वेरञ्जकण्डवण्णना
१.इदानि
‘‘तेनातिआदिपाठस्स, अत्थं नानप्पकारतो।
दस्सयन्तो करिस्सामि, विनयस्सत्थवण्णन’’न्ति॥
वुत्तत्ता तेन समयेन बुद्धो भगवातिआदीनं अत्थवण्णनं करिस्सामि। सेय्यथिदं – तेनाति अनियमनिद्देसवचनं। तस्स सरूपेन अवुत्तेनपि अपरभागे अत्थतो सिद्धेन येनाति इमिना वचनेन पटिनिद्देसो कातब्बो। अपरभागे हि विनयपञ्ञत्तियाचनहेतुभूतो आयस्मतो सारिपुत्तस्स परिवितक्को सिद्धो। तस्मा येन समयेन सो परिवितक्को उदपादि, तेन समयेन बुद्धो भगवा वेरञ्जायं विहरतीति एवमेत्थ सम्बन्धो वेदितब्बो। अयञ्हि सब्बस्मिम्पि विनये युत्ति, यदिदं यत्थ यत्थ ‘‘तेना’’ति वुच्चति तत्थ तत्थ पुब्बे वा पच्छा वा अत्थतो सिद्धेन ‘‘येना’’ति इमिना वचनेन पटिनिद्देसो कातब्बोति।
तत्रिदं मुखमत्तनिदस्सनं – ‘‘तेन हि, भिक्खवे, भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञपेस्सामि, येन सुदिन्नो मेथुनं धम्मं पटिसेवि; यस्मा पटिसेवि, तस्मा पञ्ञपेस्सामी’’ति वुत्तं होति। एवं ताव पुब्बे अत्थतो सिद्धेन येनाति इमिना वचनेन पटिनिद्देसो युज्जति। तेन समयेन बुद्धो भगवा राजगहे विहरति, येन समयेन धनियो कुम्भकारपुत्तो रञ्ञो दारूनि अदिन्नं आदियीति एवं पच्छा अत्थतो सिद्धेन येनाति इमिना वचनेन पटिनिद्देसो युज्जतीति वुत्तो तेनाति वचनस्स अत्थो। समयेनाति एत्थ पन समयसद्दो ताव –
समवाये खणे काले, समूहे हेतु-दिट्ठिसु।
पटिलाभे पहाने च, पटिवेधे च दिस्सति॥
तथा हिस्स – ‘‘अप्पेव नाम स्वेपि उपसङ्कमेय्याम कालञ्च समयञ्च उपादाया’’ति (दी॰ नि॰ १.४४७) एवमादीसु समवायो अत्थो। ‘‘एकोव खो, भिक्खवे, खणो च समयो च ब्रह्मचरियवासाया’’ति (अ॰ नि॰ ८.२९) एवमादीसु खणो। ‘‘उण्हसमयो परिळाहसमयो’’ति (पाचि॰ ३५८) एवमादीसु कालो। ‘‘महासमयो पवनस्मि’’न्ति एवमादीसु समूहो। ‘‘समयोपि खो ते, भद्दालि, अप्पटिविद्धो अहोसि – ‘भगवा खो सावत्थियं विहरति, भगवापि मं जानिस्सति – भद्दालि नाम भिक्खु सत्थुसासने सिक्खाय अपरिपूरकारी’ति अयम्पि खो ते, भद्दालि, समयो अप्पटिविद्धो अहोसी’’ति (म॰ नि॰ २.१३५) एवमादीसु हेतु। ‘‘तेन खो पन समयेन उग्गहमानो परिब्बाजको समणमुण्डिकापुत्तो समयप्पवादके तिन्दुकाचीरे एकसालके मल्लिकाय आरामे पटिवसती’’ति (म॰ नि॰ २.२६०) एवमादीसु दिट्ठि।
‘‘दिट्ठे धम्मे च यो अत्थो, यो चत्थो सम्परायिको।
अत्थाभिसमया धीरो, पण्डितोति पवुच्चती’’ति॥ (सं॰ नि॰ १.१२९)।
एवमादीसु पटिलाभो। ‘‘सम्मा मानाभिसमया अन्तमकासि दुक्खस्सा’’ति (म॰ नि॰ १.२८) एवमादीसु पहानं। ‘‘दुक्खस्स पीळनट्ठो सङ्खतट्ठो सन्तापट्ठो विपरिणामट्ठो अभिसमयट्ठो’’ति (पटि॰ म॰ २.८) एवमादीसु पटिवेधो अत्थो। इध पनस्स कालो अत्थो। तस्मा येन कालेन आयस्मतो सारिपुत्तस्स विनयपञ्ञत्तियाचनहेतुभूतो परिवितक्को उदपादि, तेन कालेनाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो।
एत्थाह – ‘‘अथ कस्मा यथा सुत्तन्ते ‘एकं समय’न्ति उपयोगवचनेन निद्देसो कतो, अभिधम्मे च ‘यस्मिं समये कामावचर’न्ति भुम्मवचनेन, तथा अकत्वा इध ‘तेन समयेना’ति करणवचनेन निद्देसो कतो’’ति? तत्थ तथा, इध च अञ्ञथा अत्थसम्भवतो। कथं? सुत्तन्ते ताव अच्चन्तसंयोगत्थो सम्भवति। यञ्हि समयं भगवा ब्रह्मजालादीनि सुत्तन्तानि देसेसि, अच्चन्तमेव तं समयं करुणाविहारेन विहासि; तस्मा तदत्थजोतनत्थं तत्थ उपयोगनिद्देसो कतो। अभिधम्मे च अधिकरणत्थो भावेनभावलक्खणत्थो च सम्भवति। अधिकरणञ्हि कालत्थो समूहत्थो च समयो, तत्थ वुत्तानं फस्सादिधम्मानं खणसमवायहेतुसङ्खातस्स च समयस्स भावेन तेसं भावो लक्खियति। तस्मा तदत्थजोतनत्थं तत्थ भुम्मवचनेन निद्देसो कतो। इध पन हेतुअत्थो करणत्थो च सम्भवति। यो हि सो सिक्खापदपञ्ञत्तिसमयो सारिपुत्तादीहिपि दुब्बिञ्ञेय्यो, तेन समयेन हेतुभूतेन करणभूतेन च सिक्खापदानि पञ्ञापयन्तो सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुञ्च अपेक्खमानो भगवा तत्थ तत्थ विहासि; तस्मा तदत्थजोतनत्थं इध करणवचनेन निद्देसो कतोति वेदितब्बो। होति चेत्थ –
‘‘उपयोगेन भुम्मेन, तं तं अत्थमपेक्खिय।
अञ्ञत्र समयो वुत्तो, करणेनेव सो इधा’’ति॥
पोराणा पन वण्णयन्ति – ‘एकं समय’न्ति वा ‘यस्मिं समये’ति वा ‘तेन समयेना’ति वा अभिलापमत्तभेदो एस, सब्बत्थ भुम्ममेव अत्थो’’ति। तस्मा तेसं लद्धिया ‘‘तेन समयेना’’ति वुत्तेपि ‘‘तस्मिं समये’’ति अत्थो वेदितब्बो।
बुद्धो भगवाति इमेसं पदानं परतो अत्थं वण्णयिस्साम। वेरञ्जायं विहरतीति एत्थ पन वेरञ्जाति अञ्ञतरस्स नगरस्सेतं अधिवचनं, तस्सं वेरञ्जायं; समीपत्थे भुम्मवचनं। विहरतीति अविसेसेन इरियापथदिब्बब्रह्मअरियविहारेसु अञ्ञतरविहारसमङ्गीपरिदीपनमेतं, इध पन ठानगमननिसज्जासयनप्पभेदेसु इरियापथेसु अञ्ञतरइरियापथसमायोगपरिदीपनं, तेन ठितोपि गच्छन्तोपि निसिन्नोपि सयानोपि भगवा विहरतिच्चेव वेदितब्बो। सो हि एकं इरियापथबाधनं अञ्ञेन इरियापथेन विच्छिन्दित्वा अपरिपतन्तं अत्तभावं हरति पवत्तेति, तस्मा ‘‘विहरती’’ति वुच्चति।
नळेरुपुचिमन्दमूलेति एत्थ नळेरु नाम यक्खो, पुचिमन्दोति निम्बरुक्खो, मूलन्ति समीपं। अयञ्हि मूलसद्दो ‘‘मूलानि उद्धरेय्य अन्तमसो उसीरनाळिमत्तानिपी’’ति (अ॰ नि॰ ४.१९५) -आदीसु मूलमूले दिस्सति। ‘‘लोभो अकुसलमूल’’न्ति (दी॰ नि॰ ३.३०५) -आदीसु असाधारणहेतुम्हि। ‘‘याव मज्झन्हिके काले छाया फरति, निवाते पण्णानि पतन्ति, एत्तावता रुक्खमूल’’न्तिआदीसु समीपे। इध पन समीपे अधिप्पेतो, तस्मा नळेरुयक्खेन अधिग्गहितस्स पुचिमन्दस्स समीपेति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो। सो किर पुचिमन्दो रमणीयो पासादिको अनेकेसं रुक्खानं आधिपच्चं विय कुरुमानो तस्स नगरस्स अविदूरे गमनागमनसम्पन्ने ठाने अहोसि। अथ भगवा वेरञ्जं गन्त्वा पतिरूपे ठाने विहरन्तो तस्स रुक्खस्स समीपे हेट्ठाभागे विहासि। तेन वुत्तं – ‘‘वेरञ्जायं विहरति नळेरुपुचिमन्दमूले’’ति।
तत्थ सिया यदि ताव भगवा वेरञ्जायं विहरति, ‘‘नळेरुपुचिमन्दमूले’’ति न वत्तब्बं, अथ तत्थ विहरति, ‘‘वेरञ्जाय’’न्ति न वत्तब्बं, न हि सक्का उभयत्थ तेनेव समयेन अपुब्बं अचरिमं विहरितुन्ति? न खो पनेतं एवं दट्ठब्बं, ननु अवोचुम्ह ‘‘समीपत्थे भुम्मवचन’’न्ति। तस्मा यथा गङ्गायमुनादीनं समीपे गोयूथानि चरन्तानि ‘‘गङ्गाय चरन्ति, यमुनाय चरन्ती’’ति वुच्चन्ति; एवमिधापि यदिदं वेरञ्जाय समीपे नळेरुपुचिमन्दमूलं तत्थ विहरन्तो वुच्चति ‘‘वेरञ्जायं विहरति नळेरुपुचिमन्दमूले’’ति। गोचरगामनिदस्सनत्थं हिस्स वेरञ्जावचनं। पब्बजितानुरूपनिवासनट्ठाननिदस्सनत्थं नळेरुपुचिमन्दमूलवचनं।
तत्थ वेरञ्जाकित्तनेन आयस्मा उपालित्थेरो भगवतो गहट्ठानुग्गहकरणं दस्सेति, नळेरुपुचिमन्दमूलकित्तनेन पब्बजितानुग्गहकरणं, तथा पुरिमेन पच्चयग्गहणतो अत्तकिलमथानुयोगविवज्जनं, पच्छिमेन वत्थुकामप्पहानतो कामसुखल्लिकानुयोगविवज्जनुपायदस्सनं; पुरिमेन च धम्मदेसनाभियोगं, पच्छिमेन विवेकाधिमुत्तिं; पुरिमेन करुणाय उपगमनं , पच्छिमेन पञ्ञाय अपगमनं; पुरिमेन सत्तानं हितसुखनिप्फादनाधिमुत्ततं, पच्छिमेन परहितसुखकरणे निरुपलेपनं; पुरिमेन धम्मिकसुखापरिच्चागनिमित्तं फासुविहारं, पच्छिमेन उत्तरिमनुस्सधम्मानुयोगनिमित्तं; पुरिमेन मनुस्सानं उपकारबहुलतं, पच्छिमेन देवतानं; पुरिमेन लोके जातस्स लोके संवड्ढभावं, पच्छिमेन लोकेन अनुपलित्ततं; पुरिमेन ‘‘एकपुग्गलो, भिक्खवे, लोके उप्पज्जमानो उप्पज्जति बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पाय अत्थाय हिताय सुखाय देवमनुस्सानं। कतमो एकपुग्गलो? तथागतो अरहं सम्मासम्बुद्धो’’ति (अ॰ नि॰ १.१७०) वचनतो यदत्थं भगवा उप्पन्नो तदत्थपरिनिप्फादनं, पच्छिमेन यत्थ उप्पन्नो तदनुरूपविहारं। भगवा हि पठमं लुम्बिनीवने, दुतियं बोधिमण्डेति लोकियलोकुत्तराय उप्पत्तिया वनेयेव उप्पन्नो, तेनस्स वनेयेव विहारं दस्सेतीति एवमादिना नयेनेत्थ अत्थयोजना वेदितब्बा।
महताभिक्खुसङ्घेन सद्धिन्ति एत्थ महताति गुणमहत्तेनपि महता; सङ्ख्यामहत्तेनपि, सो हि भिक्खुसङ्घो गुणेहिपि महा अहोसि, यस्मा यो तत्थ पच्छिमको सो सोतापन्नो; सङ्ख्यायपि महा पञ्चसतसङ्ख्यत्ता। भिक्खूनं सङ्घेन भिक्खुसङ्घेन; दिट्ठिसीलसामञ्ञसङ्खातसङ्घातेन समणगणेनाति अत्थो। सद्धिन्ति एकतो। पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहीति पञ्च मत्ता एतेसन्ति पञ्चमत्तानि। मत्ताति पमाणं वुच्चति। तस्मा यथा ‘‘भोजने मत्तञ्ञू’’ति वुत्ते भोजने मत्तं जानाति, पमाणं जानातीति अत्थो होति; एवमिधापि तेसं भिक्खुसतानं पञ्च मत्ता पञ्चप्पमाणन्ति एवमत्थो दट्ठब्बो। भिक्खूनं सतानि भिक्खुसतानि, तेहि पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहि। एतेन यं वुत्तं – ‘‘महता भिक्खुसङ्घेन सद्धि’’न्ति, एत्थ तस्स महतो भिक्खुसङ्घस्स सङ्ख्यामहत्तं दस्सितं होति। परतो पनस्स ‘‘निरब्बुदो हि, सारिपुत्त भिक्खुसङ्घो निरादीनवो अपगतकाळको सुद्धो सारे पतिट्ठितो। इमेसञ्हि, सारिपुत्त, पञ्चन्नं भिक्खुसतानं यो पच्छिमको सो सोतापन्नो’’ति वचनेन गुणमहत्तं आविभविस्सति।
अस्सोसि खो वेरञ्जो ब्राह्मणोति अस्सोसीति सुणि उपलभि, सोतद्वारसम्पत्तवचननिग्घोसानुसारेन अञ्ञासि। खोति पदपूरणमत्ते अवधारणत्थे वा निपातो। तत्थ अवधारणत्थेन अस्सोसि एव, नास्स कोचि सवनन्तरायो अहोसीति अयमत्थो वेदितब्बो। पदपूरणेन पन ब्यञ्जनसिलिट्ठतामत्तमेव। वेरञ्जायं जातो, वेरञ्जायं भवो, वेरञ्जा वा अस्स निवासोति वेरञ्जो। मातापितूहि कतनामवसेन पनायं ‘‘उदयो’’ति वुच्चति। ब्रह्मं अणतीति ब्राह्मणो, मन्ते सज्झायतीति अत्थो। इदमेव हि जातिब्राह्मणानं निरुत्तिवचनं। अरिया पन बाहितपापत्ता ‘‘ब्राह्मणा’’ति वुच्चन्ति।
इदानि यमत्थं वेरञ्जो ब्राह्मणो अस्सोसि, तं पकासेन्तो समणो खलु भो गोतमोतिआदिमाह। तत्थ समितपापत्ता समणोति वेदितब्बो। वुत्तं हेतं – ‘‘बाहितपापोति ब्राह्मणो (ध॰ प॰ ३८८), समितपापत्ता समणोति वुच्चती’’ति (ध॰ प॰ २६५)। भगवा च अनुत्तरेन अरियमग्गेन समितपापो, तेनस्स यथाभुच्चगुणाधिगतमेतं नामं यदिदं समणोति। खलूति अनुस्सवनत्थे निपातो। भोति ब्राह्मणजातिकानं जातिसमुदागतं आलपनमत्तं। वुत्तम्पि हेतं –
‘‘भोवादी नामसो होति, सचे होति सकिञ्चनो’’ति। (ध॰ प॰ ३९६; सु॰ नि॰ ६२५)। गोतमोति भगवन्तं गोत्तवसेन परिकित्तेति, तस्मा ‘‘समणो खलु भो गोतमो’’ति एत्थ समणो किर भो गोतमगोत्तोति एवमत्थो दट्ठब्बो। सक्यपुत्तोति इदं पन भगवतो उच्चाकुलपरिदीपनं। सक्यकुला पब्बजितोति सद्धापब्बजितभावपरिदीपनं, केनचि पारिजुञ्ञेन अनभिभूतो अपरिक्खीणंयेव, तं कुलं पहाय सद्धाय पब्बजितोति वुत्तं होति। ततो परं वुत्तत्थमेव। तं खो पनाति इत्थम्भूताख्यानत्थे उपयोगवचनं, तस्स खो पन भोतो गोतमस्साति अत्थो। कल्याणोति कल्याणगुणसमन्नागतो; सेट्ठोति वुत्तं होति। कित्तिसद्दोति कित्ति एव, थुतिघोसो वा।
इतिपि सो भगवातिआदीसु पन अयं ताव योजना – सो भगवा इतिपि अरहं, इतिपि सम्मासम्बुद्धो…पे॰… इतिपि भगवाति इमिना च इमिना च कारणेनाति वुत्तं होति।
इदानि विनयधरानं सुत्तन्तनयकोसल्लत्थं विनयसंवण्णनारम्भे बुद्धगुणपटिसंयुत्ताय धम्मिया कथाय चित्तसम्पहंसनत्थञ्च एतेसं पदानं वित्थारनयेन वण्णनं करिस्सामि। तस्मा यं वुत्तं – ‘‘सो भगवा इतिपि अरह’’न्तिआदि; तत्थ आरकत्ता, अरीनं अरानञ्च हतत्ता, पच्चयादीनं अरहत्ता, पापकरणे रहाभावाति इमेहि ताव कारणेहि सो भगवा अरहन्ति वेदितब्बो। आरका हि सो सब्बकिलेसेहि सुविदूरविदूरे ठितो, मग्गेन सवासनानं किलेसानं विद्धंसितत्ताति आरकत्ता अरहं; ते चानेन किलेसारयो मग्गेन हताति अरीनं हतत्तापि अरहं। यञ्चेतं अविज्जाभवतण्हामयनाभिपुञ्ञादिअभिसङ्खारारं जरामरणनेमि आसवसमुदयमयेन अक्खेन विज्झित्वा तिभवरथे समायोजितं अनादिकालप्पवत्तं संसारचक्कं, तस्सानेन बोधिमण्डे वीरियपादेहि सीलपथवियं पतिट्ठाय सद्धाहत्थेन कम्मक्खयकरं ञाणफरसुं गहेत्वा सब्बे अरा हताति अरानं हतत्तापि अरहं।
अथ वा संसारचक्कन्ति अनमतग्गसंसारवट्टं वुच्चति, तस्स च अविज्जा नाभि, मूलत्ता; जरामरणं नेमि, परियोसानत्ता; सेसा दस धम्मा अरा, अविज्जामूलकत्ता जरामरणपरियन्तत्ता च। तत्थ दुक्खादीसु अञ्ञाणं अविज्जा, कामभवे च अविज्जा कामभवे सङ्खारानं पच्चयो होति। रूपभवे अविज्जा रूपभवे सङ्खारानं पच्चयो होति। अरूपभवे अविज्जा अरूपभवे सङ्खारानं पच्चयो होति। कामभवे सङ्खारा कामभवे पटिसन्धिविञ्ञाणस्स पच्चया होन्ति। एस नयो इतरेसु। कामभवे पटिसन्धिविञ्ञाणं कामभवे नामरूपस्स पच्चयो होति, तथा रूपभवे। अरूपभवे नामस्सेव पच्चयो होति। कामभवे नामरूपं कामभवे सळायतनस्स पच्चयो होति। रूपभवे नामरूपं रूपभवे तिण्णं आयतनानं पच्चयो होति। अरूपभवे नामं अरूपभवे एकस्सायतनस्स पच्चयो होति। कामभवे सळायतनं कामभवे छब्बिधस्स फस्सस्स पच्चयो होति। रूपभवे तीणि आयतनानि रूपभवे तिण्णं फस्सानं; अरूपभवे एकमायतनं अरूपभवे एकस्स फस्सस्स पच्चयो होति। कामभवे छ फस्सा कामभवे छन्नं वेदनानं पच्चया होन्ति। रूपभवे तयो तत्थेव तिस्सन्नं; अरूपभवे एको तत्थेव एकिस्सा वेदनाय पच्चयो होति। कामभवे छ वेदना कामभवे छन्नं तण्हाकायानं पच्चया होन्ति। रूपभवे तिस्सो तत्थेव तिण्णं; अरूपभवे एका वेदना अरूपभवे एकस्स तण्हाकायस्स पच्चयो होति। तत्थ तत्थ सा सा तण्हा तस्स तस्स उपादानस्स पच्चयो; उपादानादयो भवादीनं।
कथं? इधेकच्चो ‘‘कामे परिभुञ्जिस्सामी’’ति कामुपादानपच्चया कायेन दुच्चरितं चरति, वाचाय मनसा दुच्चरितं चरति; दुच्चरितपारिपूरिया अपाये उपपज्जति। तत्थस्स उपपत्तिहेतुभूतं कम्मं कम्मभवो, कम्मनिब्बत्ता खन्धा उपपत्तिभवो, खन्धानं निब्बत्ति जाति, परिपाको जरा, भेदो मरणं।
अपरो ‘‘सग्गसम्पत्तिं अनुभविस्सामी’’ति तथेव सुचरितं चरति; सुचरितपारिपूरिया सग्गे उपपज्जति। तत्थस्स उपपत्तिहेतुभूतं कम्मं कम्मभवोति सो एव नयो।
