उपक्किलिट्ठो निप्पभो जातो, मय्हम्पेस राजपरिवारो उपक्किलेसो, न खो पन मेतं पतिरूपं, याहं राहुना गहितचन्दो विय निप्पभो भवेय्यं, विसुद्धे गगनतरे विरोचन्तं चन्दमण्डलं विय रज्जं पहाय पब्बजिस्सामि, किं मे परेन ओवदितेन , कुले च गणे च अलग्गो हुत्वा अत्तानमेव ओवदन्तो विचरिस्सामि, इदं मे पतिरूप’’न्ति चिन्तेत्वा ‘‘यं इच्छथ, तं राजानं करोथा’’ति रज्जं अमच्चानं निय्यादेसि। सो रज्जं छड्डेत्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा झानाभिञ्ञायो निब्बत्तेत्वा झानरतिसमप्पितो हिमवन्तपदेसे वासं कप्पेसि।
विदेहराजापि ‘‘सुखं मे सहायस्सा’’ति वाणिजे पुच्छित्वा तस्स पब्बजितभावं सुत्वा ‘‘मम सहाये पब्बजिते अहं रज्जेन किं करिस्सामी’’ति सत्तयोजनिके मिथिलनगरे तियोजनसतिके विदेहरट्ठे सोळससु गामसहस्सेसु पूरितानि कोट्ठागारानि, सोळससहस्सा च नाटकित्थियो छड्डेत्वा पुत्तधीतरो अमनसिकत्वा हिमवन्तपदेसं पविसित्वा पब्बजित्वा पवत्तफलभोजनो हुत्वा समप्पवत्तवासं वसन्तो विचरि। ते उभोपि समवत्तचारं चरन्ता अपरभागे समागच्छिंसु, न पन अञ्ञमञ्ञं सञ्जानिंसु, सम्मोदमाना एकतोव समप्पवत्तवासं वसिंसु। तदा विदेहतापसो गन्धारतापसस्स उपट्ठानं करोति। तेसं एकस्मिं पुण्णमदिवसे अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदित्वा धम्मत्थयुत्तकथं कथेन्तानं गगनतले विरोचमानं चन्दमण्डलं राहु अवत्थरि। विदेहतापसो ‘‘किं नु खो चन्दस्स पभा नट्ठा’’ति ओलोकेत्वा राहुना गहितं चन्दं दिस्वा ‘‘को नु खो एस आचरिय, चन्दं अवत्थरित्वा निप्पभमकासी’’ति पुच्छि। अन्तेवासिक अयं राहु नाम चन्दस्सेको उपक्किलेसो, विरोचितुं न देति, अहम्पि राहुगहितं चन्दमण्डलं दिस्वा ‘‘इदं परिसुद्धस्स चन्दमण्डलस्स आगन्तुकेन उपक्किलेसेन निप्पभं जातं, मय्हम्पि इदं रज्जं उपक्किलेसो, याव चन्दमण्डलं राहु विय इदं निप्पभं न करोति, ताव पब्बजिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा तदेव राहुगहितं चन्दमण्डलं आरम्मणं कत्वा महारज्जं छड्डेत्वा पब्बजितोति। ‘‘आचरिय, त्वं गन्धारराजा’’ति ? ‘‘आम, अह’’न्ति। ‘‘आचरिय, अहम्पि विदेहरट्ठे मिथिलनगरे विदेहराजा नाम, ननु मयं अञ्ञमञ्ञं अदिट्ठसहाया’’ति। ‘‘किं पन ते आरम्मणं अहोसी’’ति? अहं ‘‘तुम्हे पब्बजिता’’ति सुत्वा ‘‘अद्धा पब्बज्जाय महन्तं गुणं अद्दसा’’ति तुम्हेयेव आरम्मणं कत्वा रज्जं पहाय पब्बजितोति। ते ततो पट्ठाय अतिविय समग्गा सम्मोदमाना पवत्तफलभोजना हुत्वा विहरिंसु। तत्थ दीघरत्तं वसित्वा च पन लोणम्बिलसेवनत्थाय हिमवन्ततो ओतरित्वा एकं पच्चन्तगामं सम्पापुणिंसु।