अपरो पन ‘‘ब्रह्मलोकसम्पत्तिं अनुभविस्सामी’’ति कामुपादानपच्चया एव मेत्तं भावेति, करुणं… मुदितं… उपेक्खं भावेति, भावनापारिपूरिया ब्रह्मलोके निब्बत्तति। तत्थस्स निब्बत्तिहेतुभूतं कम्मं कम्मभवोति सोयेव नयो।
अपरो ‘‘अरूपवभसम्पत्तिं अनुभविस्सामी’’ति तथेव आकासानञ्चायतनादिसमापत्तियो भावेति, भावनापारिपूरिया तत्थ निब्बत्तति। तत्थस्स निब्बत्तिहेतुभूतं कम्मं कम्मभवो, कम्मनिब्बत्ता खन्धा उपपत्तिभवो, खन्धानं निब्बत्ति जाति, परिपाको जरा, भेदो मरणन्ति। एस नयो सेसुपादानमूलिकासुपि योजनासु।
एवं ‘‘अयं अविज्जा हेतु, सङ्खारा हेतुसमुप्पन्ना, उभोपेते हेतुसमुप्पन्नाति पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाणं; अतीतम्पि अद्धानं, अनागतम्पि अद्धानं; अविज्जा हेतु, सङ्खारा हेतुसमुप्पन्ना, उभोपेते हेतुसमुप्पन्नाति पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाण’’न्ति एतेन नयेन सब्बपदानि वित्थारेतब्बानि। तत्थ अविज्जा सङ्खारा एको सङ्खेपो, विञ्ञाण-नामरूप-सळायतन-फस्स-वेदना एको, तण्हुपादानभवा एको, जाति-जरा-मरणं एको। पुरिमसङ्खेपो चेत्थ अतीतो अद्धा, द्वे मज्झिमा पच्चुप्पन्नो, जातिजरामरणं अनागतो। अविज्जासङ्खारग्गहणेन चेत्थ तण्हुपादानभवा गहिताव होन्तीति इमे पञ्च धम्मा अतीते कम्मवट्टं; विञ्ञाणादयो पञ्च धम्मा एतरहि विपाकवट्टं। तण्हुपादानभवग्गहणेन अविज्जासङ्खारा गहिताव होन्तीति इमे पञ्च धम्मा एतरहि कम्मवट्टं; जातिजरामरणापदेसेन विञ्ञाणादीनं निद्दिट्ठत्ता इमे पञ्च धम्मा आयतिं विपाकवट्टं। ते आकारतो वीसतिविधा होन्ति। सङ्खारविञ्ञाणानञ्चेत्थ अन्तरा एको सन्धि, वेदनातण्हानमन्तरा एको, भवजातीनमन्तरा एको। इति भगवा एवं चतुसङ्खेपं, तियद्धं, वीसताकारं, तिसन्धिं पटिच्चसमुप्पादं सब्बाकारतो जानाति पस्सति अञ्ञाति पटिविज्झति। तं ञातट्ठेन ञाणं, पजाननट्ठेन पञ्ञा। तेन वुच्चति – ‘‘पच्चयपरिग्गहे पञ्ञा धम्मट्ठितिञाण’’न्ति। इमिना धम्मट्ठितिञाणेन भगवा ते धम्मे यथाभूतं ञत्वा तेसु निब्बिन्दन्तो विरज्जन्तो विमुच्चन्तो वुत्तप्पकारस्स इमस्स संसारचक्कस्स अरे हनि विहनि विद्धंसेसि। एवम्पि अरानं हतत्ता अरहं।
अग्गदक्खिणेय्यत्ता च चीवरादिपच्चये अरहति पूजाविसेसञ्च; तेनेव च उप्पन्ने तथागते ये केचि महेसक्खा देवमनुस्सा न ते अञ्ञत्थ पूजं करोन्ति। तथा हि ब्रह्मा सहम्पति सिनेरुमत्तेन रतनदामेन तथागतं पूजेसि, यथाबलञ्च अञ्ञेपि देवा मनुस्सा च बिम्बिसारकोसलराजादयो। परिनिब्बुतम्पि च भगवन्तं उद्दिस्स छन्नवुतिकोटिधनं विसज्जेत्वा असोकमहाराजा सकलजम्बुदीपे चतुरासीतिविहारसहस्सानि पतिट्ठापेसि। को पन वादो अञ्ञेसं पूजाविसेसानन्ति! एवं पच्चयादीनं अरहत्तापि अरहं। यथा च लोके केचि पण्डितमानिनो बाला असिलोकभयेन रहो पापं करोन्ति; एवमेस न कदाचि करोतीति पापकरणे रहाभावतोपि अरहं। होति चेत्थ –
‘‘आरकत्ता हतत्ता च, किलेसारीन सो मुनि।
हतसंसारचक्कारो, पच्चयादीन चारहो।
न रहो करोति पापानि, अरहं तेन वुच्चती’’ति॥
सम्मा सामञ्च सब्बधम्मानं बुद्धत्ता पन सम्मासम्बुद्धो। तथा हेस सब्बधम्मे सम्मा सामञ्च बुद्धो, अभिञ्ञेय्ये धम्मे अभिञ्ञेय्यतो बुद्धो, परिञ्ञेय्ये धम्मे परिञ्ञेय्यतो, पहातब्बे धम्मे पहातब्बतो, सच्छिकातब्बे धम्मे सच्छिकातब्बतो, भावेतब्बे धम्मे भावेतब्बतो। तेनेव चाह –
‘‘अभिञ्ञेय्यं अभिञ्ञातं, भावेतब्बञ्च भावितं।
पहातब्बं पहीनं मे, तस्मा बुद्धोस्मि ब्राह्मणा’’ति॥ (म॰ नि॰ २.३९९; सु॰ नि॰ ५६३)।
अपिच चक्खु दुक्खसच्चं, तस्स मूलकारणभावेन तंसमुट्ठापिका पुरिमतण्हा समुदयसच्चं, उभिन्नमप्पवत्ति निरोधसच्चं, निरोधप्पजानना पटिपदा मग्गसच्चन्ति एवं एकेकपदुद्धारेनापि सब्बधम्मे सम्मा सामञ्च बुद्धो। एस नयो सोत-घान-जिव्हा-कायमनेसुपि। एतेनेव नयेन रूपादीनि छ आयतनानि, चक्खुविञ्ञाणादयो छ विञ्ञाणकाया, चक्खुसम्फस्सादयो छ फस्सा, चक्खुसम्फस्सजादयो छ वेदना, रूपसञ्ञादयो छ सञ्ञा, रूपसञ्चेतनादयो छ चेतना, रूपतण्हादयो छ तण्हाकाया, रूपवितक्कादयो छ वितक्का, रूपविचारादयो छ विचारा , रूपक्खन्धादयो पञ्चक्खन्धा, दस कसिणानि, दस अनुस्सतियो, उद्धुमातकसञ्ञादिवसेन दस सञ्ञा, केसादयो द्वत्तिंसाकारा, द्वादसायतनानि, अट्ठारस धातुयो, कामभवादयो नव भवा, पठमादीनि चत्तारि झानानि, मेत्ताभावनादयो चतस्सो अप्पमञ्ञा, चतस्सो अरूपसमापत्तियो, पटिलोमतो जरामरणादीनि, अनुलोमतो अविज्जादीनि पटिच्चसमुप्पादङ्गानि च योजेतब्बानि।
तत्रायं एकपदयोजना – ‘‘जरामरणं दुक्खसच्चं, जाति समुदयसच्चं, उभिन्नम्पि निस्सरणं निरोधसच्चं, निरोधप्पजानना पटिपदा मग्गसच्च’’न्ति। एवं एकेकपदुद्धारेन सब्बधम्मे सम्मा सामञ्च बुद्धो अनुबुद्धो पटिविद्धो। तेन वुत्तं – सम्मा सामञ्च सब्बधम्मानं बुद्धत्ता पन सम्मासम्बुद्धोति।
विज्जाहि पन चरणेन च सम्पन्नत्ता विज्जाचरणसम्पन्नो; तत्थ विज्जाति तिस्सोपि विज्जा, अट्ठपि विज्जा। तिस्सो विज्जा भयभेरवसुत्ते (म॰ नि॰ १.३४ आदयो) वुत्तनयेनेव वेदितब्बा, अट्ठ विज्जा अम्बट्ठसुत्ते (दी॰ नि॰ १.२७८ आदयो)। तत्र हि विपस्सनाञाणेन मनोमयिद्धिया च सह छ अभिञ्ञा परिग्गहेत्वा अट्ठ विज्जा वुत्ता। चरणन्ति सीलसंवरो, इन्द्रियेसु गुत्तद्वारता, भोजने मत्तञ्ञुता, जागरियानुयोगो, सत्त सद्धम्मा, चत्तारि रूपावचरज्झानानीति इमे पन्नरस धम्मा वेदितब्बा। इमेयेव हि पन्नरस धम्मा, यस्मा एतेहि चरति अरियसावको गच्छति अमतं दिसं तस्मा, चरणन्ति वुत्ता। यथाह – ‘‘इध, महानाम, अरियसावको सीलवा होती’’ति (म॰ नि॰ २.२४) वित्थारो। भगवा इमाहि विज्जाहि इमिना च चरणेन समन्नागतो, तेन वुच्चति विज्जाचरणसम्पन्नोति । तत्थ विज्जासम्पदा भगवतो सब्बञ्ञुतं पूरेत्वा ठिता, चरणसम्पदा महाकारुणिकतं। सो सब्बञ्ञुताय सब्बसत्तानं अत्थानत्थं ञत्वा महाकारुणिकताय अनत्थं परिवज्जेत्वा अत्थे नियोजेति, यथा तं विज्जाचरणसम्पन्नो। तेनस्स सावका सुप्पटिपन्ना होन्ति नो दुप्पटिपन्ना, विज्जाचरणविपन्नानञ्हि सावका अत्तन्तपादयो विय।
सोभनगमनत्ता, सुन्दरं ठानं गतत्ता, सम्मागतत्ता, सम्मा च गदत्ता सुगतो। गमनम्पि हि गतन्ति वुच्चति, तञ्च भगवतो सोभनं परिसुद्धमनवज्जं । किं पन तन्ति? अरियमग्गो। तेन हेस गमनेन खेमं दिसं असज्जमानो गतोति सोभनगमनत्ता सुगतो। सुन्दरं चेस ठानं गतो अमतं निब्बानन्ति सुन्दरं ठानं गतत्तापि सुगतो। सम्मा च गतो तेन तेन मग्गेन पहीने किलेसे पुन अपच्चागच्छन्तो। वुत्तञ्चेतं – ‘‘सोतापत्तिमग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छतीति सुगतो…पे॰… अरहत्तमग्गेन ये किलेसा पहीना, ते किलेसे न पुनेति न पच्चेति न पच्चागच्छतीति सुगतो’’ति (महानि॰ ३८)। सम्मा वा आगतो दीपङ्करपादमूलतो पभुति याव बोधिमण्डो ताव समतिंसपारमिपूरिताय सम्मापटिपत्तिया सब्बलोकस्स हितसुखमेव करोन्तो सस्सतं उच्छेदं कामसुखं अत्तकिलमथन्ति इमे च अन्ते अनुपगच्छन्तो आगतोति सम्मागतत्तापि सुगतो। सम्मा चेस गदति, युत्तट्ठाने युत्तमेव वाचं भासतीति सम्मा गदत्तापि सुगतो।
तत्रिदं साधकसुत्तं – ‘‘यं तथागतो वाचं जानाति अभूतं अतच्छं अनत्थसंहितं, सा च परेसं अप्पिया अमनापा, न तं तथागतो वाचं भासति। यम्पि तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अनत्थसंहितं, सा च परेसं अप्पिया अमनापा, तम्पि तथागतो वाचं न भासति। यञ्च खो तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अत्थसंहितं, सा च परेसं अप्पिया अमनापा, तत्र कालञ्ञू तथागतो होति तस्सा वाचाय वेय्याकरणाय। यं तथागतो वाचं जानाति अभूतं अतच्छं अनत्थसंहितं, सा च परेसं पिया मनापा, न तं तथागतो वाचं भासति। यम्पि तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अनत्थसंहितं, सा च परेसं पिया मनापा, तम्पि तथागतो वाचं न भासति। यञ्च खो तथागतो वाचं जानाति भूतं तच्छं अत्थसंहितं, सा च परेसं पिया मनापा, तत्र कालञ्ञू तथागतो होति तस्सा वाचाय वेय्याकरणाया’’ति (म॰ नि॰ २.८६)। एवं सम्मा गदत्तापि सुगतोति वेदितब्बो।
सब्बथा विदितलोकत्ता पन लोकविदू। सो हि भगवा सभावतो समुदयतो निरोधतो निरोधूपायतोति सब्बथा लोकं अवेदि अञ्ञासि पटिविज्झि। यथाह – ‘‘यत्थ खो, आवुसो, न जायति न जीयति न मीयति न चवति न उपपज्जति, नाहं तं गमनेन लोकस्स अन्तं ञातेय्यं दट्ठेय्यं पत्तेय्यन्ति वदामि; न चाहं, आवुसो, अप्पत्वाव लोकस्स अन्तं दुक्खस्स अन्तकिरियं वदामि। अपि चाहं, आवुसो, इमस्मिंयेव ब्याममत्ते कळेवरे ससञ्ञिम्हि समनके लोकञ्च पञ्ञपेमि लोकसमुदयञ्च लोकनिरोधञ्च लोकनिरोधगामिनिञ्च पटिपदं।
‘‘गमनेन न पत्तब्बो, लोकस्सन्तो कुदाचनं।
न च अप्पत्वा लोकन्तं, दुक्खा अत्थि पमोचनं॥
‘‘तस्मा हवे लोकविदू सुमेधो।
लोकन्तगू वुसितब्रह्मचरियो।
लोकस्स अन्तं समितावि ञत्वा।
नासीसती लोकमिमं परञ्चा’’ति॥ (अ॰ नि॰ ४.४५; सं॰ नि॰ १.१०७)।
अपिच तयो लोका – सङ्खारलोको, सत्तलोको, ओकासलोकोति; तत्थ ‘‘एको लोको – सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका’’ति (पटि॰ म॰ १.११२) आगतट्ठाने सङ्खारलोको वेदितब्बो। ‘‘सस्सतो लोकोति वा असस्सतो लोकोति वा’’ति (दी॰ नि॰ १.४२१) आगतट्ठाने सत्तलोको।
‘‘यावता चन्दिमसूरिया, परिहरन्ति दिसा भन्ति विरोचना।
ताव सहस्सधा लोको, एत्थ ते वत्तती वसो’’ति॥ (म॰ नि॰ १.५०३) –
आगतट्ठाने ओकासलोको, तम्पि भगवा सब्बथा अवेदि। तथा हिस्स – ‘‘एको लोको – सब्बे सत्ता आहारट्ठितिका। द्वे लोका – नामञ्च रूपञ्च। तयो लोका – तिस्सो वेदना। चत्तारो लोका – चत्तारो आहारा। पञ्च लोका – पञ्चुपादानक्खन्धा। छ लोका – छ अज्झत्तिकानि आयतनानि। सत्त लोका सत्त विञ्ञाणट्ठितियो। अट्ठ लोका – अट्ठ लोकधम्मा। नव लोका – नव सत्तावासा। दस लोका – दसायतनानि। द्वादस लोका – द्वादसायतनानि । अट्ठारस लोका – अट्ठारस धातुयो’’ति (पटि॰ म॰ १.११२)। अयं सङ्खारलोकोपि सब्बथा विदितो।
यस्मा पनेस सब्बेसम्पि सत्तानं आसयं जानाति, अनुसयं जानाति, चरितं जानाति, अधिमुत्तिं जानाति, अप्परजक्खे महारजक्खे तिक्खिन्द्रिये मुदिन्द्रिये स्वाकारे द्वाकारे सुविञ्ञापये दुविञ्ञापये भब्बे अभब्बे सत्ते जानाति, तस्मास्स सत्तलोकोपि सब्बथा विदितो। यथा च सत्तलोको एवं ओकासलोकोपि। तथा हेस एकं चक्कवाळं आयामतो च वित्थारतो च योजनानं द्वादस सतसहस्सानि तीणि सहस्सानि चत्तारि सतानि पञ्ञासञ्च योजनानि। परिक्खेपतो –
सब्बं सतसहस्सानि, छत्तिंस परिमण्डलं।
दसञ्चेव सहस्सानि, अड्ढुड्ढानि सतानि च॥
तत्थ –
दुवे सतसहस्सानि, चत्तारि नहुतानि च।
एत्तकं बहलत्तेन, सङ्खातायं वसुन्धरा॥
तस्सा एव सन्धारकं –
चत्तारि सतसहस्सानि, अट्ठेव नहुतानि च।
एत्तकं बहलत्तेन, जलं वाते पतिट्ठितं॥
तस्सापि सन्धारको –
नवसतसहस्सानि, मालुतो नभमुग्गतो।
सट्ठि चेव सहस्सानि, एसा लोकस्स सण्ठिति॥
एवं सण्ठिते चेत्थ योजनानं –
चतुरासीति सहस्सानि, अज्झोगाळ्हो महण्णवे।
अच्चुग्गतो तावदेव, सिनेरुपब्बतुत्तमो॥
ततो उपड्ढुपड्ढेन, पमाणेन यथाक्कमं।
अज्झोगाळ्हुग्गता दिब्बा, नानारतनचित्तिता॥
युगन्धरो ईसधरो, करवीको सुदस्सनो।
नेमिन्धरो विनतको, अस्सकण्णो गिरी ब्रहा॥
एते सत्त महासेला, सिनेरुस्स समन्ततो।
महाराजानमावासा, देवयक्खनिसेविता॥
योजनानं सतानुच्चो, हिमवा पञ्च पब्बतो।
योजनानं सहस्सानि, तीणि आयतवित्थतो।
चतुरासीतिसहस्सेहि, कूटेहि पटिमण्डितो॥
तिपञ्चयोजनक्खन्ध, परिक्खेपा नगव्हया।
पञ्ञास योजनक्खन्ध, साखायामा समन्ततो॥
सतयोजनवित्थिण्णा, तावदेव च उग्गता।
जम्बू यस्सानुभावेन, जम्बुदीपो पकासितो॥
द्वे असीति सहस्सानि, अज्झोगाळ्हो महण्णवे।
अच्चुग्गतो तावदेव, चक्कवाळसिलुच्चयो।
परिक्खिपित्वा तं सब्बं, लोकधातुमयं ठितो॥
तत्थ चन्दमण्डलं एकूनपञ्ञासयोजनं, सूरियमण्डलं पञ्ञासयोजनं, तावतिंसभवनं दससहस्सयोजनं; तथा असुरभवनं, अवीचिमहानिरयो, जम्बुदीपो च। अपरगोयानं सत्तसहस्सयोजनं; तथा पुब्बविदेहो। उत्तरकुरु अट्ठसहस्सयोजनो, एकमेको चेत्थ महादीपो पञ्चसतपञ्चसतपरित्तदीपपरिवारो; तं सब्बम्पि एकं चक्कवाळं , एका लोकधातु, तदन्तरेसु लोकन्तरिकनिरया। एवं अनन्तानि चक्कवाळानि अनन्ता लोकधातुयो भगवा अनन्तेन बुद्धञाणेन अवेदि, अञ्ञासि, पटिविज्झि। एवमस्स ओकासलोकोपि सब्बथा विदितो। एवम्पि सब्बथा विदितलोकत्ता लोकविदू।
अत्तनो पन गुणेहि विसिट्ठतरस्स कस्सचि अभावा नत्थि एतस्स उत्तरोति अनुत्तरो। तथा हेस सीलगुणेनापि सब्बं लोकमभिभवति, समाधि…पे॰… पञ्ञा… विमुत्ति… विमुत्तिञाणदस्सनगुणेनापि, सीलगुणेनापि असमो असमसमो अप्पटिमो अप्पटिभागो अप्पटिपुग्गलो…पे॰… विमुत्तिञाणदस्सनगुणेनापि। यथाह – ‘‘न खो पनाहं, भिक्खवे, समनुपस्सामि सदेवके लोके समारके…पे॰… सदेवमनुस्साय अत्तना सीलसम्पन्नतर’’न्ति वित्थारो।
एवं अग्गप्पसादसुत्तादीनि (अ॰ नि॰ ४.३४; इतिवु॰ ९०) ‘‘न मे आचरियो अत्थी’’तिआदिका गाथायो (म॰ नि॰ १.२८५; महाव॰ ११) च वित्थारेतब्बा।
पुरिसदम्मे सारेतीति पुरिसदम्मसारथि, दमेति विनेतीति वुत्तं होति। तत्थ पुरिसदम्माति अदन्ता दमेतुं युत्ता तिरच्छानपुरिसापि मनुस्सपुरिसापि अमनुस्सपुरिसापि। तथा हि भगवता तिरच्छानपुरिसापि अपलाळो नागराजा, चूळोदरो, महोदरो, अग्गिसिखो, धूमसिखो, धनपालको हत्थीति एवमादयो दमिता, निब्बिसा कता, सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठापिता। मनुस्सपुरिसापि सच्चकनिगण्ठपुत्त-अम्बट्ठमाणव-पोक्खरसाति-सोणदण्डकूटदन्तादयो। अमनुस्सपुरिसापि आळवक-सूचिलोम-खरलोम-यक्ख-सक्कदेवराजादयो दमिता विनीता विचित्रेहि विनयनूपायेहि। ‘‘अहं खो, केसि, पुरिसदम्मं सण्हेनपि विनेमि, फरुसेनपि विनेमि, सण्हफरुसेनपि विनेमी’’ति (अ॰ नि॰ ४.१११) इदञ्चेत्थ सुत्तं वित्थारेतब्बं। अथ वा विसुद्धसीलादीनं पठमज्झानादीनि सोतापन्नादीनञ्च उत्तरिमग्गपटिपदं आचिक्खन्तो दन्तेपि दमेतियेव।
अथ वा अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथीति एकमेविदं अत्थपदं । भगवा हि तथा पुरिसदम्मे सारेति, यथा एकपल्लङ्केनेव निसिन्ना अट्ठ दिसा असज्जमाना धावन्ति। तस्मा ‘‘अनुत्तरो पुरिसदम्मसारथी’’ति वुच्चति। ‘‘हत्थिदमकेन, भिक्खवे, हत्थिदम्मो सारितो एकंयेव दिसं धावती’’ति इदञ्चेत्थ सुत्तं (म॰ नि॰ ३.३१२) वित्थारेतब्बं।
दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थेहि यथारहं अनुसासतीति सत्था। अपिच सत्था वियाति सत्था, भगवा सत्थवाहो। ‘‘यथा सत्थवाहो सत्थे कन्तारं तारेति, चोरकन्तारं तारेति, वाळकन्तारं तारेति, दुब्भिक्खकन्तारं तारेति, निरुदककन्तारं तारेति, उत्तारेति नित्तारेति पतारेति खेमन्तभूमिं सम्पापेति; एवमेव भगवा सत्था सत्थवाहो सत्ते कन्तारं तारेति जातिकन्तारं तारेती’’तिआदिना (महानि॰ १९०) निद्देसनयेनपेत्थ अत्थो वेदितब्बो।
देवमनुस्सानन्ति दएवानञ्च मनुस्सानञ्च उक्कट्ठपरिच्छेदवसेनेतं वुत्तं, भब्बपुग्गलपरिच्छेदवसेन च। भगवा पन तिरच्छानगतानम्पि अनुसासनिप्पदानेन सत्थायेव। तेपि हि भगवतो धम्मसवनेन उपनिस्सयसम्पत्तिं पत्वा ताय एव उपनिस्सयसम्पत्तिया दुतिये ततिये वा अत्तभावे मग्गफलभागिनो होन्ति। मण्डूकदेवपुत्तादयो चेत्थ निदस्सनं। भगवति किर गग्गराय पोक्खरणिया तीरे चम्पानगरवासीनं धम्मं देसयमाने एको मण्डूको भगवतो सरे निमित्तं अग्गहेसि। तं एको वच्छपालको दण्डमोलुब्भ तिट्ठन्तो तस्स सीसे सन्निरुम्भित्वा अट्ठासि। सो तावदेव कालं कत्वा तावतिंसभवने द्वादसयोजनिके कनकविमाने निब्बत्ति। सुत्तप्पबुद्धो विय च तत्थ अच्छरासङ्घपरिवुतं अत्तानं दिस्वा ‘‘अरे, अहम्पि नाम इध निब्बत्तोस्मि! किं नु खो कम्मं अकासि’’न्ति आवज्जेन्तो नाञ्ञं किञ्चि अद्दस, अञ्ञत्र भगवतो सरे निमित्तग्गाहा। सो तआवदेव सह विमानेन आगन्त्वा भगवतो पादे सिरसा वन्दि। भगवा जानन्तोव पुच्छि –
‘‘को मे वन्दति पादानि, इद्धिया यससा जलं।
अभिक्कन्तेन वण्णेन, सब्बा ओभासयं दिसा’’ति॥
‘‘मण्डूकोहं पुरे आसिं, उदके वारिगोचरो।
तव धम्मं सुणन्तस्स, अवधि वच्छपालको’’ति॥ (वि॰ व॰ ८५७-८५८)।
भगवा तस्स धम्मं देसेसि। देसनावसाने चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि। देवपुत्तोपि सोतापत्तिफले पतिट्ठाय सितं कत्वा पक्कामीति।
यं पन किञ्चि अत्थि ञेय्यं नाम, तस्स सब्बस्स बुद्धत्ता विमोक्खन्तिकञाणवसेन बुद्धो। यस्मा वा चत्तारि सच्चानि अत्तनापि बुज्झि, अञ्ञेपि सत्ते बोधेसि; तस्मा एवमादीहिपि कारणेहि बुद्धो। इमस्स चत्थस्स विञ्ञापनत्थं ‘‘बुज्झिता सच्चानीति बुद्धो, बोधेता पजायाति बुद्धो’’ति एवं पवत्तो सब्बोपि निद्देसनयो (महानि॰ १९२) पटिसम्भिदानयो (पटि॰ म॰ १.१६२) वा वित्थारेतब्बो।
भगवाति इदं पनस्स गुणविसिट्ठसत्तुत्तमगरुगारवाधिवचनं। तेनाहु पोराणा –
‘‘भगवाति वचनं सेट्ठं, भगवाति वचनमुत्तमं।
गरु गारवयुत्तो सो, भगवा तेन वुच्चती’’ति॥
चतुब्बिधञ्हि नामं – आवत्थिकं, लिङ्गिकं, नेमित्तिकं, अधिच्चसमुप्पन्नन्ति। अधिच्चसमुप्पन्नं नाम लोकियवोहारेन ‘‘यदिच्छक’’न्ति वुत्तं होति। तत्थ ‘‘वच्छो दम्मो बलिबद्दो’’ति एवमादि आवत्थिकं। ‘‘दण्डी छत्ती सिखी करी’’ति एवमादि लिङ्गिकं। ‘‘तेविज्जो छळभिञ्ञो’’ति एवमादि नेमित्तिकं। ‘‘सिरिवड्ढको धनवड्ढको’’ति एवमादि वचनत्थमनपेक्खित्वा पवत्तं अधिच्चसमुप्पन्नं। इदं पन भगवाति नामं नेमित्तिकं, न महामायाय न सुद्धोदनमहाराजेन न असीतिया ञातिसहस्सेहि कतं, न सक्कसन्तुसितादीहि देवताविसेसेहि। वुत्तञ्हेतं धम्मसेनापतिना – ‘‘भगवाति नेतं नामं मातरा कतं…पे॰… विमोक्खन्तिकमेतं बुद्धानं भगवन्तानं बोधिया मूले सह सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स पटिलाभा सच्छिकापञ्ञत्ति, यदिदं भगवा’’ति (महानि॰ ८४)।
यंगुणनेमित्तिकञ्चेतं नामं, तेसं गुणानं पकासनत्थं इमं गाथं वदन्ति –
‘‘भगी भजी भागी विभत्तवा इति।
अकासि भग्गन्ति गरूति भाग्यवा।
बहूहि ञायेहि सुभावितत्तनो।
भवन्तगो सो भगवाति वुच्चती’’ति॥
निद्देसे वुत्तनयेनेव चेत्थ तेसं तेसं पदानमत्थो दट्ठब्बो।
अयं पन अपरो नयो –
‘‘भाग्यवा भग्गवा युत्तो, भगेहि च विभत्तवा।
भत्तवा वन्तगमनो, भवेसु भगवा ततो’’ति॥
तत्थ वण्णागमो वण्णविपरिययोति एतं निरुत्तिलक्खणं गहेत्वा सद्दनयेन वा पिसोदरादिपक्खेपलक्खणं गहेत्वा यस्मा लोकियलोकुत्तरसुखाभिनिब्बत्तकं दानसीलादिपारप्पत्तं भाग्यमस्स अत्थि, तस्मा ‘‘भाग्यवा’’ति वत्तब्बे ‘‘भगवा’’ति वुच्चतीति ञातब्बं। यस्मा पन लोभ-दोस-मोह-विपरीतमनसिकार-अहिरिकानोत्तप्प-कोधूपनाह-मक्ख-पळासइस्सा-मच्छरिय-मायासाठेय्य-थम्भ-सारम्भ-मानातिमान-मद-पमाद-तण्हाविज्जा तिविधाकुसलमूल-दुच्चरित-संकिलेस-मल-विसमसञ्ञा-वितक्क-पपञ्च-चतुब्बिधविपरियेसआसव-गन्थ-ओघ-योगागति-तण्हुप्पादुपादान-पञ्चचेतोखील-विनिबन्ध-नीवरणाभिनन्दनछविवादमूल-तण्हाकाय-सत्तानुसय-अट्ठमिच्छत्त-नवतण्हामूलक-दसाकुसलकम दिट्ठिगत-अट्ठसततण्हाविचरितप्पभेद-सब्बदरथ-परिळाह-किलेससतसहस्सानि, सङ्खेपतो वा पञ्च किलेस-अभिसङ्खारखन्धमच्चु-देवपुत्त-मारे अभञ्जि, तस्मा भग्गत्ता एतेसं परिस्सयानं भग्गवाति वत्तब्बे भगवाति वुच्चति। आह चेत्थ –
‘‘भग्गरागो भग्गदोसो, भग्गमोहो अनासवो।
भग्गास्स पापका धम्मा, भगवा तेन वुच्चती’’ति॥
भाग्यवन्तताय चस्स सतपुञ्ञजलक्खणधरस्स रूपकायसम्पत्तिदीपिता होति, भग्गदोसताय धम्मकायसम्पत्ति। तथा लोकियपरिक्खकानं बहुमतभावो, गहट्ठपब्बजितेहि अभिगमनीयता, अभिगतानञ्च नेसं कायचित्तदुक्खापनयने पटिबलभावो, आमिसदानधम्मदानेहि उपकारिता, लोकियलोकुत्तरसुखेहि च सम्पयोजनसमत्थता दीपिता होति।
यस्मा च लोके इस्सरिय-धम्म-यस-सिरी-काम-पयत्तेसु छसु धम्मेसु भगसद्दो वत्तति, परमञ्चस्स सकचित्ते इस्सरियं, अणिमा लघिमादिकं वा लोकियसम्मतं सब्बाकारपरिपूरं अत्थि तथा लोकुत्तरो धम्मो लोकत्तयब्यापको यथाभुच्चगुणाधिगतो अतिविय परिसुद्धो यसो, रूपकायदस्सनब्यावटजननयनप्पसादजननसमत्था सब्बाकारपरिपूरा सब्बङ्गपच्चङ्गसिरी, यं यं एतेन इच्छितं पत्थितं अत्तहितं परहितं वा, तस्स तस्स तथेव अभिनिप्फन्नत्ता इच्छितिच्छि, तत्थ निप्फत्तिसञ्ञितो कामो, सब्बलोकगरुभावप्पत्तिहेतुभूतो सम्मावायामसङ्खातो पयत्तो च अत्थि; तस्मा इमेहि भगेहि युत्तत्तापि भगा अस्स सन्तीति इमिना अत्थेन भगवाति वुच्चति।
यस्मा पन कुसलादीहि भेदेहि सब्बधम्मे, खन्धायतन-धातुसच्च-इन्द्रियपटिच्चसमुप्पादादीहि वा कुसलादिधम्मे, पीळन-सङ्खत-सन्तापविपरिणामट्ठेन वा दुक्खमरियसच्चं, आयूहन-निदान-संयोग-पलिबोधट्ठेन समुदयं, निस्सरणविवेकासङ्खत-अमतट्ठेन निरोधं, निय्यान-हेतु-दस्सनाधिपतेय्यट्ठेन मग्गं विभत्तवा, विभजित्वा विवरित्वा देसितवाति वुत्तं होति। तस्मा विभत्तवाति वत्तब्बे भगवाति वुच्चति ।
यस्मा च एस दिब्बब्रह्मअरियविहारे कायचित्तउपधिविवेके सुञ्ञतप्पणिहितानिमित्तविमोक्खे अञ्ञे च लोकियलोकुत्तरे उत्तरिमनुस्सधम्मे भजि सेवि बहुलमकासि, तस्मा भत्तवाति वत्तब्बे भगवाति वुच्चति।
यस्मा पन तीसु भवेसु तण्हासङ्खातं गमनमनेन वन्तं, तस्मा भवेसु वन्तगमनोति वत्तब्बे भवसद्दतो भकारं, गमनसद्दतो गकारं, वन्तसद्दतो वकारञ्च दीघं कत्वा आदाय भगवाति वुच्चति। यथा लोके ‘‘मेहनस्स खस्स माला’’ति वत्तब्बे ‘‘मेखला’’ति वुच्चति।
सो इमं लोकन्ति सो भगवा इमं लोकं। इदानि वत्तब्बं निदस्सेति। सदेवकन्ति सह देवेहि सदेवकं; एवं सह मारेन समारकं; सह ब्रह्मुना सब्रह्मकं; सह समणब्राह्मणेहि सस्समणब्राह्मणिं; पजातत्ता पजा, तं पजं; सह देवमनुस्सेहि सदेवमनुस्सं। तत्थ सदेवकवचनेन पञ्चकामावचरदेवग्गहणं वेदितब्बं, समारकवचनेन छट्ठकामावचरदेवग्गहणं, सब्रह्मकवचनेन ब्रह्मकायिकादिब्रह्मग्गहणं, सस्समणब्राह्मणीवचनेन सासनस्स पच्चत्थिकपच्चामित्तसमणब्राह्मणग्गहणं, समितपाप-बाहितपाप-समणब्राह्मणग्गहणञ्च, पजावचनेन सत्तलोकग्गहणं, सदेवमनुस्सवचनेन सम्मुतिदेवअवसेसमनुस्सग्गहणं। एवमेत्थ तीहि पदेहि ओकासलोको, द्वीहि पजावसेन सत्तलोको गहितोति वेदितब्बो।
अपरो नयो – सदेवकग्गहणेन अरूपावचरदेवलोको गहितो, समारकग्गहणेन छकामावचरदेवलोका, सब्रह्मकग्गहणेन रूपीब्रह्मलोको, सस्समणब्राह्मणादिग्गहणेन चतुपरिसवसेन सम्मुतिदेवेहि वा सह मनुस्सलोको, अवसेससब्बसत्तलोको वा।
अपिचेत्थ सदेवकवचनेन उक्कट्ठपरिच्छेदतो सब्बस्सापि लोकस्स सच्छिकतभावं साधेन्तो तस्स भगवतो कित्तिसद्दो अब्भुग्गतो। ततो येसं सिया – ‘‘मारो महानुभावो छकामावचरिस्सरो वसवत्ती; किं सोपि एतेन सच्छिकतो’’ति? तेसं विमतिं विधमन्तो समारकन्ति अब्भुग्गतो। येसं पन सिया – ‘‘ब्रह्मा महानुभावो एकङ्गुलिया एकस्मिं चक्कवाळसहस्से आलोकं फरति, द्वीहि…पे॰… दसहि अङ्गुलीहि दससु चक्कवाळसहस्सेसु आलोकं फरति, अनुत्तरञ्च झानसमापत्तिसुखं पटिसंवेदेति, किं सोपि सच्छिकतो’’ति? तेसं विमतिं विधमन्तो सब्रह्मकन्ति अब्भुग्गतो। ततो येसं सिया – ‘‘पुथूसमणब्राह्मणा सासनपच्चत्थिका, किं तेपि सच्छिकता’’ति? तेसं विमतिं विधमन्तो सस्समणब्राह्मणिं पजन्ति अब्भुग्गतो। एवं उक्कट्ठुक्कट्ठानं सच्छिकतभावं पकासेत्वा अथ सम्मुतिदेवे अवसेसमनुस्से च उपादाय उक्कट्ठपरिच्छेदवसेन सेससत्तलोकस्स सच्छिकतभावं पकासेन्तो सदेवमनुस्सन्ति अब्भुग्गतो। अयमेत्थानुसन्धिक्कमो।
सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेतीति एत्थ पन सयन्ति सामं, अपरनेय्यो हुत्वा; अभिञ्ञाति अभिञ्ञाय, अधिकेन ञाणेन ञत्वाति अत्थो। सच्छिकत्वाति पच्चक्खं कत्वा, एतेन अनुमानादिपटिक्खेपो कतो होति। पवेदेतीति बोधेति ञापेति पकासेति। सो धम्मं देसेति आदिकल्याणं…पे॰… परियोसानकल्याणन्ति सो भगवा सत्तेसु कारुञ्ञतं पटिच्च हित्वापि अनुत्तरं विवेकसुखं धम्मं देसेति। तञ्च खो अप्पं वा बहुं वा देसेन्तो आदिकल्याणादिप्पकारमेव देसेति।
कथं? एकगाथापि हि समन्तभद्रकत्ता धम्मस्स पठमपादेन आदिकल्याणा, दुतियततियपादेहि मज्झेकल्याणा, पच्छिमपादेन परियोसानकल्याणा। एकानुसन्धिकं सुत्तं निदानेन आदिकल्याणं, निगमनेन परियोसानकल्याणं, सेसेन मज्झेकल्याणं। नानानुसन्धिकं सुत्तं पठमानुसन्धिना आदिकल्याणं, पच्छिमेन परियोसानकल्याणं, सेसेहि मज्झेकल्याणं। सकलोपि सासनधम्मो अत्तनो अत्थभूतेन सीलेन आदिकल्याणो, समथविपस्सनामग्गफलेहि मज्झेकल्याणो, निब्बानेन परियोसानकल्याणो। सीलसमाधीहि वा आदिकल्याणो, विपस्सनामग्गेहि मज्झेकल्याणो, फलनिब्बानेहि परियोसानकल्याणो । बुद्धसुबोधिताय वा आदिकल्याणो, धम्मसुधम्मताय मज्झेकल्याणो, सङ्घसुप्पटिपत्तिया परियोसानकल्याणो। तं सुत्वा तथत्ताय पटिपन्नेन अधिगन्तब्बाय अभिसम्बोधिया वा आदिकल्याणो, पच्चेकबोधिया मज्झेकल्याणो, सावकबोधिया परियोसानकल्याणो। सुय्यमानो चेस नीवरणविक्खम्भनतो सवनेनपि कल्याणमेव आवहतीति आदिकल्याणो, पटिपज्जियमानो समथविपस्सनासुखावहनतो पटिपत्तियापि कल्याणमेव आवहतीति मज्झेकल्याणो, तथा पटिपन्नो च पटिपत्तिफले निट्ठिते तादिभावावहनतो पटिपत्तिफलेनपि कल्याणमेव आवहतीति परियोसानकल्याणो। नाथप्पभवत्ता च पभवसुद्धिया आदिकल्याणो, अत्थसुद्धिया मज्झेकल्याणो , किच्चसुद्धिया परियोसानकल्याणो। तस्मा एसो भगवा अप्पं वा बहुं वा देसेन्तो आदिकल्याणादिप्पकारमेव देसेतीति वेदितब्बो।
सात्थं सब्यञ्जनन्ति एवमादीसु पन यस्मा इमं धम्मं देसेन्तो सासनब्रह्मचरियं मग्गब्रह्मचरियञ्च पकासेति, नानानयेहि दीपेति; तञ्च यथानुरूपं अत्थसम्पत्तिया सात्थं, ब्यञ्जनसम्पत्तिया सब्यञ्जनं। सङ्कासनपकासन-विवरण-विभजन-उत्तानीकरण-पञ्ञत्ति-अत्थपदसमायोगतो सात्थं, अक्खरपद-ब्यञ्जनाकारनिरुत्तिनिद्देससम्पत्तिया सब्यञ्जनं। अत्थगम्भीरता-पटिवेधगम्भीरताहि सात्थं, धम्मगम्भीरतादेसनागम्भीरताहि सब्यञ्जनं। अत्थपटिभानपटिसम्भिदाविसयतो सात्थं, धम्मनिरुत्तिपटिसम्भिदाविसयतो सब्यञ्जनं। पण्डितवेदनीयतो परिक्खकजनप्पसादकन्ति सात्थं, सद्धेय्यतो लोकियजनप्पसादकन्ति सब्यञ्जनं। गम्भीराधिप्पायतो सात्थं, उत्तानपदतो सब्यञ्जनं। उपनेतब्बस्स अभावतो सकलपरिपुण्णभावेन केवलपरिपुण्णं; अपनेतब्बस्स अभावतो निद्दोसभावेन परिसुद्धं; सिक्खत्तयपरिग्गहितत्ता ब्रह्मभूतेहि सेट्ठेहि चरितब्बतो तेसञ्च चरियभावतो ब्रह्मचरियं। तस्मा ‘‘सात्थं सब्यञ्जनं…पे॰… ब्रह्मचरियं पकासेती’’ति वुच्चति।
अपिच यस्मा सनिदानं सउप्पत्तिकञ्च देसेन्तो आदिकल्याणं देसेति, वेनेय्यानं अनुरूपतो अत्थस्स अविपरीतताय च हेतुदाहरणयुत्ततो च मज्झेकल्याणं, सोतूनं सद्धापटिलाभेन निगमनेन च परियोसानकल्याणं देसेति। एवं देसेन्तो च ब्रह्मचरियं पकासेति। तञ्च पटिपत्तिया अधिगमब्यत्तितो सात्थं, परियत्तिया आगमब्यत्तितो सब्यञ्जनं, सीलादिपञ्चधम्मक्खन्धयुत्ततो केवलपरिपुण्णं, निरुपक्किलेसतो नित्थरणत्थाय पवत्तितो लोकामिसनिरपेक्खतो च परिसुद्धं, सेट्ठट्ठेन ब्रह्मभूतानं बुद्ध-पच्चेकबुद्ध-बुद्धसावकानं चरियतो ‘‘ब्रह्मचरिय’’न्ति वुच्चति। तस्मापि ‘‘सो धम्मं देसेति आदिकल्याणं…पे॰… ब्रह्मचरियं पकासेती’’ति वुच्चति।
साधु खो पनाति सुन्दरं खो पन अत्थावहं सुखावहन्ति वुत्तं होति। तथारूपानं अरहतन्ति यथारूपो सो भव गोतमो, एवरूपानं यथाभुच्चगुणाधिगमेन लोके अरहन्तोति लद्धसद्दानं अरहतं। दस्सनं होतीति पसादसोम्मानि अक्खीनि उम्मीलित्वा ‘‘दस्सनमत्तम्पि साधु होती’’ति एवं अज्झासयं कत्वा अथ खो वेरञ्जो ब्राह्मणो येन भगवा तेनुपसङ्कमीति।
२.येनाति भुम्मत्थे करणवचनं। तस्मा यत्थ भगवा तत्थ उपसङ्कमीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो । येन वा कारणेन भगवा देवमनुस्सेहि उपसङ्कमितब्बो, तेन कारणेन उपसङ्कमीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो। केन च कारणेन भगवा उपसङ्कमितब्बो? नानप्पकारगुणविसेसाधिगमाधिप्पायेन, सादुफलूपभोगाधिप्पायेन दिजगणेहि निच्चफलितमहारुक्खो विय। उपसङ्कमीति च गतोति वुत्तं होति। उपसङ्कमित्वाति उपसङ्कमनपरियोसानदीपनं। अथ वा एवं गतो ततो आसन्नतरं ठानं भगवतो समीपसङ्खातं गन्त्वातिपि वुत्तं होति।
भगवता सद्धिं सम्मोदीति यथा खमनीयादीनि पुच्छन्तो भगवा तेन, एवं सोपि भगवता सद्धिं समप्पवत्तमोदो अहोसि, सीतोदकं विय उण्होदकेन सम्मोदितं एकीभावं अगमासि। याय च ‘‘कच्चि, भो, गोतम, खमनीयं; कच्चि यापनीयं, कच्चि भोतो गोतमस्स, च सावकानञ्च अप्पाबाधं अप्पातङ्कं लहुट्ठानं बलं फासुविहारो’’तिआदिकाय कथाय सम्मोदि, तं पीतिपामोज्जसङ्खातं सम्मोदं जननतो सम्मोदितुं युत्तभावतो च सम्मोदनीयं। अत्थब्यञ्जनमधुरताय सुचिरम्पि कालं सारेतुं निरन्तरं पवत्तेतुं अरहरूपतो सरितब्बभावतो च सारणीयं, सुय्यमानसुखतो वा सम्मोदनीयं, अनुस्सरियमानसुखतो सारणीयं। तथा ब्यञ्जनपरिसुद्धताय सम्मोदनीयं, अत्थपरिसुद्धताय सारणीयन्ति। एवं अनेकेहि परियायेहि सम्मोदनीयं सारणीयं कथं वीतिसारेत्वा परियोसापेत्वा निट्ठापेत्वा येनत्थेन आगतो तं पुच्छितुकामो एकमन्तं निसीदि।
एकमन्तन्ति भावनपुंसकनिद्देसो ‘‘विसमं चन्दिमसूरिया परिवत्तन्ती’’तिआदीसु (अ॰ नि॰ ४.७०) विय। तस्मा यथा निसिन्नो एकमन्तं निसिन्नो होति तथा निसीदीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो। भुम्मत्थे वा एतं उपयोगवचनं। निसीदीति उपाविसि। पण्डिता हि पुरिसा गरुट्ठानियं उपसङ्कमित्वा आसनकुसलताय एकमन्तं निसीदन्ति। अयञ्च तेसं अञ्ञतरो, तस्मा एकमन्तं निसीदि।
कथं निसिन्नो पन एकमन्तं निसिन्नो होतीति? छ निसज्जदोसे वज्जेत्वा। सेय्यथिदं – अतिदूरं, अच्चासन्नं, उपरिवातं, उन्नतप्पदेसं, अतिसम्मुखं, अतिपच्छाति। अतिदूरे निसिन्नो हि सचे कथेतुकामो होति उच्चासद्देन कथेतब्बं होति। अच्चासन्ने निसिन्नो सङ्घट्टनं करोति। उपरिवाते निसिन्नो सरीरगन्धेन बाधति। उन्नतप्पदेसे निसिन्नो अगारवं पकासेति। अतिसम्मुखा निसिन्नो सचे दट्ठुकामो होति, चक्खुना चक्खुं आहच्च दट्ठब्बं होति। अतिपच्छा निसिन्नो सचे दट्ठुकामो होति गीवं पसारेत्वा दट्ठब्बं होति। तस्मा अयम्पि एते छ निसज्जदोसे वज्जेत्वा निसीदि। तेन वुत्तं – ‘‘एकमन्तं निसीदी’’ति।
एकमन्तं निसिन्नो खो वेरञ्जो ब्राह्मणो भगवन्तं एतदवोचाति एतन्ति इदानि वत्तब्बमत्थं दस्सेति। दकारो पदसन्धिकरो। अवोचाति अभासि। सुतं मेतन्ति सुतं मे एतं, एतं मया सुतन्ति इदानि वत्तब्बमत्थं दस्सेति। भो गोतमाति भगवन्तं गोत्तेन आलपति।
३.एवं वुत्तेपि ब्राह्मणो दुप्पञ्ञताय तथागतस्स लोके जेट्ठभावं असल्लक्खेन्तो केवलं तं वचनं असहमानो आह – ‘‘अरसरूपो भवं गोतमो’’ति। अयं किरस्स अधिप्पायो – यं लोके अभिवादनपच्चुट्ठानअञ्जलिकम्मसामीचिकम्मं ‘‘सामग्गिरसो’’ति वुच्चति, तं भोतो गोतमस्स नत्थि , तस्मा अरसरूपो भवं गोतमो, अरसजातिको अरससभावोति। अथस्स भगवा चित्तमुदुभावजननत्थं उजुविपच्चनीकभावं परिहरन्तो अञ्ञथा तस्स वचनस्सत्थं अत्तनि सन्दस्सेन्तो ‘‘अत्थि ख्वेस ब्राह्मण परियायो’’तिआदिमाह।
तत्थ परियायोति कारणं; अयञ्हि परियायसद्दो देसना-वार-कारणेसु वत्तति। ‘‘मधुपिण्डिकपरियायोत्वेव नं धारेही’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.२०५) हि एस देसनायं वत्तति। ‘‘कस्स नु खो, आनन्द, अज्ज परियायो भिक्खुनियो ओवदितु’’न्तिआदीसु (म॰ नि॰ ३.३९८) वारे। ‘‘साधु, भन्ते, भगवा अञ्ञं परियायं आचिक्खतु, यथायं भिक्खुसङ्घो अञ्ञाय सण्ठहेय्या’’तिआदीसु (पारा॰ १६४) कारणे। स्वायमिध कारणे वत्तति । तस्मा एत्थ एवमत्थो दट्ठब्बो – अत्थि खो, ब्राह्मण, एतं कारणं; येन कारणेन मं ‘‘अरसरूपो भवं गोतमो’’ति वदमानो पुग्गलो सम्मा वदेय्य, अवितथवादीति सङ्ख्यं गच्छेय्य। कतमो पन सोति? ये ते ब्राह्मण रूपरसा…पे॰… फोट्ठब्बरसा ते तथागतस्स पहीनाति। किं वुत्तं होति? ये ते जातिवसेन वा उपपत्तिवसेन वा सेट्ठसम्मतानम्पि पुथुज्जनानं रूपारम्मणादीनि अस्सादेन्तानं अभिनन्दन्तानं रज्जन्तानं उप्पज्जन्ति कामसुखस्सादसङ्खाता रूपरससद्दगन्धरसफोट्ठब्बरसा, ये इमं लोकं गीवाय बन्धित्वा विय आविञ्छन्ति, वत्थारम्मणादिसामग्गियञ्च उप्पन्नत्ता सामग्गिरसाति वुच्चन्ति, ते सब्बेपि तथागतस्स पहीनाति। मय्हं पहीनाति वत्तब्बेपि ममाकारेन अत्तानं अनुक्खिपन्तो धम्मं देसेति। देसनाविलासो वा एस भगवतो।
तत्थ पहीनाति चित्तसन्तानतो विगता जहिता वा। एतस्मिं पनत्थे करणे सामिवचनं दट्ठब्बं। अरियमग्गसत्थेन उच्छिन्नं तण्हाविज्जामयं मूलमेतेसन्ति उच्छिन्नमूला। तालवत्थु विय नेसं वत्थु कतन्ति तालावत्थुकता। यथा हि तालरुक्खं समूलं उद्धरित्वा तस्स वत्थुमत्ते तस्मिं पदेसे कते न पुन तस्स तालस्स उप्पत्ति पञ्ञायति; एवं अरियमग्गसत्थेन समूले रूपादिरसे उद्धरित्वा तेसं पुब्बे उप्पन्नपुब्बभावेन वत्थुमत्ते चित्तसन्ताने कते सब्बेपि ते ‘‘तालावत्थुकता’’ति वुच्चन्ति। अविरूळ्हिधम्मत्ता वा मत्थकच्छिन्नतालो विय कताति तालावत्थुकता। यस्मा पन एवं तालावत्थुकता अनभावंकता होन्ति, यथा नेसं पच्छाभावो न होति, तथा कता होन्ति; तस्मा आह – ‘‘अनभावंकता’’ति। अयञ्हेत्थ पदच्छेदो – अनुअभावं कता अनभावंकताति। ‘‘अनभावं गता’’तिपि पाठो, तस्स अनुअभावं गताति अत्थो। तत्थ पदच्छेदो अनुअभावं गता अनभावं गताति, यथा अनुअच्छरिया अनच्छरियाति। आयतिं अनुप्पादधम्माति अनागते अनुप्पज्जनकसभावा। ये हि अभावं गता, ते पुन कथं उप्पज्जिस्सन्ति? तेनाह – ‘‘अनभावं गता आयतिं अनुप्पादधम्मा’’ति।
अयं खो ब्राह्मण परियायोति इदं खो, ब्राह्मण, कारणं येन मं सम्मा वदमानो वदेय्य ‘‘अरसरूपो समणो गोतमो’’ति। नो च खो यं त्वं सन्धाय वदेसीति यञ्च खो त्वं सन्धाय वदेसि, सो परियायो न होति। कस्मा पन भगवा एवमाह? ननु एवं वुत्ते यो ब्राह्मणेन वुत्तो सामग्गिरसो तस्स अत्तनि विज्जमानता अनुञ्ञाता होतीति। वुच्चते, न होति। यो हि तं सामग्गिरसं कातुं भब्बो हुत्वा न करोति, सो तदभावेन अरसरूपोति वत्तब्बो भवेय्य। भगवा पन अभब्बोव एतं कातुं, तेनस्स करणे अभब्बतं पकासेन्तो आह – ‘‘नो च खो यं त्वं सन्धाय वदेसी’’ति। यं परियायं सन्धाय त्वं मं ‘‘अरसरूपो’’ति वदेसि, सो अम्हेसु नेव वत्तब्बोति।
४.एवं ब्राह्मणो अत्तना अधिप्पेतं अरसरूपतं आरोपेतुं असक्कोन्तो अथापरं निब्भोगो भवं गोतमोतिआदिमाह। सब्बपरियायेसु चेत्थ वुत्तनयेनेव योजनक्कमं विदित्वा सन्धाय भासितमत्तं एवं वेदितब्बं। ब्राह्मणो तमेव वयोवुड्ढानं अभिवादनकम्मादिं लोके सामग्गिपरिभोगोति मञ्ञमानो तदभावेन भगवन्तं निब्भोगोति आह। भगवा पन य्वायं रूपादीसु सत्तानं छन्दरागपरिभोगो तदभावं अत्तनि सम्पस्समानो अपरम्पि परियायं अनुजानाति।
५.पुन ब्राह्मणो यं लोके वयोवुड्ढानं अभिवादनादिकुलसमुदाचारकम्मं लोकिया करोन्ति तस्स अकिरियं सम्पस्समानो भगवन्तं अकिरियवादोति आह। भगवा पन, यस्मा कायदुच्चरितादीनं अकिरियं वदति तस्मा, तं अकिरियवादं अत्तनि सम्पस्समानो अपरम्पि परियायं अनुजानाति। तत्थ च कायदुच्चरितन्ति पाणातिपात-अदिन्नादान-मिच्छाचारचेतना वेदितब्बा। वचीदुच्चरितन्ति मुसावाद-पिसुणवाचा-फरुसवाचा-सम्फप्पलापचेतना वेदितब्बा। मनोदुच्चरितन्ति अभिज्झाब्यापादमिच्छादिट्ठियो वेदितब्बा। ठपेत्वा ते धम्मे, अवसेसा अकुसला धम्मा ‘‘अनेकविहिता पापका अकुसला धम्मा’’ति वेदितब्बा।
६.पुन ब्राह्मणो तमेव अभिवादनादिकम्मं भगवति अपस्सन्तो इमं ‘‘आगम्म अयं लोकतन्ति लोकपवेणी उच्छिज्जती’’ति मञ्ञमानो भगवन्तं उच्छेदवादोति आह। भगवा पन यस्मा अट्ठसु लोभसहगतचित्तेसु पञ्चकामगुणिकरागस्स द्वीसु अकुसलचित्तेसु उप्पज्जमानकदोसस्स च अनागामिमग्गेन उच्छेदं वदति। सब्बाकुसलसम्भवस्स पन निरवसेसस्स मोहस्स अरहत्तमग्गेन उच्छेदं वदति। ठपेत्वा ते तयो, अवसेसानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं यथानुरूपं चतूहि मग्गेहि उच्छेदं वदति; तस्मा तं उच्छेदवादं अत्तनि सम्पस्समानो अपरम्पि परियायं अनुजानाति।
७.पुन ब्राह्मणो ‘‘जिगुच्छति मञ्ञे समणो गोतमो इदं वयोवुड्ढानं अभिवादनादिकुलसमुदाचारकम्मं, तेन तं न करोती’’ति मञ्ञमानो भगवन्तं जेगुच्छीति आह। भगवा पन यस्मा जिगुच्छति कायदुच्चरितादीहि; किं वुत्तं होति ? यञ्च तिविधं कायदुच्चरितं, यञ्च चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं, यञ्च तिविधं मनोदुच्चरितं, या च ठपेत्वा तानि दुच्चरितानि अवसेसानं लामकट्ठेन पापकानं अकोसल्लसम्भूतट्ठेन अकुसलानं धम्मानं समापत्ति समापज्जना समङ्गिभावो, तं सब्बम्पि गूथं विय मण्डनकजातियो पुरिसो जिगुच्छति हिरीयति, तस्मा तं जेगुच्छितं अत्तनि सम्पस्समानो अपरम्पि परियायं अनुजानाति। तत्थ ‘‘कायदुच्चरितेना’’ति उपयोगत्थे करणवचनं दट्ठब्बं।
८.पुन ब्राह्मणो तमेव अभिवादनादिकम्मं भगवति अपस्सन्तो ‘‘अयं इमं लोकजेट्ठककम्मं विनेति विनासेति, अथ वा यस्मा एतं सामीचिकम्मं न करोति तस्मा अयं विनेतब्बो निग्गण्हितब्बो’’ति मञ्ञमानो भगवन्तं वेनयिकोति आह। तत्रायं पदत्थो – विनयतीति विनयो, विनासेतीति वुत्तं होति। विनयो एव वेनयिको, विनयं वा अरहतीति वेनयिको, निग्गहं अरहतीति वुत्तं होति। भगवा पन, यस्मा रागादीनं विनयाय वूपसमाय धम्मं देसेति, तस्मा वेनयिको होति। अयमेव चेत्थ पदत्थो – विनयाय धम्मं देसेतीति वेनयिको। विचित्रा हि तद्धितवुत्ति! स्वायं तं वेनयिकभावं अत्तनि सम्पस्समानो अपरम्पि परियायं अनुजानाति।
९.पुन ब्राह्मणो यस्मा अभिवादनादीनि सामीचिकम्मानि करोन्ता वयोवुड्ढे तोसेन्ति हासेन्ति, अकरोन्ता पन तापेन्ति विहेसेन्ति दोमनस्सं नेसं उप्पादेन्ति, भगवा च तानि न करोति; तस्मा ‘‘अयं वयोवुड्ढे तपती’’ति मञ्ञमानो सप्पुरिसाचारविरहितत्ता वा ‘‘कपणपुरिसो अय’’न्ति मञ्ञमानो भगवन्तं तपस्सीति आह। तत्रायं पदत्थो – तपतीति तपो, रोसेति विहेसेतीति वुत्तं होति, सामीचिकम्माकरणस्सेतं नामं। तपो अस्स अत्थीति तपस्सी। दुतिये अत्थविकप्पे ब्यञ्जनानि अविचारेत्वा लोके कपणपुरिसो ‘‘तपस्सी’’ति वुच्चति। भगवा पन ये अकुसला धम्मा लोकं तपनतो तपनीयाति वुच्चन्ति, तेसं पहीनत्ता यस्मा तपस्सीति सङ्ख्यं गतो, तस्मा तं तपस्सितं अत्तनि सम्पस्समानो अपरम्पि परियायं अनुजानाति। तत्रायं पदत्थो – तपन्तीति तपा, अकुसलधम्मानमेतं अधिवचनं। वुत्तम्पि हेतं – ‘‘इध तप्पति पेच्च तप्पती’’ति। तथा ते तपे अस्सि निरस्सि पहासि विद्धंसेसीति तपस्सी।
१०.पुन ब्राह्मणो तं अभिवादनादिकम्मं देवलोकगब्भसम्पत्तिया देवलोकपटिसन्धिपटिलाभाय संवत्ततीति मञ्ञमानो भगवति चस्स अभावं दिस्वा भगवन्तं अपगब्भोति आह। कोधवसेन वा भगवतो मातुकुच्छिस्मिं पटिसन्धिग्गहणे दोसं दस्सेन्तोपि एवमाह। तत्रायं पदत्थो – गब्भतो अपगतोति अपगब्भो, अभब्बो देवलोकूपपत्तिं पापुणितुन्ति अधिप्पायो। हीनो वा गब्भो अस्साति अपगब्भो, देवलोकगब्भपरिबाहिरत्ता आयतिं हीनगब्भपटिलाभभागीति, हीनो वास्स मातुकुच्छिम्हि गब्भवासो अहोसीति अधिप्पायो। भगवतो पन यस्मा आयतिं गब्भसेय्या अपगता, तस्मा सो तं अपगब्भतं अत्तनि सम्पस्समानो अपरम्पि परियायं अनुजानाति। तत्र च यस्स खो ब्राह्मण आयतिं गब्भसेय्या पुनब्भवाभिनिब्बत्ति पहीनाति एतेसं पदानं एवमत्थो दट्ठब्बो – ब्राह्मण, यस्स पुग्गलस्स अनागते गब्भसेय्या, पुनब्भवे च अभिनिब्बत्ति अनुत्तरेन मग्गेन विहतकारणत्ता पहीनाति। गब्भसेय्यग्गहणेन चेत्थ जलाबुजयोनि गहिता। पुनब्भवाभिनिब्बत्तिग्गहणेन इतरा तिस्सोपि।
अपिच गब्भस्स सेय्या गब्भसेय्या, पुनब्भवो एव अभिनिब्बत्ति पुनब्भवाभिनिब्बत्तीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो। यथा च विञ्ञाणट्ठितीति वुत्तेपि न विञ्ञाणतो अञ्ञा ठिति अत्थि, एवमिधापि न गब्भतो अञ्ञा सेय्याति वेदितब्बा। अभिनिब्बत्ति च नाम यस्मा पुनब्भवभूतापि अपुनब्भवभूतापि अत्थि, इध च पुनब्भवभूता अधिप्पेता। तस्मा वुत्तं – ‘‘पुनब्भवो एव अभिनिब्बत्ति पुनब्भवाभिनिब्बत्ती’’ति।
११.एवं आगतकालतो पट्ठाय अरसरूपतादीहि अट्ठहि अक्कोसवत्थूहि अक्कोसन्तम्पि ब्राह्मणं भगवा धम्मिस्सरो धम्मराजा धम्मस्सामी तथागतो अनुकम्पाय सीतलेनेव चक्खुना ओलोकेन्तो यं धम्मधातुं पटिविज्झित्वा देसनाविलासप्पत्तो होति, तस्सा धम्मधातुया सुप्पटिविद्धत्ता विगतवलाहके अन्तलिक्खे समब्भुग्गतो पुण्णचन्दो विय सरदकाले सूरियो विय च ब्राह्मणस्स हदयन्धकारं विधमन्तो तानियेव अक्कोसवत्थूनि तेन तेन परियायेन अञ्ञथा दस्सेत्वा, पुनपि अत्तनो करुणाविप्फारं अट्ठहि लोकधम्मेहि अकम्पियभावेन पटिलद्धं, तादिगुणलक्खणं पथवीसमचित्ततं अकुप्पधम्मतञ्च पकासेन्तो ‘‘अयं ब्राह्मणो केवलं पलितसिरखण्डदन्तवलित्तचतादीहि अत्तनो वुड्ढभावं सञ्जानाति, नो च खो जानाति अत्तानं जातिया अनुगतं जराय अनुसटं ब्याधिना अभिभूतं मरणेन अब्भाहतं वट्टखाणुभूतं अज्ज मरित्वा पुन स्वेव उत्तानसयनदारकभावगमनीयं। महन्तेन खो पन उस्साहेन मम सन्तिकं आगतो, तदस्स आगमनं सात्थकं होतू’’ति चिन्तेत्वा इमस्मिं लोके अत्तनो अप्पटिसमं पुरेजातभावं दस्सेन्तो सेय्यथापि ब्राह्मणातिआदिना नयेन ब्राह्मणस्स धम्मदेसनं वड्ढेसि।
तत्थ सेय्यथाति ओपम्मत्थे निपातो; पीति सम्भावनत्थे; उभयेनापि यथा नाम ब्राह्मणाति दस्सेति। कुक्कुटिया अण्डानि अट्ठ वा दस वा द्वादस वाति एत्थ पन किञ्चापि कुक्कुटिया वुत्तप्पकारतो ऊनाधिकानिपि अण्डानि होन्ति, अथ खो वचनसिलिट्ठताय एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं। एवञ्हि लोके सिलिट्ठवचनं होति। तानस्सूति तानि अस्सु, भवेय्युन्ति वुत्तं होति। कुक्कुटिया सम्मा अधिसयितानीति ताय जनेत्तिया कुक्कुटिया पक्खे पसारेत्वा तेसं उपरि सयन्तिया सम्मा अधिसयितानि। सम्मा परिसेदितानीति कालेन कालं उतुं गण्हापेन्तिया सुट्ठु समन्ततो सेदितानि, उस्मीकतानीति वुत्तं होति। सम्मा परिभावितानीति कालेन कालं सुट्ठु समन्ततो भावितानि, कुक्कुटगन्धं गाहापितानीति वुत्तं होति।
इदानि यस्मा ताय कुक्कुटिया एवं तीहि पकारेहि तानि अण्डानि परिपालियमानानि न पूतीनि होन्ति। योपि नेसं अल्लसिनेहो सो परियादानं गच्छति। कपालं तनुकं होति, पादनखसिखा च मुखतुण्डकञ्च खरं होति, कुक्कुटपोतका परिपाकं गच्छन्ति, कपालस्स तनुकत्ता बहिद्धा आलोको अन्तो पञ्ञायति। अथ ते कुक्कुटपोतका ‘‘चिरं वत मयं सङ्कुटितहत्थपादा सम्बाधे सयिम्ह, अयञ्च बहि आलोको दिस्सति, एत्थ दानि नो सुखविहारो भविस्सती’’ति निक्खमितुकामा हुत्वा कपालं पादेन पहरन्ति, गीवं पसारेन्ति। ततो तं कपालं द्वेधा भिज्जति, कुक्कुटपोतका पक्खे विधुनन्ता तङ्खणानुरूपं विरवन्ता निक्खमन्ति। एवं निक्खमन्तानञ्च नेसं यो पठमतरं निक्खमति सो ‘जेट्ठो’ति वुच्चति। तस्मा भगवा ताय उपमाय अत्तनो जेट्ठकभावं साधेतुकामो ब्राह्मणं पुच्छि – ‘‘यो नु खो तेसं कुक्कुटच्छापकानं…पे॰… किन्ति स्वस्स वचनीयो’’ति। तत्थ कुक्कुटच्छापकानन्ति कुक्कुटपोतकानं। किन्ति स्वस्स वचनीयोति सो किन्ति वचनीयो अस्स, किन्ति वत्तब्बो भवेय्य जेट्ठो वा कनिट्ठो वाति। सेसं उत्तानत्थमेव।
पठमज्झानकथा
इदानि इमाय पटिपदाय अधिगतं पठमज्झानं आदिं कत्वा विज्जत्तयपरियोसानं विसेसं दस्सेन्तो ‘‘सो खो अह’’न्ति आदिमाह। तत्थ विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेहीतिआदीनं किञ्चापि ‘‘तत्थ कतमे कामा? छन्दो कामो, रागो कामो, छन्दरागो कामो; सङ्कप्पो कामो, रागो कामो, सङ्कप्परागो कामो – इमे वुच्चन्ति कामा। तत्थ कतमे अकुसला धम्मा? कामच्छन्दो…पे॰… विचिकिच्छा – इमे वुच्चन्ति अकुसला धम्मा। इति इमेहि च कामेहि इमेहि च अकुसलेहि धम्मेहि विवित्तो होति पविवित्तो, तेन वुच्चति – ‘विविच्चेव कामेहि विविच्च अकुसलेहि धम्मेही’’’तिआदिना (विभ॰ ५६४) नयेन विभङ्गेयेव अत्थो वुत्तो। तथापि अट्ठकथानयं विना न सुट्ठु पाकटोति अट्ठकथानयेनेव नं पकासयिस्साम।
सेय्यथिदं – विविच्चेव कामेहीति कामेहि विविच्चित्वा विना हुत्वा अपसक्केत्वा। यो पनायमेत्थ एवकारो, सो नियमत्थोति वेदितब्बो। यस्मा च नियमत्थो, तस्मा तस्मिं पठमज्झानं उपसम्पज्ज विहरणसमये अविज्जमानानम्पि कामानं तस्स पठमज्झानस्स पटिपक्खभावं कामपरिच्चागेनेव चस्स अधिगमं दीपेति। कथं? ‘‘विविच्चेव कामेही’’ति एवञ्हि नियमे करियमाने इदं पञ्ञायति। नूनिमस्स झानस्स कामा पटिपक्खभूता, येसु सति इदं न पवत्तति, अन्धकारे सति पदीपो विय, तेसं परिच्चागेनेव चस्स अधिगमो होति, ओरिमतीरपरिच्चागेन पारिमतीरस्सेव, तस्मा नियमं करोतीति।
तत्थ सिया – ‘‘कस्मा पनेस पुब्बपदेयेव वुत्तो न उत्तरपदे, किं अकुसलेहि धम्मेहि अविविच्चापि झानं उपसम्पज्ज विहरेय्या’’ति? न खो पनेतं एवं दट्ठब्बं। तन्निस्सरणतो हि पुब्बपदेएव एस वुत्तो। कामधातुसमतिक्कमनतो हि कामरागपटिपक्खतो च इदं झानं कामानमेव निस्सरणं। यथाह – ‘‘कामानमेतं निस्सरणं, यदिदं नेक्खम्म’’न्ति (इतिवु॰ ७२)। उत्तरपदेपि पन यथा ‘‘इधेव, भिक्खवे, पठमो समणो, इध दुतियो समणो’’ति (म॰ नि॰ १.१३९) एत्थ एवकारो आनेत्वा वुच्चति, एवं वत्तब्बो। न हि सक्का इतो अञ्ञेहिपि नीवरणसङ्खातेहि अकुसलेहि धम्मेहि अविविच्च झानं उपसम्पज्ज विहरितुं । तस्मा ‘‘विविच्चेव कामेहि विविच्चेव अकुसलेहि धम्मेही’’ति एवं पदद्वयेपि एस दट्ठब्बो। पदद्वयेपि च किञ्चापि ‘‘विविच्चा’’ति इमिना साधारणवचनेन तदङ्गविवेकादयो कायविवेकादयो च सब्बेपि विवेका सङ्गहं गच्छन्ति। तथापि कायविवेको, चित्तविवेको, विक्खम्भनविवेकोति तयो एव इध दट्ठब्बा। ‘‘कामेही’’ति इमिना पन पदेन ये च निद्देसे ‘‘कतमे वत्थुकामा मनापिया रूपा’’तिआदिना (महानि॰ १; विभ॰ ९६४) नयेन वत्थुकामा वुत्ता, ये च तत्थेव विभङ्गे च ‘‘छन्दो कामो’’तिआदिना (महानि॰ १) नयेन किलेसकामा वुत्ता, ते सब्बेपि सङ्गहिता इच्चेव दट्ठब्बा। एवञ्हि सति ‘‘विविच्चेव कामेही’’ति वत्थुकामेहिपि विविच्चेवाति अत्थो युज्जति। तेन कायविवेको वुत्तो होति।
विविच्च अकुसलेहि धम्मेहीति किलेसकामेहि सब्बाकुसलेहि धम्मेहि वा विविच्चाति अत्थो युज्जति। तेन चित्तविवेको वुत्तो होति। पुरिमेन चेत्थ वत्थुकामेहि विवेकवचनतोयेव कामसुखपरिच्चागो, दुतियेन किलेसकामेहि विवेकवचनतो नेक्खम्मसुखपरिग्गहो विभावितो होति। एवं वत्थुकामकिलेसकामविवेकवचनतोयेव च एतेसं पठमेन संकिलेसवत्थुप्पहानं, दुतियेन संकिलेसप्पहानं; पठमेन लोलभावस्स हेतुपरिच्चागो, दुतियेन बालभावस्स; पठमेन च पयोगसुद्धि, दुतियेन आसयपोसनं विभावितं होतीति विञ्ञातब्बं। एस ताव नयो ‘‘कामेही’’ति एत्थ वुत्तकामेसु वत्थुकामपक्खे।
दुतियज्झानकथा
वितक्कविचारानं वूपसमाति वितक्कस्स च विचारस्स चाति इमेसं द्विन्नं वूपसमा समतिक्कमा; दुतियज्झानक्खणे अपातुभावाति वुत्तं होति। तत्थ किञ्चापि दुतियज्झाने सब्बेपि पठमज्झानधम्मा न सन्ति, अञ्ञेयेव हि पठमज्झाने फस्सादयो, अञ्ञे इध; ओळारिकस्स पन ओळारिकस्स अङ्गस्स समतिक्कमा पठमज्झानतो परेसं दुतियज्झानादीनं अधिगमो होतीति दीपनत्थं ‘‘वितक्कविचारानं वूपसमा’’ति एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं। अज्झत्तन्ति इध नियकज्झत्तमधिप्पेतं। विभङ्गे पन ‘‘अज्झत्तं पच्चत्त’’न्ति (विभ॰ ५७३) एत्तकमेव वुत्तं। यस्मा पन नियकज्झत्तं अधिप्पेतं, तस्मा अत्तनि जातं अत्तनो सन्ताने निब्बत्तन्ति अयमेत्थ अत्थो।
सम्पसादनन्ति सम्पसादनं वुच्चति सद्धा। सम्पसादनयोगतो झानम्पि सम्पसादनं, नीलवण्णयोगतो नीलवत्थं विय। यस्मा वा तं झानं सम्पसादनसमन्नागतत्ता वितक्कविचारक्खोभवूपसमनेन चेतो सम्पसादयति, तस्मापि सम्पसादनन्ति वुत्तं। इमस्मिञ्च अत्थविकप्पे सम्पसादनं चेतसोति एवं पदसम्बन्धो वेदितब्बो। पुरिमस्मिं पन अत्थविकप्पे चेतसोति एतं एकोदिभावेन सद्धिं योजेतब्बं। तत्रायं अत्थयोजना – एको उदेतीति एकोदि, वितक्कविचारेहि अनज्झारूळ्हत्ता अग्गो सेट्ठो हुत्वा उदेतीति अत्थो। सेट्ठोपि हि लोके एकोति वुच्चति। वितक्कविचारविरहतो वा एको असहायो हुत्वातिपि वत्तुं वट्टति। अथ वा सम्पयुत्तधम्मे उदायतीति उदि, उट्ठापेतीति अत्थो। सेट्ठट्ठेन एको च सो उदि चाति एकोदि, समाधिस्सेतं अधिवचनं। इति इमं एकोदिं भावेति वड्ढयतीति इदं दुतियज्झानं एकोदिभावं। सो पनायं एकोदि यस्मा चेतसो, न सत्तस्स न जीवस्स, तस्मा एतं चेतसो एकोदिभावन्ति वुत्तं।
ननु चायं सद्धा पठमज्झानेपि अत्थि, अयञ्च एकोदिनामको समाधि; अथ कस्मा इदमेव सम्पसादनं ‘‘चेतसो एकोदिभावञ्चा’’ति वुत्तन्ति? वुच्चते – अदुञ्हि पठमज्झानं वितक्कविचारक्खोभेन वीचितरङ्गसमाकुलमिव जलं न सुप्पसन्नं होति, तस्मा सतियापि सद्धाय सम्पसादनन्ति न वुत्तं। न सुप्पसन्नत्तायेव चेत्थ समाधिपि न सुट्ठु पाकटो, तस्मा एकोदिभावन्तिपि न वुत्तं। इमस्मिं पन झाने वितक्कविचारपलिबोधाभावेन लद्धोकासा बलवती सद्धा, बलवसद्धासहायप्पटिलाभेनेव च समाधिपि पाकटो; तस्मा इदमेव एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं। विभङ्गे पन ‘‘सम्पसादनन्ति या सद्धा सद्दहना ओकप्पना अभिप्पसादो, चेतसो एकोदिभावन्ति या चित्तस्स ठिति…पे॰… सम्मासमाधी’’ति एत्तकमेव वुत्तं। एवं वुत्तेन पनेतेन सद्धिं अयं अत्थवण्णना यथा न विरुज्झति अञ्ञदत्थु संसन्दति चेव समेति च एवं वेदितब्बा।
अवितक्कं अविचारन्ति भावनाय पहीनत्ता एतस्मिं एतस्स वा वितक्को नत्थीति अवितक्कं। इमिनाव नयेन अविचारं। विभङ्गेपि (विभ॰ ५७६) वुत्तं ‘‘इति अयञ्च वितक्को अयञ्च विचारो सन्ता होन्ति समिता वूपसन्ता अत्थङ्गता अब्भत्थङ्गता अप्पिता ब्यप्पिता सोसिता विसोसिता ब्यन्तीकता, तेन वुच्चति अवितक्कं अविचार’’न्ति।
ततियज्झानकथा
पीतियाच विरागाति एत्थ वुत्तत्थायेव पीति। विरागोति तस्सा जिगुच्छनं वा समतिक्कमो वा। उभिन्नमन्तरा ‘‘च’’ सद्दो सम्पिण्डनत्थो, सो हि वूपसमं वा सम्पिण्डेति वितक्कविचारवूपसमं वा। तत्थ यदा वूपसममेव सम्पिण्डेति, तदा पीतिया विरागा च, किञ्च भिय्यो वूपसमा चाति एवं योजना वेदितब्बा। इमिस्सा च योजनायं विरागो जिगुच्छनत्थो होति। तस्मा पीतिया जिगुच्छना च वूपसमा चाति अयमत्थो दट्ठब्बो। यदा पन वितक्कविचारवूपसमं सम्पिण्डेति, तदा पीतिया च विरागा, किञ्च भिय्यो वितक्कविचारानञ्च वूपसमाति एवं योजना वेदितब्बा। इमिस्सा च योजनायं विरागो समतिक्कमनत्थो होति। तस्मा पीतिया च समतिक्कमा, वितक्कविचारानञ्च वूपसमाति अयमत्थो दट्ठब्बो।
कामञ्चेते वितक्कविचारा दुतियज्झानेयेव वूपसन्ता इमस्स पन झानस्स मग्गपरिदीपनत्थं वण्णभणनत्थञ्चेतं वुत्तं। ‘‘वितक्कविचारानं वूपसमा’’ति हि वुत्ते इदं पञ्ञायति – ‘‘नून वितक्कविचारवूपसमो मग्गो इमस्स झानस्सा’’ति। यथा च ततिये अरियमग्गे अप्पहीनानम्पि सक्कायदिट्ठादीनं ‘‘पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं पहाना’’ति (म॰ नि॰ २.१३२) एवं पहानं वुच्चमानं वण्णभणनं होति तदधिगमाय उस्सुकानं उस्साहजनकं; एवमेवं इध अवूपसन्तानम्पि वितक्कविचारानं वूपसमो वुच्चमानो वण्णभणनं होति। तेनायमत्थो वुत्तो – ‘‘पीतिया च समतिक्कमा, वितक्कविचारानञ्च वूपसमा’’ति।
उपेक्खको च विहासिन्ति एत्थ उपपत्तितो इक्खतीति उपेक्खा, समं पस्सति, अपक्खपतिताव हुत्वा पस्सतीति अत्थो। ताय विसदाय विपुलाय थामगताय समन्नागतत्ता ततियज्झानसमङ्गी ‘‘उपेक्खको’’ति वुच्चति। उपेक्खा पन दसविधा होति – छळङ्गुपेक्खा, ब्रह्मविहारुपेक्खा, बोज्झङ्गुपेक्खा, वीरियुपेक्खा, सङ्खारुपेक्खा, वेदनुपेक्खा, विपस्सनुपेक्खा, तत्रमज्झत्तुपेक्खा, झानुपेक्खा, पारिसुद्धुपेक्खाति। एवमयं दसविधापि तत्थ तत्थ आगतनयतो भूमिपुग्गलचित्तारम्मणतो, खन्धसङ्गह-एकक्खणकुसलत्तिकसङ्खेपवसेन च अट्ठसालिनिया धम्मसङ्गहट्ठकथाय वुत्तनयेनेव वेदितब्बा। इध पन वुच्चमाना विनयनिदानं अतिभारियं करोतीति न वुत्ता। लक्खणादितो पन इध अधिप्पेतुपेक्खा मज्झत्तलक्खणा, अनाभोगरसा, अब्यापारपच्चुपट्ठाना, पीतिविरागपदट्ठानाति।
एत्थाह – ननु चायं अत्थतो तत्रमज्झत्तुपेक्खाव होति, सा च पठमदुतियज्झानेसुपि अत्थि, तस्मा तत्रापि ‘‘उपेक्खको च विहासि’’न्ति एवमयं वत्तब्बा सिया, सा कस्मा न वुत्ताति? अपरिब्यत्तकिच्चतो। अपरिब्यत्तञ्हि तस्सा तत्थ किच्चं, वितक्कादीहि अभिभूतत्ता। इध पनायं वितक्कविचारपीतीहि अनभिभूतत्ता उक्खित्तसिरा विय हुत्वा परिब्यत्तकिच्चा जाता, तस्मा वुत्ताति।
निट्ठिता ‘‘उपेक्खको च विहासि’’न्ति एतस्स सब्बसो अत्थवण्णना।
चतुत्थज्झानकथा
सुखस्स च पहाना दुक्खस्स च पहानाति कायिकसुखस्स च कायिकदुक्खस्स च पहाना। पुब्बेवाति तञ्च खो पुब्बेव, न चतुत्थज्झानक्खणे । सोमनस्सदोमनस्सानं अत्थङ्गमाति चेतसिकसुखस्स च चेतसिकदुक्खस्स चाति इमेसम्पि द्विन्नं पुब्बेव अत्थङ्गमा पहाना इच्चेव वुत्तं होति। कदा पन नेसं पहानं होति? चतुन्नं झानानं उपचारक्खणे। सोमनस्सञ्हि चतुत्थज्झानस्स उपचारक्खणेयेव पहीयति, दुक्खदोमनस्ससुखानि पठमदुतियततियानं उपचारक्खणेसु। एवमेतेसं पहानक्कमेन अवुत्तानं, इन्द्रियविभङ्गे पन इन्द्रियानं उद्देसक्कमेनेव इधापि वुत्तानं सुखदुक्खसोमनस्स दोमनस्सानं पहानं वेदितब्बं।
यदि पनेतानि तस्स तस्स झानस्सुपचारक्खणेयेव पहीयन्ति, अथ कस्मा ‘‘कत्थ चुप्पन्नं दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झति? इध, भिक्खवे, भिक्खु विविच्चेव कामेहि…पे॰… पठमज्झानं उपसम्पज्ज विहरति, एत्थुप्पन्नं दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झति। कत्थ चुप्पन्नं दोमनस्सिन्द्रियं… सुखिन्द्रियं… सोमनस्सिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झति? इध, भिक्खवे, भिक्खु सुखस्स च पहाना…पे॰… चतुत्थज्झानं उपसम्पज्ज विहरति, एत्थुप्पन्नं सोमनस्सिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झती’’ति (सं॰ नि॰ ५.५१०) एवं झानेस्वेव निरोधो वुत्तोति? अतिसयनिरोधत्ता। अतिसयनिरोधो हि नेसं पठमज्झानादीसु, न निरोधोयेव; निरोधोयेव पन उपचारक्खणे, नातिसयनिरोधो। तथा हि नानावज्जने पठमज्झानूपचारे निरुद्धस्सापि दुक्खिन्द्रियस्स डंसमकसादिसम्फस्सेन वा विसमासनुपतापेन वा सिया उप्पत्ति, न त्वेव अन्तोअप्पनायं। उपचारे वा निरुद्धम्पेतं न सुट्ठु निरुद्धं होति; पटिपक्खेन अविहतत्ता। अन्तोअप्पनायं पन पीतिफरणेन सब्बो कायो सुखोक्कन्तो होति। सुखोक्कन्तकायस्स च सुट्ठु निरुद्धं होति दुक्खिन्द्रियं; पटिपक्खेन विहतत्ता। नानावज्जने एव च दुतियज्झानूपचारे पहीनस्स दोमनस्सिन्द्रियस्स यस्मा एतं वितक्कविचारप्पच्चयेपि कायकिलमथे चित्तुपघाते च सति उप्पज्जति, वितक्कविचाराभावे नेव उप्पज्जति। यत्थ पन उप्पज्जति तत्थ वितक्कविचारभावे। अप्पहीना एव च दुतियज्झानूपचारे वितक्कविचाराति तत्थस्स सिया उप्पत्ति; अप्पहीनपच्चयत्ता। न त्वेव दुतियज्झाने; पहीनपच्चयत्ता। तथा ततियज्झानूपचारे पहीनस्सापि सुखिन्द्रियस्स पीतिसमुट्ठानपणीतरूपफुटकायस्स सिया उप्पत्ति, न त्वेव ततियज्झाने। ततियज्झाने हि सुखस्स पच्चयभूता पीति सब्बसो निरुद्धाति। तथा चतुत्थज्झानूपचारे पहीनस्सापि सोमनस्सिन्द्रियस्स आसन्नत्ता, अप्पनाप्पत्ताय उपेक्खाय अभावेन सम्मा अनतिक्कन्तत्ता च सिया उप्पत्ति, न त्वेव चतुत्थज्झाने। तस्मा एव च ‘‘एत्थुप्पन्नं दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झती’’ति तत्थ तत्थ अपरिसेसग्गहणं कतन्ति।
एत्थाह – ‘‘अथेवं तस्स तस्स झानस्सूपचारे पहीनापि एता वेदना इध कस्मा समाहरी’’ति? सुखग्गहणत्थं। या हि अयं ‘‘अदुक्खमसुख’’न्ति एत्थ अदुक्खमसुखा वेदना वुत्ता, सा सुखुमा अतिदुब्बिञ्ञेय्या न सक्का सुखेन गहेतुं। तस्मा यथा नाम दुट्ठस्स यथा वा तथा वा उपसङ्कमित्वा गहेतुं असक्कुणेय्यस्स गोणस्स गहणत्थं गोपो एकस्मिं वजे सब्बे गावो समाहरति, अथेकेकं नीहरन्तो पटिपाटिया आगतं ‘‘अयं सो, गण्हथ न’’न्ति तम्पि गाहापयति; एवमेव भगवा सुखग्गहणत्थं सब्बा एता समाहरि। एवञ्हि समाहटा एता दस्सेत्वा ‘‘यं नेव सुखं न दुक्खं न सोमनस्सं न दोमनस्सं, अयं अदुक्खमसुखा वेदना’’ति सक्का होति एसा गाहयितुं।
पुब्बेनिवासकथा
१२.इति इमानि चत्तारि झानानि केसञ्चि चित्तेकग्गतत्थानि होन्ति, केसञ्चि विपस्सनापादकानि, केसञ्चि अभिञ्ञापादकानि, केसञ्चि निरोधपादकानि, केसञ्चि भवोक्कमनत्थानि। तत्थ खीणासवानं चित्तेकग्गतत्थानि होन्ति, ते हि समापज्जित्वा ‘‘एकग्गचित्ता सुखं दिवसं विहरिस्सामा’’ति इच्चेवं कसिणपरिकम्मं कत्वा अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेन्ति। सेक्खपुथुज्जनानं ‘‘समापत्तितो वुट्ठाय समाहितेन चित्तेन विपस्सिस्सामा’’ति निब्बत्तेन्तानं विपस्सनापादकानि होन्ति। ये पन अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेत्वा अभिञ्ञापादकं झानं समापज्जित्वा समापत्तितो वुट्ठाय ‘‘एकोपि हुत्वा बहुधा होती’’ति वुत्तनया अभिञ्ञायो पत्थेन्ता निब्बत्तेन्ति, तेसं अभिञ्ञापादकानि होन्ति। ये पन अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेत्वा ‘‘निरोधसमापत्तिं समापज्जित्वा सत्ताहं अचित्तका हुत्वा दिट्ठेव धम्मे निरोधं निब्बानं पत्वा सुखं विहरिस्सामा’’ति निब्बत्तेन्ति, तेसं निरोधपादकानि होन्ति। ये पन अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेत्वा ‘‘अपरिहीनज्झाना हुत्वा ब्रह्मलोके उप्पज्जिस्सामा’’ति निब्बत्तेन्ति, तेसं भवोक्कमनत्थानि होन्ति।
भगवता पनिदं चतुत्थज्झानं बोधिरुक्खमूले निब्बत्तितं, तं तस्स विपस्सनापादकञ्चेव अहोसि अभिञ्ञापादकञ्च निरोधपादकञ्च सब्बकिच्चसाधकञ्च सब्बलोकियलोकुत्तरगुणदायकन्ति वेदितब्बं। येसञ्च गुणानं दायकं अहोसि, तेसं एकदेसं दस्सेन्तो ‘‘सो एवं समाहिते चित्ते’’तिआदिमाह।
तत्थ सोति सो अहं। एवन्ति चतुत्थज्झानक्कमनिदस्सनमेतं। इमिना कमेन चतुत्थज्झानं पटिलभित्वाति वुत्तं होति। समाहितेति इमिना चतुत्थज्झानसमाधिना समाहिते। परिसुद्धेतिआदीसु पन उपेक्खासतिपारिसुद्धिभावेन परिसुद्धे। परिसुद्धत्तायेव परियोदाते, पभस्सरेति वुत्तं होति। सुखादीनं पच्चयानं घातेन विहतरागादिअङ्गणत्ता अनङ्गणे। अनङ्गणत्तायेव च विगतूपक्किलेसे; अङ्गणेन हि चित्तं उपक्किलिस्सति। सुभावितत्ता मुदुभूते, वसीभावप्पत्तेति वुत्तं होति। वसे वत्तमानञ्हि चित्तं मुदूति वुच्चति। मुदुत्तायेव च कम्मनिये, कम्मक्खमे कम्मयोग्गेति वुत्तं होति। मुदु हि चित्तं कम्मनियं होति सुधन्तमिव सुवण्णं, तदुभयम्पि च सुभावितत्ता एव। यथाह – ‘‘नाहं, भिक्खवे, अञ्ञं एकधम्मम्पि समनुपस्सामि, यं एवं भावितं बहुलीकतं मुदु च होति कम्मनियञ्च, यथयिदं, भिक्खवे, चित्त’’न्ति (अ॰ नि॰ १.२२)।
एतेसु परिसुद्धभावादीसु ठितत्ता ठिते। ठितत्तायेव आनेञ्जप्पत्ते, अचले निरिञ्जनेति वुत्तं होति। मुदुकम्मञ्ञभावेन वा अत्तनो वसे ठितत्ता ठिते, सद्धादीहि परिग्गहितत्ता आनेञ्जप्पत्ते। सद्धापरिग्गहितञ्हि चित्तं अस्सद्धियेन न इञ्जति, वीरियपरिग्गहितं कोसज्जेन न इञ्जति, सतिपरिग्गहितं पमादेन न इञ्जति, समाधिपरिग्गहितं उद्धच्चेन न इञ्जति, पञ्ञापरिग्गहितं अविज्जाय न इञ्जति, ओभासगतं किलेसन्धकारेन न इञ्जति। इमेहि छहि धम्मेहि परिग्गहितं आनेञ्जप्पत्तं चित्तं होति। एवं अट्ठङ्गसमन्नागतं चित्तं अभिनीहारक्खमं होति अभिञ्ञासच्छिकरणीयानं धम्मानं अभिञ्ञासच्छिकिरियाय।
दिब्बचक्खुञाणकथा
१३.सोएवं…पे॰… चुतूपपातञाणायाति चुतिया च उपपाते च ञाणाय; येन ञाणेन सत्तानं चुति च उपपातो च ञायति, तदत्थन्ति वुत्तं होति। चित्तं अभिनिन्नामेसिन्ति परिकम्मचित्तं नीहरिं। सो दिब्बेन…पे॰… पस्सामीति एत्थ पन पूरितपारमीनं महासत्तानं परिकम्मकरणं नत्थि। ते हि चित्ते अभिनिन्नामितमत्ते एव दिब्बेन चक्खुना सत्ते पस्सन्ति, आदिकम्मिककुलपुत्ता पन परिकम्मं कत्वा। तस्मा तेसं वसेन परिकम्मं वत्तब्बं सिया। तं पन वुच्चमानं अतिभारियं विनयनिदानं करोति; तस्मा तं न वदाम। अत्थिकेहि पन विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ २.४११) वुत्तनयेन गहेतब्बं। इध पन पाळिमेव वण्णयिस्साम।
सोति सो अहं। दिब्बेनातिआदीसु दिब्बसदिसत्ता दिब्बं। देवतानञ्हि सुचरितकम्मनिब्बत्तं पित्तसेम्हरुहिरादीहि अपलिबुद्धं उपक्किलेसविनिमुत्तताय दूरेपि आरम्मणसम्पटिच्छनसमत्थं दिब्बं पसादचक्खु होति। इदञ्चापि वीरियभावनाबलनिब्बत्तं ञाणचक्खु तादिसमेवाति दिब्बसदिसत्ता दिब्बं, दिब्बविहारवसेन पटिलद्धत्ता अत्तना च दिब्बविहारसन्निस्सितत्तापि दिब्बं, आलोकपरिग्गहेन महाजुतिकत्तापि दिब्बं, तिरोकुट्टादिगतरूपदस्सनेन महागतिकत्तापि दिब्बं। तं सब्बं सद्दसत्थानुसारेन वेदितब्बं। दस्सनट्ठेन चक्खु। चक्खुकिच्चकरणेन चक्खुमिवातिपि चक्खु। चुतूपपातदस्सनेन दिट्ठिविसुद्धिहेतुत्ता विसुद्धं। यो हि चुतिमत्तमेव पस्सति न उपपातं, सो उच्छेददिट्ठिं गण्हाति। यो उपपातमत्तमेव पस्सति न चुतिं, सो नवसत्तपातुभावदिट्ठिं गण्हाति। यो पन तदुभयं पस्सति, सो यस्मा दुविधम्पि तं दिट्ठिगतं अतिवत्तति, तस्मास्स तं दस्सनं दिट्ठिविसुद्धिहेतु होति। तदुभयञ्च भगवा अद्दस। तेनेतं वुत्तं – ‘‘चुतूपपातदस्सनेन दिट्ठिविसुद्धिहेतुत्ता विसुद्ध’’न्ति।
एकादसउपक्किलेसविरहतो वा विसुद्धं। भगवतो हि एकादसपक्किलेसविरहितं दिब्बचक्खु। यथाह – ‘‘सो खो अहं, अनुरुद्ध, ‘विचिकिच्छा चित्तस्स उपक्किलेसो’ति इति विदित्वा विचिकिच्छं चित्तस्स उपक्किलेसं पजहिं। अमनसिकारो…पे॰… थिनमिद्धं… छम्भितत्तं… उप्पिलं… दुट्ठुल्लं… अच्चारद्धवीरियं… अतिलीनवीरियं… अभिजप्पा… नानत्तसञ्ञा… ‘अतिनिज्झायितत्तं रूपानं चित्तस्स उपक्किलेसो’ति इति विदित्वा अतिनिज्झायितत्तं रूपानं चित्तस्स उपक्किलेसं पजहिं। सो खो अहं, अनुरुद्ध, अप्पमत्तो आतापी पहितत्तो विहरन्तो ओभासञ्हि खो सञ्जानामि, न च रूपानि पस्सामि। रूपानि हि खो पस्सामि, न च ओभासं सञ्जानामी’’ति (म॰ नि॰ ३.२४२-२४३) एवमादि। तदेवं एकादसुपक्किलेसविरहतो विसुद्धं।
मनुस्सूपचारं अतिक्कमित्वा रूपदस्सनेन अतिक्कन्तमानुसकं; मानुसकं वा मंसचक्खुं अतिक्कन्तत्ता अतिक्कन्तमानुसकन्ति वेदितब्बं। तेन दिब्बेन चक्खुना विसुद्धेन अतिक्कन्तमानुसकेन।
सत्तेपस्सामीति मनुस्समंसचक्खुना विय सत्ते पस्सामि दक्खामि ओलोकेमि। चवमाने उपपज्जमानेति एत्थ चुतिक्खणे वा उपपत्तिक्खणे वा दिब्बचक्खुना दट्ठुं न सक्का, ये पन आसन्नचुतिका इदानि चविस्सन्ति ते चवमाना। ये च गहितपटिसन्धिका सम्पतिनिब्बत्ता वा, ते उपपज्जमानाति अधिप्पेता। ते एवरूपे चवमाने उपपज्जमाने च पस्सामीति दस्सेति। हीनेति मोहनिस्सन्दयुत्तत्ता हीनानं जातिकुलभोगादीनं वसेन हीळिते ओहीळिते उञ्ञाते अवञ्ञाते। पणीतेति अमोहनिस्सन्दयुत्तत्ता तब्बिपरीते। सुवण्णेति अदोसनिस्सन्दयुत्तत्ता इट्ठकन्तमनापवण्णयुत्ते। दुब्बण्णेति दोसनिस्सन्दयुत्तत्ता अनिट्ठाकन्तअमनापवण्णयुत्ते; अभिरूपे विरूपेतिपि अत्थो। सुगतेति सुगतिगते, अलोभनिस्सन्दयुत्तत्ता वा अड्ढे महद्धने। दुग्गतेति दुग्गतिगते, लोभनिस्सन्दयुत्तत्ता वा दलिद्दे अप्पन्नपाने। यथाकम्मूपगेति यं यं कम्मं उपचितं तेन तेन उपगते। तत्थ पुरिमेहि ‘‘चवमाने’’तिआदीहि दिब्बचक्खुकिच्चं वुत्तं; इमिना पन पदेन यथाकम्मूपगञाणकिच्चं।
आसवक्खयञाणकथा
१४.सोएवं समाहिते चित्तेति इध विपस्सनापादकं चतुत्थज्झानचित्तं वेदितब्बं। आसवानं खयञाणायाति अरहत्तमग्गञाणत्थाय। अरहत्तमग्गो हि आसवविनासनतो आसवानं खयोति वुच्चति। तत्र चेतं ञाणं तप्परियापन्नत्ताति । चित्तं अभिनिन्नामेसिन्ति विपस्सनाचित्तं अभिनीहरिं। सो इदं दुक्खन्ति एवमादीसु ‘‘एत्तकं दुक्खं, न इतो भिय्यो’’ति सब्बम्पि दुक्खसच्चं सरसलक्खणपटिवेधेन यथाभूतं अब्भञ्ञासिं जानिं पटिविज्झिं। तस्स च दुक्खस्स निब्बत्तिकं तण्हं ‘‘अयं दुक्खसमुदयो’’ति, तदुभयम्पि यं ठानं पत्वा निरुज्झति तं तेसं अप्पवत्तिं निब्बानं ‘‘अयं दुक्खनिरोधो’’ति, तस्स च सम्पापकं अरियमग्गं ‘‘अयं दुक्खनिरोधगामिनी पटिपदा’’ति सरसलक्खणपटिवेधेन यथाभूतं अब्भञ्ञासिं जानिं पटिविज्झिन्ति एवमत्थो वेदितब्बो।
एवं सरूपतो सच्चानि दस्सेत्वा इदानि किलेसवसेन परियायतो दस्सेन्तो ‘‘इमे आसवा’’तिआदिमाह। तस्स मे एवं जानतो एवं पस्सतोति तस्स मय्हं एवं जानन्तस्स एवं पस्सन्तस्स सह विपस्सनाय कोटिप्पत्तं मग्गं कथेति। कामासवाति कामासवतो। विमुच्चित्थाति इमिना फलक्खणं दस्सेति। मग्गक्खणे हि चित्तं विमुच्चति, फलक्खणे विमुत्तं होति। विमुत्तस्मिं विमुत्तमिति ञाणन्ति इमिना पच्चवेक्खणञाणं दस्सेति। खीणा जातीतिआदीहि तस्स भूमिं। तेन हि ञाणेन भगवा पच्चवेक्खन्तो ‘‘खीणा जाती’’तिआदीनि अब्भञ्ञासिं। कतमा पन भगवतो जाति खीणा, कथञ्च नं अब्भञ्ञासीति? वुच्चते – न तावस्स अतीता जाति खीणा, पुब्बेव खीणत्ता; न अनागता, अनागते वायामाभावतो; न पच्चुप्पन्ना, विज्जमानत्ता। या पन मग्गस्स अभावितत्ता उप्पज्जेय्य एकचतुपञ्चवोकारभवेसु एकचतुपञ्चक्खन्धप्पभेदा जाति, सा मग्गस्स भावितत्ता अनुप्पादधम्मतं आपज्जनेन खीणा; तं सो मग्गभावनाय पहीनकिलेसे पच्चवेक्खित्वा ‘‘किलेसाभावे विज्जमानम्पि कम्मं आयतिं अप्पटिसन्धिकं होती’’ति जानन्तो अब्भञ्ञासिं।
वुसितन्ति वुत्थं परिवुत्थं, कतं चरितं निट्ठितन्ति अत्थो। ब्रह्मचरियन्ति मग्गब्रह्मचरियं, पुथुज्जनकल्याणकेन हि सद्धिं सत्त सेक्खा ब्रह्मचरियवासं वसन्ति नाम, खीणासवो वुत्थवासो। तस्मा भगवा अत्तनो ब्रह्मचरियवासं पच्चवेक्खन्तो ‘‘वुसितं ब्रह्मचरिय’’न्ति अब्भञ्ञासिं। कतं करणीयन्ति चतूसु सच्चेसु चतूहि मग्गेहि परिञ्ञापहानसच्छिकिरियाभावनाभिसमयवसेन सोळसविधम्पि किच्चं निट्ठापितन्ति अत्थो । पुथुज्जनकल्याणकादयो हि एतं किच्चं करोन्ति, खीणासवो कतकरणीयो। तस्मा भगवा अत्तनो करणीयं पच्चवेक्खन्तो ‘‘कतं करणीय’’न्ति अब्भञ्ञासिं। नापरं इत्थत्तायाति इदानि पुन इत्थभावाय एवं सोळसकिच्चभावाय किलेसक्खयाय वा मग्गभावनाकिच्चं मे नत्थीति अब्भञ्ञासिं।
इदानि एवं पच्चवेक्खणञाणपरिग्गहितं तं आसवानं खयञाणाधिगमं ब्राह्मणस्स दस्सेन्तो अयं खो मे ब्राह्मणातिआदिमाह। तत्थ विज्जाति अरहत्तमग्गञाणविज्जा। अविज्जाति चतुसच्चपटिच्छादिका अविज्जा। सेसं वुत्तनयमेव। अयं पन विसेसो – अयं खो मे ब्राह्मण ततिया अभिनिब्भिदा अहोसीति एत्थ अयं खो मम ब्राह्मण आसवानं खयञाणमुखतुण्डकेन चतुसच्चपटिच्छादकं अविज्जण्डकोसं पदालेत्वा ततिया अभिनिब्भिदा ततिया निक्खन्ति ततिया अरियजाति अहोसि, कुक्कुटच्छापकस्सेव मुखतुण्डकेन वा पादनखसिखाय वा अण्डकोसं पदालेत्वा तम्हा अण्डकोसम्हा अभिनिब्भिदा निक्खन्ति कुक्कुटनिकाये पच्चाजातीति।
देसनानुमोदनकथा
१५.एवंवुत्ते वेरञ्जो ब्राह्मणोति एवं भगवता लोकानुकम्पकेन ब्राह्मणं अनुकम्पमानेन विनिगूहितब्बेपि अत्तनो अरियाय जातिया जेट्ठसेट्ठभावे विज्जत्तयपकासिकाय धम्मदेसनाय वुत्ते पीतिविप्फारपरिपुण्णगत्तचित्तो वेरञ्जो ब्राह्मणो तं भगवतो अरियाय जातिया जेट्ठसेट्ठभावं विदित्वा ‘‘ईदिसं नामाहं सब्बलोकजेट्ठसेट्ठं सब्बगुणसमन्नागतं सब्बञ्ञुं ‘अञ्ञेसं अभिवादनादिकम्मं न करोती’ति अवचं – ‘धीरत्थु वतरे अञ्ञाण’’’न्ति अत्तानं गरहित्वा ‘‘अयं दानि लोके अरियाय जातिया पुरेजातट्ठेन जेट्ठो, सब्बगुणेहि अप्पटिसमट्ठेन सेट्ठो’’ति निट्ठं गन्त्वा भगवन्तं एतदवोच – ‘‘जेट्ठो भवं गोतमो सेट्ठो भवं गोतमो’’ति। एवञ्च पन वत्वा पुन तं भगवतो धम्मदेसनं अब्भनुमोदमानो ‘‘अभिक्कन्तं, भो गोतम, अभिक्कन्तं, भो गोतमा’’तिआदिमाह।
तत्थायं अभिक्कन्तसद्दो खयसुन्दराभिरूपअब्भनुमोदनेसु दिस्सति। ‘‘अभिक्कन्ता, भन्ते, रत्ति; निक्खन्तो पठमो यामो, चिरनिसिन्नो भिक्खुसङ्घो’’तिआदीसु (अ॰ नि॰ ८.२०) हि खये दिस्सति। ‘‘अयं मे पुग्गलो खमति, इमेसं चतुन्नं पुग्गलानं अभिक्कन्ततरो च पणीततरो चा’’तिआदीसु (अ॰ नि॰ ४.१००) सुन्दरे।
‘‘को मे वन्दति पादानि, इद्धिया यससा जलं।
अभिक्कन्तेन वण्णेन, सब्बा ओभासयं दिसा’’ति॥ –
आदीसु (वि॰ व॰ ८५७) अभिरूपे। ‘‘अभिक्कन्तं, भन्ते’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ १.२५०) अब्भनुमोदने। इधापि अब्भनुमोदनेयेव। यस्मा च अब्भनुमोदने, तस्मा ‘‘साधु साधु, भो गोतमा’’ति वुत्तं होतीति वेदितब्बं।
‘‘भये कोधे पसंसायं, तुरिते कोतूहलच्छरे।
हासे सोके पसादे च, करे आमेडितं बुधो’’ति॥
इमिना च लक्खणेन इध पसादवसेन पसंसावसेन चायं द्विक्खत्तुं वुत्तोति वेदितब्बो।
अथ वा अभिक्कन्तन्ति अतिइट्ठं अतिमनापं अतिसुन्दरन्ति वुत्तं होति। तत्थ एकेन अभिक्कन्तसद्देन देसनं थोमेति, एकेन अत्तनो पसादं। अयञ्हि एत्थ अधिप्पायो – ‘‘अभिक्कन्तं, भो गोतम, यदिदं भोतो गोतमस्स धम्मदेसना, अभिक्कन्तं यदिदं भोतो गोतमस्स धम्मदेसनं आगम्म मम पसादो’’ति। भगवतोयेव वा वचनं द्वे द्वे अत्थे सन्धाय थोमेति – भोतो गोतमस्स वचनं अभिक्कन्तं दोसनासनतो अभिक्कन्तं गुणाधिगमनतो, तथा सद्धाजननतो पञ्ञाजननतो, सात्थतो सब्यञ्जनतो, उत्तानपदतो गम्भीरत्थतो, कण्णसुखतो हदयङ्गमतो, अनत्तुक्कंसनतो अपरवम्भनतो, करुणासीतलतो पञ्ञावदाततो, अपाथरमणीयतो विमद्दक्खमतो, सुय्यमानसुखतो वीमंसियमानहिततोति एवमादीहि योजेतब्बं।
पसन्नाकारकथा
एवं देसनं थोमेत्वा इमाय देसनाय रतनत्तये पसन्नचित्तो पसन्नाकारं करोन्तो ‘‘एसाह’’न्तिआदिमाह। तत्थ एसाहन्ति एसो अहं। भवन्तं गोतमं सरणं गच्छामीति भवन्तं गोतमं सरणन्ति गच्छामि; भवं मे गोतमो सरणं, परायणं, अघस्स ताता, हितस्स च विधाताति इमिना अधिप्पायेन भवन्तं गोतमं गच्छामि भजामि सेवामि पयिरुपासामि , एवं वा जानामि बुज्झामीति। येसञ्हि धातूनं गतिअत्थो, बुद्धिपि तेसं अत्थो; तस्मा ‘‘गच्छामी’’ति इमस्स जानामि बुज्झामीति अयम्पि अत्थो वुत्तो। धम्मञ्च भिक्खुसङ्घञ्चाति एत्थ पन अधिगतमग्गे सच्छिकतनिरोधे यथानुसिट्ठं पटिपज्जमाने च चतूसु अपायेसु अपतमाने धारेतीति धम्मो; सो अत्थतो अरियमग्गो चेव निब्बानञ्च। वुत्तं हेतं – ‘‘यावता, भिक्खवे, धम्मा सङ्खता, अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो तेसं अग्गमक्खायती’’ति (अ॰ नि॰ ४.३४) वित्थारो। न केवलञ्च अरियमग्गो चेव निब्बानञ्च, अपि च खो अरियफलेहि सद्धिं परियत्तिधम्मोपि। वुत्तम्पि हेतं छत्तमाणवकविमाने –
‘‘रागविरागमनेजमसोकं, धम्ममसङ्खतमप्पटिकूलं।
मधुरमिमं पगुणं सुविभत्तं, धम्ममिमं सरणत्थमुपेही’’ति॥ (वि॰ व॰ ८८७)।
एत्थ हि रागविरागोति मग्गो कथितो। अनेजमसोकन्ति फलं। धम्ममसङ्खतन्ति निब्बानं। अप्पटिकूलं मधुरमिमं पगुणं सुविभत्तन्ति पिटकत्तयेन विभत्ता सब्बधम्मक्खन्धाति। दिट्ठिसीलसङ्घातेन संहतोति सङ्घो, सो अत्थतो अट्ठअरियपुग्गलसमूहो। वुत्तञ्हेतं तस्मिंयेव विमाने –
‘‘यत्थ च दिन्नमहप्फलमाहु, चतूसु सुचीसु पुरिसयुगेसु।
अट्ठ च पुग्गलधम्मदसा ते, सङ्घमिमं सरणत्थमुपेही’’ति॥ (वि॰ व॰ ८८८)।
भिक्खूनं सङ्घो भिक्खुसङ्घो। एत्तावता च ब्राह्मणो तीणि सरणगमनानि पटिवेदेसि।
पसन्नाकारकथा निट्ठिता।
सरणगमनकथा
इदानि तेस्वेव तीसु सरणगमनेसु कोसल्लत्थं सरणं, सरणगमनं, यो सरणं गच्छति,
सरणगमनप्पभेदो, सरणगमनफलं, संकिलेसो, भेदोति अयं विधि वेदि तब्बो। सो पन इध वुच्चमानो अतिभारियं विनयनिदानं करोतीति न वुत्तो। अत्थिकेहि पन पपञ्चसूदनियं वा मज्झिमट्ठकथायं भयभेरवसुत्तवण्णनतो (म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.५६) सुमङ्गलविलासिनियं वा दीघनिकायट्ठकथायं (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.२५०) सरणवण्णनतो गहेतब्बोति।
सरणगमनकथा निट्ठिता।
उपासकत्तपटिवेदनाकथा
उपासकंमं भवं गोतमो धारेतूति मं भवं गोतमो ‘‘उपासको अय’’न्ति एवं धारेतूति अत्थो। उपासकविधिकोसल्लत्थं पनेत्थ को उपासको, कस्मा उपासकोति वुच्चति, किमस्स सीलं, को आजीवो, का विपत्ति, का सम्पत्तीति इदं पकिण्णकं वेदितब्बं। तं अतिभारियकरणतो इध न विभत्तं, अत्थिकेहि पन पपञ्चसूदनियं मज्झिमट्ठकथायं (म॰ नि॰ अट्ठ॰ १.५६) वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। अज्जतग्गेति एत्थ अयं अग्गसद्दो आदिकोटिकोट्ठाससेट्ठेसु दिस्सति। ‘‘अज्जतग्गे, सम्म दोवारिक, आवरामि द्वारं निगण्ठानं निगण्ठीन’’न्तिआदीसु (म॰ नि॰ २.७०) हि आदिम्हि दिस्सति। ‘‘तेनेव अङ्गुलग्गेन तं अङ्गुलग्गं परामसेय्य (कथा॰ ४४१), उच्छग्गं वेळग्ग’’न्तिआदीसु कोटियं। ‘‘अम्बिलग्गं वा मधुरग्गं वा तित्तकग्गं वा (सं॰ नि॰ ५.३७४) अनुजानामि, भिक्खवे, विहारग्गेन वा परिवेणग्गेन वा भाजेतु’’न्तिआदीसु (चूळव॰ ३१८) कोट्ठासे। ‘‘यावता, भिक्खवे, सत्ता अपदा वा द्विपदा वा…पे॰… तथागतो तेसं अग्गमक्खायती’’तिआदीसु (अ॰ नि॰ ४.३४) सेट्ठे। इध पनायं आदिम्हि दट्ठब्बो। तस्मा अज्जतग्गेति अज्जतं आदिं कत्वाति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो। अज्जतन्ति अज्जभावन्ति वुत्तं होति। अज्जदग्गे इच्चेव वा पाठो, दकारो पदसन्धिकरो, अज्ज अग्गं कत्वाति वुत्तं होति। पाणुपेतन्ति पाणेहि उपेतं, याव मे जीवितं पवत्तति, ताव उपेतं अनञ्ञसत्थुकं तीहि सरणगमनेहि सरणगतं मं भवं गोतमो धारेतु जानातु, अहञ्हि सचेपि मे तिखिणेन असिना सीसं छिन्देय्युं, नेव बुद्धं ‘‘न बुद्धो’’ति वा, धम्मं ‘‘न धम्मो’’ति वा, सङ्घं ‘‘न सङ्घो’’ति वा वदेय्यन्ति। एत्थ च ब्राह्मणो पाणुपेतं सरणगतन्ति पुन सरणगमनं वदन्तो अत्तसन्निय्यातनं पकासेतीति वेदितब्बो।
एवं अत्तानं निय्यातेत्वा भगवन्तं सपरिसं उपट्ठातुकामो आह – ‘‘अधिवासेतु च मे भवं गोतमो वेरञ्जायं वस्सावासं सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’ति। किं वुत्तं होति – उपासकञ्च मं भवं गोतमो धारेतु, अधिवासेतु च मे वेरञ्जायं वस्सावासं, तयो मासे वेरञ्जं उपनिस्साय मम अनुग्गहत्थं वासं सम्पटिच्छतूति। अधिवासेसि भगवा तुण्हीभावेनाति अथस्स वचनं सुत्वा भगवा कायङ्गं वा वाचङ्गं वा अचोपेत्वा अब्भन्तरेयेव खन्तिं चारेत्वा तुण्हीभावेन अधिवासेसि; ब्राह्मणस्स अनुग्गहत्थं मनसाव सम्पटिच्छीति वुत्तं होति।
अथखो वेरञ्जो ब्राह्मणो भगवतो अधिवासनं विदित्वाति अथ वेरञ्जो ब्राह्मणो सचे मे समणो गोतमो नाधिवासेय्य, कायेन वा वाचाय वा पटिक्खिपेय्य। यस्मा पन अप्पटिक्खिपित्वा अब्भन्तरे खन्तिं धारेसि, तस्मा मे मनसाव अधिवासेसीति एवं आकारसल्लक्खणकुसलताय भगवतो अधिवासनं विदित्वा, अत्तनो निसिन्नासनतो वुट्ठाय चतूसु दिसासु भगवन्तं सक्कच्चं वन्दित्वा तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा आगतकालतो पभुति जातिमहल्लकब्राह्मणानं अभिवादनादीनि न करोतीति विगरहित्वापि इदानि विञ्ञातबुद्धगुणो कायेन वाचाय मनसा च अनेकक्खत्तुं वन्दन्तोपि अतित्तोयेव हुत्वा दसनखसमोधानसमुज्जलं अञ्जलिं पग्गय्ह सिरस्मिं पतिट्ठापेत्वा याव दस्सनविसयो ताव पटिमुखोयेव अपक्कमित्वा दस्सनविसयं विजहनट्ठाने वन्दित्वा पक्कामि।
दुब्भिक्खकथा
१६.तेन खो पन समयेन वेरञ्जा दुब्भिक्खा होतीति यस्मिं समये वेरञ्जेन ब्राह्मणेन भगवा वेरञ्जं उपनिस्साय वस्सावासं याचितो , तेन समयेन वेरञ्जा दुब्भिक्खा होति। दुब्भिक्खाति दुल्लभभिक्खा; सा पन दुल्लभभिक्खता यत्थ मनुस्सा अस्सद्धा होन्ति अप्पसन्ना, तत्थ सुसस्सकालेपि अतिसमग्घेपि पुब्बण्णापरण्णे होति। वेरञ्जायं पन यस्मा न तथा अहोसि, अपिच खो दुसस्सताय छातकदोसेन अहोसि तस्मा तमत्थं दस्सेन्तो द्वीहितिकातिआदिमाह। तत्थ द्वीहितिकाति द्विधा पवत्तईहितिका। ईहितं नाम इरिया द्विधा पवत्ता – चित्तइरिया, चित्तईहा। ‘‘एत्थ लच्छाम नु खो किञ्चि भिक्खमाना न लच्छामा’’ति, ‘‘जीवितुं वा सक्खिस्साम नु खो नो’’ति अयमेत्थ अधिप्पायो।
अथ वा द्वीहितिकाति दुज्जीविका, ईहितं ईहा इरियनं पवत्तनं जीवितन्तिआदीनि पदानि एकत्थानि। तस्मा दुक्खेन ईहितं एत्थ पवत्ततीति द्वीहितिकाति अयमेत्थ पदत्थो। सेतट्ठिकाति सेतकानि अट्ठीनि एत्थाति सेतट्ठिका। दिवसम्पि याचित्वा किञ्चि अलद्धा मतानं कपणमनुस्सानं अहिच्छत्तकवण्णेहि अट्ठीहि तत्र तत्र परिकिण्णाति वुत्तं होति। सेतट्टिकातिपि पाठो। तस्सत्थो – सेता अट्टि एत्थाति सेतट्टिका। अट्टीति आतुरता ब्याधि रोगो। तत्थ च सस्सानं गब्भग्गहणकाले सेतकरोगेन उपहतमेव पच्छिन्नखीरं अग्गहिततण्डुलं पण्डरपण्डरं सालिसीसं वा यवगोधूमसीसं वा निक्खमति, तस्मा ‘‘सेतट्टिका’’ति वुच्चति।
वप्पकाले सुट्ठु अभिसङ्खरित्वापि वुत्तसस्सं तत्थ सलाका एव सम्पज्जतीति सलाकावुत्ता; सलाकाय वा तत्थ जीवितं पवत्तेन्तीति सलाकावुत्ता। किं वुत्तं होति? तत्थ किर धञ्ञविक्कयकानं सन्तिकं कयकेसु गतेसु दुब्बलमनुस्से अभिभवित्वा बलवमनुस्साव धञ्ञं किणित्वा गच्छन्ति। दुब्बलमनुस्सा अलभमाना महासद्दं करोन्ति। धञ्ञविक्कयका ‘‘सब्बेसं सङ्गहं करिस्सामा’’ति धञ्ञकरणट्ठाने धञ्ञमापकं निसीदापेत्वा एकपस्से वण्णज्झक्खं निसीदापेसुं। धञ्ञत्थिका वण्णज्झक्खस्स सन्तिकं गच्छन्ति। सो आगतपटिपाटिया मूलं गहेत्वा ‘‘इत्थन्नामस्स एत्तकं दातब्ब’’न्ति सलाकं लिखित्वा देति, ते तं गहेत्वा धञ्ञमापकस्स सन्तिकं गन्त्वा दिन्नपटिपाटिया धञ्ञं गण्हन्ति। एवं सलाकाय तत्थ जीवितं पवत्तेन्तीति सलाकावुत्ता।
न सुकरा उञ्छेन पग्गहेन यापेतुन्ति पग्गहेन यो उञ्छो, तेन यापेतुं न सुकरा। पत्तं गहेत्वा यं अरिया उञ्छं करोन्ति, भिक्खाचरियं चरन्ति, तेन उञ्छेन यापेतुं न सुकराति वुत्तं होति। तदा किर तत्थ सत्तट्ठगामे पिण्डाय चरित्वा एकदिवसम्पि यापनमत्तं न लभन्ति।
तेन खो पन समयेन उत्तरापथका अस्सवाणिजा…पे॰… अस्सोसि खो भगवा उदुक्खलसद्दन्ति – तेनाति यस्मिं समये भगवा वेरञ्जं उपनिस्साय वस्सावासं उपगतो तेन समयेन। उत्तरापथवासिका उत्तरापथतो वा आगतत्ता एवं लद्धवोहारा अस्सवाणिजा उत्तरापथे अस्सानं उट्ठानट्ठाने पञ्च अस्ससतानि गहेत्वा दिगुणं तिगुणं लाभं पत्थयमाना देसन्तरं गच्छन्ता तेहि अत्तनो विक्कायिकभण्डभूतेहि पञ्चमत्तेहि अस्ससतेहि वेरञ्जं वस्सावासं उपगता होन्ति। कस्मा? न हि सक्का तस्मिं देसे वस्सिके चत्तारो मासे अद्धानं पटिपज्जितुं। उपगच्छन्ता च बहिनगरे उदकेन अनज्झोत्थरणीये ठाने अत्तनो च वासागारानि अस्सानञ्च मन्दिरं कारापेत्वा वतिया परिक्खिपिंसु। तानि तेसं वसनट्ठानानि ‘‘अस्समण्डलिकायो’’ति पञ्ञायिंसु। तेनाह – ‘‘तेहि अस्समण्डलिकासु भिक्खूनं पत्थपत्थपुलकं पञ्ञत्तं होती’’ति। पत्थपत्थपुलकन्ति एकमेकस्स भिक्खुनो पत्थपत्थपमाणं पुलकं। पत्थो नाम नाळिमत्तं होति, एकस्स पुरिसस्स अलं यापनाय। वुत्तम्पि हेतं – ‘‘पत्थोदनो नालमयं दुविन्न’’न्ति (जा॰ २.२१.१९२)। पुलकं नाम नित्थुसं कत्वा उस्सेदेत्वा गहितयवतण्डुला वुच्चन्ति। यदि हि सथुसा होन्ति, पाणका विज्झन्ति, अद्धानक्खमा न होन्ति। तस्मा ते वाणिजा अद्धानक्खमं कत्वा यवतण्डुलमादाय अद्धानं पटिपज्जन्ति ‘‘यत्थ अस्सानं खादनीयं तिणं दुल्लभं भविस्सति, तत्थेतं अस्सभत्तं भविस्सती’’ति।
महामोग्गल्लानस्ससीहनादकथा
१७.अथ खो आयस्मा महामोग्गल्लानोतिआदीसु आयस्माति पियवचनमेतं, गरुगारवसप्पतिस्साधिवचनमेतं। महामोग्गल्लानोति महा च सो गुणमहन्तताय मोग्गल्लानो च गोत्तेनाति महामोग्गल्लानो। एतदवोचाति एतं अवोच। इदानि वत्तब्बं ‘‘एतरहि भन्ते’’तिआदिवचनं दस्सेति। कस्मा अवोच? थेरो किर पब्बजित्वा सत्तमे दिवसे सावकपारमिञाणस्स मत्थकं पत्तो, सत्थारापि महिद्धिकताय एतदग्गे ठपितो। सो तं अत्तनो महिद्धिकतं निस्साय चिन्तेसि – ‘‘अयं वेरञ्जा दुब्भिक्खा, भिक्खू च किलमन्ति, यंनूनाहं पथविं परिवत्तेत्वा भिक्खू पप्पटकोजं भोजेय्य’’न्ति। अथस्स एतदहोसि – ‘‘सचे पनाहं भगवतो सन्तिके विहरन्तो भगवन्तं अयाचित्वा एवं करेय्यं, न मेतं अस्स पतिरूपं; युगग्गाहो विय भगवता सद्धिं कतो भवेय्या’’ति। तस्मा याचितुकामो आगन्त्वा भगवन्तं एतदवोच।
हेट्ठिमतलं सम्पन्नन्ति पथविया किर हेट्ठिमतले पथविमण्डो पथवोजो पथवि-पप्पटको अत्थि, तं सन्धाय वदति। तत्थ सम्पन्नन्ति मधुरं, सादुरसन्ति अत्थो। यथेव हि ‘‘तत्रस्स रुक्खो सम्पन्नफलो च उपपन्नफलो चा’’ति (म॰ नि॰ २.४८) एत्थ मधुरफलोति अत्थो; एवमिधापि सम्पन्नन्ति मधुरं सादुरसन्ति वेदितब्बं। सेय्यथापि खुद्दमधुं अनीळकन्ति इदं पनस्स मधुरताय ओपम्मनिदस्सनत्थं वुत्तं। खुद्दमधुन्ति खुद्दकमक्खिकाहि कतमधु। अनीळकन्ति निम्मक्खिकं निम्मक्खिकण्डकं परिसुद्धं। एतं किर मधु सब्बमधूहि अग्गञ्च सेट्ठञ्च सुरसञ्च ओजवन्तञ्च। तेनाह – ‘‘सेय्यथापि खुद्दमधुं अनीळकं एवमस्साद’’न्ति।
साधाहं, भन्तेति साधु अहं, भन्ते। एत्थ साधूति आयाचनवचनमेतं। पथविपरिवत्तनं आयाचन्तो हि थेरो भगवन्तं एवमाह। परिवत्तेय्यन्ति उक्कुज्जेय्यं, हेट्ठिमतलं उपरिमं करेय्यं। कस्मा? एवञ्हि कते सुखेन भिक्खू पप्पटकोजं पथविमण्डं परिभुञ्जिस्सन्तीति। अथ भगवा अननुञ्ञातुकामोपि थेरं सीहनादं नदापेतुं पुच्छि – ‘‘ये पन ते, मोग्गल्लान, पथविनिस्सिता पाणा ते कथं करिस्ससी’’ति। ये पथविनिस्सिता गामनिगमादीसु पाणा, ते पथविया परिवत्तियमानाय आकासे सण्ठातुं असक्कोन्ते कथं करिस्ससि, कत्थ ठपेस्ससीति? अथ थेरो भगवता एतदग्गे ठपितभावानुरूपं अत्तनो इद्धानुभावं पकासेन्तो ‘‘एकाहं, भन्ते’’तिआदिमाह। तस्सत्थो – एकं अहं भन्ते हत्थं यथा अयं महापथवी एवं अभिनिम्मिनिस्सामि, पथविसदिसं करिस्सामि। एवं कत्वा ये पथविनिस्सिता पाणा ते एकस्मिं हत्थतले ठिते पाणे ततो दुतियहत्थतले सङ्कामेन्तो विय तत्थ सङ्कामेस्सामीति।
अथस्स भगवा आयाचनं पटिक्खिपन्तो ‘‘अलं मोग्गल्लाना’’तिआदिमाह। तत्थ अलन्ति पटिक्खेपवचनं। विपल्लासम्पि सत्ता पटिलभेय्युन्ति विपरीतग्गाहम्पि सत्ता सम्पापुणेय्युं। कथं? अयं नु खो पथवी , उदाहु न अयन्ति। अथ वा अम्हाकं नु खो अयं गामो, उदाहु अञ्ञेस’’न्ति। एवं निगमजनपदखेत्तारामादीसु। न वा एस विपल्लासो, अचिन्तेय्यो हि इद्धिमतो इद्धिविसयो। एवं पन विपल्लासं पटिलभेय्युं – इदं दुब्भिक्खं नाम न इदानियेव होति, अनागतेपि भविस्सति। तदा भिक्खू तादिसं इद्धिमन्तं सब्रह्मचारिं कुतो लभिस्सन्ति? ते सोतापन्न-सकदागामि-अनागामि-सुक्खविपस्सक-झानलाभि-पटिसम्भिदाप्पत्तखीणासवापि समाना इद्धिबलाभावा परकुलानि पिण्डाय उपसङ्कमिस्सन्ति। तत्र मनुस्सानं एवं भविस्सति – ‘‘बुद्धकाले भिक्खू सिक्खासु परिपूरकारिनो अहेसुं। ते गुणे निब्बत्तेत्वा दुब्भिक्खकाले पथविं परिवत्तेत्वा पप्पटकोजं परिभुञ्जिंसु। इदानि पन सिक्खाय परिपूरकारिनो नत्थि। यदि सियुं, तथेव करेय्युं। न अम्हाकं यं किञ्चि पक्कं वा आमं वा खादितुं ददेय्यु’’न्ति। एवं तेसुयेव अरियपुग्गलेसु ‘‘नत्थि अरियपुग्गला’’ति इमं विपल्लासं पटिलभेय्युं। विपल्लासवसेन च अरिये गरहन्ता उपवदन्ता अपायुपगा भवेय्युं। तस्मा मा ते रुच्चि पथविं परिवत्तेतुन्ति।
विनयपञ्ञत्तियाचनकथावण्णना
१८.इदानि आयस्मा उपालि विनयपञ्ञत्तिया मूलतो पभुति निदानं दस्सेतुं सारिपुत्तत्थेरस्स सिक्खापदपटिसंयुत्तं वितक्कुप्पादं दस्सेन्तो ‘‘अथ खो आयस्मतो सारिपुत्तस्सा’’तिआदिमाह। तत्थ रहोगतस्साति रहसि गतस्स। पटिसल्लीनस्साति सल्लीनस्स एकीभावं गतस्स। कतमेसानन्ति अतीतेसु विपस्सीआदीसु बुद्धेसु कतमेसं। चिरं अस्स ठिति, चिरा वा अस्स ठितीति चिरट्ठितिकं। सेसमेत्थ उत्तानपदत्थमेव।
किं पन थेरो इमं अत्तनो परिवितक्कं सयं विनिच्छिनितुं न सक्कोतीति? वुच्चते – सक्कोति च न सक्कोति च। अयञ्हि इमेसं नाम बुद्धानं सासनं न चिरट्ठितिकं अहोसि, इमेसं चिरट्ठितिकन्ति एत्तकं सक्कोति विनिच्छिनितुं। इमिना पन कारणेन न चिरट्ठितिकं अहोसि, इमिना चिरट्ठितिकन्ति एतं न सक्कोति। महापदुमत्थेरो पनाह – ‘‘एतम्पि सोळसविधाय पञ्ञाय मत्थकं पत्तस्स अग्गसावकस्स न भारियं, सम्मासम्बुद्धेन पन सद्धिं एकट्ठाने वसन्तस्स सयं विनिच्छयकरणं तुलं छड्डेत्वा हत्थेन तुलनसदिसं होतीति भगवन्तंयेव उपसङ्कमित्वा पुच्छी’’ति। अथस्स भगवा तं विस्सज्जेन्तो ‘‘भगवतो च सारिपुत्त विपस्सिस्सा’’तिआदिमाह। तं उत्तानत्थमेव।
१९.पुन थेरो कारणं पुच्छन्तो को नु खो, भन्ते, हेतूतिआदिमाह। तत्थ को नु खो भन्तेति कारणपुच्छा , तस्स कतमो नु खो भन्तेति अत्थो। हेतु पच्चयोति उभयमेतं कारणाधिवचनं; कारणञ्हि यस्मा तेन तस्स फलं हिनोति पवत्तति, तस्मा हेतूति वुच्चति। यस्मा तं पटिच्च एति पवत्तति, तस्मा पच्चयोति वुच्चति। एवं अत्थतो एकम्पि वोहारवसेन च वचनसिलिट्ठताय च तत्र तत्र एतं उभयम्पि वुच्चति। सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव।
इदानि तं हेतुञ्च पच्चयञ्च दस्सेतुं ‘‘भगवा च सारिपुत्त विपस्सी’’तिआदिमाह। तत्थ किलासुनो अहेसुन्ति न आलसियकिलासुनो, न हि बुद्धानं आलसियं वा ओसन्नवीरियता वा अत्थि। बुद्धा हि एकस्स वा द्विन्नं वा सकलचक्कवाळस्स वा धम्मं देसेन्ता समकेनेव उस्साहेन धम्मं देसेन्ति, न परिसाय अप्पभावं दिस्वा ओसन्नवीरिया होन्ति, नापि महन्तभावं दिस्वा उस्सन्नवीरिया। यथा हि सीहो मिगराजा सत्तन्नं दिवसानं अच्चयेन गोचराय पक्कन्तो खुद्दके वा महन्ते वा पाणे एकसदिसेनेव वेगेन धावति। तं किस्स हेतु? ‘‘मा मे जवो परिहायी’’ति। एवं बुद्धा अप्पकाय वा महतिया वा परिसाय समकेनेव उस्साहेन धम्मं देसेन्ति। तं किस्स हेतु? ‘‘मा नो धम्मगरुता परिहायी’’ति। धम्मगरुनो हि बुद्धा धम्मगारवाति।
यथा पन अम्हाकं भगवा महासमुद्दं पूरयमानो विय वित्थारेन धम्मं देसेसि, एवं ते न देसेसुं। कस्मा? सत्तानं अप्परजक्खताय। तेसं किर काले दीघायुका सत्ता अप्परजक्खा अहेसुं। ते चतुसच्चपटिसंयुत्तं एकगाथम्पि सुत्वा धम्मं अभिसमेन्ति, तस्मा न वित्थारेन धम्मं देसेसुं। तेनेव कारणेन अप्पकञ्च नेसं अहोसि सुत्तं…पे॰… वेदल्लन्ति। तत्थ सुत्तादीनं नानत्तं पठमसङ्गीतिवण्णनायं वुत्तमेव।
अपञ्ञत्तंसावकानं सिक्खापदन्ति सावकानं निद्दोसताय दोसानुरूपतो पञ्ञपेतब्बं सत्तापत्तिक्खन्धवसेन आणासिक्खापदं अपञ्ञत्तं। अनुद्दिट्ठंपातिमोक्खन्ति अन्वद्धमासं आणापातिमोक्खं अनुद्दिट्ठं अहोसि। ओवादपातिमोक्खमेव ते उद्दिसिंसु; तम्पि च नो अन्वद्धमासं। तथा हि विपस्सी भगवा छन्नं छन्नं वस्सानं सकिं सकिं ओवादपातिमोक्खं उद्दिसि; तञ्च खो सामंयेव। सावका पनस्स अत्तनो अत्तनो वसनट्ठानेसु न उद्दिसिंसु। सकलजम्बुदीपे एकस्मिंयेव ठाने बन्धुमतिया राजधानिया खेमे मिगदाये विपस्सिस्स भगवतो वसनट्ठाने सब्बोपि भिक्खुसङ्घो उपोसथं अकासि। तञ्च खो सङ्घुपोसथमेव; न गणुपोसथं, न पुग्गलुपोसथं, न पारिसुद्धिउपोसथं, न अधिट्ठानुपोसथं।
तदा किर जम्बुदीपे चतुरासीतिविहारसहस्सानि होन्ति। एकमेकस्मिं विहारे अब्बोकिण्णानि दसपि वीसतिपि भिक्खुसहस्सानि वसन्ति, भिय्योपि वसन्ति। उपोसथारोचिका देवता तत्थ तत्थ गन्त्वा आरोचेन्ति – ‘‘मारिसा, एकं वस्सं अतिक्कन्तं, द्वे तीणि चत्तारि पञ्च वस्सानि अतिक्कन्तानि, इदं छट्ठं वस्सं, आगामिनिया पुण्णमासिया बुद्धदस्सनत्थं उपोसथकरणत्थञ्च गन्तब्बं! सम्पत्तो वो सन्निपातकालो’’ति। ततो सानुभावा भिक्खू अत्तनो अत्तनो आनुभावेन गच्छन्ति, इतरे देवतानुभावेन। कथं? ते किर भिक्खू पाचीनसमुद्दन्ते वा पच्छिमउत्तरदक्खिणसमुद्दन्ते वा ठिता गमियवत्तं पूरेत्वा पत्तचीवरमादाय ‘‘गच्छामा’’ति चित्तं उप्पादेन्ति; सह चित्तुप्पादा उपोसथग्गं गताव होन्ति। ते विपस्सिं सम्मासम्बुद्धं अभिवादेत्वा निसीदन्ति। भगवापि सन्निसिन्नाय परिसाय इमं ओवादपातिमोक्खं उद्दिसति।
२०.एवं आयस्मा सारिपुत्तो तिण्णं बुद्धानं ब्रह्मचरियस्स न चिरट्ठितिकारणं सुत्वा इतरेसं तिण्णं ब्रह्मचरियस्स चिरट्ठितिकारणं सोतुकामो पुन भगवन्तं ‘‘को पन भन्ते हेतू’’ति आदिना नयेन पुच्छि। भगवापिस्स ब्याकासि। तं सब्बं वुत्तपटिपक्खवसेन वेदितब्बं। चिरट्ठितिकभावेपि चेत्थ तेसं बुद्धानं आयुपरिमाणतोपि पुरिसयुगतोपि उभयथा चिरट्ठितिकता वेदितब्बा। ककुसन्धस्स हि भगवतो चत्तालीसवस्ससहस्सानि आयु, कोणागमनस्स भगवतो तिंसवस्ससहस्सानि, कस्सपस्स भगवतो वीसतिवस्ससहस्सानि; सम्मुखसावकानम्पि नेसं तत्तकमेव। बहूनि च नेसं सावकयुगानि परम्पराय ब्रह्मचरियं पवत्तेसुं। एवं तेसं आयुपरिमाणतोपि सावकयुगतोपि उभयथा ब्रह्मचरियं चिरट्ठितिकं अहोसि।
अम्हाकं पन भगवतो कस्सपस्स भगवतो उपड्ढायुकप्पमाणे दसवस्ससहस्सायुककाले उप्पज्जितब्बं सिया। तं असम्भुणन्तेन पञ्चवस्ससहस्सायुककाले, एकवस्ससहस्सायुककाले, पञ्चवस्ससतायुककालेपि वा उप्पज्जितब्बं सिया। यस्मा पनस्स बुद्धत्तकारके धम्मे एसन्तस्स परियेसन्तस्स ञाणं परिपाचेन्तस्स गब्भं गण्हापेन्तस्स वस्ससतायुककाले ञाणं परिपाकमगमासि। तस्मा अतिपरित्तायुककाले उप्पन्नो। तेनस्स सावकपरम्परावसेन चिरट्ठितिकम्पि ब्रह्मचरियं आयुपरिमाणवसेन वस्सगणनाय नचिरट्ठितिकमेवाति वत्तुं वट्टति।
२१.अथ खो आयस्मा सारिपुत्तोति को अनुसन्धि? एवं तिण्णं बुद्धानं ब्रह्मचरियस्स चिरट्ठितिकारणं सुत्वा सिक्खापदपञ्ञत्तियेव चिरट्ठितिकभावहेतूति निट्ठं गन्त्वा भगवतोपि ब्रह्मचरियस्स चिरट्ठितिकभावं इच्छन्तो आयस्मा सारिपुत्तो भगवन्तं सिक्खापदपञ्ञत्तिं याचि। तस्सा याचनविधिदस्सनत्थमेतं वुत्तं – अथ खो आयस्मा सारिपुत्तो उट्ठायासना …पे॰… चिरट्ठितिकन्ति। तत्थ अद्धनियन्ति अद्धानक्खमं; दीघकालिकन्ति वुत्तं होति। सेसं उत्तानत्थमेव।
अथस्स भगवा ‘‘न तावायं सिक्खापदपञ्ञत्तिकालो’’ति पकासेन्तो ‘‘आगमेहि त्वं सारिपुत्ता’’तिआदिमाह। तत्थ आगमेहि त्वन्ति तिट्ठ ताव त्वं; अधिवासेहि ताव त्वन्ति वुत्तं होति। आदरत्थवसेनेवेत्थ द्विक्खत्तुं वुत्तं। एतेन भगवा सिक्खापदपञ्ञत्तिया सावकानं विसयभावं पटिक्खिपित्वा ‘‘बुद्धविसयोव सिक्खापदपञ्ञत्ती’’ति आविकरोन्तो ‘‘तथागतो वा’’तिआदिमाह। एत्थ च तत्थाति सिक्खापदपञ्ञत्तियाचनापेक्खं भुम्मवचनं। तत्रायं योजना – यं वुत्तं ‘‘सिक्खापदं पञ्ञपेय्या’’ति, तत्थ तस्सा सिक्खापदपञ्ञत्तिया तथागतोयेव कालं जानिस्सतीति। एवं वत्वा अकालं ताव दस्सेतुं ‘‘न ताव सारिपुत्ता’’तिआदिमाह।
तत्थ आसवा तिट्ठन्ति एतेसूति आसवट्ठानीया। येसु दिट्ठधम्मिकसम्परायिका दुक्खासवा किलेसासवा च परूपवादविप्पटिसारवधबन्धनादयो चेव अपायदुक्खविसेसभूता च आसवा तिट्ठन्तियेव, यस्मा नेसं ते कारणं होन्तीति अत्थो। ते आसवट्ठानीया वीतिक्कमधम्मा याव न सङ्घे पातुभवन्ति, न ताव सत्था सावकानं सिक्खापदं पञ्ञपेतीति अयमेत्थ योजना। यदि हि पञ्ञपेय्य, परूपवादा परूपारम्भा गरहदोसा न परिमुच्चेय्य।
कथं? पञ्ञपेन्तेन हि ‘‘यो पन भिक्खु मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्या’’तिआदि सब्बं पञ्ञपेतब्बं भवेय्य। अदिस्वाव वीतिक्कमदोसं इमं पञ्ञत्तिं ञत्वा परे एवं उपवादञ्च उपारम्भञ्च गरहञ्च पवत्तेय्युं – ‘‘कथञ्हि नाम समणो गोतमो भिक्खुसङ्घो मे अन्वायिको वचनकरोति एत्तावता सिक्खापदेहि पलिवेठेस्सति, पाराजिकं पञ्ञपेस्सति? ननु इमे कुलपुत्ता महन्तं भोगक्खन्धं महन्तञ्च ञातिपरिवट्टं हत्थगतानि च रज्जानिपि पहाय पब्बजिता, घासच्छादनपरमताय सन्तुट्ठा, सिक्खाय तिब्बगारवा, काये च जीविते च निरपेक्खा विहरन्ति। तेसु नाम को लोकामिसभूतं मेथुनं वा पटिसेविस्सति, परभण्डं वा हरिस्सति, परस्स वा इट्ठं कन्तं अतिमधुरं जीवितं उपच्छिन्दिस्सति, अभूतगुणकथाय वा जीवितं कप्पेस्सति! ननु पाराजिके अपञ्ञत्तेपि पब्बज्जासङ्खेपेनेवेतं पाकटं कत’’न्ति। तथागतस्स च थामञ्च बलञ्च सत्ता न जानेय्युं। पञ्ञत्तम्पि सिक्खापदं कुप्पेय्य, न यथाठाने तिट्ठेय्य। सेय्यथापि नाम अकुसलो वेज्जो कञ्चि अनुप्पन्नगण्डं पुरिसं पक्कोसापेत्वा ‘‘एहि भो पुरिस, इमस्मिं ते सरीरप्पदेसे महागण्डो उप्पज्जित्वा अनयब्यसनं पापेस्सति, पटिकच्चेव नं तिकिच्छापेही’’ति वत्वा ‘‘साधाचरिय, त्वंयेव नं तिकिच्छस्सू’’ति वुत्तो तस्स अरोगं सरीरप्पदेसं फालेत्वा लोहितं नीहरित्वा आलेपनबन्धनधोवनादीहि तं पदेसं सञ्छविं कत्वा तं पुरिसं वदेय्य – ‘‘महारोगो ते मया तिकिच्छितो, देहि मे देय्यधम्म’’न्ति। सो तं ‘‘किमयं बालवेज्जो वदति? कतरो किर मे इमिना रोगो तिकिच्छितो? ननु मे अयं दुक्खञ्च जनेति, लोहितक्खयञ्च मं पापेती’’ति एवं उपवदेय्य चेव उपारम्भेय्य च गरहेय्य च, न चस्स गुणं जानेय्य। एवमेव यदि अनुप्पन्ने वीतिक्कमदोसे सत्था सावकानं सिक्खापदं पञ्ञपेय्य, परूपवादादीहि च न परिमुच्चेय्य, न चस्स थामं वा बलं वा सत्ता जानेय्युं, पञ्ञत्तम्पि सिक्खापदं कुप्पेय्य, न यथाठाने तिट्ठेय्य। तस्मा वुत्तं – ‘‘न ताव सारिपुत्त सत्था सावकानं…पे॰… पातुभवन्ती’’ति।
बुद्धाचिण्णकथा
२२.एवं धम्मसेनापतिं सञ्ञापेत्वा वेरञ्जायं तं वस्सावासं वीतिनामेत्वा वुत्थवस्सो महापवारणाय पवारेत्वा अथ खो भगवा आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि। आमन्तेसीति आलपि अभासि सम्बोधेसि। किन्ति? आचिण्णं खो पनेतन्ति एवमादि। आचिण्णन्ति चरितं वत्तं अनुधम्मता। तं खो पनेतं आचिण्णं दुविधं होति – बुद्धाचिण्णं, सावकाचिण्णन्ति। कतमं बुद्धाचिण्णं? इदं ताव एकं – येहि निमन्तिता वस्सं वसन्ति, न ते अनपलोकेत्वा अनापुच्छित्वा जनपदचारिकं पक्कमन्ति। सावका पन अपलोकेत्वा वा अनपलोकेत्वा वा यथासुखं पक्कमन्ति।
अपरम्पि बुद्धाचिण्णं – वुत्थवस्सा पवारेत्वा जनसङ्गहत्थाय जनपदचारिकं पक्कमन्तियेव। जनपदचारिकं चरन्ता च महामण्डलं मज्झिममण्डलं अन्तिममण्डलन्ति इमेसं तिण्णं मण्डलानं अञ्ञतरस्मिं मण्डले चरन्ति। तत्थ महामण्डलं नवयोजनसतिकं, मज्झिममण्डलं छयोजनसतिकं, अन्तिममण्डलं तियोजनसतिकं। यदा महामण्डले चारिकं चरितुकामा होन्ति, तदा महापवारणाय पवारेत्वा पाटिपददिवसे महाभिक्खुसङ्घपरिवारा निक्खमित्वा गामनिगमादीसु महाजनं आमिसपटिग्गहेन अनुग्गण्हन्ता धम्मदानेन चस्स विवट्टुपनिस्सितं कुसलं वड्ढेन्ता नवहि मासेहि जनपदचारिकं परियोसापेन्ति। सचे पन अन्तोवस्से भिक्खूनं समथविपस्सना तरुणा होन्ति, महापवारणाय अप्पवारेत्वा पवारणासङ्गहं दत्वा कत्तिकपुण्णमायं पवारेत्वा मागसिरस्स पठमदिवसे महाभिक्खुसङ्घपरिवारा निक्खमित्वा वुत्तनयेनेव मज्झिममण्डले अट्ठहि मासेहि चारिकं परियोसापेन्ति। सचे पन नेसं वुत्थवस्सानं अपरिपाकिन्द्रिया वेनेय्यसत्ता होन्ति, तेसं इन्द्रियपरिपाकं आगमेन्ता मागसिरमासम्पि तत्थेव वसित्वा फुस्समासस्स पठमदिवसे महाभिक्खुसङ्घपरिवारा निक्खमित्वा वुत्तनयेनेव अन्तिममण्डले सत्तहि मासेहि चारिकं परियोसापेन्ति। तेसु च मण्डलेसु यत्थ कत्थचि विचरन्तापि ते ते सत्ते किलेसेहि वियोजेन्ता सोतापत्तिफलादीहि पयोजेन्ता वेनेय्यवसेनेव नानावण्णानि पुप्फानि ओचिनन्ता विय चरन्ति।
अपरम्पि बुद्धानं आचिण्णं – देवसिकं पच्चूससमये सन्तं सुखं निब्बानारम्मणं कत्वा फलसमापत्तिसमापज्जनं, फलसमापत्तिया वुट्ठहित्वा देवसिकं महाकरुणासमापत्तिया समापज्जनं, ततो वुट्ठहित्वा दससहस्सचक्कवाळे बोधनेय्यसत्तसमवलोकनं।
अपरम्पि बुद्धानं आचिण्णं – आगन्तुकेहि सद्धिं पठमतरं पटिसन्थारकरणं, अट्ठुप्पत्तिवसेन धम्मदेसना, ओतिण्णे दोसे सिक्खापदपञ्ञापनन्ति इदं बुद्धाचिण्णं।
कतमं सावकाचिण्णं? बुद्धस्स भगवतो काले द्विक्खत्तुं सन्निपातो पुरे वस्सूपनायिकाय च कम्मट्ठानग्गहणत्थं, वुत्थवस्सानञ्च अधिगतगुणारोचनत्थं उपरि कम्मट्ठानग्गहणत्थञ्च । इदं सावकाचिण्णं। इध पन बुद्धाचिण्णं दस्सेन्तो आह – ‘‘आचिण्णं खो पनेतं, आनन्द, तथागतान’’न्ति।
२३.भगवा भिक्खुसङ्घपरिवुतो तत्थ अगमासि। तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो भगवा…पे॰… निसीदि सद्धिं भिक्खुसङ्घेना’’ति। अथ खो वेरञ्जो ब्राह्मणो बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घन्ति बुद्धप्पमुखन्ति बुद्धपरिणायकं; बुद्धं सङ्घत्थेरं कत्वा निसिन्नन्ति वुत्तं होति। पणीतेनाति उत्तमेन। सहत्थाति सहत्थेन। सन्तप्पेत्वाति सुट्ठु तप्पेत्वा, परिपुण्णं सुहितं यावदत्थं कत्वा। सम्पवारेत्वाति सुट्ठु पवारेत्वा ‘अल’न्ति हत्थसञ्ञाय मुखसञ्ञाय वचीभेदेन च पटिक्खिपापेत्वा। भुत्ताविन्ति भुत्तवन्तं। ओनीतपत्तपाणिन्ति पत्ततो ओनीतपाणिं; अपनीतहत्थन्ति वुत्तं होति। तिचीवरेन अच्छादेसीति तिचीवरं भगवतो अदासि। इदं पन वोहारवचनमत्तं होति ‘‘तिचीवरेन अच्छादेसी’’ति, तस्मिञ्च तिचीवरे एकमेको साटको सहस्सं अग्घति। इति ब्राह्मणो भगवतो तिसहस्सग्घनकं तिचीवरमदासि उत्तमं कासिकवत्थसदिसं। एकमेकञ्च भिक्खुं एकमेकेन दुस्सयुगेनाति एकमेकेन दुस्सयुगळेन। तत्र एकसाटको पञ्चसतानि अग्घति। एवं पञ्चन्नं भिक्खुसतानं पञ्चसतसहस्सग्घनकानि दुस्सानि अदासि। ब्राह्मणो एत्तकम्पि दत्वा अतुट्ठो पुन सत्तट्ठसहस्सग्घनके अनेकरत्तकम्बले च पट्टुण्णपत्तपटे च फालेत्वा फालेत्वा आयोगअंसबद्धककायबन्धनपरिस्सावनादीनं अत्थाय अदासि। सतपाकसहस्सपाकानञ्च भेसज्जतेलानं तुम्बानि पूरेत्वा एकमेकस्स भिक्खुनो अब्भञ्जनत्थाय सहस्सग्घनकं तेलमदासि। किं बहुना, चतूसु पच्चयेसु न कोचि परिक्खारो समणपरिभोगो अदिन्नो नाम अहोसि। पाळियं पन चीवरमत्तमेव वुत्तं।
एवं महायागं यजित्वा सपुत्तदारं वन्दित्वा निसिन्नं अथ खो भगवा वेरञ्जं ब्राह्मणं तेमासं मारावट्टनेन धम्मसवनामतरसपरिभोगपरिहीनं एकदिवसेनेव धम्मामतवस्सं वस्सेत्वा पुरिपुण्णसङ्कप्पं कुरुमानो धम्मियाकथाय सन्दस्सेत्वा…पे॰… उट्ठायासना पक्कामि। ब्राह्मणोपि सपुत्तदारो भगवन्तञ्च भिक्खुसङ्घञ्च वन्दित्वा ‘‘पुनपि, भन्ते, अम्हाकं अनुग्गहं करेय्याथा’’ति एवमादीनि वदन्तो अनुबन्धित्वा अस्सूनि पवत्तयमानो निवत्ति।
अथ खो भगवा वेरञ्जायं यथाभिरन्तं विहरित्वाति यथाज्झासयं यथारुचितं वासं वसित्वा वेरञ्जाय निक्खमित्वा महामण्डले चारिकाय चरणकाले गन्तब्बं बुद्धवीथि पहाय दुब्भिक्खदोसेन किलन्तं भिक्खुसङ्घं उजुनाव मग्गेन गहेत्वा गन्तुकामो सोरेय्यादीनि अनुपगम्म पयागपतिट्ठानं गन्त्वा तत्थ गङ्गं नदिं उत्तरित्वा येन बाराणसी तदवसरि। तेन अवसरि तदवसरि। तत्रापि यथाज्झासयं विहरित्वा वेसालिं अगमासि। तेन वुत्तं – ‘‘अनुपगम्म सोरेय्यं…पे॰… वेसालियं विहरति महावने कूटागारसालाय’’न्ति।
बुद्धाचिण्णकथा निट्ठिता।
समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय