१. पाराजिककण्डं
१. पठमपाराजिकं
सुदिन्नभाणवारवण्णना
२४.इतो परं तेन खो पन समयेन वेसालिया अविदूरेतिआदि येभुय्येन उत्तानत्थं। तस्मा अनुपदवण्णनं पहाय यत्थ यत्थ वत्तब्बं अत्थि, तं तदेव वण्णयिस्साम। कलन्दगामोति कलन्दका वुच्चन्ति काळका, तेसं वसेन लद्धनामो गामो। कलन्दपुत्तोति गामवसेन लद्धनामस्स राजसम्मतस्स चत्तालीसकोटिविभवस्स कलन्दसेट्ठिनो पुत्तो। यस्मा पन तस्मिं गामे अञ्ञेपि कलन्दनामका मनुस्सा अत्थि, तस्मा कलन्दपुत्तोति वत्वा पुन सेट्ठिपुत्तोति वुत्तं। सम्बहुलेहीति बहुकेहि। सहायकेहीति सुखदुक्खानि सह आयन्ति उपगच्छन्तीति सहाया, सहाया एव सहायका, तेहि सहायकेहि। सद्धिन्ति एकतो। केनचिदेव करणीयेनाति केनचिदेव भण्डप्पयोजनउद्धारसारणादिना किच्चेन; कत्तिकनक्खत्तकीळाकिच्चेनातिपि वदन्ति। भगवा हि कत्तिकजुण्हपक्खे वेसालिं सम्पापुणि। कत्तिकनक्खत्तकीळा चेत्थ उळारा होति। तदत्थं गतोति वेदितब्बो।
अद्दस खोति कथं अद्दस? सो किर नगरतो भुत्तपातरासं सुद्धुत्तरासङ्गं मालागन्धविलेपनहत्थं बुद्धदस्सनत्थं धम्मसवनत्थञ्च निक्खमन्तं महाजनं दिस्वा ‘‘क्व गच्छथा’’ति पुच्छि। ‘‘बुद्धदस्सनत्थं धम्मसवनत्थञ्चा’’ति। तेन हि ‘‘अहम्पि गच्छामी’’ति गन्त्वा चतुब्बिधाय परिसाय परिवुतं ब्रह्मस्सरेन धम्मं देसेन्तं भगवन्तं अद्दस। तेन वुत्तं – ‘‘अद्दस खो…पे॰… देसेन्त’’न्ति। दिस्वानस्साति दिस्वान अस्स। एतदहोसीति पुब्बे कतपुञ्ञताय चोदियमानस्स भब्बकुलपुत्तस्स एतं अहोसि। किं अहोसि? यंनूनाहम्पि धम्मं सुणेय्यन्ति । तत्थ यन्नूनाति परिवितक्कदस्सनमेतं। एवं किरस्स परिवितक्को उप्पन्नो ‘‘यमयं परिसा एकग्गचित्ता धम्मं सुणाति, अहो वताहम्पि तं सुणेय्य’’न्ति।
अथखो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो येन सा परिसाति इध कस्मा ‘‘येन भगवा’’ति अवत्वा ‘‘येन सा परिसा’’ति वुत्तन्ति चे। भगवन्तञ्हि परिवारेत्वा उळारुळारजना महती परिसा निसिन्ना, तत्र न सक्का इमिना पच्छा आगतेन भगवन्तं उपसङ्कमित्वा निसीदितुं। परिसाय पन एकस्मिं पदेसे सक्काति सो तं परिसंयेव उपसङ्कमन्तो। तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो येन सा परिसा’’ति। एकमन्तं निसिन्नस्स खो सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स एतदहोसीति न निसिन्नमत्तस्सेव अहोसि, अथ खो भगवतो सित्तयूपसंहितं थोकं धम्मकथं सुत्वा; तं पनस्स यस्मा एकमन्तं निसिन्नस्सेव अहोसि। तेन वुत्तं – ‘‘एकमन्तं निसिन्नस्स खो सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स एतदहोसी’’ति। किं अहोसीति? यथा यथा खोतिआदि।
तत्रायं सङ्खेपकथा – अहं खो येन येन आकारेन भगवता धम्मं देसितं आजानामि, तेन तेन मे उपपरिक्खतो एवं होति यदेतं सित्तयब्रह्मचरियं एकम्पि दिवसं अखण्डं कत्वा चरिमकचित्तं पापेतब्बताय एकन्तपरिपुण्णं चरितब्बं, एकदिवसम्पि च किलेसमलेन अमलीनं कत्वा चरिमकचित्तं पापेतब्बताय एकन्तपरिसुद्धं। सङ्खलिखितं लिखितसङ्खसदिसं धोतसङ्खसप्पटिभागं चरितब्बं। इदं न सुकरं अगारं अज्झावसता अगारमज्झे वसन्तेन एकन्तपरिपुण्णं…पे॰… चरितुं। यंनूनाहं केसे च मस्सुञ्च ओहारेत्वा कसायरसपीतताय कासायानि ब्रह्मचरियं चरन्तानं अनुच्छविकानि वत्थानि अच्छादेत्वा परिदहित्वा अगारस्मा निक्खमित्वा अनगारियं पब्बजेय्यन्ति। एत्थ च यस्मा अगारस्स हितं कसिवाणिज्जादिकम्मं अगारियन्ति वुच्चति, तञ्च पब्बज्जाय नत्थि; तस्मा पब्बज्जा ‘‘अनगारिया’’ति ञातब्बा। तं अनगारियं पब्बज्जं। पब्बजेय्यन्ति परिब्बजेय्यं।
२५.अचिरवुट्ठिताय परिसाय येन भगवा तेनुपसङ्कमीति सुदिन्नो अवुट्ठिताय परिसाय न भगवन्तं पब्बज्जं याचि। कस्मा? तत्रस्स बहू ञातिसालोहिता मित्तामच्चा सन्ति, ते ‘‘‘त्वं मातापितूनं एकपुत्तको, न लब्भा तया पब्बजितु’न्ति बाहायम्पि गहेत्वा आकड्ढेय्युं, ततो पब्बज्जाय अन्तरायो भविस्सती’’ति सहेव परिसाय उट्ठहित्वा थोकं गन्त्वा पुन केनचि सरीरकिच्चलेसेन निवत्तित्वा भगवन्तं उपसङ्कम्म पब्बज्जं याचि। तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो सुदिन्नो कलन्दपुत्तो अचिरवुट्ठिताय परिसाय…पे॰… पब्बाजेतु मं भगवा’’ति।
भगवा पन यस्मा राहुलकुमारस्स पब्बजिततो पभुति मातापितूहि अननुञ्ञातं पुत्तं न पब्बाजेति, तस्मा नं पुच्छि – ‘‘अनुञ्ञातोसि पन त्वं सुदिन्न मातापितूहि…पे॰… पब्बज्जाया’’ति।
२६.इतो परं पाठानुसारेनेव गन्त्वा तं करणीयं तीरेत्वाति एत्थ एवमत्थो वेदितब्बो – धुरनिक्खेपेनेव तं करणीयं निट्ठापेत्वाति; न हि पब्बज्जाय तिब्बच्छन्दस्स भण्डप्पयोजनउद्धारसारणादीसु वा नक्खत्तकीळायं वा चित्तं नमति। अम्म ताताति एत्थ पन अम्माति मातरं आलपति; ताताति पितरं। त्वं खोसीति त्वं खो असि। एकपुत्तकोति एकोव पुत्तको; अञ्ञो ते जेट्ठो वा कनिट्ठो वा नत्थि। एत्थ च ‘‘एकपुत्तो’’ति वत्तब्बे अनुकम्पावसेन ‘‘एकपुत्तको’’ति वुत्तं। पियोति पीतिजननको। मनापोति मनवड्ढनको। सुखेधितोति सुखेन एधितो; सुखसंवड्ढितोति अत्थो। सुखपरिहतोति सुखेन परिहतो; जातकालतो पभुति धातीहि अङ्कतो अङ्कं हरित्वा धारियमानो अस्सकरथकादीहि बालकीळनकेहि कीळमानो सादुरसभोजनं भोजियमानो सुखेन परिहतो।
न त्वं, तात सुदिन्न, किञ्चि दुक्खस्स जानासीति त्वं तात सुदिन्न किञ्चि अप्पमत्तकम्पि कलभागं दुक्खस्स न जानासि; अथ वा किञ्चि दुक्खेन नानुभोसीति अत्थो। करणत्थे सामिवचनं, अनुभवनत्थे च जानना; अथ वा किञ्चि दुक्खं नस्सरसीति अत्थो। उपयोगत्थे सामिवचनं, सरणत्थे च जानना। विकप्पद्वयेपि पुरिमपदस्स उत्तरपदेन समानविभत्तिलोपो दट्ठब्बो। तं सब्बं सद्दसत्थानुसारेन ञातब्बं। मरणेनपि मयं ते अकामका विना भविस्सामाति सचेपि तव अम्हेसु जीवमानेसु मरणं भवेय्य, तेन ते मरणेनपि मयं अकामका अनिच्छका न अत्तनो रुचिया, विना भविस्साम; तया वियोगं वा पापुणिस्सामाति अत्थो। किं पन मयं तन्ति एवं सन्ते किं पन किं नाम तं कारणं येन मयं तं जीवन्तं अनुजानिस्साम; अथ वा किं पन मयं तन्ति केन पन कारणेन मयं तं जीवन्तं अनुजानिस्सामाति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो।
२७.तत्थेवाति यत्थ नं ठितं मातापितरो नानुजानिंसु, तत्थेव ठाने। अनन्तरहितायाति केनचि अत्थरणेन अनत्थताय।
२८.परिचारेहीति गन्धब्बनटनाटकादीनि पच्चुपट्ठापेत्वा तत्थ सहायकेहि सद्धिं यथासुखं इन्द्रियानि चारेहि सञ्चारेहि; इतो चितो च उपनेहीति वुत्तं होति। अथ वा परिचारेहीति गन्धब्बनटनाटकादीनि पच्चुपट्ठापेत्वा तत्थ सहायकेहि सद्धिं लळ, उपलळ, रम, कीळस्सूतिपि वुत्तं होति। कामे परिभुञ्जन्तोति अत्तनो पुत्तदारेहि सद्धिं भोगे भुञ्जन्तो। पुञ्ञानि करोन्तोति बुद्धञ्च धम्मञ्च सङ्घञ्च आरब्भ दानप्पदानादीनि सुगतिमग्गसोधकानि कुसलकम्मानि करोन्तो। तुण्ही अहोसीति कथानुप्पबन्धविच्छेदनत्थं निरालापसल्लापो अहोसि। अथस्स मातापितरो तिक्खत्तुं वत्वा पटिवचनम्पि अलभमाना सहायके पक्कोसापेत्वा ‘‘एस वो सहायको पब्बजितुकामो, निवारेथ न’’न्ति आहंसु। तेपि तं उपसङ्कमित्वा तिक्खत्तुं अवोचुं, तेसम्पि तुण्ही अहोसि। तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स सहायका…पे॰… तुण्ही अहोसी’’ति।
२९.अथस्स सहायकानं एतदहोसि – ‘‘सचे अयं पब्बज्जं अलभमानो मरिस्सति न कोचि गुणो भविस्सति। पब्बजितं पन नं मातापितरोपि कालेन कालं पस्सिस्सन्ति। मयम्पि पस्सिस्साम। पब्बज्जापि च नामेसा भारिया, दिवसे दिवसे मत्तिकापत्तं गहेत्वा पिण्डाय चरितब्बं। एकसेय्यं एकभत्तं ब्रह्मचरियं अतिदुक्करं। अयञ्च सुखुमालो नागरिकजातियो, सो तं चरितुं असक्कोन्तो पुन इधेव आगमिस्सति। हन्दस्स मातापितरो अनुजानापेस्सामा’’ति। ते तथा अकंसु। मातापितरोपि नं अनुजानिंसु। तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स सहायका येन सुदिन्नस्स कलन्दपुत्तस्स मातापितरो…पे॰… अनुञ्ञातोसि मातापितूहि अगारस्मा अनगारियं पब्बज्जाया’’ति।
३०.हट्ठोति तुट्ठो। उदग्गोति पीतिवसेन अब्भुन्नतकायचित्तो। कतिपाहन्ति कतिपयानि दिवसानि। बलं गाहेत्वाति सप्पायभोजनानि भुञ्जन्तो, उच्छादनन्हापनादीहि च कायं परिहरन्तो, कायबलं जनेत्वा मातापितरो वन्दित्वा अस्सुमुखं ञातिपरिवट्टं पहाय येन भगवा तेनुपसङ्कमि…पे॰… पब्बाजेतु मं भन्ते भगवाति। भगवा समीपे ठितं अञ्ञतरं पिण्डचारिकं भिक्खुं आमन्तेसि – ‘‘तेन हि भिक्खु सुदिन्नं पब्बाजेहि चेव उपसम्पादेहि चा’’ति। ‘‘साधु, भन्ते’’ति खो सो भिक्खु भगवतो पटिस्सुणित्वा सुदिन्नं कलन्दपुत्तं जिनदत्तियं सद्धिविहारिकं लद्धा पब्बाजेसि चेव उपसम्पादेसि च। तेन वुत्तं – ‘‘अलत्थ खोसुदिन्नो कलन्दपुत्तो भगवतो सन्तिके पब्बज्जं, अलत्थ उपसम्पद’’न्ति।
एत्थ पन ठत्वा सब्बअट्ठकथासु पब्बज्जा च उपसम्पदा च कथिता। मयं पन यथाठितपाळिवसेनेव खन्धके कथयिस्साम। न केवलञ्चेतं, अञ्ञम्पि यं खन्धके वा परिवारे वा कथेतब्बं अट्ठकथाचरियेहि विभङ्गेकथितं, तं सब्बं तत्थ तत्थेव कथयिस्साम। एवञ्हि कथियमाने पाळिक्कमेनेव वण्णना कता होति। ततो तेन तेन विनिच्छयेन अत्थिकानं पाळिक्कमेनेव इमं विनयसंवण्णनं ओलोकेत्वा सो सो विनिच्छयो सुविञ्ञेय्यो भविस्सतीति।
अचिरूपसम्पन्नोति अचिरं उपसम्पन्नो हुत्वा; उपसम्पदतो नचिरकालेयेवाति वुत्तं होति। एवरूपेति एवंविधे एवंजातिके। धुतगुणेति किलेसनिद्धुननके गुणे। समादाय वत्ततीति समादियित्वा गण्हित्वा वत्तति चरति विहरति। आरञ्ञिको होतीति गामन्तसेनासनं पटिक्खिपित्वा आरञ्ञिकधुतङ्गवसेन अरञ्ञवासिको होति। पिण्डपातिकोति अतिरेकलाभपटिक्खेपेन चुद्दस भत्तानि पटिक्खिपित्वा पिण्डपातिकधुतङ्गवसेन पिण्डपातिको होति। पंसुकूलिकोति गहपतिचीवरं पटिक्खिपित्वा पंसुकूलिकधुतङ्गवसेन पंसुकूलिको होति। सपदानचारिकोति लोलुप्पचारं पटिक्खिपित्वा सपदानचारिकधुतङ्गवसेन सपदानचारिको होति; घरपटिपाटिया भिक्खाय पविसति। वज्जिगामन्ति वज्जीनं गामं वज्जीसु वा गामं।
अड्ढा महद्धनातिआदीसु उपभोगपरिभोगूपकरणमहन्तताय अड्ढा; ये हि तेसं उपभोगा यानि च उपभोगूपकरणानि, तानि महन्तानि बहुलानि सारकानीति वुत्तं होति। निधेत्वा ठपितधनमहन्तताय महद्धना। महाभोगाति दिवसपरिब्बयसङ्खातभोगमहन्तताय महाभोगा। अञ्ञेहि उपभोगेहि जातरूपरजतस्सेव पहूतताय पहूतजातरूपरजता। अलङ्कारभूतस्स वित्तूपकरणस्स पीतिपामोज्जकरणस्स पहूतताय पहूतवित्तूपकरणा। वोहारवसेन परिवत्तेन्तस्स धनधञ्ञस्स पहूतताय पहूतधनधञ्ञाति वेदितब्बा।
सेनासनंसंसामेत्वाति सेनासनं पटिसामेत्वा; यथा न विनस्सति तथा नं सुट्ठु ठपेत्वाति अत्थो। सट्ठिमत्ते थालिपाकेति गणनपरिच्छेदतो सट्ठिथालिपाके। एकमेको चेत्थ थालिपाको दसन्नं भिक्खूनं भत्तं गण्हाति। तं सब्बम्पि छन्नं भिक्खुसतानं भत्तं होति। भत्ताभिहारं अभिहरिंसूति एत्थ अभिहरीयतीति अभिहारो। किं अभिहरीयति? भत्तं। भत्तमेव अभिहारो भत्ताभिहारो, तं भत्ताभिहारं। अभिहरिंसूति अभिमुखा हरिंसु। तस्स सन्तिकं गहेत्वा आगमंसूति अत्थो। एतस्स किं पमाणन्ति? सट्ठि थालिपाका। तेन वुत्तं – ‘‘सट्ठिमत्ते थालिपाके भत्ताभिहारं अभिहरिंसू’’ति। भिक्खूनं विस्सज्जेत्वाति सयं उक्कट्ठपिण्डपातिकत्ता सपदानचारं चरितुकामो भिक्खूनं परिभोगत्थाय परिच्चजित्वा दत्वा। अयं हि आयस्मा ‘‘भिक्खू च लाभं लच्छन्ति अहञ्च पिण्डकेन न किलमिस्सामी’’ति एतदत्थमेव आगतो। तस्मा अत्तनो आगमनानुरूपं करोन्तो भिक्खूनं विस्सज्जेत्वा सयं पिण्डाय पाविसि।
३१.ञातिदासीति ञातकानं दासी। आभिदोसिकन्ति पारिवासिकं एकरत्तातिक्कन्तं पूतिभूतं। तत्रायं पदत्थो – पूतिभावदोसेन अभिभूतोति अभिदोसो, अभिदोसोव आभिदोसिको, एकरत्तातिक्कन्तस्स वा नामसञ्ञा एसा, यदिदं आभिदोसिकोति, तं आभिदोसिकं। कुम्मासन्ति यवकुम्मासं। छड्डेतुकामा होतीति यस्मा अन्तमसो दासकम्मकरानम्पि गोरूपानम्पि अपरिभोगारहो, तस्मा तं कचवरं विय बहि छड्डेतुकामा होति। सचेतन्ति सचे एतं। भगिनीति अरियवोहारेन ञातिदासिं आलपति। छड्डनीयधम्मन्ति छड्डेतब्बसभावं। इदं वुत्तं होति – ‘‘भगिनि, एतं सचे बहि छड्डनीयधम्मं निस्सट्ठपरिग्गहं, तं इध मे पत्ते आकिरा’’ति।
किं पन एवं वत्तुं लब्भति, विञ्ञत्ति वा पयुत्तवाचा वा न होतीति? न होति। कस्मा? निस्सट्ठपरिग्गहत्ता। यञ्हि छड्डनीयधम्मं निस्सट्ठपरिग्गहं, यत्थ सामिका अनालया होन्ति, तं सब्बं ‘‘देथ आहरथ इध आकिरथा’’ति वत्तुं वट्टति। तथा हि अग्गअरियवंसिको आयस्मा रट्ठपालोपि ‘‘छड्डनीयधम्मं कुम्मासं इध मे पत्ते आकिरा’’ति (म॰ नि॰ २.२९९) अवच। तस्मा यं एवरूपं छड्डनीयधम्मं अञ्ञं वा अपरिग्गहितं वनमूलफलभेसज्जादिकं तं सब्बं यथासुखं आहरापेत्वा परिभुञ्जितब्बं, न कुक्कुच्चायितब्बं। हत्थानन्ति भिक्खाग्गहणत्थं पत्तं उपनामयतो मणिबन्धतो पभुति द्विन्नम्पि हत्थानं। पादानन्ति निवासनन्ततो पट्ठाय द्विन्नम्पि पादानं। सरस्साति ‘‘सचेतं भगिनी’’ति वाचं निच्छारयतो सरस्स च। निमित्तं अग्गहेसीति गिहिकाले सल्लक्खितपुब्बं आकारं अग्गहेसि सञ्जानि सल्लक्खेसि। सुदिन्नो हि भगवतो द्वादसमे वस्से पब्बजितो वीसतिमे वस्से ञातिकुलं पिण्डाय पविट्ठो सयं पब्बज्जाय अट्ठवस्सिको हुत्वा; तेन नं सा ञातिदासी दिस्वाव न सञ्जानि, निमित्तं पन अग्गहेसीति।
सुदिन्नस्स मातरं एतदवोचाति अतिगरुना पब्बज्जूपगतेन सामिपुत्तेन सद्धिं ‘‘त्वं नु खो मे, भन्ते, अय्यो सुदिन्नो’’तिआदिवचनं वत्तुं अविसहन्ती वेगेन घरं पविसित्वा सुदिन्नस्स मातरं एतं अवोच। यग्घेति आरोचनत्थे निपातो। सचे जे सच्चन्ति एत्थ जेति आलपने निपातो। एवञ्हि तस्मिं देसे दासिजनं आलपन्ति, तस्मा ‘‘त्वं, भोति दासि, सचे सच्चं भणसी’’ति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो।
३२.अञ्ञतरं कुट्टमूलन्ति तस्मिं किर देसे दानपतीनं घरेसु साला होन्ति, आसनानि चेत्थ पञ्ञत्तानि होन्ति, उपट्ठापितं उदककञ्जियं; तत्थ पब्बजिता पिण्डाय चरित्वा निसीदित्वा भुञ्जन्ति। सचे इच्छन्ति, दानपतीनम्पि सन्तकं गण्हन्ति। तस्मा तम्पि अञ्ञतरस्स कुलस्स ईदिसाय सालाय अञ्ञतरं कुट्टमूलन्ति वेदितब्बं। न हि पब्बजिता कपणमनुस्सा विय असारुप्पे ठाने निसीदित्वा भुञ्जन्तीति।
अत्थि नाम ताताति एत्थ अत्थीति विज्जमानत्थे; नामाति पुच्छनत्थे मञ्ञनत्थे च निपातो। इदञ्हि वुत्तं होति – ‘‘अत्थि नु खो, तात सुदिन्न, अम्हाकं धनं, न मयं निद्धनाति वत्तब्बा, येसं नो त्वं ईदिसे ठाने निसीदित्वा आभिदोसिकं कुम्मासं परिभुञ्जिस्ससि’’; तथा ‘‘अत्थि नु खो, तात सुदिन्न, अम्हाकं जीवितं, न मयं मताति वत्तब्बा, येसं नो त्वं ईदिसे ठाने निसीदित्वा आभिदोसिकं कुम्मासं परिभुञ्जिस्ससि’’; तथा ‘‘अत्थि मञ्ञे, तात सुदिन्न, तव अब्भन्तरे सासनं निस्साय पटिलद्धो समणगुणो, यं त्वं सुभोजनरससंवड्ढितोपि इमं जिगुच्छनेय्यं आभिदोसिकं कुम्मासं अमतमिव निब्बिकारो परिभुञ्जिस्ससी’’ति।
सो पन गहपति दुक्खाभितुन्नताय एतमत्थं परिपुण्णं कत्वा वत्तुमसक्कोन्तो ‘‘अत्थि नाम, तात सुदिन्न, आभिदोसिकं कुम्मासं परिभुञ्जिस्ससी’’ति एत्तकमेव अवोच। अक्खरचिन्तका पनेत्थ इमं लक्खणं वदन्ति – अनोकप्पनामरिसनत्थवसेन एतं अत्थिनामसद्दे उपपदे ‘‘परिभुञ्जिस्ससी’’ति अनागतवचनं कतं। तस्सायमत्थो – अत्थि नाम…पे॰… परिभुञ्जिस्ससि, इदं पच्चक्खम्पि अहं न सद्दहामि न मरिसयामीति। ततायं आभिदोसिकोति ततो तव गेहतो अयं आभिदोसिको कुम्मासो लद्धोति अत्थो। ततोयन्तिपि पाठो। तदायन्तिपि पठन्ति, तं न सुन्दरं। येन सकपितु निवेसनन्ति येन सकस्स पितु अत्तनो पितु निवेसनन्ति अत्थो; थेरो पितरि पेमेनेव सुब्बचो हुत्वा अगमासि। अधिवासेसीति थेरो उक्कट्ठपिण्डपातिकोपि समानो ‘‘सचे एकभत्तम्पि न गहेस्सामि, अतिविय नेसं दोमनस्सं भविस्सती’’ति ञातीनं अनुकम्पाय अधिवासेसि।
३३.ओपुञ्जापेत्वाति उपलिम्पापेत्वा। एकं हिरञ्ञस्साति एत्थ हिरञ्ञन्ति कहापणो वेदितब्बो। पुरिसोति नातिदीघो नातिरस्सो मज्झिमप्पमाणो वेदितब्बो। तिरोकरणीयन्ति करणत्थे भुम्मं; साणिपाकारेन परिक्खिपित्वाति अत्थो। अथ वा तिरो करोन्ति एतेनाति तिरोकरणीयं, तं परिक्खिपित्वा; समन्ततो कत्वाति अत्थो। तेन हीति यस्मा अज्ज सुदिन्नो आगमिस्सति तेन कारणेन। हि इति पदपूरणमत्ते निपातो। तेनाति अयम्पि वा उय्योजनत्थे निपातोयेव।
३४.पुब्बण्हसमयन्ति एत्थ किञ्चापि पाळियं कालारोचनं न वुत्तं, अथ खो आरोचितेयेव काले अगमासीति वेदितब्बो। इदं ते ताताति द्वे पुञ्जे दस्सेन्तो आह। मातूति जनेत्तिया। मत्तिकन्ति मातितो आगतं; इदं ते मातामहिया मातु इमं गेहं आगच्छन्तिया दिन्नधनन्ति अत्थो। इत्थिकाय इत्थिधनन्ति हीळेन्तो आह । इत्थिकाय नाम इत्थिपरिभोगानंयेव न्हानचुण्णादीनं अत्थाय लद्धं धनं कित्तकं भवेय्य। तस्सापि ताव परिमाणं पस्स। अथ वा इदं ते तात सुदिन्न मातु धनं, तञ्च खो मत्तिकं, न मया दिन्नं, तव मातुयेव सन्तकन्ति वुत्तं होति। तं पनेतं न कसिया न वणिज्जाय सम्भूतं, अपिच खो इत्थिकाय इत्थिधनं। यं इत्थिकाय ञातिकुलतो सामिककुलं गच्छन्तिया लद्धब्बं न्हानचुण्णादीनं अत्थाय इत्थिधनं, तं ताव एत्तकन्ति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो।
अञ्ञं पेत्तिकं अञ्ञं पितामहन्ति यं पन ते पितु च पितामहानञ्च सन्तकं, तं अञ्ञंयेव। निहितञ्च पयुत्तञ्च अतिविय बहु; एत्थ च पितामहन्ति तद्धितलोपं कत्वा वेदितब्बं। पेतामहन्ति वा पाठो। लब्भा तात सुदिन्न हीनायावत्तित्वाति तात, सुदिन्न, उत्तमं अरियद्धजं पब्बजितलिङ्गं पहाय हीनाय गिहिभावाय आवत्तित्वा लब्भा भोगा भुञ्जितुं, नालब्भा भुञ्जितुं, न त्वं राजभीतो पब्बजितो, न इणायिकेहि पलिबुद्धो हुत्वाति। तात न उस्सहामीति एत्थ पन ताताति वचनं गेहसितपेमेन आह, न समणतेजेन। न उस्सहामीति न सक्कोमि। न विसहामीति नप्पहोमि, न समत्थोम्हि।
‘‘वदेय्याम खो तं गहपती’’ति इदं पन वचनं समणतेजेनाह। नातिकड्ढेय्यासीति यं ते मयि पेमं पतिट्ठितं, तं कोधवसेन न अतिकड्ढेय्यासि; सचे न कुज्झेय्यासीति वुत्तं होति। ततो सेट्ठि ‘‘पुत्तो मे सङ्गहं मञ्ञे कत्तुकामो’’ति उदग्गचित्तो आह – ‘‘वदेहि तात सुदिन्ना’’ति। तेनहीति उय्योजनत्थे विभत्तिपतिरूपको निपातो। ततोनिदानन्ति तंनिदानं तंहेतुकन्ति पच्चत्तवचनस्स तो-आदेसो वेदितब्बो; समासे चस्स लोपाभावो। भयं वाति ‘‘किन्ति मे भोगे नेव राजानो हरेय्यु’’न्तिआदिना नयेन वुत्तं राजादिभयं; चित्तुत्रासोति अत्थो। छम्भितत्तन्ति राजूहि वा चोरेहि वा ‘‘धनं देही’’ति कम्मकारणं कारियमानस्स कायिञ्जनं कायकम्पो हदयमंसचलनं। लोमहंसोति उप्पन्ने भये लोमानं हंसनं उद्धग्गभावो। आरक्खोति अन्तो च बहि च रत्तिञ्च दिवा च आरक्खणं।
३५.तेन हि वधूति सेट्ठि गहपति धनं दस्सेत्वा पुत्तं अत्तना गिहिभावत्थाय पलोभेतुं असक्कोन्तो ‘‘मातुगामसदिसं दानि पुरिसानं बन्धनं नत्थी’’ति मञ्ञित्वा तस्स पुराणदुतियिकं आमन्तेसि – ‘‘तेन हि वधू’’ति। पुराणदुतियिकन्ति पुराणं दुतियिकं पुब्बे गिहिकाले दुतियिकं, गेहसितसुखुपभोगसहायिकं भूतपुब्बभरियन्ति अत्थो। तेन हीति येन कारणेन मातुगामसदिसं बन्धनं नत्थि। पादेसु गहेत्वाति पादे गहेत्वा; उपयोगत्थे भुम्मवचनं, पादेसु वा तं गहेत्वा। ‘‘कीदिसा नाम ता अय्यपुत्त अच्छरायो’’ति कस्मा एवमाह? तदा किर सम्बहुले खत्तियकुमारेपि ब्राह्मणकुमारेपि सेट्ठिपुत्तेपि महासम्पत्तियो पहाय पब्बजन्ते दिस्वा पब्बज्जागुणं अजानन्ता कथं समुट्ठापेन्ति – ‘‘कस्मा एते पब्बजन्ती’’ति। अथञ्ञे वदन्ति – ‘‘देवच्छरानं देवनाटकानं कारणा’’ति। सा कथा वित्थारिका अहोसि। तं गहेत्वा अयं एवमाहाति। थेरो तं पटिक्खिपन्तो न खो अहं भगिनीति आह। समुदाचरतीति वोहरति वदेति। तत्थेव मुच्छिता पपताति नं भगिनिवादेन समुदाचरन्तं दिस्वा ‘‘अनत्थिको दानि मया अयं यो मं पजापतिं समानं अत्तना सद्धिं एकमातुकुच्छिया सयितदारिकं विय मञ्ञती’’ति समुप्पन्नबलवसोका हुत्वा तस्मिंयेव पदेसे मुच्छिता पपता; पतिताति अत्थो।
मा नो विहेठयित्थाति मा अम्हे धनं दस्सेत्वा मातुगामञ्च उय्योजेत्वा विहेठयित्थ; विहेसा हेसा पब्बजितानन्ति। तेन हि तात सुदिन्न बीजकम्पि देहीति एत्थ तेन हीति अभिरतियं उय्योजेति। सचे त्वं अभिरतो ब्रह्मचरियं चरसि, चरित्वा आकासे निसीदित्वा परिनिब्बायिता होहि, अम्हाकं पन कुलवंसबीजकं एकं पुत्तं देहि। मा नो अपुत्तकं सापतेय्यं लिच्छवयो अतिहरापेसुन्ति मयञ्हि लिच्छवीनं गणराजूनं रज्जे वसाम, ते ते पितुनो अच्चयेन इमं सापतेय्यं एवं महन्तं अम्हाकं विभवं अपुत्तकं कुलधनरक्खकेन पुत्तेन विरहितं अत्तनो राजन्तेपुरं अतिहरापेय्युन्ति, तं ते मा अतिहरापेसुं, मा अतिहरापेन्तूति।
एतं खो मे, अम्म, सक्का कातुन्ति कस्मा एवमाह? सो किर चिन्तेसि – ‘‘एतेसं सापतेय्यस्स अहमेव सामी, अञ्ञो नत्थि। ते मं सापतेय्यरक्खणत्थाय निच्चं अनुबन्धिस्सन्ति; तेनाहं न लच्छामि अप्पोस्सुक्को समणधम्मं कातुं, पुत्तकं पन लभित्वा ओरमिस्सन्ति, ततो अहं यथासुखं समणधम्मं करिस्सामी’’ति इमं नयं पस्सन्तो एवमाहाति।
३६.पुप्फन्ति उतुकाले उप्पन्नलोहितस्स नामं। मातुगामस्स हि उतुकाले गब्भपतिट्ठानट्ठाने लोहितवण्णा पिळका सण्ठहित्वा सत्त दिवसानि वड्ढित्वा भिज्जन्ति, ततो लोहितं पग्घरति, तस्सेतं नामं ‘‘पुप्फ’’न्ति। तं पन याव बलवं होति बहु पग्घरति, ताव दिन्नापि पटिसन्धि न तिट्ठति, दोसेनेव सद्धिं पग्घरति; दोसे पन पग्घरिते सुद्धे वत्थुम्हि दिन्ना पटिसन्धि खिप्पं पतिट्ठाति। पुप्फंसा उप्पज्जीति पुप्फं अस्सा उप्पज्जि; अकारलोपेन सन्धि पुराणदुतियिकाय बाहायं गहेत्वाति पुराणदुतियिकाय या बाहा, तत्र नं गहेत्वाति अत्थो।
अपञ्ञत्ते सिक्खापदेति पठमपाराजिकसिक्खापदे अट्ठपिते। भगवतो किर पठमबोधियं वीसति वस्सानि भिक्खू चित्तं आराधयिंसु, न एवरूपं अज्झाचारमकंसु। तं सन्धायेव इदं सुत्तमाह – ‘‘आराधयिंसु वत मे, भिक्खवे, भिक्खू एकं समयं चित्त’’न्ति (म॰ नि॰ १.२२५)। अथ भगवा अज्झाचारं अपस्सन्तो पाराजिकं वा सङ्घादिसेसं वा न पञ्ञपेसि। तस्मिं तस्मिं पन वत्थुस्मिं अवसेसे पञ्च खुद्दकापत्तिक्खन्धे एव पञ्ञपेसि। तेन वुत्तं – ‘‘अपञ्ञत्ते सिक्खापदे’’ति।
अनादीनवदस्सोति यं भगवा इदानि सिक्खापदं पञ्ञपेन्तो आदीनवं दस्सेस्सति, तं अपस्सन्तो अनवज्जसञ्ञी हुत्वा। सचे हि ‘‘अयं इदं न करणीयन्ति वा मूलच्छेज्जाय वा संवत्तती’’ति जानेय्य, सद्धापब्बजितो कुलपुत्तो ततोनिदानं जीवितक्खयं पापुणन्तोपि न करेय्य। एत्थ पन आदीनवं अपस्सन्तो निद्दोससञ्ञी अहोसि। तेन वुत्तं – ‘‘अनादीनवदस्सो’’ति। पुराणदुतियिकायाति भुम्मवचनं। अभिविञ्ञापेसीति पवत्तेसि; पवत्तनापि हि कायविञ्ञत्तिचोपनतो ‘‘विञ्ञापना’’ति वुच्चति। तिक्खत्तुं अभिविञ्ञापनञ्चेस गब्भसण्ठानसन्निट्ठानत्थमकासीति वेदितब्बो।
सा तेन गब्भं गण्हीति सा च तेनेव अज्झाचारेन गब्भं गण्हि, न अञ्ञथा। किं पन अञ्ञथापि गब्भग्गहणं होतीति ? होति। कथं? कायसंसग्गेन , चोळग्गहणेन, असुचिपानेन, नाभिपरामसनेन, रूपदस्सनेन, सद्देन, गन्धेन। इत्थियो हि एकच्चा उतुसमये छन्दरागरत्ता पुरिसानं हत्थग्गाह-वेणिग्गाह-अङ्गपच्चङ्गपरामसनं सादियन्तियोपि गब्भं गण्हन्ति। एवं कायसंसग्गेन गब्भग्गहणं होति।
उदायित्थेरस्स पन पुराणदुतियिका भिक्खुनी तं असुचिं एकदेसं मुखेन अग्गहेसि, एकदेसं चोळकेनेव सद्धिं अङ्गजाते पक्खिपि। सा तेन गब्भं गण्हि। एवं चोळग्गहणेन गब्भग्गहणं होति।
मिगसिङ्गतापसस्स माता मिगी उतुसमये तापसस्स पस्सावट्ठानं आगन्त्वा ससम्भवं पस्सावं पिवि। सा तेन गब्भं गण्हित्वा मिगसिङ्गं विजायि। एवं असुचिपानेन गब्भग्गहणं होति।
३७.एवं मातापुत्तानं पब्बज्जा सफला अहोसि। पिता पन विप्पटिसाराभिभूतो विहासि। तेन वुत्तं – ‘‘अथ खो आयस्मतो सुदिन्नस्सअहुदेव कुक्कुच्च’’न्तिआदि। तत्थ अहुदेवाति अहु एव, दकारो पदसन्धिकरो। अहोसियेवाति अत्थो। कुक्कुच्चन्ति अज्झाचारहेतुको पच्छानुतापो। विप्पटिसारोतिपि तस्सेव नामं। सो हि विञ्ञूहि अकत्तब्बताय कुच्छितकिरियभावतो कुक्कुच्चं। कतं अज्झाचारं निवत्तेतुं असमत्थताय तं पटिच्च विरूपं सरणभावतो विप्पटिसारोति वुच्चति। अलाभा वत मेति मय्हं वत अलाभा; ये झानादीनं गुणानं अलाभा नाम, ते मय्हं, न अञ्ञस्साति अधिप्पायो। न वत मे लाभाति येपि मे पटिलद्धा पब्बज्जसरणगमनसिक्खासमादानगुणा, तेपि नेव मय्हं लाभा अज्झाचारमलीनत्ता। दुल्लद्धं वत मेति इदं सासनं लद्धम्पि मे दुल्लद्धं। न वत मे सुलद्धन्ति यथा अञ्ञेसं कुलपुत्तानं, एवं न वत मे सुलद्धं। कस्मा? यमहं एवं स्वाक्खातेधम्मविनये…पे॰… ब्रह्मचरियं चरितुन्ति। ब्रह्मचरियन्ति सिक्खत्तयसङ्गहितं मग्गब्रह्मचरियं। किसो अहोसीति खादितुं वा भुञ्जितुं वा असक्कोन्तो तनुको अहोसि अप्पमंसलोहितो । उप्पण्डुप्पण्डुकजातोति सञ्जातुप्पण्डुप्पण्डुकभावो पण्डुपलासप्पटिभागो। धमनिसन्थतगत्तोति परियादिन्नमंसलोहितत्ता सिराजालेनेव सन्थरितगत्तो। अन्तोमनोति अनुसोचनवसेन अब्भन्तरेयेव ठितचित्तो। हदयवत्थुं निस्साय पवत्तनवसेन पन सब्बेपि अन्तोमनायेव। लीनमनोति उद्देसे परिपुच्छाय कम्मट्ठाने अधिसीले अधिचित्ते अधिपञ्ञाय वत्तपटिपत्तिपूरणे च निक्खित्तधुरो अविप्फारिको अञ्ञदत्थु कोसज्जवसेनेव लीनो सङ्कुचितो मनो अस्साति लीनमनो। दुक्खीति चेतोदुक्खेन दुक्खी। दुम्मनोति दोसेन दुट्ठमनो, विरूपमनो वा दोमनस्साभिभूतताय। पज्झायीति विप्पटिसारवसेन वहच्छिन्नो विय गद्रभो तं तं चिन्तयि।
३८.सहायका भिक्खूति तं एवंभूतं गणसङ्गणिकापपञ्चेन वीतिनामेन्तं दिस्वा यस्स विस्सासिका कथाफासुका भिक्खू ते नं एतदवोचुं। पीणिन्द्रियोति पसादपतिट्ठानोकासस्स सम्पुण्णत्ता परिपुण्णचक्खुआदिइन्द्रियो। सो दानि त्वन्ति एत्थ दानीति निपातो, सो पन त्वन्ति वुत्तं होति। कच्चिनो त्वन्ति कच्चि नु त्वं । अनभिरतोति उक्कण्ठितो; गिहिभावं पत्थयमानोति अत्थो। तस्मा तमेव अनभिरतिं पटिक्खिपन्तो आह – ‘‘न खो अहं, आवुसो, अनभिरतो’’ति। अधिकुसलानं पन धम्मानं भावनाय अभिरतोव अहन्ति । अत्थि मे पापकम्मं कतन्ति मया कतं एकं पापकम्मं अत्थि उपलब्भति संविज्जति, निच्चकालं अभिमुखं विय मे तिट्ठति। अथ नं पकासेन्तो ‘‘पुराणदुतियिकाया’’तिआदिमाह।
अलञ्हि ते, आवुसो सुदिन्न, कुक्कुच्चायाति आवुसो सुदिन्न, तुय्हेतं पापकम्मं अलं समत्थं कुक्कुच्चाय; पटिबलं कुक्कुच्चं उप्पादेतुन्ति वुत्तं होति। यं त्वन्ति आदिम्हि येन पापेन त्वं न सक्खिस्ससि ब्रह्मचरियं चरितुं, तं ते पापं अलं कुक्कुच्चायाति एवं सम्बन्धो वेदितब्बो। अथ नं अनुसासन्ता ‘‘ननु आवुसो भगवता’’तिआदिमाहंसु। तत्थ ननूति अनुमतिग्गहणत्थे निपातो। अनेकपरियायेनाति अनेककारणेन। विरागायाति विरागत्थाय। नो सरागायाति नो रागेन रज्जनत्थाय। भगवता हि ‘‘इमं मे धम्मं सुत्वा सत्ता सब्बभवभोगेसु विरज्जिस्सन्ति, नो रज्जिस्सन्ती’’ एतदत्थाय धम्मो देसितोति अधिप्पायो। एस नयो सब्बपदेसु। इदं पनेत्थ परियायवचनमत्तं। विसंयोगायाति किलेसेहि विसंयुज्जनत्थाय। नो संयोगायाति न संयुज्जनत्थाय। अनुपादानायाति अग्गहणत्थाय। नोसउपादानायाति न सङ्गहणत्थाय।
तत्थनाम त्वन्ति तस्मिं नाम त्वं। सरागाय चेतेस्ससीति सह रागेन वत्तमानाय मेथुनधम्माय चेतेस्ससि कप्पेस्ससि पकप्पेस्ससि; एतदत्थं वायमिस्ससीति अत्थो। एस नयो सब्बत्थ। पुन रागविरागादीनि नव पदानि निब्बत्तितलोकुत्तरनिब्बानमेव सन्धाय वुत्तानि। तस्मा रागविरागायाति वा मदनिम्मदनायाति वा वुत्तेपि ‘‘निब्बानत्थाया’’ति एवमेव अत्थो दट्ठब्बो। निब्बानञ्हि यस्मा तं आगम्म आरब्भ पटिच्च रागो विरज्जति न होति, तस्मा रागविरागोति वुच्चति। यस्मा पन तं आगम्म मानमद-पुरिसमदादयो मदा निम्मदा अमदा होन्ति विनस्सन्ति, तस्मा मदनिम्मदनन्ति वुच्चति। यस्मा च तं आगम्म सब्बापि कामपिपासा विनयं अब्भत्थं याति, तस्मा पिपासविनयोति वुच्चति। यस्मा पन तं आगम्म पञ्च कामगुणालया समुग्घातं गच्छन्ति, तस्मा आलयसमुग्घातोति वुच्चति। यस्मा च तं आगम्म तेभूमकवट्टं उपच्छिज्जति, तस्मा वट्टुपच्छेदोति वुच्चति। यस्मा पन तं आगम्म सब्बसो तण्हा खयं गच्छति विरज्जति निरुज्झति च, तस्मा तण्हक्खयो विरागो निरोधोति वुच्चति। यस्मा पनेतं चतस्सो योनियो, पञ्च गतियो, सत्त विञ्ञाणट्ठितियो, नव च सत्तावासे, अपरापरभावाय विननतो आबन्धनतो संसिब्बनतो वानन्ति लद्धवोहाराय तण्हाय निक्खन्तं निस्सटं विसंयुत्तं, तस्मा निब्बानन्ति वुच्चतीति।
३९.भगवतो एतमत्थं आरोचेसुन्ति भगवतो एतं अत्थं आचिक्खिंसु पटिवेदयिंसु। आरोचयमाना च नेव पियकम्यताय न भेदपुरेक्खारताय , न तस्सायस्मतो अवण्णपकासनत्थाय, न कलिसासनारोपनत्थाय, नापि ‘‘इदं सुत्वा भगवा इमस्स सासने पतिट्ठं न दस्सति, निक्कड्ढापेस्सति न’’न्ति मञ्ञमाना आरोचेसुं। अथ खो ‘‘इमं सासने उप्पन्नं अब्बुदं ञत्वा भगवा सिक्खापदं पञ्ञपेस्सति, वेलं मरियादं आणं ठपेस्सती’’ति आरोचेसुं।
एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणेति एत्थ सुदिन्नस्स अज्झाचारवीतिक्कमो सिक्खापदपञ्ञत्तिया कारणत्ता निदानञ्चेव पकरणञ्चाति वुत्तोति वेदितब्बो। कारणञ्हि यस्मा निदेति अत्तनो फलं ‘‘गण्हाथ न’’न्ति दस्सेन्तं विय अप्पेति, पकरोति च नं कत्तुं आरभति, करोतियेव वा; तस्मा निदानञ्चेव पकरणञ्चाति वुच्चति। विगरहि बुद्धो भगवाति बुद्धो भगवा विगरहि निन्दि; यथा तं वण्णावण्णारहानं वण्णञ्च अवण्णञ्च भणन्तेसु अग्गपुग्गलो। न हि भगवतो सीलवीतिक्कमकरं पुग्गलं दिस्वा ‘‘अयं जातिया वा गोत्तेन वा कोलपुत्तियेन वा गन्थेन वा धुतङ्गेन वा ञातो यसस्सी ईदिसं पुग्गलं रक्खितुं वट्टती’’ति चित्तं उप्पज्जति, नापि पेसलं गुणवन्तं दिस्वा तस्स गुणं पटिच्छादेतुं चित्तं उप्पज्जति। अथ खो गरहितब्बं गरहति एव, पसंसितब्बञ्च पसंसति एव, अयञ्च गरहितब्बो; तस्मा तं तादिलक्खणे ठितो अविकम्पमानेन चित्तेन विगरहि बुद्धो भगवा ‘‘अननुच्छविक’’न्तिआदीहि वचनेहि।
तत्थायं अत्थवण्णना – यदिदं तया, मोघपुरिस, तुच्छमनुस्स कम्मं कतं, तं समणकरणानं धम्मानं मग्गफलनिब्बानसासनानं वा न अनुच्छविकं, तेसं छविं छायं सुन्दरभावं न अन्वेति नानुगच्छति, अथ खो आरकाव तेहि धम्मेहि। अननुच्छविकत्ता एव च अननुलोमिकं, तेसं न अनुलोमेति; अथ खो विलोमं पच्चनीकभावे ठितं। अननुलोमिकत्ता एव च अप्पतिरूपं, पतिरूपं सदिसं पटिभागं न होति, अथ खो असदिसं अप्पटिभागमेव। अप्पतिरूपत्ता एव च अस्सामणकं, समणानं कम्मं न होति। अस्सामणकत्ता अकप्पियं। यञ्हि समणकम्मं न होति, तं तेसं न कप्पति। अकप्पियत्ता अकरणीयं। न हि समणा यं न कप्पति, तं करोन्ति। तञ्चेतं तया कतं, तस्मा अननुच्छविकं ते, मोघपुरिस, कतं…पे॰… अकरणीयन्ति। कथञ्हि नामाति केन नाम कारणेन, किं नाम कारणं पस्सन्तोति वुत्तं होति। ततो कारणाभावं दस्सेन्तो परतो ‘‘ननु मया मोघपुरिसा’’तिआदिमाह। तं सब्बं वुत्तत्थमेव।
इदानि यस्मा यं तेन पापकम्मं कतं, तं विपच्चमानं अतिविय दुक्खविपाकं होति, तस्मास्स तं विपाकं दस्सेतुं कतापराधं विय पुत्तं अनुकम्पका मातापितरो दयालुकेन चित्तेन सुदिन्नं परिभासन्तो ‘‘वरं ते मोघपुरिसा’’तिआदिमाह। तत्थ आसु सीघं एतस्स विसं आगच्छतीति आसीविसो। घोरं चण्डमस्स विसन्ति घोरविसो, तस्स आसीविसस्स घोरविसस्स। ‘‘पक्खित्त’’न्ति एतस्स ‘‘वर’’न्ति इमिना सम्बन्धो । ईदिसस्स आसीविसस्स घोरविसस्स मुखे अङ्गजातं वरं पक्खित्तं; सचे पक्खित्तं भवेय्य, वरं सिया; सुन्दरं साधु सुट्ठु सियाति अत्थो। न त्वेवाति न तु एव वरं न सुन्दरमेव न साधुमेव न सुट्ठुमेव। एस नयो सब्बत्थ। कण्हसप्पस्साति काळसप्पस्स। अङ्गारकासुयाति अङ्गारपुण्णकूपे, अङ्गाररासिम्हि वा। आदित्तायाति पदित्ताय गहितअग्गिवण्णाय। सम्पज्जलितायाति समन्ततो पज्जलिताय अच्चियो मुच्चन्तिया। सजोतिभूतायाति सप्पभाय। समन्ततो उट्ठिताहि जालाहि एकप्पभासमुदयभूतायाति वुत्तं होति।
मक्कटीवत्थुकथा
४०.इदानि यं तं अञ्ञं वत्थु उप्पन्नं, तं दस्सेतुं ‘‘तेन खो पन समयेना’’तिआदिमाह। तत्रायं अनुत्तानपदवण्णना – मक्कटिं आमिसेनाति महावने भिक्खूनं खन्तिमेत्तादिगुणानुभावेन निरासङ्कचित्ता बहू मिगमोरकुक्कुटमक्कटादयो तिरच्छाना पधानागारट्ठानेसु विचरन्ति। तत्र एकं मक्कटिं आमिसेन यागुभत्तखज्जकादिना उपलापेत्वा, सङ्गण्हित्वाति वुत्तं होति। तस्साति भुम्मवचनं। पटिसेवतीति पचुरपटिसेवनो होति; पचुरत्थे हि वत्तमानवचनं। सो भिक्खूति सो मेथुनधम्मपटिसेवनको भिक्खु। सेनासनचारिकं आहिण्डन्ताति ते भिक्खू आगन्तुका बुद्धदस्सनाय आगता पातोव आगन्तुकभत्तानि लभित्वा कतभत्तकिच्चा भिक्खूनं निवासनट्ठानानि पस्सिस्सामाति विचरिंसु। तेन वुत्तं – ‘‘सेनासनचारिकं आहिण्डन्ता’’ति। येन ते भिक्खू तेनुपसङ्कमीति तिरच्छानगता नाम एकभिक्खुना सद्धिं विस्सासं कत्वा अञ्ञेसुपि तादिसञ्ञेव चित्तं उप्पादेन्ति। तस्मा सा मक्कटी येन ते भिक्खू तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा च अत्तनो विस्सासिकभिक्खुस्सेव तेसम्पि तं विकारं दस्सेसि।
छेप्पन्ति नङ्गुट्ठं। ओड्डीति अभिमुखं ठपेसि। निमित्तम्पि अकासीति येन नियामेन याय किरियाय मेथुनाधिप्पायं ते जानन्ति तं अकासीति अत्थो । सो भिक्खूति यस्सायं विहारो। एकमन्तं निलीयिंसूति एकस्मिं ओकासे पटिच्छन्ना अच्छिंसु।
४१.सच्चं, आवुसोति सहोड्ढग्गहितो चोरो विय पच्चक्खं दिस्वा चोदितत्ता ‘‘किं वा मया कत’’न्तिआदीनि वत्तुं असक्कोन्तो ‘‘सच्चं, आवुसो’’ति आह। ननु, आवुसो, तथेव तं होतीति आवुसो यथा मनुस्सित्थिया, ननु तिरच्छानगतित्थियापि तं सिक्खापदं तथेव होति। मनुस्सित्थियापि हि दस्सनम्पि गहणम्पि आमसनम्पि फुसनम्पि घट्टनम्पि दुट्ठुल्लमेव। तिरच्छानगतित्थियापि तं सब्बं दुट्ठुल्लमेव। को एत्थ विसेसो? अलेसट्ठाने त्वं लेसं ओड्डेसीति।
४२.अन्तमसो तिरच्छानगतायपि पाराजिको होति असंवासोति तिरच्छानगतायपि मेथुनं धम्मं पटिसेवित्वा पाराजिको येव होतीति दळ्हतरं सिक्खापदमकासि। दुविधञ्हि सिक्खापदं – लोकवज्जं, पण्णत्तिवज्जञ्च। तत्थ यस्स सचित्तकपक्खे चित्तं अकुसलमेव होति, तं लोकवज्जं नाम। सेसं पण्णत्तिवज्जं। तत्थ लोकवज्जे अनुपञ्ञत्ति उप्पज्जमाना रुन्धन्ती द्वारं पिदहन्ती सोतं पच्छिन्दमाना गाळ्हतरं करोन्ती उप्पज्जति, अञ्ञत्र अधिमाना, अञ्ञत्र सुपिनन्ताति अयं पन वीतिक्कमाभावा अब्बोहारिकत्ता च वुत्ता। पण्णत्तिवज्जे अकते वीतिक्कमे उप्पज्जमाना सिथिलं करोन्ती मोचेन्ती द्वारं ददमाना अपरापरम्पि अनापत्तिं कुरुमाना उप्पज्जति, गणभोजनपरम्परभोजनादीसु अनुपञ्ञत्तियो विय। ‘‘अन्तमसो तङ्खणिकायपी’’ति एवरूपा पन कते वीतिक्कमे उप्पन्नत्ता पञ्ञत्तिगतिकाव होति। इदं पन पठमसिक्खापदं यस्मा लोकवज्जं, न पण्णत्तिवज्जं; तस्मा अयमनुपञ्ञत्ति रुन्धन्ती द्वारं पिदहन्ती सोतं पच्छिन्दमाना गाळ्हतरं करोन्ती उप्पज्जि।
एवं द्वेपि वत्थूनि सम्पिण्डेत्वा मूलच्छेज्जवसेन दळ्हतरं कत्वा पठमपाराजिके पञ्ञत्ते अपरम्पि अनुपञ्ञत्तत्थाय वज्जिपुत्तकवत्थु उदपादि। तस्सुप्पत्तिदस्सनत्थमेतं वुत्तं – ‘‘एवञ्चिदं भगवता भिक्खूनं सिक्खापदं पञ्ञत्तं होती’’ति । तस्सत्थो – भगवता भिक्खूनं इदं सिक्खापदं एवं पञ्ञत्तं होति च इदञ्च अञ्ञम्पि वत्थु उदपादीति।
मक्कटीवत्थुकथा निट्ठिता।
सन्थतभाणवारो
वज्जिपुत्तकवत्थुवण्णना
४३-४४.इदानि यं तं अञ्ञम्पि वत्थु उप्पन्नं, तं दस्सेतुं ‘‘तेन खो पन समयेना’’तिआदिमाह। तत्रापि अयमनुत्तानपदवण्णना – वेसालिकाति वेसालिवासिनो। वज्जिपुत्तकाति वज्जिरट्ठे वेसालियं कुलानं पुत्ता। सासने किर यो यो उपद्दवो आदीनवो अब्बुदमुप्पज्जि, सब्बं तं वज्जिपुत्तके निस्साय। तथा हि देवदत्तोपि वज्जिपुत्तके पक्खे लभित्वा सङ्घं भिन्दि। वज्जिपुत्तका एव च वस्ससतपरिनिब्बुते भगवति उद्धम्मं उब्बिनयं सत्थुसासनं दीपेसुं। इमेपि तेसं येव एकच्चे एवं पञ्ञत्तेपि सिक्खापदे यावदत्थं भुञ्जिंसु…पे॰… मेथुनं धम्मं पटिसेविंसूति।
ञातिब्यसनेनपीति एत्थ असनं ब्यसनं विक्खेपो विद्धंसनं विनासोति सब्बमेतं एकत्थं। ञातीनं ब्यसनं ञातिब्यसनं, तेन ञातिब्यसनेन, राजदण्डब्याधिमरणविप्पवासनिमित्तेन ञातिविनासेनाति अत्थो। एस नयो दुतियपदेपि। ततियपदे पन आरोग्यविनासको रोगो एव रोगब्यसनं। सो हि आरोग्यं ब्यसति विक्खिपति विनासेतीति ब्यसनं। रोगोव ब्यसनं रोगब्यसनं, तेन रोगब्यसनेन। फुट्ठाति अधिपन्ना अभिभूता समन्नागताति अत्थो।
न मयं, भन्ते आनन्द, बुद्धगरहिनोति भन्ते आनन्द, मयं न बुद्धं गरहाम, न बुद्धस्स दोसं देम। न धम्मगरहिनो, न सङ्घगरहिनो। अत्तगरहिनो मयन्ति अत्तानमेव मयं गरहाम, अत्तनो दोसं देम। अलक्खिकाति निस्सिरिका। अप्पपुञ्ञाति परित्तपुञ्ञा। विपस्सका कुसलानं धम्मानन्ति ये अट्ठतिंसारम्मणेसु विभत्ता कुसला धम्मा, तेसं विपस्सका; ततो ततो आरम्मणतो वुट्ठाय तेव धम्मे विपस्समानाति अत्थो। पुब्बरत्तापररत्तन्ति रत्तिया पुब्बं पुब्बरत्तं, रत्तिया अपरं अपररत्तं, पठमयामञ्च पच्छिमयामञ्चाति वुत्तं होति। बोधिपक्खिकानन्ति बोधिस्स पक्खे भवानं, अरहत्तमग्गञाणस्स उपकारकानन्ति अत्थो। भावनानुयोगन्ति वड्ढनानुयोगं। अनुयुत्ता विहरेय्यामाति गिहिपलिबोधं आवासपलिबोधञ्च पहाय विवित्तेसु सेनासनेसु युत्तपयुत्ता अनञ्ञकिच्चा विहरेय्याम।
एवमावुसोति थेरो एतेसं आसयं अजानन्तो इदं नेसं महागज्जितं सुत्वा ‘‘सचे इमे ईदिसा भविस्सन्ति, साधू’’ति मञ्ञमानो ‘‘एवमावुसो’’ति सम्पटिच्छि। अट्ठानमेतं अनवकासोति उभयम्पेतं कारणपटिक्खेपवचनं। कारणञ्हि यस्मा तत्थ तदायत्तवुत्तिभावेन फलं तिट्ठति। यस्मा चस्स तं ओकासो होति तदायत्तवुत्तिभावेन, तस्मा ‘‘ठानञ्च अवकासो चा’’ति वुच्चति, तं पटिक्खिपन्तो आह – ‘‘अट्ठानमेतं, आनन्द , अनवकासो’’ति। एतं ठानं वा ओकासो वा नत्थि। यं तथागतोति येन तथागतो वज्जीनं वा…पे॰… समूहनेय्य, तं कारणं नत्थीति अत्थो। यदि हि भगवा एतेसं ‘‘लभेय्याम उपसम्पद’’न्ति याचन्तानं उपसम्पदं ददेय्य, एवं सन्ते ‘‘पाराजिको होति असंवासो’’ति पञ्ञत्तं समूहनेय्य। यस्मा पनेतं न समूहनति, तस्मा ‘‘अट्ठानमेत’’न्तिआदिमाह।
सो आगतो न उपसम्पादेतब्बोति ‘‘यदि हि एवं आगतो उपसम्पदं लभेय्य, सासने अगारवो भवेय्य। सामणेरभूमियं पन ठितो सगारवो च भविस्सति, अत्तत्थञ्च करिस्सती’’ति ञत्वा अनुकम्पमानो भगवा आह – ‘‘सो आगतो न उपसम्पादेतब्बो’’ति। सो आगतो उपसम्पादेतब्बोति एवं आगतो भिक्खुभावे ठत्वा अविपन्नसीलताय सासने सगारवो भविस्सति, सो सति उपनिस्सये नचिरस्सेव उत्तमत्थं पापुणिस्सतीति ञत्वा उपसम्पादेतब्बोति आह।
चतुब्बिधविनयकथा
४५.इदानिस्स अत्थं विभजन्तो ‘‘यो पनाति, यो यादिसो’’तिआदिमाह। तस्मिं पन सिक्खापदे च सिक्खापदविभङ्गे च सकले च विनयविनिच्छये कोसल्लं पत्थयन्तेन चतुब्बिधो विनयो जानितब्बो –
चतुब्बिधञ्हि विनयं, महाथेरा महिद्धिका।
नीहरित्वा पकासेसुं, धम्मसङ्गाहका पुरा॥
कतमं चतुब्बिधं? सुत्तं, सुत्तानुलोमं, आचरियवादं, अत्तनोमतिन्ति। यं सन्धाय वुत्तं – ‘‘आहच्चपदेन रसेन आचरियवंसेन अधिप्पाया’’ति, एत्थ हि आहच्चपदन्ति सुत्तं अधिप्पेतं, रसोति सुत्तानुलोमं, आचरियवंसोति आचरियवादो, अधिप्पायोति अत्तनोमति।
तत्थ सुत्तंनाम सकले विनयपिटके पाळि।
सुत्तानुलोमं नाम चत्तारो महापदेसा; ये भगवता एवं वुत्ता – ‘‘यं, भिक्खवे , मया ‘इदं न कप्पती’ति अप्पटिक्खित्तं, तं चे अकप्पियं अनुलोमेति; कप्पियं पटिबाहति, तं वो न कप्पति। यं, भिक्खवे, मया ‘इदं न कप्पती’ति अप्पटिक्खित्तं, तं चे कप्पियं अनुलोमेति; अकप्पियं पटिबाहति, तं वो कप्पति। यं, भिक्खवे , मया ‘इदं कप्पती’ति अननुञ्ञातं, तं चे अकप्पियं अनुलोमेति, कप्पियं पटिबाहति; तं वो न कप्पति। यं, भिक्खवे, मया ‘इदं कप्पती’ति अननुञ्ञातं, तं चे कप्पियं अनुलोमेति, अकप्पियं पटिबाहति; तं वो कप्पती’’ति (महाव॰ ३०५)।
आचरियवादो नाम धम्मसङ्गाहकेहि पञ्चहि अरहन्तसतेहि ठपिता पाळिविनिमुत्ता ओक्कन्तविनिच्छयप्पवत्ता अट्ठकथातन्ति।
अत्तनोमति नाम सुत्त-सुत्तानुलोम-आचरियवादे मुञ्चित्वा अनुमानेन अत्तनो अनुबुद्धिया नयग्गाहेन उपट्ठिताकारकथनं।
अपिच सुत्तन्ताभिधम्मविनयट्ठकथासु आगतो सब्बोपि थेरवादो ‘‘अत्तनोमति’’ नाम। तं पन अत्तनोमतिं गहेत्वा कथेन्तेन न दळ्हग्गाहं गहेत्वा वोहरितब्बं। कारणं सल्लक्खेत्वा अत्थेन पाळिं, पाळिया च अत्थं संसन्दित्वा कथेतब्बं। अत्तनोमति आचरियवादे ओतारेतब्बा। सचे तत्थ ओतरति चेव समेति च, गहेतब्बा। सचे नेव ओतरति न समेति, न गहेतब्बा। अयञ्हि अत्तनोमति नाम सब्बदुब्बला। अत्तनोमतितो आचरियवादो बलवतरो।
भिक्खुपदभाजनीयवण्णना
इदानि सिक्खापदविभङ्गस्स अत्थं वण्णयिस्साम। यं वुत्तं यो पनाति यो यादिसोतिआदि। एत्थ यो पनाति विभजितब्बपदं; यो यादिसोतिआदीनि तस्स विभजनपदानि। एत्थ च यस्मा पनाति निपातमत्तं; योति अत्थपदं; तञ्च अनियमेन पुग्गलं दीपेति, तस्मा तस्स अत्थं दस्सेन्तो अनियमेन पुग्गलदीपकं यो सद्दमेव आह। तस्मा एत्थ एवमत्थो वेदितब्बो – यो पनाति यो योकोचीति वुत्तं होति। यस्मा पन यो योकोचि नाम, सो अवस्सं लिङ्ग-युत्त-जाति-नाम-गोत्त-सील-विहार-गोचरवयेसु एकेनाकारेन पञ्ञायति, तस्मा तं तथा ञापेतुं तं पभेदं पकासेन्तो ‘‘यादिसो’’तिआदिमाह। तत्थ यादिसोति लिङ्गवसेन यादिसो वा तादिसो वा होतु; दीघो वा रस्सो वा काळो वा ओदातो वा मङ्गुरच्छवि वा किसो वा थूलो वाति अत्थो। यथायुत्तोति योगवसेन येन वा तेन वा युत्तो होतु; नवकम्मयुत्तो वा उद्देसयुत्तो वा वासधुरयुत्तो वाति अत्थो। यथाजच्चोति जातिवसेन यंजच्चो वा तंजच्चो वा होतु; खत्तियो वा ब्राह्मणो वा वेस्सो वा सुद्दो वाति अत्थो। यथानामोति नामवसेन यथानामो वा तथानामो वा होतु; बुद्धरक्खितो वा धम्मरक्खितो वा सङ्घरक्खितो वाति अत्थो। यथागोत्तोति गोत्तवसेन यथागोत्तो वा तथागोत्तो वा येन वा तेन वा गोत्तेन होतु; कच्चायनो वा वासिट्ठो वा कोसियो वाति अत्थो। यथासीलोति सीलेसु यथासीलो वा तथासीलो वा होतु; नवकम्मसीलो वा उद्देससीलो वा वासधुरसीलो वाति अत्थो। यथाविहारीति विहारेसुपि यथाविहारी वा तथाविहारी वा होतु; नवकम्मविहारी वा उद्देसविहारी वा वासधुरविहारी वाति अत्थो। यथागोचरोति गोचरेसुपि यथागोचरो वा तथागोचरो वा होतु; नवकम्मगोचरो वा उद्देसगोचरो वा वासधुरगोचरो वाति अत्थो। थेरो वाति आदीसु वयोवुड्ढादीसु यो वा सो वा होतु; परिपुण्णदसवस्सताय थेरो वा ऊनपञ्चवस्सताय नवो वा अतिरेकपञ्चवस्सताय मज्झिमो वाति अत्थो। अथ खो सब्बोव इमस्मिं अत्थे एसो वुच्चति ‘‘यो पना’’ति।
भिक्खुनिद्देसे भिक्खतीति भिक्खको; लभन्तो वा अलभन्तो वा अरियाय याचनाय याचतीति अत्थो। बुद्धादीहि अज्झुपगतं भिक्खाचरियं अज्झुपगतत्ता भिक्खाचरियं अज्झुपगतो नाम। यो हि कोचि अप्पं वा महन्तं वा भोगक्खन्धं पहाय अगारस्मा अनगारियं पब्बजितो, सो कसिगोरक्खादीहि जीविककप्पनं हित्वा लिङ्गसम्पटिच्छनेनेव भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति भिक्खु। परपटिबद्धजीविकत्ता वा विहारमज्झे काजभत्तं भुञ्जमानोपि भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति भिक्खु; पिण्डियालोपभोजनं निस्साय पब्बज्जाय उस्साहजातत्ता वा भिक्खाचरियं अज्झुपगतोति भिक्खु। अग्घफस्सवण्णभेदेन भिन्नं पटं धारेतीति भिन्नपटधरो। तत्थ सत्थकच्छेदनेन अग्घभेदो वेदितब्बो। सहस्सग्घनकोपि हि पटो सत्थकेन खण्डाखण्डिकं छिन्नो भिन्नग्घो होति। पुरिमग्घतो उपड्ढम्पि न अग्घति। सुत्तसंसिब्बनेन फस्सभेदो वेदितब्बो। सुखसम्फस्सोपि हि पटो सुत्तेहि संसिब्बितो भिन्नफस्सो होति। खरसम्फस्सतं पापुणाति। सूचिमलादीहि वण्णभेदो वेदितब्बो। सुपरिसुद्धोपि हि पटो सूचिकम्मतो पट्ठाय सूचिमलेन, हत्थसेदमलजल्लिकाहि, अवसाने रजनकप्पकरणेहि च भिन्नवण्णो होति; पकतिवण्णं विजहति। एवं तीहाकारेहि भिन्नपटधारणतो भिन्नपटधरोति भिक्खु। गिहिवत्थविसभागानं वा कासावानं धारणमत्तेनेव भिन्नपटधरोति भिक्खु।
सिक्खासाजीवपदभाजनीयवण्णना
इदानि ‘‘भिक्खून’’न्ति इदं पदं विसेसत्थाभावतो अविभजित्वाव यं सिक्खञ्च साजीवञ्च समापन्नत्ता भिक्खूनं सिक्खासाजीवसमापन्नो होति, तं दस्सेन्तो सिक्खातिआदिमाह। तत्थ सिक्खितब्बाति सिक्खा। तिस्सोति गणनपरिच्छेदो । अधिसीलसिक्खाति अधिकं उत्तमं सीलन्ति अधिसीलं; अधिसीलञ्च तं सिक्खितब्बतो सिक्खा चाति अधिसीलसिक्खा। एस नयो अधिचित्त-अधिपञ्ञासिक्खासु।
कतमं पनेत्थ सीलं, कतमं अधिसीलं, कतमं चित्तं, कतमं अधिचित्तं, कतमा पञ्ञा, कतमा अधिपञ्ञाति? वुच्चते – पञ्चङ्गदसङ्गसीलं ताव सीलमेव। तञ्हि बुद्धे उप्पन्नेपि अनुप्पन्नेपि लोके पवत्तति। उप्पन्ने बुद्धे तस्मिं सीले बुद्धापि सावकापि महाजनं समादपेन्ति। अनुप्पन्ने बुद्धे पच्चेकबुद्धा च कम्मवादिनो च धम्मिका समणब्राह्मणा चक्कवत्ती च महाराजानो महाबोधिसत्ता च समादपेन्ति। सामम्पि पण्डिता समणब्राह्मणा समादियन्ति। ते तं कुसलं धम्मं परिपूरेत्वा देवेसु च मनुस्सेसु च सम्पत्तिं अनुभोन्ति। पातिमोक्खसंवरसीलं पन ‘‘अधिसील’’न्ति वुच्चति, तञ्हि सूरियो विय पज्जोतानं सिनेरु विय पब्बतानं सब्बलोकियसीलानं अधिकञ्चेव उत्तमञ्च, बुद्धुप्पादेयेव च पवत्तति, न विना बुद्धुप्पादा। न हि तं पञ्ञत्तिं उद्धरित्वा अञ्ञो सत्तो ठपेतुं सक्कोति, बुद्धायेव पन सब्बसो कायवचीद्वारअज्झाचारसोतं छिन्दित्वा तस्स तस्स वीतिक्कमस्स अनुच्छविकं तं सीलसंवरं पञ्ञपेन्ति। पातिमोक्खसंवरतोपि च मग्गफलसम्पयुत्तमेव सीलं अधिसीलं, तं पन इध अनधिप्पेतं। न हि तं समापन्नो भिक्खु मेथुनं धम्मं पटिसेवति।
कामावचरानि पन अट्ठ कुसलचित्तानि, लोकियअट्ठसमापत्तिचित्तानि च एकज्झं कत्वा चित्तमेवाति वेदितब्बानि। बुद्धुप्पादानुप्पादे चस्स पवत्ति, समादपनं समादानञ्च सीले वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। विपस्सनापादकं अट्ठसमापत्तिचित्तं पन ‘‘अधिचित्त’’न्ति वुच्चति। तञ्हि अधिसीलं विय सीलानं सब्बलोकियचित्तानं अधिकञ्चेव उत्तमञ्च, बुद्धुप्पादेयेव च होति, न विना बुद्धुप्पादा। ततोपि च मग्गफलचित्तमेव अधिचित्तं, तं पन इध अनधिप्पेतं। न हि तं समापन्नो भिक्खु मेथुनं धम्मं पटिसेवति।
‘‘अत्थि दिन्नं, अत्थि यिट्ठ’’न्ति (ध॰ स॰ १३७१; विभ॰ ७९३; म॰ नि॰ ३.९२) -आदिनयप्पवत्तं पन कम्मस्सकतञाणं पञ्ञा, सा हि बुद्धे उप्पन्नेपि अनुप्पन्नेपि लोके पवत्तति। उप्पन्ने बुद्धे तस्सा पञ्ञाय बुद्धापि बुद्धसावकापि महाजनं समादपेन्ति। अनुप्पन्ने बुद्धे पच्चेकबुद्धा च कम्मवादिनो च धम्मिका समणब्राह्मणा चक्कवत्ती च महाराजानो महाबोधिसत्ता च समादपेन्ति। सामम्पि पण्डिता सत्ता समादियन्ति। तथा हि अङ्कुरो दसवस्ससहस्सानि महादानं अदासि। वेलामो, वेस्सन्तरो, अञ्ञे च बहू पण्डितमनुस्सा महादानानि अदंसु। ते तं कुसलं धम्मं परिपूरेत्वा देवेसु च मनुस्सेसु च सम्पत्तिं अनुभविंसु। तिलक्खणाकारपरिच्छेदकं पन विपस्सनाञाणं ‘‘अधिपञ्ञा’’ति वुच्चति। सा हि अधिसील-अधिचित्तानि विय सीलचित्तानं सब्बलोकियपञ्ञानं अधिका चेव उत्तमा च, न च विना बुद्धुप्पादा लोके पवत्तति। ततोपि च मग्गफलपञ्ञाव अधिपञ्ञा, सा पन इध अनधिप्पेता। न हि तं समापन्नो भिक्खु मेथुनं धम्मं पटिसेवतीति।
सिक्खापच्चक्खानविभङ्गवण्णना
सिक्खंअप्पच्चक्खाय दुब्बल्यं अनाविकत्वाति सिक्खञ्च अप्पटिक्खिपित्वा दुब्बलभावञ्च अप्पकासेत्वा। यस्मा च दुब्बल्ये आविकतेपि सिक्खा अप्पच्चक्खाताव होति, सिक्खाय पन पच्चक्खाताय दुब्बल्यं आविकतमेव होति। तस्मा ‘‘दुब्बल्यं अनाविकत्वा’’ति इमिना पदेन न कोचि विसेसत्थो लब्भति। यथा पन ‘‘दिरत्ततिरत्तं सहसेय्यं कप्पेय्या’’ति वुत्ते दिरत्तवचनेन न कोचि विसेसत्थो लब्भति, केवलं लोकवोहारवसेन ब्यञ्जनसिलिट्ठताय मुखारूळ्हताय एतं वुत्तं। एवमिदम्पि वोहारवसेन ब्यञ्जनसिलिट्ठताय मुखारूळ्हताय वुत्तन्ति वेदितब्बं।
यस्मा वा भगवा सात्थं सब्यञ्जनं धम्मं देसेति, तस्मा ‘‘सिक्खं अप्पच्चक्खाया’’ति इमिना अत्थं सम्पादेत्वा ‘‘दुब्बल्यं अनाविकत्वा’’ति इमिना ब्यञ्जनं सम्पादेति। परिवारकपदविरहितञ्हि एकमेव अत्थपदं वुच्चमानं परिवारविरहितो राजा विय, वत्थालङ्कारविरहितो विय च पुरिसो न सोभति; परिवारकेन पन अत्थानुलोमेन सहायपदेन सद्धिं तं सोभतीति।
यस्मा वा सिक्खापच्चक्खानस्स एकच्चं दुब्बल्याविकम्मं अत्थो होति, तस्मा तं सन्धाय ‘‘सिक्खं अप्पच्चक्खाया’’तिपदस्स अत्थं विवरन्तो ‘‘दुब्बल्यं अनाविकत्वा’’ति आह।
तत्थ सिया यस्मा न सब्बं दुब्बल्याविकम्मं सिक्खापच्चक्खानं, तस्मा ‘‘दुब्बल्यं अनाविकत्वा’’ति पठमं वत्वा तस्स अत्थनियमनत्थं ‘‘सिक्खं अप्पच्चक्खाया’’ति वत्तब्बन्ति, तञ्च न; कस्मा? अत्थानुक्कमाभावतो। ‘‘सिक्खासाजीवसमापन्नो’’ति हि वुत्तत्ता यं सिक्खं समापन्नो, तं अप्पच्चक्खायाति वुच्चमानो अनुक्कमेनेव अत्थो वुत्तो होति, न अञ्ञथा। तस्मा इदमेव पठमं वुत्तन्ति।
अपिच अनुपटिपाटियापि एत्थ अत्थो वेदितब्बो। कथं? ‘‘सिक्खासाजीवसमापन्नो’’ति एत्थ यं सिक्खं समापन्नो तं अप्पच्चक्खाय यञ्च साजीवं समापन्नो तत्थ दुब्बल्यं अनाविकत्वाति।
इदानि सिक्खापच्चक्खानदुब्बल्याविकम्मानं विसेसाविसेसं सिक्खापच्चक्खानलक्खणञ्च दस्सेन्तो ‘‘अत्थि भिक्खवे’’तिआदिमाह। तत्थ अत्थि भिक्खवेतिआदीनि द्वे मातिकापदानि; तानि विभजन्तो ‘‘कथञ्च भिक्खवे’’तिआदिमाह। तत्रायं अनुत्तानपदवण्णना – कथन्ति केन आकारेन। दुब्बल्याविकम्मञ्चाति दुब्बल्यस्स आविकम्मञ्च। इधाति इमस्मिं सासने। उक्कण्ठितोति अनभिरतिया इमस्मिं सासने किच्छजीविकप्पत्तो। अथ वा अज्ज यामि, स्वे यामि, इतो यामि, एत्थ यामीति उद्धं कण्ठं कत्वा विहरमानो, विक्खित्तो अनेकग्गोति वुत्तं होति। अनभिरतोति सासने अभिरतिविरहितो।
४६.यथा च एतानि, एवं ‘‘यदि पनाहं, अपाहं, हन्दाहं, होति मे’’ति इमेसु एकमेकेन पटिसंयुत्तानि द्वावीसतीति सब्बानेव सतञ्च दस च पदानि होन्ति।
४७.ततो परं सरितब्बवत्थुदस्सननयेन पवत्तानि ‘‘मातरं सरामी’’तिआदीनि सत्तरस पदानि। तत्थ खेत्तन्ति सालिखेत्तादिं। वत्थुन्ति तिणपण्णसाकफलाफलसमुट्ठानट्ठानं। सिप्पन्ति कुम्भकारपेसकारसिप्पादिकं।
४८.ततो परं सकिञ्चनसपलिबोधभावदस्सनवसेन पवत्तानि ‘‘माता मे अत्थि, सा मया पोसेतब्बा’’तिआदीनि नव पदानि।
४९.ततो परं सनिस्सयसप्पतिट्ठभावदस्सनवसेन पवत्तानि ‘‘माता मे अत्थि, सा मं पोसेस्सती’’तिआदीनि सोळस पदानि।
५०.ततो परं एकभत्तएकसेय्यब्रह्मचरियानं दुक्करभावदस्सनवसेन पवत्तानि ‘‘दुक्कर’’न्तिआदीनि अट्ठ पदानि।
तत्थ दुक्करन्ति एकभत्तादीनं करणे दुक्करतं दस्सेति। न सुकरन्ति सुकरभावं पटिक्खिपति। एवं दुच्चरं न सुचरन्ति एत्थ। न उस्सहामीति तत्थ उस्साहाभावं असक्कुणेय्यतं दस्सेति। न विसहामीति असय्हतं दस्सेति। न रमामीति रतिया अभावं दस्सेति। नाभिरमामीति अभिरतिया अभावं दस्सेति। एवं इमानि च पञ्ञास, पुरिमानि च दसुत्तरसतन्ति सट्ठिसतं पदानि दुब्बल्याविकम्मवारे वुत्तानीति वेदितब्बानि।
५१.सिक्खापच्चक्खानवारेपि ‘‘कथञ्च भिक्खवे’’ति आदि सब्बं अत्थतो उत्तानमेव। पदतो पनेत्थापि ‘‘बुद्धं पच्चक्खामि, धम्मं, सङ्घं, सिक्खं, विनयं, पातिमोक्खं, उद्देसं, उपज्झायं, आचरियं, सद्धिविहारिकं, अन्तेवासिकं, समानुपज्झायकं, समानाचरियकं, सब्रह्मचारिं पच्चक्खामी’’ति इमानि चुद्दस पदानि सिक्खापच्चक्खानवचनसम्बन्धेन पवत्तानि। सब्बपदेसु च ‘‘वदति विञ्ञापेती’’ति वचनस्स अयमत्थो – वचीभेदं कत्वा वदति, यस्स च वदति तं तेनेव वचीभेदेन ‘‘अयं सासनं जहितुकामो सासनतो मुच्चितुकामो भिक्खुभावं चजितुकामो इमं वाक्यभेदं करोती’’ति विञ्ञापेति सावेति जानापेति।
सचे पनायं ‘‘बुद्धं पच्चक्खामी’’ति वत्तुकामो पदपच्चाभट्ठं कत्वा ‘‘पच्चक्खामि बुद्ध’’न्ति वा वदेय्य। मिलक्खभासासु वा अञ्ञतरभासाय तमत्थं वदेय्य। ‘‘बुद्धं पच्चक्खामी’’ति वत्तुकामो उप्पटिपाटिया ‘‘धम्मं पच्चक्खामी’’ति वा ‘‘सब्रह्मचारिं पच्चक्खामी’’ति वा वदेय्य, सेय्यथापि उत्तरिमनुस्सधम्मविभङ्गे ‘‘पठमं झानं समापज्जामी’’ति वत्तुकामो ‘‘दुतियं झान’’न्ति वदति, सचे यस्स वदति सो ‘‘अयं भिक्खुभावं चजितुकामो एतमत्थं वदती’’ति एत्तकमत्तम्पि जानाति, विरद्धं नाम नत्थि; खेत्तमेव ओतिण्णं, पच्चक्खाताव होति सिक्खा। सक्कत्ता वा ब्रह्मत्ता वा चुतसत्तो विय चुतोव होति सासना।
सचे पन ‘‘बुद्धं पच्चक्खि’’न्ति वा, ‘‘बुद्धं पच्चक्खिस्सामी’’ति वा, ‘‘बुद्धं पच्चक्खेय्य’’न्ति वाति अतीतानागतपरिकप्पवचनेहि वदति, दूतं वा पहिणाति, सासनं वा पेसेति, अक्खरं वा छिन्दति, हत्थमुद्दाय वा तमत्थं आरोचेति, अप्पच्चक्खाता होति सिक्खा। उत्तरिमनुस्सधम्मारोचनं पन हत्थमुद्दायपि सीसं एति। सिक्खापच्चक्खानं मनुस्सजातिकसत्तस्स सन्तिके चित्तसम्पयुत्तं वचीभेदं करोन्तस्सेव सीसं एति। वचीभेदं कत्वा विञ्ञापेन्तोपि च यदि ‘‘अयमेव जानातू’’ति एकं नियमेत्वा आरोचेति, तञ्च सोयेव जानाति, पच्चक्खाता होति सिक्खा। अथ सो न जानाति, अञ्ञो समीपे ठितो जानाति, अप्पच्चक्खाता होति सिक्खा। अथ द्विन्नं ठितट्ठाने द्विन्नम्पि नियमेत्वा ‘‘एतेसं आरोचेमी’’ति वदति, तेसु एकस्मिं जानन्तेपि द्वीसु जानन्तेसुपि पच्चक्खाताव होति सिक्खा। एवं सम्बहुलेसुपि वेदितब्बं।
सचे पन अनभिरतिया पीळितो सभागे भिक्खू परिसङ्कमानो ‘‘यो कोचि जानातू’’ति उच्चसद्दं करोन्तो ‘‘बुद्धं पच्चक्खामी’’ति वदति, तञ्च अविदूरे ठितो नवकम्मिको वा अञ्ञो वा समयञ्ञू पुरिसो सुत्वा ‘‘उक्कण्ठितो अयं समणो गिहिभावं पत्थेति, सासनतो चुतो’’ति जानाति, पच्चक्खाताव होति सिक्खा। तङ्खणञ्ञेव पन अपुब्बं अचरिमं दुज्जानं, सचे आवज्जनसमये जानाति; यथा पकतिया लोके मनुस्सा वचनं सुत्वा जानन्ति, पच्चक्खाता होति सिक्खा। अथ अपरभागे ‘‘किं इमिना वुत्त’’न्ति कङ्खन्तो चिरेन जानाति, अप्पच्चक्खाता होति सिक्खा। इदञ्हि सिक्खापच्चक्खानञ्च उपरि अभूतारोचनदुट्ठुल्लवाचा-अत्तकामदुट्ठदोसभूता-रोचनसिक्खापदानि च एकपरिच्छेदानि। आवज्जनसमये ञाते एव सीसं एन्ति, ‘‘किं अयं भणती’’ति कङ्खता चिरेन ञाते सीसं न एन्ति। यथा चायं ‘‘बुद्धं पच्चक्खामी’’ति पदे विनिच्छये वुत्तो; एवं सब्बपदेसु वेदितब्बो।
५२.इतो परं पुरिमानेव चुद्दस पदानि ‘‘अलं मे, किन्नु मे, न ममत्थो, सुमुत्ताह’’न्ति इमेहि चतूहि योजेत्वा वुत्तानि छप्पञ्ञास होन्ति। तत्थ अलन्ति होतु, परियत्तन्ति अत्थो। किंनु मेति किं मय्हं किच्चं, किं करणीयं, किं साधेतब्बन्ति अत्थो। न ममत्थोति नत्थि मम अत्थो। सुमुत्ताहन्ति सुमुत्तो अहं। सेसमेत्थ वुत्तनयमेव। एवं इमानि च छप्पञ्ञास पुरिमानि च द्वावीसतीति अट्ठसत्तति पदानि सरूपेनेव वुत्तानि।
५३.यस्मा पन तेसं वेवचनेहिपि सिक्खापच्चक्खानं होति, तस्मा ‘‘यानि वा पनञ्ञानिपी’’तिआदिमाह। तत्थ यानि वा पनञ्ञानिपीति पाळियं ‘‘बुद्ध’’न्तिआदीनि आगतपदानि ठपेत्वा यानि अञ्ञानि अत्थि। बुद्धवेवचनानि वाति बुद्धस्स वा परियायनामानि…पे॰… असक्यपुत्तियस्स वा। तत्थ वण्णपट्ठाने आगतं नामसहस्सं उपालिगाथासु (म॰ नि॰ २.७६) नामसतं अञ्ञानि च गुणतो लब्भमानानि नामानि ‘‘बुद्धवेवचनानी’’ति वेदितब्बानि। सब्बानिपि धम्मस्स नामानि धम्मवेवचनानीति वेदितब्बानि। एस नयो सब्बत्थ।
अयं पनेत्थ योजना – बुद्धं पच्चक्खामीति न वेववचनेन पच्चक्खानं यथारुतमेव। ‘‘सम्मासम्बुद्धं पच्चक्खामि, अनन्तबुद्धिं, अनोमबुद्धिं, बोधिपञ्ञाणं, धीरं, विगतमोहं, पभिन्नखीलं, विजितविजयं पच्चक्खामी’’ति एवमादिबुद्धवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं।
धम्मं पच्चक्खामीति न वेवचनेन पच्चक्खानं, यथारुतमेव। ‘‘स्वाक्खातं धम्मं पच्चक्खामि, सन्दिट्ठिकं, अकालिकं, एहिपस्सिकं, ओपनेय्यिकं, पच्चत्तं वेदितब्बं विञ्ञूहि धम्मं पच्चक्खामि। असङ्खतं धम्मं पच्चक्खामि; विरागं, निरोधं, अमतं धम्मं पच्चक्खामि, दीघनिकायं पच्चक्खामि, ब्रह्मजालं मज्झिमनिकायं, मूलपरियायं, संयुत्तनिकायं, ओघतरणं, अङ्गुत्तरनिकायं, चित्तपरियादानं, खुद्दकनिकायं, जातकं, अभिधम्मं, कुसलं धम्मं, अकुसलं धम्मं, अब्याकतं धम्मं, सतिपट्ठानं, सम्मप्पधानं, इद्धिपादं, इन्द्रियं, बलं, बोज्झङ्गं, मग्गं, फलं, निब्बानं पच्चक्खामी’’ति चतुरासीतिधम्मक्खन्धसहस्सेसु एकधम्मक्खन्धस्सपि नामं धम्मवेवचनमेव। एवं धम्मवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति।
सङ्घं पच्चक्खामीति न वेवचनेन पच्चक्खानं। ‘‘सुप्पटिपन्नं सङ्घं पच्चक्खामि, उजुप्पटिपन्नं, ञायप्पटिपन्नं, सामीचिप्पटिपन्नं सङ्घं, चतुपुरिसयुगं सङ्घं, अट्ठपुरिसपुग्गलं सङ्घं, आहुनेय्यं सङ्घं, पाहुनेय्यं, दक्खिणेय्यं, अञ्जलिकरणीयं, अनुत्तरं पुञ्ञक्खेत्तं सङ्घं पच्चक्खामी’’ति एवं सङ्घवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति।
सिक्खं पच्चक्खामीति न वेवचनेन पच्चक्खानं। ‘‘भिक्खुसिक्खं पच्चक्खामि, भिक्खुनीसिक्खं, अधिसीलसिक्खं, अधिचित्तसिक्खं, अधिपञ्ञासिक्खं पच्चक्खामी’’ति एवं सिक्खावेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति।
विनयं पच्चक्खामीति न वेवचनेन पच्चक्खानं। ‘‘भिक्खुविनयं पच्चक्खामि, भिक्खुनीविनयं, पठमं पाराजिकं, दुतियं ततियं चतुत्थं पाराजिकं, सङ्घादिसेसं, थुल्लच्चयं, पाचित्तियं, पाटिदेसनीयं, दुक्कटं, दुब्भासितं पच्चक्खामी’’ति एवमादिविनयवेवचनेन सिक्खापच्चक्खानं होति।
५४.एवं सिक्खापच्चक्खानलक्खणं दस्सेत्वा अप्पच्चक्खाने असम्मोहत्थं तस्सेव च सिक्खापच्चक्खानलक्खणस्स पुग्गलादिवसेन विपत्तिदस्सनत्थं ‘‘कथञ्च, भिक्खवे, अप्पच्चक्खाता’’तिआदिमाह। तत्थ येहि आकारेहीतिआदि वुत्तनयमेव। उम्मत्तकोति यक्खुम्मत्तको वा पित्तुम्मत्तको वा यो कोचि विपरीतसञ्ञो, सो सचे पच्चक्खाति, अप्पच्चक्खाता होति सिक्खा। उम्मत्तकस्साति तादिसस्सेव उम्मत्तकस्स; तादिसस्स हि सन्तिके सचे पकतत्तो सिक्खं पच्चक्खाति, उम्मत्तको न जानाति, अप्पच्चक्खाताव होति सिक्खा। खित्तचित्तोति यक्खुम्मत्तको वुच्चति। पुरिमपदे पन उम्मत्तकसामञ्ञेन वुत्तं ‘‘यक्खुम्मत्तको वा पित्तुम्मत्तको वा’’ति। उभिन्नम्पि विसेसो अनापत्तिवारे आवि भविस्सति । एवं खित्तचित्तो सिक्खं पच्चक्खाति, अप्पच्चक्खाताव होति। तस्स सन्तिके पच्चक्खातापि तम्हि अजानन्ते अप्पच्चक्खाताव होति।
वेदनाट्टोति बलवतिया दुक्खवेदनाय फुट्ठो मुच्छापरेतो; तेन विलपन्तेन पच्चक्खातापि अप्पच्चक्खाताव होति। तस्स सन्तिके पच्चक्खातापि तम्हि अजानन्ते अप्पच्चक्खाता होति।
देवताय सन्तिकेति भुम्मदेवतं आदिं कत्वा याव अकनिट्ठदेवताय सन्तिके पच्चक्खातापि अप्पच्चक्खाताव होति। तिरच्छानगतस्साति नागमाणवकस्स वा सुपण्णमाणवकस्स वा किन्नर-हत्थि-मक्कटादीनं वा यस्स कस्सचि सन्तिके पच्चक्खातापि अप्पच्चक्खाताव होति । तत्र उम्मत्तकादीनं सन्तिके अजाननभावेन अप्पच्चक्खाताति आह। देवताय सन्तिके अतिखिप्पं जाननभावेन। देवता नाम महापञ्ञा तिहेतुकपटिसन्धिका अतिखिप्पं जानन्ति, चित्तञ्च नामेतं लहुपरिवत्तं। तस्मा चित्तलहुकस्स पुग्गलस्स चित्तवसेनेव ‘‘मा अतिखिप्पं विनासो अहोसी’’ति देवताय सन्तिके सिक्खापच्चक्खानं पटिक्खिपि।
मनुस्सेसु पन नियमो नत्थि। यस्स कस्सचि सभागस्स वा विसभागस्स वा गहट्ठस्स वा पब्बजितस्स वा विञ्ञुस्स सन्तिके पच्चक्खाता पच्चक्खाताव होति। सचे पन सो न जानाति, अप्पच्चक्खाताव होतीति एतमत्थं दस्सेन्तो ‘‘अरियकेना’’तिआदिमाह। तत्थ अरियकं नाम अरियवोहारो, मागधभासा। मिलक्खकं नाम यो कोचि अनरियको अन्धदमिळादि। सो च न पटिविजानातीति भासन्तरे वा अनभिञ्ञताय, बुद्धसमये वा अकोविदताय ‘‘इदं नाम अत्थं एस भणती’’ति नप्पटिविजानाति। दवायाति सहसा अञ्ञं भणितुकामो सहसा ‘‘बुद्धं पच्चक्खामी’’ति भणति। रवायाति रवाभञ्ञेन, ‘‘अञ्ञं भणिस्सामी’’ति अञ्ञं भणन्तो। पुरिमेन को विसेसोति चे? पुरिमं पण्डितस्सापि सहसावसेन अञ्ञभणनं। इदं पन मन्दत्ता मोमूहत्ता अपकतञ्ञुत्ता पक्खलन्तस्स ‘‘अञ्ञं भणिस्सामी’’ति अञ्ञभणनं।
असावेतुकामो सावेतीति इमस्स सिक्खापदस्स पाळिं वाचेति परिपुच्छति उग्गण्हाति सज्झायं करोति वण्णेति, अयं वुच्चति ‘‘असावेतुकामो सावेती’’ति। सावेतुकामो न सावेतीति दुब्बलभावं आविकत्वा सिक्खं पच्चक्खन्तो वचीभेदं न करोति, अयं वुच्चति ‘‘सावेतुकामो न सावेती’’ति। अविञ्ञुस्स सावेतीति महल्लकस्स वा पोत्थकरूपसदिसस्स, गरुमेधस्स वा समये अकोविदस्स, गामदारकानं वा अविञ्ञुतं पत्तानं सावेति। विञ्ञुस्स न सावेतीति पण्डितस्स ञातुं समत्थस्स न सावेति। सब्बसो वा पनाति ‘‘बुद्धं पच्चक्खामी’’तिआदीसु येन येन परियायेन सिक्खा पच्चक्खाता होति, ततो एकम्पि वचीभेदं कत्वा न सावेति। एवं खोति अप्पच्चक्खानलक्खणं नियमेति। अयं हेत्थ अत्थो – ‘‘एवमेव सिक्खा अप्पच्चक्खाता होति, न अञ्ञेन कारणेना’’ति।
मूलपञ्ञत्तिवण्णना
५५.इदानि ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेवेय्या’’तिआदीनं अत्थदस्सनत्थं ‘‘मेथुनधम्मो नामा’’तिआदिमाह। तत्थ मेथुनधम्मो नामाति इदं निद्दिसितब्बस्स मेथुनधम्मस्स उद्देसपदं। असद्धम्मोति असतं नीचजनानं धम्मो। गामधम्मोति गामवासीनं सेवनधम्मो। वसलधम्मोति वसलानं धम्मो; किलेसवस्सनतो वा सयमेव वसलो धम्मोति वसलधम्मो। दुट्ठुल्लन्ति दुट्ठुञ्च किलेसेहि दुट्ठत्ता, थूलञ्च अनिपुणभावतोति दुट्ठुल्लं। इतो पट्ठाय च तीसु पदेसु ‘‘यो सो’’ति इदं परिवत्तेत्वा ‘‘यं त’’न्ति कत्वा योजेतब्बं – ‘‘यं तं दुट्ठुल्लं, यं तं ओदकन्तिकं, यं तं रहस्स’’न्ति। एत्थ च यस्मा तस्स कम्मस्स परिवारभूतं दस्सनम्पि गहणम्पि आमसनम्पि फुसनम्पि घट्टनम्पि दुट्ठुल्लं, तस्मापि तं कम्मं दुट्ठुल्लं। यं तं दुट्ठुल्लं सो मेथुनधम्मो। उदकं अस्स अन्ते सुद्धत्थं आदीयतीति उदकन्तं, उदकन्तमेव ओदकन्तिकं; यं तं ओदकन्तिकं , सो मेथुनधम्मो। रहो पटिच्छन्ने ओकासे कत्तब्बताय रहस्सं। यं तं रहस्सं, सो मेथुनधम्मोति एवं योजना वेदितब्बा।
द्वयेन द्वयेन समापज्जितब्बतो द्वयंद्वयसमापत्ति। तत्थ योजना – ‘‘या सा द्वयंद्वयसमापत्ति सो मेथुनधम्मो नामा’’ति। इध पन तं सब्बं एकज्झं निगमेन्तो आह ‘‘एसो मेथुनधम्मो नामा’’ति। किं कारणा वुच्चति मेथुनधम्मोति? उभिन्नं रत्तानं सारत्तानं अवस्सुतानं परियुट्ठितानं उभिन्नं सदिसानं धम्मोति, तं कारणा वुच्चति मेथुनधम्मोति।
पटिसेवति नामाति इदं ‘‘पटिसेवेय्या’’ति एत्थ येनाकारेन पटिसेवेय्याति वुच्चति, तस्साकारस्स दस्सनत्थं मातिकापदं। यो नित्तेन निमित्तन्तिआदीसु यो भिक्खु इत्थिया निमित्तेन अत्तनो निमित्तं, इत्थिया अङ्गजातेन अत्तनो अङ्गजातं सब्बन्तिमेन पमाणेन एकतिलबीजमत्तम्पि वातेन असम्फुट्ठे अल्लोकासे पवेसेति, एसो पटिसेवति नाम; एत्तकेन सीलभेदं पापुणाति, पाराजिको होति।
एत्थ च इत्थिनिमित्ते चत्तारि पस्सानि, वेमज्झञ्चाति पञ्च ठानानि लब्भन्ति। पुरिसनिमित्ते चत्तारि पस्सानि, मज्झं, उपरिचाति छ। तस्मा इत्थिनिमित्ते हेट्ठा पवेसेन्तोपि पाराजिको होति। उपरितो पवेसेन्तोपि, उभोहि पस्सेहि पवेसेन्तोपि चत्तारि ठानानि मुञ्चित्वा मज्झेन पवेसेन्तोपि पाराजिको होति। पुरिसनिमित्तं पन हेट्ठाभागेन छुपन्तं पवेसेन्तोपि पाराजिको होति। उपरिभागेन छुपन्तं पवेसेन्तोपि, उभोहि पस्सेहि छुपन्तं पवेसेन्तोपि, मज्झेनेव छुपन्तं पवेसेन्तोपि समञ्छितङ्गुलिं विय मज्झिमपब्बपिट्ठिया सङ्कोचेत्वा उपरिभागेन छुपन्तं पवेसेन्तोपि पाराजिको होति। तत्थ तुलादण्डसदिसं पवेसेन्तस्सापि चत्तारि पस्सानि, मज्झञ्चाति पञ्च ठानानि; सङ्कोचेत्वा पवेसेन्तस्सापि चत्तारि पस्सानि, उपरिभागमज्झञ्चाति पञ्च ठानानि – एवं सब्बानिपि पुरिसनिमित्ते दस ठानानि होन्ति।
निमित्ते जातं अनट्ठकायप्पसादं चम्मखीलं वा पिळकं वा पवेसेति, आपत्ति पाराजिकस्स। नट्ठकायप्पसादं मतचम्मं वा सुक्खपिळकं वा पवेसेति, आपत्ति दुक्कटस्स। मेथुनस्सादेन लोमं वा अङ्गुलि-अङ्गुट्ठबीजादीनि वा पवेसेन्तस्सापि दुक्कटमेव। अयञ्च मेथुनकथा नाम यस्मा दुट्ठुल्ला कथा असब्भिकथा, तस्मा एतं वा अञ्ञं वा विनये ईदिसं ठानं कथेन्तेन पटिक्कूलमनसिकारञ्च समणसञ्ञञ्च हिरोत्तप्पञ्च पच्चुपट्ठपेत्वा सम्मासम्बुद्धे गारवं उप्पादेत्वा असमकारुणिकस्स लोकनाथस्स करुणागुणं आवज्जेत्वा कथेतब्बं। सो हि नाम भगवा सब्बसो कामेहि विनिवत्तमानसोपि सत्तानुद्दयाय लोकानुकम्पाय सत्तेसु कारुञ्ञतं पटिच्च सिक्खापदपञ्ञापनत्थाय ईदिसं कथं कथेसि। ‘‘अहो सत्थु करुणागुणो’’ति एवं लोकनाथस्स करुणागुणं आवज्जेत्वा कथेतब्बं।
५६.एवं उद्दिट्ठसिक्खापदं पदानुक्कमेन विभजित्वा इदानि यं तं ‘‘पटिसेवेय्या’’ति एत्थ येनाकारेन पटिसेवेय्याति वुच्चति, तस्साकारस्स दस्सनत्थं ‘‘पटिसेवति नामा’’ति इदं मातिकापदं ठपेत्वा ‘‘निमित्तेन निमित्तं अङ्गजातेन अङ्गजात’’न्ति वुत्तं। तत्थ यस्मा न केवलं इत्थिया एव निमित्तं पाराजिकवत्थु, न च मनुस्सित्थिया एव, सुवण्णरजतादिमयानञ्च इत्थीनम्पि निमित्तं वत्थुमेव न होति; तस्मा यं यं वत्थु होति, तं तं दस्सेतुं ‘‘तिस्सो इत्थियो’’तिआदिना नयेन येसं निमित्तानि वत्थूनि होन्ति, ते सत्ते वत्वा ‘‘मनुस्सित्थिया तयो मग्गे’’तिआदिना नयेन तानि वत्थूनि आह।
तत्थ तिस्सो इत्थियो, तयो उभतोब्यञ्जनका, तयो पण्डका, तयो पुरिसाति पाराजिकवत्थूनं निमित्तानं निस्सया द्वादस सत्ता होन्ति। तेसु इत्थिपुरिसा पाकटा एव । पण्डकउभतोब्यञ्जनकभेदो पब्बज्जाखन्धकवण्णनायं पाकटो भविस्सति।
मनुस्सित्थिया तयो मग्गे मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्साति एत्थ च मनुस्सित्थिया तीसु मग्गेसूति अत्थो वेदितब्बो। एवं सब्बत्थ। सब्बे एव चेते मनुस्सित्थिया तयो मग्गा, अमनुस्सित्थिया तयो, तिरच्छानगतित्थिया तयोति नव; मनुस्सउभतोब्यञ्जनकादीनं नव; मनुस्सपण्डकादीनं द्वे द्वे कत्वा छ; तथा मनुस्सपुरिसादीनन्ति समतिंस मग्गा होन्ति। एतेसु निमित्तसङ्खातेसु यत्थ कत्थचि अत्तनो अङ्गजातं तिलफलमत्तम्पि पवेसेत्वा मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तो पाराजिकं आपज्जति।
पठमचतुक्ककथावण्णना
५७.आपज्जन्तो पन यस्मा सेवनचित्तेनेव आपज्जति, न विना तेन; तस्मा तं लक्खणं दस्सेन्तो भगवा ‘‘भिक्खुस्स सेवनचित्तं उपट्ठिते’’तिआदिमाह। तत्थ भिक्खुस्साति मेथुनसेवनकस्स भिक्खुस्स। सेवनचित्तं उपट्ठितेति भुम्मत्थे पच्चत्तवचनं, सेवनचित्ते पच्चुपट्ठितेति अत्थो। वच्चमग्गं अङ्गजातं पवेसेन्तस्साति येन मग्गेन वच्चं निक्खमति तं मग्गं अत्तनो अङ्गजातं पुरिसनिमित्तं तिलफलमत्तम्पि पवेसेन्तस्स। आपत्ति पाराजिकस्साति आपत्ति पाराजिका अस्स होतीति अत्थो। अथ वा आपत्तीति आपज्जनं होति। पाराजिकस्साति पाराजिकधम्मस्स। एस नयो सब्बत्थ।
५८.एवं सेवनचित्तेनेव पवेसेन्तस्स आपत्तिं दस्सेत्वा इदानि यस्मा तं पवेसनं नाम न केवलं अत्तूपक्कमेनेव, परूपक्कमेनापि होति । तत्रापि च सादियन्तस्सेव आपत्ति पटिसेवनचित्तसमङ्गिस्स, न इतरस्स। तस्मा ये सद्धापब्बजिता कुलपुत्ता सम्मापटिपन्नका परूपक्कमेन पवेसनेपि सति न सादियन्ति, तेसं रक्खणत्थं ‘‘भिक्खुपच्चत्थिका मनुस्सित्थि’’न्तिआदिमाह।
तत्थ पटिपक्खं अत्थयन्ति इच्छन्तीति पच्चत्थिका, भिक्खू एव पच्चत्थिका भिक्खुपच्चत्थिका; विसभागानं वेरिभिक्खूनमेतं अधिवचनं। मनुस्सित्थिं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वाति इस्सापकता तं भिक्खुं नासेतुकामा आमिसेन वा उपलापेत्वा मित्तसन्थववसेन वा ‘‘इदं अम्हाकं किच्चं करोही’’ति वत्वा कञ्चि मनुस्सित्थिं रत्तिभागे तस्स भिक्खुस्स वसनोकासं आनेत्वा। वच्चमग्गेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्तीति तं भिक्खुं हत्थपादसीसादीसु सुग्गहितं निप्परिप्फन्दं गहेत्वा इत्थिया वच्चमग्गेन तस्स भिक्खुनो अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति; सम्पयोजेन्तीति अत्थो।
सो चेतिआदीसु सो चे भिक्खु वच्चमग्गब्भन्तरं अत्तनो अङ्गजातस्स पवेसनं सादियति अधिवासेति तस्मिं खणे सेवनचित्तं उपट्ठापेति। पविट्ठं सादियति अधिवासेति, पविट्ठकाले सेवनचित्तं उपट्ठापेति। ठितं सादियति अधिवासेति, ठानप्पत्तकाले सुक्कविस्सट्ठिसमये सेवनचित्तं उपट्ठापेति। उद्धरणं सादियति अधिवासेति, नीहरणकाले पटिसेवनचित्तं उपट्ठापेति। एवं चतूसु ठानेसु सादियन्तो ‘‘मम वेरिसमणेहि इदं कत’’न्ति वत्तुं न लभति, पाराजिकापत्तिमेव आपज्जति। यथा च इमानि चत्तारि सादियन्तो आपज्जति; एवं पुरिमं एकं असादियित्वा तीणि सादियन्तोपि, द्वे असादियित्वा द्वे सादियन्तोपि, तीणि असादियित्वा एकं सादियन्तोपि आपज्जतियेव। सब्बसो पन असादियन्तो आसीविसमुखं विय अङ्गारकासुं विय च पविट्ठं अङ्गजातं मञ्ञमानो नापज्जति। तेन वुत्तं – ‘‘पवेसनं न सादियति…पे॰… उद्धरणं न सादियति, अनापत्ती’’ति। इमञ्हि एवरूपं आरद्धविपस्सकं काये च जीविते च अनपेक्खं एकादसहि अग्गीहि सम्पज्जलितानि च सब्बायतनानि उक्खित्तासिके विय च वधके पञ्च कामगुणे पस्सन्तं पुग्गलं रक्खन्तो भगवा पच्चत्थिकानञ्चस्स मनोरथविघातं करोन्तो इमं ‘‘पवेसनं न सादियती’’तिआदिकं चतुक्कं नीहरित्वा ठपेसीति।
पठमचतुक्ककथा निट्ठिता।
एकूनसत्ततिद्विसतचतुक्ककथा
५९-६०.एवं पठमचतुक्कं दस्सेत्वा इदानि यस्मा भिक्खुपच्चत्थिका इत्थिं आनेत्वा न केवलं वच्चमग्गेनेव अभिनिसीदेन्ति, अथ खो पस्सावमग्गेनपि मुखेनपि। इत्थिं आनेत्वापि च केचि जागरन्तिं आनेन्ति, केचि सुत्तं, केचि मत्तं, केचि उम्मत्तं, केचि पमत्तं अञ्ञविहितं विक्खित्तचित्तन्ति अत्थो। केचि मतं अक्खायितं, सोणसिङ्गालादीहि अक्खायितनिमित्तन्ति अत्थो। केचि मतं येभुय्येन अक्खायितं, येभुय्येन अक्खायिता नाम यस्सा निमित्ते वच्चमग्गे पस्सावमग्गे मुखे वा बहुतरो ओकासो अक्खायितो होति। केचि मतं येभुय्येन खायितं, येभुय्येन खायिता नाम यस्सा वच्चमग्गादिके निमित्ते बहुं खायितं होति, अप्पं अक्खायितं। न केवलञ्च मनुस्सित्थिमेव आनेन्ति, अथ खो अमनुस्सित्थिम्पि तिरच्छानगतित्थिम्पि। न केवलञ्च वुत्तप्पकारं इत्थिमेव, उभतोब्यञ्जनकम्पि पण्डकम्पि पुरिसम्पि आनेन्ति। तस्मा तेसं वसेन अञ्ञानिपि चतुक्कानि दस्सेन्तो ‘‘भिक्खुपच्चत्थिका मनुस्सित्थिं जागरन्ति’’न्तिआदिमाह।
तत्थ पाळिया असम्मोहत्थं वुत्तचतुक्कानि एवं सङ्ख्यातो वेदितब्बानि – मनुस्सित्थिया तिण्णं मग्गानं वसेन तीणि सुद्धिकचतुक्कानि, तीणि जागरन्तीचतुक्कानि, तीणि सुत्तचतुक्कानि, तीणि मत्तचतुक्कानि, तीणि उम्मत्तचतुक्कानि, तीणि पमत्तचतुक्कानि, तीणि मतअक्खायितचतुक्कानि, तीणि येभुय्येन अक्खायितचतुक्कानि, तीणि येभुय्येन खायितचतुक्कानीति सत्तवीसति चतुक्कानि। तथा अमनुस्सित्थिया; तथा तिरच्छानगतित्थियाति इत्थिवारे एकासीति चतुक्कानि। यथा च इत्थिवारे एवं उभतोब्यञ्जनकवारे। पण्डकपुरिसवारेसु पन द्विन्नं मग्गानं वसेन चतुपण्णास चतुपण्णास होन्ति। एवं सब्बानिपि द्वेसतानि, सत्तति च चतुक्कानि होन्ति, तानि उत्तानत्थानियेव।
सब्बवारेसु पनेत्थ ‘‘मतं येभुय्येन अक्खायितं खायित’’न्ति एतस्मिं ठाने अयं विनिच्छयो – तम्बपण्णिदीपे किर द्वे विनयधरा समानाचरियका थेरा अहेसुं – उपतिस्सत्थेरो च, फुस्सदेवत्थेरो च। ते महाभये उप्पन्ने विनयपिटकं परिहरन्ता रक्खिंसु। तेसु उपतिस्सत्थेरो ब्यत्ततरो। तस्सापि द्वे अन्तेवासिका अहेसुं – महापदुमत्थेरो च महासुमत्थेरो च। तेसु महासुमत्थेरो नक्खत्तुं विनयपिटकं अस्सोसि, महापदुमत्थेरो तेन सद्धिं नवक्खत्तुं, विसुञ्च एककोव नवक्खत्तुन्ति अट्ठारसक्खत्तुं अस्सोसि; अयमेव तेसु ब्यत्ततरो । तेसु महासुमत्थेरो नवक्खत्तुं विनयपिटकं सुत्वा आचरियं मुञ्चित्वा अपरगङ्गं अगमासि। ततो महापदुमत्थेरो आह – ‘‘सूरो वत, रे, एस विनयधरो यो धरमानकंयेव आचरियं मुञ्चित्वा अञ्ञत्थ वसितब्बं मञ्ञति। ननु आचरिये धरमाने विनयपिटकञ्च अट्ठकथा च अनेकक्खत्तुं गहेत्वापि न विस्सज्जेतब्बं, निच्चकालं सोतब्बं, अनुसंवच्छरं सज्झायितब्ब’’न्ति।
एवं विनयगरुकानं भिक्खूनं काले एकदिवसं उपतिस्सत्थेरो महापदुमत्थेरप्पमुखानं पञ्चन्नं अन्तेवासिकसतानं पठमपाराजिकसिक्खापदे इमं पदेसं वण्णेन्तो निसिन्नो होति। तं अन्तेवासिका पुच्छिंसु – ‘‘भन्ते, येभुय्येन अक्खायिते पाराजिकं, येभुय्येन खायिते थुल्लच्चयं, उपड्ढक्खायिते केन भवितब्ब’’न्ति? थेरो आह – ‘‘आवुसो, बुद्धा नाम पाराजिकं पञ्ञपेन्ता न सावसेसं कत्वा पञ्ञपेन्ति, अनवसेसंयेव कत्वा सब्बं परियादियित्वा सोतं छिन्दित्वा पाराजिकवत्थुस्मिं पाराजिकमेव पञ्ञपेन्ति। इदञ्हि सिक्खापदं लोकवज्जं, न पण्णत्तिवज्जं। तस्मा यदि उपड्ढक्खायिते पाराजिकं भवेय्य, पञ्ञपेय्य सम्मासम्बुद्धो। पाराजिकच्छाया पनेत्थ न दिस्सति, थुल्लच्चयमेव दिस्सती’’ति।
सन्थतचतुक्कभेदकथा
६१-६२.एवं भगवा पटिपन्नकस्स भिक्खुनो रक्खणत्थं सत्ततिद्विसतचतुक्कानि नीहरित्वा ‘‘इदानि ये अनागते पापभिक्खू ‘सन्थतं इमं न किञ्चि उपादिन्नकं उपादिन्नकेन फुसति, को एत्थ दोसो’ति सञ्चिच्च लेसं ओड्डेस्सन्ति, तेसं सासने पतिट्ठा एव न भविस्सती’’ति दिस्वा तेसु सत्ततिद्विसतचतुक्केसु एकमेकं चतुक्कं चतूहि सन्थतादिभेदेहि भिन्दित्वा दस्सेन्तो भिक्खुपच्चत्थिका मनुस्सित्थिं भिक्खुस्स सन्तिके आनेत्वा वच्चमग्गेन पस्सावमग्गेन मुखेन अङ्गजातं अभिनिसीदेन्ति सन्थताय असन्थतस्सातिआदिमाह।
तत्थ सन्थताय असन्थतस्सातिआदीसु सन्थताय इत्थिया वच्चमग्गेन पस्सावमग्गेन मुखेन असन्थतस्स भिक्खुस्स अङ्गजातं अभिनिसीदेन्तीति इमिना नयेन योजना वेदितब्बा। तत्थ सन्थता नाम यस्सा तीसु मग्गेसु यो कोचि मग्गो पलिवेठेत्वा वा अन्तो वा पवेसेत्वा येन केनचि वत्थेन वा पण्णेन वा वाकपट्टेन वा चम्मेन वा तिपुसीसादीनं पट्टेन वा पटिच्छन्नो। सन्थतो नाम यस्स अङ्गजातं तेसंयेव वत्थादीनं येन केनचि पटिच्छन्नं। तत्थ उपादिन्नकेन वा अनुपादिन्नकं घट्टियतु, अनुपादिन्नकेन वा उपादिन्नकं, अनुपादिन्नकेन वा अनुपादिन्नकं, उपादिन्नकेन वा उपादिन्नकं, सचे यत्तके पविट्ठे पाराजिकं होतीति वुत्तं, तत्तकं पविसति, सब्बत्थ सादियन्तस्स पाराजिकक्खेत्ते पाराजिकं; थुल्लच्चयक्खेत्ते थुल्लच्चयं, दुक्कटक्खेत्ते दुक्कटमेव होति। सचे इत्थिनिमित्तं खाणुं कत्वा सन्थतं, खाणुं घट्टेन्तस्स दुक्कटं। सचे पुरिसनिमित्तं खाणुं कत्वा सन्थतं, खाणुं पवेसेन्तस्स दुक्कटं। सचे उभयं खाणुं कत्वा सन्थतं, खाणुना खाणुं घट्टेन्तस्स दुक्कटं। सचे इत्थिनिमित्ते वेळुनळपब्बादीनं किञ्चि पक्खित्तं, तस्स हेट्ठाभागं चेपि फुसन्तो तिलफलमत्तं पवेसेति, पाराजिकं। उपरिभागं चेपि उभोसु पस्सेसु एकपस्सं चेपि फुसन्तो पवेसेति, पाराजिकं। चत्तारिपि पस्सानि अफुसन्तो पवेसेत्वा तस्स तलं चेपि फुसति, पाराजिकं। यदि पन पस्सेसु वा तले वा अफुसन्तो आकासगतमेव कत्वा पवेसेत्वा नीहरति, दुक्कटं। बहिद्धा खाणुके फुसति दुक्कटमेव। यथा च इत्थिनिमित्ते वुत्तं, एवं सब्बत्थ लक्खणं वेदितब्बन्ति।
सन्थतचतुक्कभेदकथा निट्ठिता।
भिक्खुपच्चत्थिकचतुक्कभेदवण्णना
६३-६४.एवं सन्थतचतुक्कभेदं वत्वा इदानि यस्मा न केवलं मनुस्सित्थिआदिके भिक्खुस्स एव सन्तिके आनेन्ति। अथ खो भिक्खुम्पि तासं सन्तिके आनेन्ति, तस्मा तप्पभेदं दस्सेन्तो ‘‘भिक्खुपच्चत्थिका भिक्खुं मनुस्सित्थिया सन्तिके’’ति आदिना नयेन सब्बानि तानि चतुक्कानि पुनपि नीहरित्वा दस्सेसि। तेसु विनिच्छयो वुत्तनयेनेव वेदितब्बोति।
भिक्खुपच्चत्थिकवसेन चतुक्कभेदवण्णना निट्ठिता।
राजपच्चत्थिकादिचतुक्कभेदकथा
६५.यस्मा पन न भिक्खुपच्चत्थिका एव एवं करोन्ति, राजपच्चत्थिकादयोपि करोन्ति। तस्मा तम्पि पभेदं दस्सेन्तो ‘‘राजपच्चत्थिका’’तिआदिमाह। तत्थ राजानो एव पच्चत्थिका राजपच्चत्थिका। ते च सयं आनेन्तापि अञ्ञेहि आणापेन्तापि आनेन्तियेवाति वेदितब्बा। चोरा एव पच्चत्थिका चोरपच्चत्थिका। धुत्ताति मेथुनुपसंहितखिड्डापसुता नागरिककेराटियपुरिसा, इत्थिधुत्तसुराधुत्तादयो वा; धुत्ता एव पच्चत्थिका धुत्तपच्चत्थिका। गन्धन्ति हदयं वुच्चति, तं उप्पाटेन्तीति उप्पलगन्धा, उप्पलगन्धा एव पच्चत्थिका उप्पलगन्धपच्चत्थिका। एते किर न कसिवणिज्जादीहि जीवन्ति, पन्थघातगामघातादीनि कत्वा पुत्तदारं पोसेन्ति। ते कम्मसिद्धिं पत्थयमाना देवतानं आयाचेत्वा तासं बलिकम्मत्थं मनुस्सानं हदयं उप्पाटेन्ति। सब्बकाले च मनुस्सा दुल्लभा। भिक्खू पन अरञ्ञे विहरन्ता सुलभा होन्ति। ते सीलवन्तं भिक्खुं गहेत्वा ‘‘सीलवतो वधो नाम भारियो होती’’ति मञ्ञमाना तस्स सीलविनासनत्थं मनुस्सित्थिआदिके वा आनेन्ति; तं वा तत्थ नेन्ति। अयमेत्थ विसेसो। सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। भिक्खुपच्चत्थिकवारे वुत्तनयेनेव च इमेसु चतूसुपि वारेसु चतुक्कानि वेदितब्बानि। पाळियं पन संखित्तेन वुत्तानि।
सब्बाकारेन चतुक्कभेदकथा निट्ठिता।
आपत्तानापत्तिवारवण्णना
६६.इदानि यं वुत्तं ‘‘मनुस्सित्थिया तयो मग्गे मेथुनं धम्मं पटिसेवन्तस्सा’’तिआदि, एत्थ असम्मोहत्थं ‘‘मग्गेन मग्ग’’न्तिआदिमाह। तत्थ मग्गेन मग्गन्ति इत्थिया तीसु मग्गेसु अञ्ञतरेन मग्गेन अत्तनो अङ्गजातं पवेसेति अथ वा सम्भिन्नेसु द्वीसु मग्गेसु पस्सावमग्गेन वच्चमग्गं वच्चमग्गेन वा पस्सावमग्गं पवेसेति। मग्गेन अमग्गन्ति पस्सावादिमग्गेन पवेसेत्वा तस्स सामन्ता वणेन नीहरति। अमग्गेन मग्गन्ति मग्गसामन्तेन वणेन पवेसेत्वा मग्गेन नीहरति। अमग्गेन अमग्गन्ति द्वीसु सम्भिन्नवणेसु एकेन वणेन पवेसेत्वा दुतियेन नीहरति। इमस्स सुत्तस्स अनुलोमवसेन सब्बत्थ वणसङ्खेपे थुल्लच्चयं वेदितब्बं।
इदानि यं परतो वक्खति ‘‘अनापत्ति अजानन्तस्स असादियन्तस्सा’’ति, तत्थ असम्मोहत्थं ‘‘भिक्खु सुत्तभिक्खुम्ही’’तिआदिमाह। तत्रायं अधिप्पायो – यो पटिबुद्धो सादियति सो ‘‘सुत्तम्हि मयि एसो विप्पटिपज्जि, नाहं जानामी’’ति न मुच्चति। उभो नासेतब्बाति चेत्थ द्वेपि लिङ्गनासनेन नासेतब्बा। तत्र दूसकस्स पटिञ्ञाकरणं नत्थि, दूसितो पुच्छित्वा पटिञ्ञाय नासेतब्बो। सचे न सादियति, न नासेतब्बो। एस नयो सामणेरवारेपि।
एवं तत्थ तत्थ तं तं आपत्तिञ्च अनापत्तिञ्च दस्सेत्वा इदानि अनापत्तिमेव दस्सेन्तो ‘‘अनापत्ति अजानन्तस्सा’’तिआदिमाह। तत्थ अजानन्तो नाम यो महानिद्दं ओक्कन्तो परेन कतं उपक्कमम्पि न जानाति वेसालियं महावने दिवाविहारगतो भिक्खु विय। एवरूपस्स अनापत्ति। वुत्तम्पि चेतं – ‘‘‘नाहं भगवा जानामी’ति; ‘अनापत्ति, भिक्खु, अजानन्तस्सा’’’ति (पारा॰ ७५)। असादियन्तो नाम यो जानित्वापि न सादियति, तत्थेव सहसा वुट्ठितभिक्खु विय। वुत्तम्पि चेतं – ‘‘‘नाहं भगवा सादियि’न्ति। ‘अनापत्ति, भिक्खु, असादियन्तस्सा’’ति।
उम्मत्तको नाम पित्तुम्मत्तको। दुविधञ्हि पित्तं – बद्धपित्तं, अबद्धपित्तञ्चाति। तत्थ अबद्धपित्तं लोहितं विय सब्बङ्गगतं, तम्हि कुपिते सत्तानं कण्डुकच्छुसरीरकम्पादीनि होन्ति। तानि भेसज्जकिरियाय वूपसमन्ति। बद्धपित्तं पन पित्तकोसके ठितं। तम्हि कुपिते सत्ता उम्मत्तका होन्ति विपल्लत्थसञ्ञा हिरोत्तप्पं छड्डेत्वा असारुप्पाचारं चरन्ति। लहुकगरुकानि सिक्खापदानि मद्दन्तापि न जानन्ति। भेसज्जकिरियायपि अतेकिच्छा होन्ति। एवरूपस्स उम्मत्तकस्स अनापत्ति।
खित्तचित्तो नाम विस्सट्ठचित्तो यक्खुम्मत्तको वुच्चति। यक्खा किर भेरवानि वा आरम्मणानि दस्सेत्वा मुखेन हत्थं पवेसेत्वा हदयरूपं वा मद्दन्ता सत्ते विक्खित्तचित्ते विपल्लत्थसञ्ञे करोन्ति। एवरूपस्स खित्तचित्तस्स अनापत्ति। तेसं पन उभिन्नं अयं विसेसो – पित्तुम्मत्तको निच्चमेव उम्मत्तको होति, पकतिसञ्ञं न लभति। यक्खुम्मत्तको अन्तरन्तरा पकतिसञ्ञं पटिलभतीति। इध पन पित्तुम्मत्तको वा होतु यक्खुम्मत्तको वा, यो सब्बसो मुट्ठस्सति किञ्चि न जानाति, अग्गिम्पि सुवण्णम्पि गूथम्पि चन्दनम्पि एकसदिसं मद्दन्तोव विचरति, एवरूपस्स अनापत्ति। अन्तरन्तरा सञ्ञं पटिलभित्वा ञत्वा करोन्तस्स पन आपत्तियेव।
पकिण्णककथा
इमस्मिं पन सिक्खापदे कोसल्लत्थं इदं पकिण्णकंवेदितब्बं –
‘‘समुट्ठानञ्च किरिया, अथो सञ्ञा सचित्तकं।
लोकवज्जञ्च कम्मञ्च, कुसलं वेदनाय चा’’ति॥
तत्थ ‘‘समुट्ठान’’न्ति सब्बसङ्गाहकवसेन छ सिक्खापदसमुट्ठानानि। तानि परिवारे आवि भविस्सन्ति। समासतो पन सिक्खापदं नाम – अत्थि छसमुट्ठानं, अत्थि चतुसमुट्ठानं, अत्थि तिसमुट्ठानं, अत्थि कथिनसमुट्ठानं, अत्थि एळकलोमसमुट्ठानं, अत्थि धुरनिक्खेपादिसमुट्ठानन्ति।
तत्रापि किञ्चि किरियतो समुट्ठाति, किञ्चि अकिरियतो समुट्ठाति, किञ्चि किरियाकिरियतो समुट्ठाति, किञ्चि सिया किरियतो, सिया अकिरियतो समुट्ठाति, किञ्चि सिया किरियतो सिया किरियाकिरियतो समुट्ठाति।
तत्रापि अत्थि सञ्ञाविमोक्खं, अत्थि नोसञ्ञाविमोक्खं। तत्थ यं चित्तङ्गं लभतियेव, तं सञ्ञाविमोक्खं; इतरं नोसञ्ञाविमोक्खं।
पुन अत्थि सचित्तकं, अत्थि अचित्तकं। यं सहेव चित्तेन आपज्जति, तं सचित्तकं; यं विनापि चित्तेन आपज्जति, तं अचित्तकं । तं सब्बम्पि लोकवज्जं पण्णत्तिवज्जन्ति दुविधं। तेसं लक्खणं वुत्तमेव।
कम्मकुसलवेदनावसेनापि चेत्थ अत्थि सिक्खापदं कायकम्मं, अत्थि वचीकम्मं। तत्थ यं कायद्वारिकं, तं कायकम्मं; यं वचीद्वारिकं, तं वचीकम्मन्ति वेदितब्बं। अत्थि पन सिक्खापदं कुसलं, अत्थि अकुसलं, अत्थि अब्याकतं। द्वत्तिंसेव हि आपत्तिसमउट्ठापकचित्तानि – अट्ठ कामावचरकुसलानि, द्वादस अकुसलानि, दस कामावचरकिरियचित्तानि, कुसलतो च किरियतो च द्वे अभिञ्ञाचित्तानीति। तेसु यं कुसलचित्तेन आपज्जति, तं कुसलं; इतरेहि इतरं। अत्थि च सिक्खापदं तिवेदनं, अत्थि द्विवेदनं, अत्थि एकवेदनं। तत्थ यं आपज्जन्तो तीसु वेदनासु अञ्ञतरवेदनासमङ्गी हुत्वा आपज्जति, तं तिवेदनं; यं आपज्जन्तो सुखसमङ्गी वा उपेक्खासमङ्गी वा आपज्जति, तं द्विवेदनं; यं आपज्जन्तो दुक्खवेदनासमङ्गीयेव आपज्जति, तं एकवेदनन्ति वेदितब्बं। एवं –
‘‘समुट्ठानञ्च किरिया, अथो सञ्ञा सचित्तकं।
विनीतवत्थुवण्णना
मक्कटीवज्जिपुत्ता च…पे॰… वुड्ढपब्बजितो मिगोति इदं किं? इमा विनीतवत्थूनं भगवता सयं विनिच्छितानं तेसं तेसं वत्थूनं उद्दानगाथा नाम। तानि वत्थूनि ‘‘सुखं विनयधरा उग्गण्हिस्सन्ती’’ति धम्मसङ्गाहकत्थेरेहि ठपितानि। वत्थुगाथा पन धरमानेयेव भगवति उपालित्थेरेन ठपिता ‘‘इमिना लक्खणेन आयतिं विनयधरा विनयं विनिच्छिनिस्सन्ती’’ति। तस्मा एत्थ वुत्तलक्खणं साधुकं सल्लक्खेत्वा पठमसिक्खापदं विनिच्छिनितब्बं। दुतियादीनञ्च विनीतवत्थूसु वुत्तलक्खणेन दुतियादीनि। विनीतवत्थूनि हि सिप्पिकानं पटिच्छन्नकरूपानि विय विनयधरानं पटिच्छन्नकवत्थूनि होन्तीति।
६७.तत्थ पुरिमानि द्वे वत्थूनि अनुपञ्ञत्तियंयेव वुत्तत्थानि। ततिये वत्थुम्हि गिहिलिङ्गेनाति गिहिवेसेन ओदातवत्थो हुत्वा। चतुत्थे नत्थि किञ्चि वत्तब्बं। ततो परेसु सत्तसु वत्थूसु कुसचीरन्ति कुसे गन्थेत्वा कतचीरं। वाकचीरं नाम तापसानं वक्कलं। फलकचीरं नाम फलकसण्ठानानि फलकानि सिब्बित्वा कतचीरं। केसकम्बलोति केसेहि तन्ते वायित्वा कतकम्बलो। वालकम्बलोति चमरवालेहि वायित्वा कतकम्बलो। उलूकपक्खिकन्ति उलूकसकुणस्स पक्खेहि कतनिवासनं। अजिनक्खिपन्ति सलोमं सखुरं अजिनमिगचम्मं। द्वादसमे वत्थुम्हि सारत्तोति कायसंसग्गरागेन सारत्तो; तं रागं ञत्वा भगवा ‘‘आपत्ति सङ्घादिसेसस्सा’’ति आह।
६८.तेरसमे वत्थुम्हि उप्पलवण्णाति सा थेरी सावत्थियं सेट्ठिधीता सतसहस्सकप्पे अभिनीहारसम्पन्ना। तस्सा पकतियापि अतिदस्सनीया नीलुप्पलवण्णा कायच्छवि, अब्भन्तरे पन किलेससन्तापस्स अभावेन अतिविय विरोचति। सा तायेव वण्णपोक्खरताय ‘‘उप्पलवण्णा’’ति नामं लभि। पटिबद्धचित्तोति गिहिकालतो पट्ठाय रत्तचित्तो; सो किर तस्सा ञातिदारको होति। अथ खोति अनन्तरत्थे निपातो; मञ्चके निसिन्नानन्तरमेवाति वुत्तं होति। दिवा बाहिरतो आगन्त्वा द्वारं पिधाय निसिन्नानञ्हि पठमं अन्धकारं होति। सो यावस्सा तं अन्धकारं न नस्सति, तावदेव एवमकासीति अत्थो। दूसेसीति पधंसेसि। थेरी पन अनवज्जा अत्तनो समणसञ्ञं पच्चुपट्ठपेत्वा असादियन्ती निसीदि असद्धम्माधिप्पायेन परामट्ठा अग्गिक्खन्ध-सिलाथम्भ-खदिरसारखाणुका विय। सोपि अत्तनो मनोरथं पूरेत्वा गतो। तस्सा थेरिया दस्सनपथं विजहन्तस्सेव अयं महापथवी सिनेरुपब्बतं धारेतुं समत्थापि तं पापपुरिसं ब्याममत्तकळेवरं धारेतुं असक्कोन्ती विय भिज्जित्वा विवरमदासि। सो तङ्खणञ्ञेव अवीचिजालानं इन्धनभावं अगमासि। भगवा तं सुत्वा ‘‘अनापत्ति, भिक्खवे, असादियन्तिया’’ति वत्वा थेरिं सन्धाय धम्मपदे इमं गाथं अभासि –
‘‘वारि पोक्खरपत्तेव, आरग्गेरिव सासपो।
यो न लिम्पति कामेसु, तमहं ब्रूमि ब्राह्मण’’न्ति॥ (ध॰ प॰ ४०१)।
६९.चुद्दसमे वत्थुम्हि इत्थिलिङ्गं पातुभूतन्ति रत्तिभागे निद्दं ओक्कन्तस्स पुरिससण्ठानं मस्सुदाठिकादि सब्बं अन्तरहितं इत्थिसण्ठानं उप्पन्नं। तमेव उपज्झं तमेव उपसम्पदन्ति पुब्बे गहितउपज्झायमेव पुब्बे कतउपसम्पदमेव अनुजानामि। पुन उपज्झा न गहेतब्बा; उपसम्पदा न कातब्बाति अत्थो। तानियेववस्सानीति भिक्खुउपसम्पदतो पभुति याव वस्सगणना, तंयेव वस्सगणनं अनुजानामि। न इतो पट्ठाय वस्सगणना कातब्बाति अत्थो। भिक्खुनीहि सङ्गमितुन्ति भिक्खुनीहि सद्धिं सङ्गमितुं सङ्गन्तुं समङ्गी भवितुं अनुजानामीति अत्थो। इदं वुत्तं होति – अप्पतिरूपं दानिस्सा भिक्खूनं मज्झे वसितुं, भिक्खुनुपस्सयं गन्त्वा भिक्खुनीहि सद्धिं वसतूति। या आपत्तियो भिक्खूनं भिक्खुनीहि साधारणाति या देसनागामिनियो वा वुट्ठानगामिनियो वा आपत्तियो भिक्खूनं भिक्खुनीहि सद्धिं साधारणा। ता आपत्तियो भिक्खुनीनं सन्तिके वुट्ठातुन्ति ता सब्बापि भिक्खुनीहि कातब्बं विनयकम्मं कत्वा भिक्खुनीनं सन्तिके वुट्ठातुं अनुजानामीति अत्थो। ताहि आपत्तीहि अनापत्तीति या पन भिक्खूनं भिक्खुनीहि असाधारणा सुक्कविस्सट्ठि-आदिका आपत्तियो, ताहि अनापत्ति। लिङ्गपरिवत्तनेन ता आपत्तियो वुट्ठिताव होन्ति। पुन पकतिलिङ्गे उप्पन्नेपि ताहि आपत्तीहि तस्स अनापत्तियेवाति अयं तावेत्थ पाळिविनिच्छयो।
अयं पन पाळिमुत्तो ओक्कन्तिकविनिच्छयो – इमेसु ताव द्वीसु लिङ्गेसु पुरिसलिङ्गं उत्तमं, इत्थिलिङ्गं हीनं; तस्मा पुरिसलिङ्गं बलवअकुसलेन अन्तरधायति। इत्थिलिङ्गं दुब्बलकुसलेन पतिट्ठाति। इत्थिलिङ्गं पन अन्तरधायन्तं दुब्बलअकुसलेन अन्तरधायति। पुरिसलिङ्गं बलवकुसलेन पतिट्ठाति। एवं उभयम्पि अकुसलेन अन्तरधायति, कुसलेन पटिलब्भति।
तत्थ सचे द्विन्नं भिक्खूनं एकतो सज्झायं वा धम्मसाकच्छं वा कत्वा एकागारे निपज्जित्वा निद्दं ओक्कन्तानं एकस्स इत्थिलिङ्गं पातुभवति, उभिन्नम्पि सहसेय्यापत्ति होति। सो चे पटिबुज्झित्वा अत्तनो तं विप्पकारं दिस्वा दुक्खी दुम्मनो रत्तिभागेयेव इतरस्स आरोचेय्य, तेन समस्सासेतब्बो – ‘‘होतु, मा चिन्तयित्थ। वट्टस्सेवेसो दोसो। सम्मासम्बुद्धेन द्वारं दिन्नं, भिक्खु वा होतु भिक्खुनी वा, अनावटो धम्मो अवारितो सग्गमग्गो’’ति। समस्सासेत्वा च एवं वत्तब्बं – ‘‘तुम्हेहि भिक्खुनुपस्सयं गन्तुं वट्टति। अत्थि वो काचि सन्दिट्ठा भिक्खुनियो’’ति। सचस्सा होन्ति तादिसा भिक्खुनियो अत्थीति, नो चे होन्ति नत्थीति वत्वा सो भिक्खु वत्तब्बो – ‘‘मम सङ्गहं करोथ; इदानि मं पठमं भिक्खुनुपस्सयं नेथा’’ति। तेन भिक्खुना तं गहेत्वा तस्सा वा सन्दिट्ठानं अत्तनो वा सन्दिट्ठानं भिक्खुनीनं सन्तिकं गन्तब्बं। गच्छन्तेन च न एककेन गन्तब्बं। चतूहि पञ्चहि भिक्खूहि सद्धिं जोतिकञ्च कत्तरदण्डञ्च गहेत्वा संविदहनं परिमोचेत्वा ‘‘मयं असुकं नाम ठानं गच्छामा’’ति गन्तब्बं। सचे बहिगामे दूरे विहारो होति, अन्तरामग्गे गामन्तर-नदीपार-रत्तिविप्पवास-गणओहीयनापत्तीहि अनापत्ति। भिक्खुनुपस्सयं गन्त्वा ता भिक्खुनियो वत्तब्बा – ‘‘असुकं नाम भिक्खुं जानाथा’’ति? ‘‘आम, अय्या’’ति। ‘‘तस्स इत्थिलिङ्गं पातुभूतं, सङ्गहं दानिस्स करोथा’’ति। ता चे ‘‘साधु, अय्या, इदानि मयम्पि सज्झायिस्साम, धम्मं सोस्साम, गच्छथ तुम्हे’’ति वत्वा सङ्गहं करोन्ति, आराधिका च होन्ति सङ्गाहिका लज्जिनियो, ता कोपेत्वा अञ्ञत्थ न गन्तब्बं। गच्छति चे, गामन्तर-नदीपार-रत्तिविप्पवास-गणओहीयनापत्तीहि न मुच्चति। सचे पन लज्जिनियो होन्ति, न सङ्गाहिकायो; अञ्ञत्थ गन्तुं लब्भति। सचेपि अलज्जिनियो होन्ति, सङ्गहं पन करोन्ति; तापि परिच्चजित्वा अञ्ञत्थ गन्तुं लब्भति। सचे लज्जिनियो च सङ्गाहिका च, ञातिका न होन्ति, आसन्नगामे पन अञ्ञा ञातिकायो होन्ति पटिजग्गनिका, तासम्पि सन्तिकं गन्तुं वट्टतीति वदन्ति। गन्त्वा सचे भिक्खुभावेपि निस्सयपटिपन्नो, पतिरूपाय भिक्खुनिया सन्तिके निस्सयो गहेतब्बो। मातिका वा विनयो वा उग्गहितो सुग्गहितो, पुन उग्गण्हनकारणं नत्थि। सचे भिक्खुभावे परिसावचरो, तस्स सन्तिकेयेव उपसम्पन्ना सूपसम्पन्ना। अञ्ञस्स सन्तिके निस्सयो गहेतब्बो। पुब्बे तं निस्साय वसन्तेहिपि अञ्ञस्स सन्तिकेयेव निस्सयो गहेतब्बो। परिपुण्णवस्ससामणेरेनापि अञ्ञस्स सन्तिकेयेव उपज्झा गहेतब्बा।
७०.इतो परानि ‘‘मातुया मेथुनं धम्म’’न्तिआदीनि चत्तारि वत्थूनि उत्तानत्थानियेव।
७१.मुदुपिट्ठिकवत्थुम्हि सो किर भिक्खु नटपुब्बको। तस्स सिप्पकोसल्लत्थं परिकम्मकता पिट्ठि मुदुका अहोसि। तस्मा एवं कातुं असक्खि।
लम्बीवत्थुम्हि तस्स भिक्खुस्स अङ्गजातं दीघं होति लम्बति, तस्मा लम्बीति वुत्तो।
इतो परानि द्वे वणवत्थूनि उत्तानानेव। लेपचित्तवत्थुम्हि लेपचित्तं नाम चित्तकम्मरूपं।
दारुधीतलिकवत्थुम्हि दारुधीतलिका नाम कट्ठरूपं। यथा च इमेसु द्वीसु एवं अञ्ञेसुपि दन्तरूप-पोत्थकरूप-लोहरूपादीसु अनुपादिन्नकेसु इत्थिरूपेसु निमित्ते मेथुनरागेन उपक्कमन्तस्स असुचि मुच्चतु वा मा वा, दुक्कटमेव। कायसंसग्गरागेन उपक्कमन्तस्सापि तथेव दुक्कटं। मोचनरागेन पन उपक्कमन्तस्स मुत्ते सङ्घादिसेसो, अमुत्ते थुल्लच्चयन्ति।
७२.सुन्दरवत्थुम्हि अयं सुन्दरो नाम राजगहे कुलदारको सद्धाय पब्बजितो; अत्तभावस्स अभिरूपताय ‘‘सुन्दरो’’ति नामं लभि। तं रथिकाय गच्छन्तं दिस्वा समुप्पन्नछन्दरागा सा इत्थी इमं विप्पकारं अकासि। थेरो पन अनागामी। तस्मा सो न सादियि। अञ्ञेसं पन अविसयो एसो।
इतो परेसु चतूसु वत्थूसु ते भिक्खू जळा दुम्मेधा मातुगामस्स वचनं गहेत्वा तथा कत्वा पच्छा कुक्कुच्चायिंसु।
७३.अक्खायितादीनि तीणि वत्थूनि उत्तानत्थानेव। द्वीसु छिन्नसीसवत्थूसु अयं विनिच्छयो – वट्टकते मुखे विवटे अङ्गजातं पवेसेन्तो सचे हेट्ठा वा उपरि वा उभयपस्सेहि वा छुपन्तं पवेसेति, पाराजिकं। चतूहिपि पस्सेहि अछुपन्तं पवेसेत्वा अब्भन्तरे तालुकं छुपति, पाराजिकमेव। चत्तारि पस्सानि तालुकञ्च अछुपन्तो आकासगतमेव कत्वा पवेसेति च नीहरति च, दुक्कटं। यदि पन दन्ता सुफुसिता, अन्तोमुखे ओकासो नत्थि, दन्ता च बहि ओट्ठमंसेन पटिच्छन्ना, तत्थ वातेन असम्फुट्ठं अल्लोकासं तिलफलमत्तम्पि पवेसेन्तस्स पाराजिकमेव। उप्पाटिते पन ओट्ठमंसे दन्तेसुयेव उपक्कमन्तस्स थुल्लच्चयं। योपि दन्तो बहि निक्खमित्वा तिट्ठति , न सक्का ओट्ठेहि पिदहितुं। तत्थ उपक्कमन्तेपि बहि निक्खन्तजिव्हाय उपक्कमन्तेपि थुल्लच्चयमेव। जीवमानकसरीरेपि बहि निक्खन्तजिव्हाय थुल्लच्चयमेव। यदि पन बहिजिव्हाय पलिवेठेत्वा अन्तोमुखं पवेसेति, पाराजिकमेव। उपरिगीवाय छिन्नसीसस्सपि अधोभागेन अङ्गजातं पवेसेत्वा तालुकं छुपन्तस्स पाराजिकमेव।
अट्ठिकवत्थुम्हि सुसानं गच्छन्तस्सापि दुक्कटं। अट्ठिकानि सङ्कड्ढन्तस्सापि, निमित्ते मेथुनरागेन उपक्कमन्तस्सापि, कायसंसग्गरागेन उपक्कमन्तस्सापि, मुच्चतु वा मा वा, दुक्कटमेव। मोचनरागेन पन उपक्कमन्तस्स मुच्चन्ते सङ्घादिसेसो, अमुच्चन्ते थुल्लच्चयमेव।
नागीवत्थुम्हि नागमाणविका वा होतु किन्नरीआदीनं वा अञ्ञतरा, सब्बत्थ पाराजिकं।
यक्खीवत्थुम्हि सब्बापि देवता यक्खीयेव।
पेतीवत्थुम्हि निज्झामतण्हिकादिपेतियो अल्लीयितुम्पि न सक्का। विमानपेतियो पन अत्थि; यासं काळपक्खे अकुसलं विपच्चति, जुण्हपक्खे देवता विय सम्पत्तिं अनुभोन्ति। एवरूपाय पेतिया वा यक्खिया वा सचे दस्सन-गहण-आमसन-फुसन-घट्टनानि पञ्ञायन्ति, पाराजिकं। अथापि दस्सनं नत्थि, इतरानि पञ्ञायन्ति, पाराजिकमेव। अथ दस्सनगहणानि न पञ्ञायन्ति, आमसनफुसनघट्टनेहि पञ्ञायमानेहि तं पुग्गलं विसञ्ञं कत्वा अत्तनो मनोरथं पूरेत्वा गच्छति, अयं अविसयो नाम। तस्मा एत्थ अविसयत्ता अनापत्ति। पण्डकवत्थु पाकटमेव।
उपहतिन्द्रियवत्थुम्हि उपहतिन्द्रियोति उपहतकायप्पसादो खाणुकण्टकमिव सुखं वा दुक्खं वा न वेदयति। अवेदयन्तस्सापि सेवनचित्तवसेन आपत्ति।
छुपितमत्तवत्थुस्मिं यो ‘‘मेथुनं धम्मं पटिसेविस्सामी’’ति मातुगामं गण्हित्वा मेथुने विरज्जित्वा विप्पटिसारी होति, दुक्कटमेवस्स होति। मेथुनधम्मस्स हि पुब्बपयोगा हत्थग्गाहादयो याव सीसं न पापुणाति, ताव दुक्कटे तिट्ठन्ति। सीसे पत्ते पाराजिकं होति। पठमपाराजिकस्स हि दुक्कटमेव सामन्तं। इतरेसं तिण्णं थुल्लच्चयं। अयं पन भिक्खु मेथुनधम्मे विरज्जित्वा कायसंसग्गं सादियीति वेदितब्बो। तेनाह भगवा – ‘‘आपत्ति सङ्घादिसेसस्सा’’ति।
७४.भद्दियवत्थुस्मिं भद्दियं नाम तं नगरं। जातियावनं नाम जातिपुप्फगुम्बानं उस्सन्नताय एवं लद्धनामं; तं तस्स नगरस्स उपचारे वनं होति। सो तत्थ निपन्नो तेन वातुपत्थम्भेन महानिद्दं ओक्कमि। एकरसं भवङ्गमेव वत्तति। किलिन्नं पस्सित्वाति असुचिकिलिट्ठं पस्सित्वा।
७५.इतो परानि सादियनपटिसंयुत्तानि चत्तारि वत्थूनि, अजाननवत्थु चाति पञ्च उत्तानत्थानेव।
७६.द्वीसु असादियनवत्थूसु सहसा वुट्ठासीति आसीविसेन दट्ठो विय अग्गिना दड्ढो विय च तुरितं वुट्ठासि। अक्कमित्वा पवत्तेसीति अप्पमत्तो भिक्खु आरद्धविपस्सको उपट्ठितस्सति खिप्पं वुट्ठहन्तोव अक्कमित्वा भूमियं वट्टेन्तो परिवट्टेन्तो विहेठेन्तो पातेसि। पुथुज्जनकल्याणकेन हि एवरूपेसु ठानेसु चित्तं रक्खितब्बं। अयञ्च तेसं अञ्ञतरो सङ्गामसीसयोधो भिक्खु।
७७.द्वारं विवरित्वा निपन्नवत्थुम्हि दिवा पटिसल्लीयन्तेनाति दिवा निपज्जन्तेन। द्वारं संवरित्वा पटिसल्लीयितुन्ति द्वारं पिदहित्वा निपज्जितुं। एत्थ च किञ्चापि पाळियं ‘‘अयं नाम आपत्ती’’ति न वुत्ता। विवरित्वा निपन्नदोसेन पन उप्पन्ने वत्थुस्मिं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, दिवा पटिसल्लीयन्तेन द्वारं संवरित्वा पटिसल्लीयितु’’न्ति वुत्तत्ता असंवरित्वा पटिसल्लीयन्तस्स दुक्कटं वुत्तं। भगवतो हि अधिप्पायं ञत्वा उपालित्थेरादीहि अट्ठकथा ठपिता। ‘‘अत्थापत्ति दिवा आपज्जति नो रत्ति’’न्ति (परि॰ ३२३) इमिनापि चेतं सिद्धं।
कीदिसं पन द्वारं संवरितब्बं, कीदिसं न संवरितब्बं? रुक्खपदरवेळुपदरकिलञ्जपण्णादीनं येन केनचि कवाटं कत्वा हेट्ठा उदुक्खले उपरि उत्तरपासके च पवेसेत्वा कतं परिवत्तकद्वारमेव संवरितब्बं। अञ्ञं गोरूपानं वजेसु विय रुक्खसूचिकण्टकद्वारं, गामथकनकं चक्कलकयुत्तद्वारं, फलकेसु वा किटिकासु वा द्वे तीणि चक्कलकानि योजेत्वा कतं संसरणकिटिकद्वारं, आपणेसु विय कतं उग्घाटनकिटिकद्वारं, द्वीसु तीसु ठानेसु वेणुसलाका गोप्फेत्वा पण्णकुटीसु कतं सलाकहत्थकद्वारं, दुस्ससाणिद्वारन्ति एवरूपं द्वारं न संवरितब्बं। पत्तहत्थस्स कवाटप्पणामने पन एकं दुस्ससाणिद्वारमेव अनापत्तिकरं, अवसेसानि पणामेन्तस्स आपत्ति। दिवा पटिसल्लीयन्तस्स पन परिवत्तकद्वारमेव आपत्तिकरं, सेसानि संवरित्वा वा असंवरित्वा वा निपन्नस्स आपत्ति नत्थि। संवरित्वा पन निपज्जितब्बं, एतं वत्तं।
परिवत्तकद्वारं पन कित्तकेन संवुतं होति? सूचिघटिकादीसु दिन्नासु संवुतमेव होति। अपिच खो सूचिमत्तेपि दिन्ने वट्टति। घटिकमत्तेपि दिन्ने वट्टति। द्वारबाहं फुसित्वा पिहितमत्तेपि वट्टति। ईसकं अफुसितेपि वट्टति। सब्बन्तिमेन विधिना यावता सीसं नप्पविसति तावता अफुसितेपि वट्टतीति। सचे बहूनं वळञ्जनट्ठानं होति, भिक्खुं वा सामणेरं वा ‘‘द्वारं, आवुसो, जग्गाही’’ति वत्वापि निपज्जितुं वट्टति। अथ भिक्खू चीवरकम्मं वा अञ्ञं वा किञ्चि करोन्ता निसिन्ना होन्ति, ‘‘एते द्वारं जग्गिस्सन्ती’’ति आभोगं कत्वापि निपज्जितुं वट्टति। कुरुन्दट्ठकथायं पन ‘‘उपासकम्पि आपुच्छित्वा वा, ‘एस जग्गिस्सती’ति आभोगं कत्वा वा निपज्जितुं वट्टति। केवलं भिक्खुनिं वा मातुगामं वा आपुच्छितुं न वट्टती’’ति वुत्तं। अथ द्वारस्स उदुक्खलं वा उत्तरपासको वा भिन्नो वा होति अट्ठपितो वा, संवरितुं न सक्कोति, नवकम्मत्थं वा पन इट्ठकपुञ्जो वा मत्तिकादीनं वा रासि अन्तोद्वारे कतो होति, अट्टं वा बन्धन्ति, यथा संवरितुं न सक्कोति; एवरूपे अन्तराये सति असंवरित्वापि निपज्जितुं वट्टति। यदि पन कवाटं नत्थि, लद्धकप्पमेव। उपरि सयन्तेन निस्सेणिं आरोपेत्वा निपज्जितब्बं। सचे निस्सेणिमत्थके थकनकं होति, थकेत्वापि निपज्जितब्बं। गब्भे निपज्जन्तेन गब्भद्वारं वा पमुखद्वारं वा यंकिञ्चि संवरित्वा निपज्जितुं वट्टति। सचे एककुट्टके गेहे द्वीसु पस्सेसु द्वारानि कत्वा वळञ्जन्ति, द्वेपि द्वारानि जग्गितब्बानि।
७८.भारुकच्छकवत्थुम्हि अनापत्ति सुपिनन्तेनाति यस्मा सुपिनन्ते अविसयत्ता एवं होति, तस्मा उपालित्थेरो भगवता अविनिच्छितपुब्बम्पि इमं वत्थुं नयग्गाहेन विनिच्छिनि। भगवापि च सुत्वा ‘‘सुकथितं, भिक्खवे, उपालिना; अपदे पदं करोन्तो विय, आकासे पदं दस्सेन्तो विय उपालि इमं पञ्हं कथेसी’’ति वत्वा थेरं एतदग्गे ठपेसि – ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं विनयधरानं यदिदं उपाली’’ति (अ॰ नि॰ १.२१९, २२८)। इतो परानि सुपब्बादीनि वत्थूनि उत्तानत्थानेव।
८०.भिक्खुनीसम्पयोजनादीसु ते लिच्छविकुमारका खिड्डापसुता अत्तनो अनाचारेन एवं अकंसु। ततो पट्ठाय च लिच्छवीनं विनासो एव उदपादि।
८२.वुड्ढपब्बजितवत्थुम्हि दस्सनं अगमासीति अनुकम्पाय ‘‘तं दक्खिस्सामी’’ति गेहं अगमासि। अथस्स सा अत्तनो च दारकानञ्च नानप्पकारेहि अनाथभावं संवण्णेसि। अनपेक्खञ्च नं ञत्वा कुपिता ‘‘एहि विब्भमाही’’ति बलक्कारेन अग्गहेसि। सो अत्तानं मोचेतुं पटिक्कमन्तो जरादुब्बलताय उत्तानो परिपति। ततो सा अत्तनो मनं अकासि। सो पन भिक्खु अनागामी समुच्छिन्नकामरागो तस्मा न सादियीति।
८३.मिगपोतकवत्थु उत्तानत्थमेवाति।
विनीतवत्थु निट्ठितं।
समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय
पठमपाराजिकवण्णना निट्ठिता।
तत्रिदं समन्तपासादिकाय समन्तपासादिकत्तस्मिं –
आचरियपरम्परतो, निदानवत्थुप्पभेददीपनतो।
परसमयविवज्जनतो, सकसमयविसुद्धितो चेव॥
ब्यञ्जनपरिसोधनतो, पदत्थतो पाळियोजनक्कमतो।
सिक्खापदनिच्छयतो, विभङ्गनयभेददस्सनतो॥
सम्पस्सतं न दिस्सति, किञ्चि अपासादिकं यतो एत्थ।
विञ्ञूनमयं तस्मा, समन्तपासादिकात्वेव॥
संवण्णना पवत्ता, विनयस्स विनेय्यदमनकुसलेन।
वुत्तस्स लोकनाथेन, लोकमनुकम्पमानेनाति॥
पठमपाराजिकवण्णना निट्ठिता।
२. दुतियपाराजिकं
दुतियं अदुतियेन, यं जिनेन पकासितं।
पाराजिकं तस्स दानि, पत्तो संवण्णनाक्कमो॥
यस्मा तस्मा सुविञ्ञेय्यं, यं पुब्बे च पकासितं।
तं सब्बं वज्जयित्वान, होति संवण्णना अयं॥
धनियवत्थुवण्णना
८४.तेन समयेन बुद्धो भगवा राजगहे विहरति गिज्झकूटे पब्बतेति तत्थ राजगहेति एवंनामके नगरे, तञ्हि मन्धातु-महागोविन्दादीहि परिग्गहितत्ता ‘‘राजगह’’न्ति वुच्चति। अञ्ञेपेत्थ पकारे वण्णयन्ति। किं तेहि! नाममेतं तस्स नगरस्स। तं पनेतं बुद्धकाले च चक्कवत्तिकाले च नगरं होति। सेसकाले सुञ्ञं होति यक्खपरिग्गहितं, तेसं वसन्तवनं हुत्वा तिट्ठति। एवं गोचरगामं दस्सेत्वा निवासनट्ठानमाह – गिज्झकूटे पब्बतेति। सो च गिज्झा तस्स कूटेसु वसिंसु, गिज्झसदिसानि वा तस्स कूटानि; तस्मा गिज्झकूटोति वुच्चतीति वेदितब्बो।
सम्बहुलाति विनयपरियायेन तयो जना सम्बहुलाति वुच्चन्ति, ततो परं सङ्घो। सुत्तन्तपरियायेन तयो तयो एव, ततो पट्ठाय सम्बहुला। इध पन ते सुत्तन्तपरियायेन सम्बहुलाति वेदितब्बा। सन्दिट्ठाति नातिविस्सासिका न दळ्हमित्ता; तत्थ तत्थ सङ्गम्म दिट्ठत्ता हि ते सन्दिट्ठाति वुच्चन्ति। सम्भत्ताति अतिविस्सासिका दळ्हमित्ता; ते हि सुट्ठु भत्ता भजमाना एकसम्भोगपरिभोगाति कत्वा ‘‘सम्भत्ता’’ति वुच्चन्ति। इसिगिलिपस्सेति इसिगिलि नाम पब्बतो, तस्स पस्से। पुब्बे किर पञ्चसतमत्ता पच्चेकबुद्धा कासिकोसलादीसु जनपदेसु पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं तस्मिं पब्बते सन्निपतित्वा समापत्तिया वीतिनामेन्ति। मनुस्सा ते पविसन्तेव पस्सन्ति न निक्खमन्ते। ततो आहंसु – ‘‘अयं पब्बतो इमे इसयो गिलती’’ति। तदुपादाय तस्स ‘‘इसिगिलि’’त्वेव समञ्ञा उदपादि, तस्स पस्से पब्बतपादे।
तिणकुटियो करित्वाति तिणच्छदना सद्वारबन्धा कुटियो कत्वा। वस्सं उपगच्छन्तेन हि नालकपटिपदं पटिपन्नेनापि पञ्चन्नं छदनानं अञ्ञतरेन छन्नेयेव सद्वारबन्धे सेनासने उपगन्तब्बं। वुत्तञ्हेतं – ‘‘न, भिक्खवे, असेनासनिकेन वस्सं उपगन्तब्बं। यो उपगच्छेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति (महाव॰ २०४)। तस्मा वस्सकाले सचे सेनासनं लभति, इच्चेतं कुसलं; नो चे लभति, हत्थकम्मं परियेसित्वापि कातब्बं। हत्थकम्मं अलभन्तेन सामम्पि कातब्बं। न त्वेव असेनासनिकेन वस्सं उपगन्तब्बं। अयमनुधम्मता। तस्मा ते भिक्खू तिणकुटियो करित्वा रत्तिट्ठानदिवाट्ठानादीनि परिच्छिन्दित्वा कतिकवत्तानि च खन्धकवत्तानि च अधिट्ठाय तीसु सिक्खासु सिक्खमाना वस्सं उपगच्छिंसु।
आयस्मापि धनियोति न केवलं ते थेराव इमस्स सिक्खापदस्स आदिकम्मिको आयस्मा धनियोपि। कुम्भकारपुत्तोति कुम्भकारस्स पुत्तो; तस्स हि नामं धनियो, पिता कुम्भकारो, तेन वुत्तं – ‘‘धनियो कुम्भकारपुत्तो’’ति। वस्सं उपगच्छीति तेहि थेरेहि सद्धिं एकट्ठानेयेव तिणकुटिकं करित्वा वस्सं उपगच्छि। वस्संवुत्थाति पुरिमिकाय उपगता महापवारणाय पवारिता पाटिपददिवसतो पट्ठाय ‘‘वुत्थवस्सा’’ति वुच्चन्ति। एवं वस्संवुत्था हुत्वा।
तिणकुटियो भिन्दित्वाति न दण्डमुग्गरादीहि चुण्णविचुण्णं कत्वा, वत्तसीसेन पन तिणञ्च दारुवल्लि-आदीनि च ओरोपेत्वाति अत्थो। येन हि विहारपच्चन्ते कुटि कता होति, तेन सचे आवासिका भिक्खू होन्ति, ते आपुच्छितब्बा। ‘‘सचे इमं कुटिं पटिजग्गित्वा कोचि वसितुं उस्सहति, तस्स देथा’’ति वत्वा पक्कमितब्बं। येन अरञ्ञे वा कता होति , पटिजग्गनकं वा न लभति, तेन ‘‘अञ्ञेसम्पि परिभोगं भविस्सती’’ति पटिसामेत्वा गन्तब्बं। ते पन भिक्खू अरञ्ञे कुटियो कत्वा पटिजग्गनकं अलभन्ता तिणञ्च कट्ठञ्च पटिसामेत्वा सङ्गोपेत्वाति अत्थो। यथा च ठपितं तं उपचिकाहि न खज्जति , अनोवस्सकञ्च होति, तथा ठपेत्वा ‘‘इदं ठानं आगन्त्वा वसितुकामानं सब्रह्मचारीनं उपकाराय भविस्सती’’ति गमियवत्तं पूरेत्वा।
८५.किं एतं, भिक्खवेति एत्थ जानन्तोव भगवा कथासमुट्ठापनत्थं पुच्छि। भगवतो एतमत्थं आरोचेसुन्ति सब्बमत्तिकामयाय कुटिकाय करणभावं आदितो पट्ठाय भगवतो आरोचेसुं। कथञ्हि नाम सो, भिक्खवे…पे॰… कुटिकं करिस्सतीति इदं अतीतत्थे अनागतवचनं; अकासीति वुत्तं होति। तस्स लक्खणं सद्दसत्थतो परियेसितब्बं। न हि नाम, भिक्खवे, तस्स मोघपुरिसस्स पाणेसु अनुद्दया अनुकम्पा अविहेसा भविस्सतीति एत्थ अनुद्दयाति अनुरक्खणा; एतेन मेत्तापुब्बभागं दस्सेति। अनुकम्पाति परदुक्खेन चित्तकम्पना। अविहेसाति अविहिंसना; एतेहि करुणापुब्बभागं दस्सेति। इदं वुत्तं होति – ‘‘भिक्खवे , तस्स मोघपुरिसस्स पथवीखणनचिक्खल्लमद्दनअग्गिदानेसु बहू खुद्दानुखुद्दके पाणे ब्याबाधेन्तस्स विनासेन्तस्स तेसु पाणेसु मेत्ताकरुणानं पुब्बभागमत्तापि अनुद्दया अनुकम्पा अविहेसा न हि नाम भविस्सति अप्पमत्तकापि नाम न भविस्सती’’ति। मा पच्छिमा जनता पाणेसु पातब्यतं आपज्जीति पच्छिमो जनसमूहो पाणेसु पातब्यभावं मा आपज्जि। ‘‘बुद्धकालेपि भिक्खूहि एवं कतं, ईदिसेसु ठानेसु पाणातिपातं करोन्तानं नत्थि दोसो’’ति मञ्ञित्वा इमस्स दिट्ठानुगतिं आपज्जमाना पच्छिमा जनता मा पाणेसु पातब्ये घंसितब्बे एवं मञ्ञीति वुत्तं होति।
एवं धनियं गरहित्वा न च, भिक्खवे, सब्बमत्तिकामया कुटिका कातब्बाति आयतिं तादिसाय कुटिकाय करणं पटिक्खिपि; पटिक्खिपित्वा च ‘‘यो करेय्य आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति सब्बमत्तिकामयकुटिकाकरणे आपत्तिं ठपेसि। तस्मा योपि पथवीखणनादिना पाणेसु पातब्यतं अनापज्जन्तो तादिसं कुटिकं करोति, सोपि दुक्कटं आपज्जति। पथवीखणनादीहि पन पाणेसु पातब्यतं आपज्जन्तो यं यं वत्थुं वीतिक्कमति, तत्थ तत्थ वुत्तमेव आपत्तिं आपज्जति। धनियत्थेरस्स आदिकम्मिकत्ता अनापत्ति। सेसानं सिक्खापदं अतिक्कमित्वा करोन्तानम्पि कतं लभित्वा तत्थ वसन्तानम्पि दुक्कटमेव। दब्बसम्भारमिस्सका पन यथा वा तथा वा मिस्सा होतु, वट्टति। सुद्धमत्तिकामयाव न वट्टति। सापि इट्ठकाहि गिञ्जकावसथसङ्खेपेन कता वट्टति। एवं भन्तेति खो…पे॰… तं कुटिं भिन्दिंसूति भगवतो वचनं सम्पटिच्छित्वा कट्ठेहि च पासाणेहि च तं कुटिकं विकिरन्ता भिन्दिंसु।
अथ खो आयस्मा धनियोतिआदिम्हि अयं सङ्खेपत्थो – धनियो एकपस्से दिवाविहारं निसिन्नो तेन सद्देन आगन्त्वा ते भिक्खू ‘‘किस्स मे तुम्हे, आवुसो, कुटिं भिन्दथा’’ति पुच्छित्वा ‘‘भगवा भेदापेती’’ति सुत्वा सुब्बचताय सम्पटिच्छि।
कस्मा पन भगवा इमिना अतिमहन्तेन उस्साहेन अत्तनो वसनत्थं कतं कुटिकं भेदापेसि, ननु एतस्सेत्थ वयकम्मम्पि अत्थीति? किञ्चापि अत्थि, अथ खो नं भगवा अकप्पियाति भिन्दापेसि, तित्थियधजोति भिन्दापेसि। अयमेत्थ विनिच्छयो। अट्ठकथायं पन अञ्ञानिपि कारणानि वुत्तानि – सत्तानुद्दयाय, पत्तचीवरगुत्तत्थाय, सेनासनबाहुल्लपअसेधनायातिआदीनि। तस्मा इदानिपि यो भिक्खु बहुस्सुतो विनयञ्ञू अञ्ञं भिक्खुं अकप्पियं परिक्खारं गहेत्वा विचरन्तं दिस्वा तं छिन्दापेय्य वा भिन्दापेय्य वा अनुपवज्जो , सो नेव चोदेतब्बो न सारेतब्बो; न तं लब्भा वत्तुं ‘‘मम परिक्खारो तया नासितो, तं मे देही’’ति।
पाळिमुत्तकविनिच्छयो
तत्रायं पाळिमुत्तको कप्पियाकप्पियपरिक्खारविनिच्छयो – केचि तालपण्णच्छत्तं अन्तो वा बहि वा पञ्चवण्णेन सुत्तेन सिब्बन्ता वण्णमट्ठं करोन्ति, तं न वट्टति। एकवण्णेन पन नीलेन वा पीतकेन वा येन केनचि सुत्तेन अन्तो वा बहि वा सिब्बितुं छत्तदण्डग्गाहकं सलाकपञ्जरं वा विनन्धितुं वट्टति। तञ्च खो थिरकरणत्थं, न वण्णमट्ठत्थाय। छत्तपण्णकेसु मकरदन्तकं वा अड्ढचन्दकं वा छिन्दितुं न वट्टति। छत्तदण्डे गेहथम्भेसु विय घटको वा वाळरूपकं वा न वट्टति। सचेपि सब्बत्थ आरग्गेन लेखा दिन्ना होति, सापि न वट्टति। घटकम्पि वाळरूपम्पि भिन्दित्वा धारेतब्बं। लेखापि घंसित्वा वा अपनेतब्बा, सुत्तकेन वा दण्डो वेठेतब्बो। दण्डबुन्दे पन अहिच्छत्तकसण्ठानं वट्टति। वातप्पहारेन अचलनत्थं छत्तमण्डलिकं रज्जुकेहि गाहेत्वा दण्डे बन्धन्ति, तस्मिं बन्धनट्ठाने वलयमिव उक्किरित्वा लेखं ठपेन्ति, सा वट्टति।
चीवरमण्डनत्थाय नानासुत्तकेहि सतपदीसदिसं सिब्बन्ता आगन्तुकपट्टं ठपेन्ति, अञ्ञम्पि यंकिञ्चि सूचिकम्मविकारं करोन्ति, पट्टमुखे वा परियन्ते वा वेणिं वा सङ्खलिकं वा, एवमादि सब्बं न वट्टति, पकतिसूचिकम्ममेव वट्टति। गण्ठिकपट्टकञ्च पासकपट्टञ्च अट्ठकोणम्पि सोळसकोणम्पि करोन्ति, तत्थ अग्घियगयमुग्गरादीनि दस्सेन्ति, कक्कटक्खीनि उक्किरन्ति, सब्बं न वट्टति, चतुकोणमेव वट्टति। कोणसुत्तपिळका च चीवरे रत्ते दुविञ्ञेय्यरूपा वट्टन्ति। कञ्जिकपिट्ठखलिआदीसु चीवरं पक्खिपितुं न वट्टति। चीवरकम्मकाले पन हत्थमलसूचिमलादीनं धोवनत्थं किलिट्ठकाले च धोवनत्थं वट्टति। गन्धं वा लाखं वा तेलं वा रजने पक्खिपितुं न वट्टति।
चीवरं रजित्वा सङ्खेन वा मणिना वा येन केनचि न घट्टेतब्बं। भूमियं जाणुकानि निहन्त्वा हत्थेहि गहेत्वा दोणियम्पि न घंसितब्बं। दोणियं वा फलके वा ठपेत्वा अन्ते गाहापेत्वा हत्थेहि पहरितुं पन वट्टति; तम्पि मुट्ठिना न कातब्बं। पोराणकत्थेरा पन दोणियम्पि न ठपेसुं। एको गहेत्वा तिट्ठति; अपरो हत्थे कत्वा हत्थेन पहरति। चीवरस्स कण्णसुत्तकं न वट्टति, रजितकाले छिन्दितब्बं। यं पन ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, कण्णसुत्तक’’न्ति (महाव॰ ३४४) एवं अनुञ्ञातं, तं अनुवाते पासकं कत्वा बन्धितब्बं रजनकाले लग्गनत्थाय। गण्ठिकेपि सोभाकरणत्थं लेखा वा पिळका वा न वट्टति, नासेत्वा परिभुञ्जितब्बं।
पत्ते वा थालके वा आरग्गेन लेखं करोन्ति, अन्तो वा बहि वा न वट्टति। पत्तं भमं आरोपेत्वा मज्जित्वा पचन्ति – ‘‘मणिवण्णं करिस्सामा’’ति, न वट्टति; तेलवण्णो पन वट्टति। पत्तमण्डले भित्तिकम्मं न वट्टति, मकरदन्तकं पन वट्टति।
धमकरणछत्तकस्स उपरि वा हेट्ठा वा धमकरणकुच्छियं वा लेखा न वट्टति, छत्तमुखवट्टियं पनस्स लेखा वट्टति।
८६.एवं भिन्नाय पन कुटिकाय धनियस्स परिवितक्कञ्च पुन कुटिकरणत्थाय उस्साहञ्च दस्सेतुं ‘‘अथ खो आयस्मतो’’तिआदि वुत्तं। तत्थ दारुगहे गणकोति रञ्ञो दारुभण्डागारे दारुगोपको। देवगहदारूनीति देवेन गहितदारूनि। राजपटिग्गहितभूतानि दारूनीति अत्थो। नगरपटिसङ्खारिकानीति नगरस्स पटिसङ्खारूपकरणानि। आपदत्थाय निक्खित्तानीति अग्गिदाहेन वा पुराणभावेन वा पटिराजूपरुन्धनादिना वा गोपुरट्टालकराजन्तेपुरहत्थिसालादीनं विपत्ति आपदाति वुच्चति। तदत्थं निक्खित्तानीति वुत्तं होति। खण्डाखण्डिकं छेदापेत्वाति अत्तनो कुटिया पमाणं सल्लक्खेत्वा किञ्चि अग्गे किञ्चि मज्झे किञ्चि मूले खण्डाखण्डं करोन्तो छेदापेसि।
८७.वस्सकारोति तस्स ब्राह्मणस्स नामं। मगधमहामत्तोति मगधरट्ठे महामत्तो, महतिया इस्सरियमत्ताय समन्नागतो, मगधरञ्ञो वा महामत्तो; महाअमच्चोति वुत्तं होति। अनुसञ्ञायमानोति तत्थ तत्थ गन्त्वा पच्चवेक्खमानो। भणेति इस्सरानं नीचट्ठानिकपुरिसालपनं। बन्धं आणापेसीति ब्राह्मणो पकतियापि तस्मिं इस्सापकतोव। सो रञ्ञो ‘‘आणापेही’’ति वचनं सुत्वा यस्मा ‘‘पक्कोसापेही’’ति रञ्ञो न वुत्तं, तस्मा ‘‘नं हत्थेसु च पादेसु च बन्धं कत्वा आणापेस्सामी’’ति बन्धं आणापेसि। अद्दस खो आयस्मा धनियोति कथं अद्दस? सो किर अत्तना लेसेन दारूनं हटभावं ञत्वा ‘‘निस्संसयं एस दारूनं कारणा राजकुलतो वधं वा बन्धं वा पापुणिस्सति, तदा नं अहमेव मोचेस्सामी’’ति निच्चकालं तस्स पवत्तिं सुणन्तोयेव विचरति। तस्मा तखणञ्ञेव गन्त्वा अद्दस। तेन वुत्तं – ‘‘अद्दस खो आयस्मा धनियो’’ति। दारूनं किच्चाति दारूनं कारणा। पुराहं हञ्ञामीति अहं पुरा हञ्ञामि; याव अहं न हञ्ञामि, ताव त्वं एय्यासीति अत्थो।
८८.इङ्घ, भन्ते, सरापेहीति एत्थ इङ्घाति चोदनत्थे निपातो। पठमाभिसित्तोति अभिसित्तो हुत्वा पठमं। एवरूपिं वाचं भासिताति ‘‘दिन्नञ्ञेव समणब्राह्मणानं तिणकट्ठोदकं परिभुञ्जन्तू’’ति इमं एवरूपिं वाचं अभिसित्तो हुत्वा पठममेव यं त्वं अभासि, तं सयमेव भासित्वा इदानि सरसि, न सरसीति वुत्तं होति। राजानो किर अभिसित्तमत्तायेव धम्मभेरिं चरापेन्ति – ‘‘दिन्नञ्ञेव समणब्राह्मणानं तिणकट्ठोदकं परिभुञ्जन्तू’’ति तं सन्धाय एस वदति। तेसं मया सन्धाय भासितन्ति तेसं अप्पमत्तकेपि कुक्कुच्चायन्तानं समितबाहितपापानं समणब्राह्मणानं तिणकट्ठोदकहरणं सन्धाय मया एतं भासितं; न तुम्हादिसानन्ति अधिप्पायो। तञ्च खो अरञ्ञे अपरिग्गहितन्ति तञ्च तिणकट्ठोदकं यं अरञ्ञे अपरिग्गहितं होति; एतं सन्धाय मया भासितन्ति दीपेति।
लोमेन त्वं मुत्तोसीति एत्थ लोममिव लोमं, किं पन तं? पब्बज्जालिङ्गं। किं वुत्तं होति? यथा नाम धुत्ता ‘‘मंसं खादिस्सामा’’ति महग्घलोमं एळकं गण्हेय्युं। तमेनं अञ्ञो विञ्ञुपुरिसो दिस्वा ‘‘इमस्स एळकस्स मंसं कहापणमत्तं अग्घति। लोमानि पन लोमवारे लोमवारे अनेके कहापणे अग्घन्ती’’ति द्वे अलोमके एळके दत्वा गण्हेय्य। एवं सो एळको विञ्ञुपुरिसमागम्म लोमेन मुच्चेय्य। एवमेव त्वं इमस्स कम्मस्स कतत्ता वधबन्धनारहो। यस्मा पन अरहद्धजो सब्भि अवज्झरूपो, त्वञ्च सासने पब्बजितत्ता यं पब्बज्जालिङ्गभूतं अरहद्धजं धारेसि। तस्मा त्वं इमिना पब्बज्जालिङ्गलोमेन एळको विय विञ्ञुपुरिसमागम्म मुत्तोसीति।
मनुस्सा उज्झायन्तीति रञ्ञो परिसति भासमानस्स सम्मुखा च परम्मुखा च सुत्वा तत्थ तत्थ मनुस्सा उज्झायन्ति, अवज्झायन्ति, अवजानन्ता तं झायन्ति ओलोकेन्ति लामकतो वा चिन्तेन्तीति अत्थो। खिय्यन्तीति तस्स अवण्णं कथेन्ति पकासेन्ति। विपाचेन्तीति वित्थारिकं करोन्ति, सब्बत्थ पत्थरन्ति; अयञ्च अत्थो सद्दसत्थानुसारेन वेदितब्बो। अयं पनेत्थ योजना – ‘‘अलज्जिनो इमे समणा सक्यपुत्तिया’’तिआदीनि चिन्तेन्ता उज्झायन्ति। ‘‘नत्थि इमेसं सामञ्ञ’’न्तिआदीनि भणन्ता खिय्यन्ति। ‘‘अपगता इमे सामञ्ञा’’तिआदीनि तत्थ तत्थ वित्थारेन्ता विपाचेन्तीति। एतेन नयेन इमेसं पदानं इतो परम्पि तत्थ तत्थ आगतपदानुरूपेन योजना वेदितब्बा। ब्रह्मचारिनोति सेट्ठचारिनो। सामञ्ञन्ति समणभावो। ब्रह्मञ्ञन्ति सेट्ठभावो। सेसं उत्तानत्थमेव।
रञ्ञो दारूनीतिआदिम्हि ‘‘अदिन्नं आदियिस्सती’’ति अयं उज्झायनत्थो। यं पनेतं अदिन्नं आदियि, तं दस्सेतुं ‘‘रञ्ञो दारूनी’’ति वुत्तं। इति वचनभेदे असम्मुय्हन्तेहि अत्थो वेदितब्बो। पुराणवोहारिको महामत्तोति भिक्खुभावतो पुराणे गिहिकाले विनिच्छयवोहारे नियुत्तत्ता ‘‘वोहारिको’’ति सङ्खं गतो महाअमच्चो।
अथ खो भगवा तं भिक्खुं एतदवोचाति भगवा सामंयेव लोकवोहारम्पि जानाति, अतीतबुद्धानं पञ्ञत्तिम्पि जानाति – ‘‘पुब्बेपि बुद्धा एत्तकेन पाराजिकं पञ्ञपेन्ति, एत्तकेन थुल्लच्चयं, एत्तकेन दुक्कट’’न्ति। एवं सन्तेपि सचे अञ्ञेहि लोकवोहारविञ्ञूहि सद्धिं असंसन्दित्वा पादमत्तेन पाराजिकं पञ्ञपेय्य, तेनस्स सियुं वत्तारो ‘‘सीलसंवरो नाम एकभिक्खुस्सपि अप्पमेय्यो असङ्ख्येय्यो महापथवी-समुद्द-आकासानि विय अतिवित्थिण्णो, कथञ्हि नाम भगवा पादमत्तकेन नासेसी’’ति! ततो तथागतस्स ञाणबलं अजानन्ता सिक्खापदं कोपेय्युं, पञ्ञत्तम्पि सिक्खापदं यथाठाने न तिट्ठेय्य। लोकवोहारविञ्ञूहि पन सद्धिं संसन्दित्वा पञ्ञत्ते सो उपवादो न होति। अञ्ञदत्थु एवं वत्तारो होन्ति – ‘‘इमेहि नाम अगारिकापि पादमत्तेन चोरं हनन्तिपि बन्धन्तिपि पब्बाजेन्तिपि। कस्मा भगवा पब्बजितं न नासेस्सति; येन परसन्तकं तिणसलाकमत्तम्पि न गहेतब्ब’’न्ति! तथागतस्स च ञाणबलं जानिस्सन्ति। पञ्ञत्तम्पि च सिक्खापदं अकुप्पं भविस्सति, यथाठाने ठस्सति। तस्मा लोकवोहारविञ्ञूहि सद्धिं संसन्दित्वा पञ्ञपेतुकामो सब्बावन्तं परिसं अनुविलोकेन्तो अथ खो भगवा अविदूरे निसिन्नं दिस्वा तं भिक्खुं एतदवोच ‘‘कित्तकेन खो भिक्खु राजा मागधो सेनियो बिम्बिसारो चोरं गहेत्वा हनति वा बन्धति वा पब्बाजेति वा’’ति।
९०.रजकत्थरणं गन्त्वाति रजकतित्थं गन्त्वा; तञ्हि यस्मा तत्थ रजका वत्थानि अत्थरन्ति, तस्मा रजकत्थरणन्ति वुच्चति। रजकभण्डिकन्ति रजकानं भण्डिकं; रजका सायन्हसमये नगरं पविसन्ता बहूनि वत्थानि एकेकं भण्डिकं बन्धन्ति। ततो एकं भण्डिकं तेसं पमादेन अपस्सन्तानं अवहरित्वा थेनेत्वाति अत्थो।
पदभाजनीयवण्णना
९२.गामोनामाति एवमादि ‘‘गामा वा अरञ्ञा वा’’ति एत्थ वुत्तस्स गामस्स च अरञ्ञस्स च पभेददस्सनत्थं वुत्तं। तत्थ यस्मिं गामे एका एव कुटि, एकं गेहं सेय्यथापि मलयजनपदे; अयं एककुटिको गामो नाम। एतेन नयेन अपरेपि वेदितब्बा। अमनुस्सोनाम यो सब्बसो वा मनुस्सानं अभावेन यक्खपरिग्गहभूतो; यतो वा मनुस्सा केनचि कारणेन पुनपि आगन्तुकामा एव अपक्कन्ता। परिक्खित्तोनाम इट्ठकपाकारं आदिं कत्वा अन्तमसो कण्टकसाखाहिपि परिक्खित्तो। गोनिसादिनिविट्ठोनाम वीथिसन्निवेसादिवसेन अनिविसित्वा यथा गावो तत्थ तत्थ द्वे तयो निसीदन्ति, एवं तत्थ तत्थ द्वे तीणि घरानि कत्वा निविट्ठो। सत्थोति जङ्घसत्थसकटसत्थादीसु यो कोचि। इमस्मिञ्च सिक्खापदे निगमोपि नगरम्पि गामग्गहणेनेव गहितन्ति वेदितब्बं।
गामूपचारोतिआदि अरञ्ञपरिच्छेददस्सनत्थं वुत्तं। इन्दखीले ठितस्साति यस्स गामस्स अनुराधपुरस्सेव द्वे इन्दखीला, तस्स अब्भन्तरिमे इन्दखीले ठितस्स; तस्स हि बाहिरो इन्दखीलो आभिधम्मिकनयेन अरञ्ञसङ्खेपं गच्छति। यस्स पन एको, तस्स गामद्वारबाहानं वेमज्झे ठितस्स। यत्रापि हि इन्दखीलो नत्थि, तत्र गामद्वारबाहानं वेमज्झमेव ‘‘इन्दखीलो’’ति वुच्चति। तेन वुत्तं – ‘‘गामद्वारबाहानं वेमज्झे ठितस्सा’’ति। मज्झिमस्साति थाममज्झिमस्स, नो पमाणमज्झिमस्स, नेव अप्पथामस्स, न महाथामस्स; मज्झिमथामस्साति वुत्तं होति। लेड्डुपातोति यथा मातुगामो काके उड्डापेन्तो उजुकमेव हत्थं उक्खिपित्वा लेड्डुं खिपति, यथा च उदकुक्खेपे उदकं खिपन्ति, एवं अखिपित्वा यथा तरुणमनुस्सा अत्तनो बलं दस्सेन्ता बाहं पसारेत्वा लेड्डुं खिपन्ति, एवं खित्तस्स लेड्डुस्स पतनट्ठानं। पतितो पन लुठित्वा यत्थ गच्छति, तं न गहेतब्बं।
अपरिक्खित्तस्स गामस्स घरूपचारे ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातोति एत्थ पन निब्बकोसस्स उदकपातट्ठाने ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स सुप्पपातो वा मुसलपातो वा घरूपचारो नाम। तस्मिं घरूपचारे ठितस्स लेड्डुपातो गामूपचारोति कुरुन्दट्ठकथायं वुत्तं। महापच्चरियम्पि तादिसमेव। महाअट्ठकथायं पन ‘‘घरं नाम, घरूपचारो नाम, गामो नाम, गामूपचारो नामा’’ति मातिकं ठपेत्वा निब्बकोसस्स उदकपातट्ठानब्भन्तरं घरं नाम। यं पन द्वारे ठितो मातुगामो भाजनधोवनउदकं छड्डेति, तस्स पतनट्ठानञ्च मातुगामेनेव अन्तोगेहे ठितेन पकतिया बहि खित्तस्स सुप्पस्स वा सम्मुञ्जनिया वा पतनट्ठानञ्च, घरस्स पुरतो द्वीसु कोणेसु सम्बन्धित्वा मज्झे रुक्खसूचिद्वारं ठपेत्वा गोरूपानं पवेसननिवारणत्थं कतपरिक्खेपो च अयं सब्बोपि घरूपचारो नाम। तस्मिं घरूपचारे ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातब्भन्तरं गामो नाम। ततो अञ्ञस्स लेड्डुपातस्स अब्भन्तरं गामूपचारो नामाति वुत्तं। इदमेत्थ पमाणं। यथा चेत्थ, एवं सब्बत्थ यो यो अट्ठकथावादो वा थेरवादो वा पच्छा वुच्चति सो पमाणतो दट्ठब्बो।
यञ्चेतं महाअट्ठकथायं वुत्तं, तं पाळिया विरुद्धमिव दिस्सति। पाळियञ्हि – ‘‘घरूपचारे ठितस्स मज्झिमस्स पुरिसस्स लेड्डुपातो’’ति एत्तकमेव वुत्तं। अट्ठकथायं पन तं लेड्डुपातं गामसङ्खेपं कत्वा ततो परं गामूपचारो वुत्तोति? वुच्चते – सच्चमेव पाळियं वुत्तं , अधिप्पायो पनेत्थ वेदितब्बो। सो च अट्ठकथाचरियानमेव विदितो। तस्मा यथा ‘‘घरूपचारे ठितस्सा’’ति एत्थ घरूपचारलक्खणं पाळियं अवुत्तम्पि अट्ठकथायं वुत्तवसेन गहितं। एवं सेसम्पि गहेतब्बं।
पञ्चवीसतिअवहारकथा
अपिच इमानि छ पदानि वण्णेन्तेन पञ्च पञ्चके समोधानेत्वा पञ्चवीसति अवहारा दस्सेतब्बा। एवं वण्णयता हि इदं अदिन्नादानपाराजिकं सुवण्णितं होति। इमस्मिञ्च ठाने सब्बअट्ठकथा आकुला लुळिता दुविञ्ञेय्यविनिच्छया। तथा हि सब्बअट्ठकथासु यानि तानि पाळियं ‘‘पञ्चहाकारेहि अदिन्नं आदियन्तस्स आपत्ति पाराजिकस्स, परपरिग्गहितञ्च होती’’तिआदिना नयेन अवहारङ्गानि वुत्तानि, तानिपि गहेत्वा कत्थचि एकं पञ्चकं दस्सितं, कत्थचि ‘‘छहाकारेही’’ति आगतेहि सद्धिं द्वे पञ्चकानि दस्सितानि। एतानि च पञ्चकानि न होन्ति। यत्थ हि एकेकेन पदेन अवहारो सिज्झति, तं पञ्चकं नाम वुच्चति। एत्थ पन सब्बेहिपि पदेहि एकोयेव अवहारो। यानि च तत्थ लब्भमानानियेव पञ्चकानि दस्सितानि, तेसम्पि न सब्बेसं अत्थो पकासितो। एवमिमस्मिं ठाने सब्बअट्ठकथा आकुला लुळिता दुविञ्ञेय्यविनिच्छया। तस्मा पञ्च पञ्चकेसमोधानेत्वा दस्सियमाना इमे पञ्चवीसति अवहारा साधुकं सल्लक्खेतब्बा।
पञ्च पञ्चकानि नाम – नानाभण्डपञ्चकं, एकभण्डपञ्चकं, साहत्थिकपञ्चकं, पुब्बपयोगपञ्चकं , थेय्यावहारपञ्चकन्ति। तत्थ नानाभण्डपञ्चकञ्च एकभण्डपञ्चकञ्च ‘‘आदियेय्य, हरेय्य, अवहरेय्य, इरियापथं विकोपेय्य, ठाना चावेय्या’’ति इमेसं पदानं वसेन लब्भन्ति। तानि पुब्बे योजेत्वा दस्सितनयेनेव वेदितब्बानि। यं पनेतं ‘‘सङ्केतं वीतिनामेय्या’’ति छट्ठं पदं, तं परिकप्पावहारस्स च निस्सग्गियावहारस्स च साधारणं। तस्मा तं ततियपञ्चमेसु पञ्चकेसु लब्भमानपदवसेन योजेतब्बं। वुत्तं नानाभण्डपञ्चकञ्च एकभण्डपञ्चकञ्च।
कतमं साहत्थिकपञ्चकं? पञ्च अवहारा – साहत्थिको, आणत्तिको, निस्सग्गियो, अत्थसाधको, धुरनिक्खेपोति। तत्थ साहत्थिको नाम परस्स भण्डं सहत्था अवहरति। आणत्तिको नाम ‘‘असुकस्स भण्डं अवहरा’’ति अञ्ञं आणापेति। निस्सग्गियो नाम अन्तोसुङ्कघाते ठितो बहिसुङ्कघातं पातेति, आपत्ति पाराजिकस्साति, इमिना च सद्धिं ‘‘सङ्केतं वीतिनामेय्या’’ति इदं पदयोजनं लभति। अत्थसाधको नाम ‘‘असुकं नाम भण्डं यदा सक्कोसि, तदा अवहरा’’ति आणापेति। तत्थ सचे परो अनन्तरायिको हुत्वा तं अवहरति, आणापको आणत्तिक्खणेयेव पाराजिको होति, अवहारको पन अवहटकाले। अयं अत्थसाधको। धुरनिक्खेपो पन उपनिक्खित्तभण्डवसेन वेदितब्बो। इदं साहत्थिकपञ्चकं।
कतमं पुब्बपयोगपञ्चकं? अपरेपि पञ्च अवहारा – पुब्बपयोगो, सहपयोगो, संविदावहारो, सङ्केतकम्मं, निमित्तकम्मन्ति। तत्थ आणत्तिवसेन पुब्बपयोगो वेदितब्बो। ठाना चावनवसेन सहपयोगो। इतरे पन तयो पाळियं (पारा॰ ११८-१२०) आगतनयेनेव वेदितब्बाति। इदं पुब्बपयोगपञ्चकं।
कतमं थेय्यावहारपञ्चकं? अपरेपि पञ्च अवहारा – थेय्यावहारो, पसय्हावहारो, परिकप्पावहारो , पटिच्छन्नावहारो, कुसावहारोति। ते पञ्चपि ‘‘अञ्ञतरो भिक्खु सङ्घस्स चीवरे भाजियमाने थेय्यचित्तो कुसं सङ्कामेत्वा चीवरं अग्गहेसी’’ति (पारा॰ १३८) एतस्मिं कुससङ्कामनवत्थुस्मिं वण्णयिस्साम। इदं थेय्यावहारपञ्चकं। एवमिमानि पञ्च पञ्चकानि समोधानेत्वा इमे पञ्चवीसति अवहारा वेदितब्बा।
९३.एवं उद्दिट्ठसिक्खापदं पदानुक्कमेन विभजित्वा इदानि यं तं आदियेय्यातिआदीहि छहि पदेहि सङ्खेपतो आदानं दस्सेत्वा सङ्खेपतोएव ‘‘पादं वा पादारहं वा अतिरेकपादं वा’’ति आदातब्बभण्डं दस्सितं, तं यत्थ यत्थ ठितं, यथा यथा आदानं गच्छति, अनागते पापभिक्खूनं लेसोकासनिरुन्धनत्थं तथा तथा वित्थारतो दस्सेतुं ‘‘भूमट्ठं थलट्ठ’’न्तिआदिना नयेन मातिकं ठपेत्वा ‘‘भूमट्ठं नाम भण्डं भूमियं निक्खित्तं होती’’तिआदिना नयेन तस्स विभङ्गं आह।
पञ्चवीसतिअवहारकथा निट्ठिता।
भूमट्ठकथा
९४.तत्रायं अनुत्तानपदवण्णनाय सद्धिं विनिच्छयकथा। निखातन्ति भूमियं खणित्वा ठपितं। पटिच्छन्नन्ति पंसुइट्ठकादीहि पटिच्छन्नं। भूमट्ठं भण्डं…पे॰… गच्छति वा, आपत्ति दुक्कटस्साति तं एवं निखणित्वा वा पटिच्छादेत्वा वा ठपितत्ता भूमियं ठितं भण्डं यो भिक्खु केनचिदेव उपायेन ञत्वा ‘‘आहरिस्सामी’’ति थेय्यचित्तो हुत्वा रत्तिभागे उट्ठाय गच्छति, सो भण्डट्ठानं अप्पत्वापि सब्बकायवचीविकारेसु दुक्कटं आपज्जति। कथं? सो हि तस्स आहरणत्थाय उट्ठहन्तो यं यं अङ्गपच्चङ्गं फन्दापेति, सब्बत्थ दुक्कटमेव। निवासनपारुपनं सण्ठपेति, हत्थवारे हत्थवारे दुक्कटं। ‘‘महन्तं निधानं न सक्का एकेन आहरितुं, दुतियं परियेसिस्सामी’’ति कस्सचि सहायस्स सन्तिकं गन्तुकामो द्वारं विवरति, पदवारे च हत्थवारे च दुक्कटं। द्वारपिदहने पन अञ्ञस्मिं वा गमनस्स अनुपकारे अनापत्ति। तस्स निपन्नोकासं गन्त्वा ‘‘इत्थन्नामा’’ति पक्कोसति, तमत्थं आरोचेत्वा ‘‘एहि गच्छामा’’ति वदति, वाचाय वाचाय दुक्कटं। सो तस्स वचनेन उट्ठहति, तस्सापि दुक्कटं। उट्ठहित्वा तस्स सन्तिकं गन्तुकामो निवासनपारुपनं सण्ठपेति, द्वारं विवरित्वा तस्स समीपं गच्छति, हत्थवारपदवारेसु सब्बत्थ दुक्कटं। सो तं पुच्छति ‘‘असुको च असुको च कुहिं, असुकञ्च असुकञ्च पक्कोसाही’’ति, वाचाय वाचाय दुक्कटं। सब्बे समागते दिस्वा ‘‘मया असुकस्मिं नाम ठाने एवरूपो निधि उपलद्धो, गच्छाम तं गहेत्वा पुञ्ञानि च करिस्साम, सुखञ्च जीविस्सामा’’ति वदति, वाचाय वाचाय दुक्कटमेव।
एवं लद्धसहायो कुदालं परियेसति। सचे पनस्स अत्तनो कुदालो अत्थि, ‘‘तं आहरिस्सामी’’ति गच्छन्तो च गण्हन्तो च आहरन्तो च सब्बत्थ हत्थवारपदवारेसु दुक्कटं आपज्जति । सचे नत्थि, अञ्ञं भिक्खुं वा गहट्ठं वा गन्त्वा याचति, याचन्तो च सचे ‘‘कुदालं मे देहि, कुदालेन मे अत्थो , किञ्चि कातब्बमत्थि, तं कत्वा पच्चाहरिस्सामी’’ति मुसा अभणन्तो याचति, वाचाय वाचाय दुक्कटं। सचे ‘‘मातिका सोधेतब्बा अत्थि, विहारे भूमिकम्मं कातब्बं अत्थी’’ति मुसापि भणति, यं यं वचनं मुसा, तत्थ तत्थ पाचित्तियं। महाअट्ठकथायं पन सच्चेपि अलिकेपि दुक्कटमेव वुत्तं, तं पमादलिखितन्ति वेदितब्बं। न हि अदिन्नादानस्स पुब्बपयोगे पाचित्तियट्ठाने दुक्कटं नाम अत्थि। सचे पन कुदालस्स दण्डो नत्थि, ‘‘दण्डं करिस्सामी’’ति वासिं वा फरसुं वा निसेति, तदत्थाय गच्छति, गन्त्वा सुक्खकट्ठं छिन्दति तच्छति आकोटेति, सब्बत्थ हत्थवारपदवारेसु दुक्कटं। अल्लरुक्खं छिन्दति, पाचित्तियं। ततो परं सब्बपयोगेसु दुक्कटं। सङ्खेपट्ठकथायं पन महापच्चरियञ्च तत्थ जातककट्ठलताछेदनत्थं वासिफरसुं परियेसन्तानम्पि दुक्कटं वुत्तं। सचे पन तेसं एवं होति ‘‘वासिफरसुकुदाले याचन्ता आसङ्किता भविस्साम, लोहं समुट्ठापेत्वा करोमा’’ति। ततो अरञ्ञं गन्त्वा लोहबीजत्थं पथविं खणन्ति, अकप्पियपथविं खणन्तानं दुक्कटेहि सद्धिं पाचित्तियानीति महापच्चरियं वुत्तं। यथा च इध, एवं सब्बत्थ पाचित्तियट्ठाने दुक्कटा न मुच्चति। कप्पियपथविं खणन्तानं दुक्कटानियेव। बीजं पन गहेत्वा ततो परं सब्बकिरियासु पयोगे पयोगे दुक्कटं।
थलट्ठकथा
९५.थलट्ठे थले निक्खित्तन्ति भूमितले वा पासाणतलपब्बततलादीसु वा यत्थ कत्थचि पटिच्छन्ने वा अप्पटिच्छन्ने वा ठपितं थलट्ठन्ति वेदितब्बं। तं सचे रासिकतं होति, अन्तोकुम्भियं भाजनगतकरणमुट्ठिच्छेदनविनिच्छयेन विनिच्छिनितब्बं। सचे एकाबद्धं सिलेसनिय्यासादि पक्कमधुफाणितविनिच्छयेन विनिच्छिनितब्बं। सचे गरुकं होति भारबद्धं लोहपिण्डि-गुळपिण्डि-तेलमधुघटादि वा, कुम्भियं ठानाचावनविनिच्छयेन विनिच्छिनितब्बं। सङ्खलिकबद्धस्स च ठानभेदो सल्लक्खेतब्बो। पत्थरित्वा ठपितं पन पावारत्थरणसाटकादिं उजुकं गहेत्वा आकड्ढति, पारिमन्ते ओरिमन्तेन फुट्ठोकासं अतिक्कन्ते पाराजिकं। एवं सब्बदिसासु सल्लक्खेतब्बं। वेठेत्वा उद्धरति, केसग्गमत्तं आकासगतं करोन्तस्स पाराजिकं। सेसं वुत्तनयमेवाति।
थलट्ठकथा निट्ठिता।
आकासट्ठकथा
९६.आकासट्ठे मोरस्स छहि आकारेहि ठानपरिच्छेदो वेदितब्बो – पुरतो मुखतुण्डकेन, पच्छतो कलापग्गेन, उभयपस्सेसु पक्खपरियन्तेहि, अधो पादनखसिखाय, उद्धं सिखग्गेनाति। भिक्खु ‘‘सस्सामिकं आकासट्ठं मोरं गहेस्सामी’’ति पुरतो वा तिट्ठति, हत्थं वा पसारेति, मोरो आकासेयेव पक्खे चारेति, वातं गाहापेत्वा गमनं उपच्छिन्दित्वा तिट्ठति। तस्स भिक्खुनो दुक्कटं। तं अफन्देन्तो हत्थेन आमसति, दुक्कटमेव। ठाना अचावेन्तो फन्दापेति, थुल्लच्चयं। हत्थेन पन गहेत्वा वा अग्गहेत्वा वा मुखतुण्डकेन फुट्ठोकासं कलापग्गं, कलापग्गेन वा फुट्ठोकासं मुखतुण्डकं अतिक्कामेति, पाराजिकं। तथा वामपक्खपरियन्तेन फुट्ठोकासं दक्खिणपक्खपरियन्तं, दक्खिणपक्खपरियन्तेन वा फुट्ठोकासं वामपक्खपरियन्तं अतिक्कामेति, पाराजिकं। तथा पादनखसिखाय फुट्ठोकासं सिखग्गं, सिखग्गेन वा फुट्ठोकासं पादनखसिखं अतिक्कामेति, पाराजिकं।
आकासेन गच्छन्तो मोरो सीसादीसु यस्मिं अङ्गे निलीयति, तं तस्स ठानं। तस्मा तं हत्थे निलीनं इतो चितो च करोन्तोपि फन्दापेतियेव, यदि पन इतरेन हत्थेन गहेत्वा ठाना चावेति, पाराजिकं । इतरं हत्थं उपनेति, मोरो सयमेव उड्डेत्वा तत्थ निलीयति, अनापत्ति । अङ्गे निलीनभावं ञत्वा थेय्यचित्तेन एकं पदवारं गच्छति, थुल्लच्चयं। दुतिये पाराजिकं।
भूमियं ठितमोरो द्विन्नं वा पादानं कलापस्स च वसेन तीणि ठानानि लभति। तं उक्खिपन्तस्स याव एकम्पि ठानं पथविं फुसति, ताव थुल्लच्चयं। केसग्गमत्तम्पि पथविया मोचितमत्ते पाराजिकं। पञ्जरे ठितं सह पञ्जरेन उद्धरति, पाराजिकं। यदि पन पादं न अग्घति, सब्बत्थ अग्घवसेन कातब्बं। अन्तोवत्थुम्हि चरन्तं मोरं थेय्यचित्तेन पदसा बहिवत्थुं नीहरन्तो द्वारपरिच्छेदं अतिक्कामेति, पाराजिकं। वजे ठितबलीबद्दस्स हि वजो विय अन्तोवत्थु तस्स ठानं। हत्थेन पन गहेत्वा अन्तोवत्थुस्मिम्पि आकासगतं करोन्तस्स पाराजिकमेव। अन्तोगामे चरन्तम्पि गामपरिक्खेपं अतिक्कामेन्तस्स पाराजिकं । सयमेव निक्खमित्वा गामूपचारे वा वत्थूपचारे वा चरन्तं पन थेय्यचित्तो कट्ठेन वा कथलाय वा उत्रासेत्वा अटविमुखं करोति, मोरो उड्डेत्वा अन्तोगामे वा अन्तोवत्थुम्हि वा छदनपिट्ठे वा निलीयति, रक्खति। सचे पन अटविमुखे उड्डेति वा गच्छति वा ‘‘अटविं पवेसेत्वा गहेस्सामी’’ति परिकप्पे असति पथवितो केसग्गमत्तम्पि उड्डितमत्ते वा दुतियपदवारे वा पाराजिकं। कस्मा? यस्मा गामतो निक्खन्तस्स ठितट्ठानमेव ठानं होति। कपिञ्जरादीसुपि अयमेव विनिच्छयो।
साटकं वाति वातवेगुक्खित्तं पथवितले पत्थरित्वा ठपितमिव आकासेन गच्छन्तं खलिबद्धं साटकं अभिमुखागतं हत्थेन एकस्मिं अन्ते गण्हाति, इतो चितो च ठानं अविकोपेन्तोयेव गमनुपच्छेदे दुक्कटं। ठानाचावनं अकरोन्तो चालेति, फन्दापने थुल्लच्चयं। ठाना चावेति, पाराजिकं। ठानपरिच्छेदो चस्स मोरस्सेव छहि आकारेहि वेदितब्बो।
वेहासट्ठकथा
९७.वेहासट्ठे मञ्चपीठादीसु ठपितं भण्डं आमासं वा होतु अनामासं वा, थेय्यचित्तेन आमसन्तस्स दुक्कटं। मञ्चपीठेसु ठपितभण्डेसु पनेत्थ थलट्ठे वुत्तनयेन विनिच्छयो वेदितब्बो। अयं पन विसेसो – सचे खलिया बद्धसाटको मञ्चे वा पीठे वा पत्थटो मज्झेन मञ्चतलं न फुसति, मञ्चपादेव फुसति, तेसं वसेन ठानं वेदितब्बं। पादानं उपरि फुट्ठोकासमेव हि अतिक्कमितमत्तेन तत्थ पाराजिकं होति। सह मञ्चपीठेहि हरन्तस्स पन मञ्चपीठपादानं पतिट्ठितोकासवसेन ठानं वेदितब्बं।
चीवरवंसे वाति चीवरठपनत्थाय बन्धित्वा ठपिते वंसे वा कट्ठदण्डके वा। तत्थ संहरित्वा पारतो अन्तं ओरतो भोगं कत्वा ठपितचीवरस्स पतिट्ठितोकासेन फुट्ठोकासोव ठानं, न सब्बो चीवरवंसो। तस्मा थेय्यचित्तेन तं भोगे गहेत्वा आकड्ढन्तस्स पारतो वंसे पतिट्ठितोकासं ओरतो चीवरेन वंसस्स फुट्ठप्पदेसं अतिक्कामेन्तस्स एकद्वङ्गुलमत्ताकड्ढनेनेव पाराजिकं। अन्ते गहेत्वा आकड्ढन्तस्सापि एसेव नयो। तत्थेव पन चीवरवंसे वामतो वा दक्खिणतो वा सारेन्तस्स वामन्तेन दक्खिणन्तट्ठानं दक्खिणन्तेन वा वामन्तट्ठानं अतिक्कन्तमत्ते दसद्वादसङ्गुलमत्तसारणेनेव पाराजिकं। उद्धं उक्खिपन्तस्स केसग्गमत्तुक्खिपनेन पाराजिकं। चीवरवंसं फुसन्तं वा अफुसन्तं वा रज्जुकेन बन्धित्वा ठपितचीवरं मोचेन्तस्स थुल्लच्चयं, मुत्ते पाराजिकं। मुत्तमत्तमेव हि तं ‘‘ठाना चुत’’न्ति सङ्ख्यं गच्छति। वंसे वेठेत्वा ठपितं निब्बेठेन्तस्स थुल्लच्चयं, निब्बेठितमत्ते पाराजिकं। वलयं कत्वा ठपिते वलयं छिन्दति वा मोचेति वा एकं वा वंसकोटिं मोचेत्वा नीहरति, थुल्लच्चयं । छिन्नमत्ते मुत्तमत्ते नीहटमत्ते च पाराजिकं। तथा अकत्वाव चीवरवंसे इतो चितो च सारेति, रक्खति ताव। वलयस्स हि सब्बोपि चीवरवंसो ठानं। कस्मा? तत्थ संसरणधम्मताय। यदा पन नं हत्थेन गहेत्वा आकासगतं करोति, पाराजिकं। पसारेत्वा ठपितस्स पतिट्ठितोकासेन फुट्ठोकासोव ठानं। तत्थ संहरित्वा ठपिते वुत्तनयेन विनिच्छयो वेदितब्बो। यं पन एकेनन्तेन भूमिं फुसित्वा ठितं होति, तस्स चीवरवंसे च भूमियञ्च पतिट्ठितोकासवसेन द्वे ठानानि। तत्थ भूमियं एकेनन्तेन पतिट्ठिते अबद्धसाटके वुत्तनयेनेव विनिच्छयो वेदितब्बो। चीवररज्जुयापि अयमेव विनिच्छयो।
अङ्कुसके लग्गेत्वा ठपितभण्डं पन भेसज्जघटो वा भेसज्जत्थविका वा सचे भित्तिं वा भूमिं वा अफुसित्वा ठपितं लग्गनकं घंसन्तस्स नीहरतो अङ्कुसकोटितो निक्खन्तमत्ते पाराजिकं। लग्गनकं बद्धं होति, बुन्देन उक्खिपित्वा आकासगतं करोन्तस्स अङ्कुसकोटितो अनिक्खन्तेपि पाराजिकं। भित्तिनिस्सितं होति, पठमं अङ्कुसकोटितो नीहरति, थुल्लच्चयं। पच्छा भित्तिं मोचेति, पाराजिकं। पठमं भित्तिं मोचेत्वा पच्छा अङ्कुसतो नीहरन्तस्सापि एसेव नयो। सचे पन भारियं भण्डं नीहरितुं असक्कोन्तो सयं भित्तिनिस्सितं कत्वा अङ्कुसतो नीहरति, पुन भित्तिं अमोचेत्वापि अङ्कुसतो नीहटमत्तेयेव पाराजिकं। अत्तना कतट्ठानञ्हि ठानं न होति। भूमिं फुसित्वा ठितस्स पन द्वे एव ठानानि। तत्थ वुत्तोयेव विनिच्छयो । यं पन सिक्काय पक्खिपित्वा लग्गितं होति, तं सिक्कातो नीहरन्तस्सापि सह सिक्काय अङ्कुसतो नीहरन्तस्सापि पाराजिकं। भित्तिभूमिसन्निस्सितवसेन चेत्थ ठानभेदोपि वेदितब्बो।
उदकट्ठकथा
९८.उदकट्ठे – उदके निक्खित्तं होतीति राजभयादिभीतेहि उदकेन अविनस्सनधम्मेसु तम्बलोहभाजनादीसु सुप्पटिच्छन्नं कत्वा पोक्खरणीआदीसु असन्दनके उदके निक्खित्तं। तस्स पतिट्ठितोकासोयेव ठानं, न सब्बं उदकं। गच्छति वा आपत्ति दुक्कटस्साति अगम्भीरे उदके पदसा गच्छन्तस्स पदवारे पदवारे दुक्कटं। गम्भीरे हत्थेहि वा पादेहि वा पयोगं करोन्तस्स हत्थवारेहि वा पदवारेहि वा पयोगे पयोगे दुक्कटं। एसेव नयो कुम्भिगहणत्थं निमुज्जनुम्मुज्जनेसु। सचे पन अन्तरा किञ्चि उदकसप्पं वा वाळमच्छं वा दिस्वा भीतो पलायति, अनापत्ति। आमसनादीसु भूमिगताय कुम्भिया वुत्तनयेनेव विनिच्छयो वेदितब्बो । अयं पन विसेसो – तत्थ भूमिं खणित्वा कड्ढति, इध कद्दमे ओसारेति। एवं छहाकारेहि ठानपरिच्छेदो होति।
उप्पलादीसु यस्मिं पुप्फे वत्थुं पूरेति, तस्मिं छिन्नमत्ते पाराजिकं। उप्पलजातिकानञ्चेत्थ याव एकस्मिम्पि पस्से वाको न छिज्जति, ताव रक्खति। पदुमजातिकानं पन दण्डे छिन्ने अब्भन्तरे सुत्तं अच्छिन्नम्पि न रक्खति। सामिकेहि छिन्दित्वा ठपितानि उप्पलादीनि होन्ति, यं वत्थुं पूरेति, तस्मिं उद्धटे पाराजिकं। हत्थकबद्धानि होन्ति, यस्मिं हत्थके वत्थु पूरति, तस्मिं उद्धटे पाराजिकं। भारबद्धानि होन्ति, तं भारं छन्नं आकारानं येन केनचि आकारेन ठाना चावेन्तस्स भूमट्ठकुम्भियं वुत्तनयेन पाराजिकं। दीघनाळानि उप्पलादीनि होन्ति, पुप्फेसु वा नाळेसु वा वेणिं कत्वा उदकपिट्ठे रज्जुकेसु तिणानि सन्थरित्वा ठपेन्ति वा बन्धन्ति वा, तेसं दीघतो पुप्फग्गेन च नाळन्तेन च तिरियं परियन्तेहि हेट्ठा पतिट्ठितोकासेन उद्धं उपरि ठितस्स पिट्ठियाति छहाकारेहि ठाना चावनपरिच्छेदो वेदितब्बो।
योपि उदकपिट्ठियं ठपितपुप्फकलापं उदकं चालेत्वा वीचिं उट्ठापेत्वा केसग्गमत्तम्पि यथाठितट्ठानतो चावेति, पाराजिकं। अथ पन परिकप्पेति ‘‘एत्थ गतं गहेस्सामी’’ति, रक्खति ताव; गतट्ठाने पन उद्धरतो पाराजिकं। उदकतो अच्चुग्गतस्स पुप्फस्स सकलमुदकं ठानं, तं उप्पाटेत्वा उजुकं उद्धरन्तस्स नाळन्ते केसग्गमत्तं उदकतो अतिक्कन्ते पाराजिकं। पुप्फे गहेत्वा अपनामेत्वा आकड्ढन्तो उप्पाटेति, न उदकं ठानं, उप्पाटितमत्ते पाराजिकं। कलापबद्धानि पुप्फानि उदकट्ठाने वा रुक्खे वा गच्छे वा बन्धित्वा ठपेन्ति, बन्धनं अमोचेत्वा इतो चितो च करोन्तस्स थुल्लच्चयं, बन्धने मुत्तमत्ते पाराजिकं। पठमं बन्धनं मोचेत्वा पच्छा हरति, एत्थ छहाकारेहि ठानपरिच्छेदोति इदं उभयं महापच्चरियादीसु वुत्तं। पदुमिनियं पुप्फानि सह पदुमिनिंया गण्हितुकामस्स पुप्फनाळेहि च पत्तनाळेहि च फुट्ठउदकवसेन उद्धञ्चेव तिरियञ्च ठानपरिच्छेदो वेदितब्बो। तं पनस्स पदुमिनिं अनुप्पाटेत्वा पुप्फानि वा पत्तानि वा अत्तनो अभिमुखं आकड्ढन्तस्स थुल्लच्चयं। उप्पाटितमत्ते पाराजिकं।
पुप्फपत्तनाळे ठानतो अचावेत्वापि पठमं पदुमिनिं उप्पाटेन्तस्स थुल्लच्चयं। पच्छा पुप्फपत्तनाळेसु ठाना चावितेसु पाराजिकं। उप्पाटिताय पदुमिनिया पुप्फं गण्हन्तो पन भण्डं अग्घापेत्वा कारेतब्बो। बहि ठपिते रासिकतकलापबद्धभारबद्धपुप्फेपि एसेव नयो। भिसं वा मुळालं वा येन वत्थु पूरति, तं उप्पाटेन्तस्स पाराजिकं। कद्दमे फुट्ठोकासवसेन चेत्थ ठानं परिच्छिन्दितब्बं। तानि उप्पाटेन्तस्स सुखुमम्पि मूलं अच्छिन्नं होति, रक्खति ताव। भिसपब्बे जातं पत्तं वा पुप्फं वा होति, तम्पि रक्खतीति महाअट्ठकथायमेव वुत्तं। भिसगण्ठिम्हि पन कण्टको होति योब्बनप्पत्तानं मुखपिळका विय, अयं अदीघत्ता न रक्खति। सेसं उप्पलादीसु वुत्तनयमेव।
नावट्ठकथा
९९.नावट्ठे – पठमं ताव नावं दस्सेन्तो ‘‘नावा नाम याय तरती’’ति आह। तस्मा इध अन्तमसो रजनदोणिकापि वेणुकलापकोपि ‘‘नावा’’त्वेव वेदितब्बो। सीमासम्मन्नने पन धुवनावा अन्तो खणित्वा वा फलकेहि बन्धित्वा वा कता सब्बन्तिमेन परिच्छेदेन तिण्णं वाहनिका एव वट्टति। इध पन एकस्सपि वाहनिका ‘‘नावा’’ त्वेव वुच्चति। नावाय निक्खित्तन्ति यंकिञ्चि इन्द्रियबद्धं वा अनिन्द्रियबद्धं वा; तस्स अवहारलक्खणं थलट्ठे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं। नावं अवहरिस्सामीतिआदिम्हि च दुतियपरियेसनगमनआमसनफन्दापनानि वुत्तनयानेव। बन्धनं मोचेतीति एत्थ पन या बन्धने मुत्तमत्ते ठाना न चवति, तस्सा बन्धनं याव न मुत्तं होति, ताव दुक्कटं। मुत्ते पन थुल्लच्चयम्पि पाराजिकम्पि होति, तं परतो आवि भविस्सति। सेसं वुत्तनयमेव। अयं ताव पाळिवण्णना।
अयं पनेत्थ पाळिमुत्तकविनिच्छयो – चण्डसोते बन्धित्वा ठपितनावाय एकं ठानं बन्धनमेव , तस्मिं मुत्तमत्ते पाराजिकं। तत्थ युत्ति पुब्बे वुत्ता एव। विप्पनट्ठा नावा पन यं यं उदकप्पदेसं फरित्वा ठिता होति, स्वास्सा ठानं। तस्मा तं उद्धं वा उच्चारेन्तस्स, अधो वा ओपिलापेन्तस्स, चतूसु वा दिसासु फुट्ठोकासं अतिक्कामेन्तस्स अतिक्कन्तमत्ते पाराजिकं। निच्चले उदके अबन्धनं अत्तनो धम्मताय ठितनावं पुरतो वा पच्छतो वा वामदक्खिणपस्सतो वा कड्ढन्तस्स एकेनन्तेन फुट्ठोकासं अपरेन उदके पतिट्ठितन्तेन अतिक्कन्तमत्ते पाराजिकं। उद्धं केसग्गमत्तं उदकतो मोचिते अधो नावातलेन फुट्ठोकासं मुखवट्टिं अतिक्कन्तमत्ते पाराजिकं। तीरे बन्धित्वा निच्चले उदके ठपितनावाय बन्धनञ्च ठितोकासो चाति द्वे ठानानि। तं पठमं बन्धना मोचेति, थुल्लच्चयं। पच्छा छन्नं आकारानं अञ्ञतरेन ठाना चावेति, पाराजिकं। पठमं ठाना चावेत्वा पच्छा बन्धनमोचनेपि एसेव नयो। थले उस्सादेत्वा उक्कुज्जित्वा ठपितनावाय फुट्ठोकासोव ठानं। तस्सा पञ्चहाकारेहि ठानपरिच्छेदो वेदितब्बो।
निक्कुज्जित्वा ठपितनावाय पन मुखवट्टिया फुट्ठोकासोव ठानं, तस्सापि पञ्चहाकारेहि ठानपरिच्छेदं ञत्वा यतो कुतोचि फुट्ठोकासं उद्धञ्च केसग्गमत्तं अतिक्कन्तमत्ते पाराजिकं वेदितब्बं। थले पन उस्सादेत्वा द्विन्नं दारुघटिकानं उपरि ठपितनावाय दारुघटिकानं फुट्ठोकासोयेव ठानं, तस्मा तत्थ मञ्चपादमत्थकेसुयेव पत्थटबद्धसाटके नागदन्तेसु ठपितभिन्दिवाले च वुत्तनयेन विनिच्छयो वेदितब्बो।
योत्तबद्धाय पन नावाय सट्ठिसत्ततिब्यामप्पमाणं योत्तं अमोचेत्वाव आकड्ढित्वा
पथविलग्गं कत्वा सह योत्तेन थले ठपिताय नावाय न फुट्ठोकासमत्तमेव ठानं। अथ खो योत्तकोटितो पट्ठाय याव नावाय पथवियं पतिट्ठितोकासस्स पच्छिमन्तो ताव दीघतो, तिरियं पन नावाय च योत्तस्स च पथवियं पतिट्ठितपरियन्तप्पमाणं ठानन्ति वेदितब्बं। तं दीघतो वा तिरियतो वा कड्ढन्तस्स एकेनन्तेन फुट्ठोकासं अपरेन पथवियं पतिट्ठितन्तेन अतिक्कन्तमत्ते, उद्धं केसग्गमत्तं सह योत्तेन पथवितो मोचिते पाराजिकं। यो पन तित्थे ठितनावं आरुहित्वा थेय्यचित्तो अरित्तेन वा फियेन वा पाजेति, पाराजिकं। सचे पन छत्तं वा पणामेत्वा चीवरं वा पादेहि अक्कमित्वा हत्थेहि उक्खिपित्वा लङ्कारसदिसं कत्वा वातं गण्हापेति, बलवा च वातो आगम्म नावं हरति, वातेनेव सा हटा होति; पुग्गलस्स नत्थि अवहारो। पयोगो अत्थि, सो पन ठाना चावनपयोगो न होति। यदि पन तं नावं एवं गच्छन्तिं पकतिगमनं उपच्छिन्दित्वा अञ्ञं दिसाभागं नेति, पाराजिकं। सयमेव यंकिञ्चि गामतित्थं सम्पत्तं ठाना अचावेन्तोव विक्किणित्वा गच्छति, नेव अत्थि अवहारो। भण्डदेय्यं पन होतीति।
यानट्ठकथा
१००.यानट्ठे – यानं ताव दस्सेन्तो ‘‘यानं नाम वय्ह’’न्तिआदिमाह। तत्थ उपरि मण्डपसदिसं पदरच्छन्नं सब्बपलिगुण्ठिमं वा छादेत्वा कतं वय्हं। उभोसु पस्सेसु सुवण्णरजतादिमया गोपानसियो दत्वा गरुळपक्खकनयेन कता सन्दमानिका। रथो च सकटञ्च पाकटमेव। तेसु यत्थ कत्थचि सविञ्ञाणकं वा अविञ्ञाणकं वा रासिआदिवसेन ठपितं भण्डं थेय्यचित्तेन ठाना चावेन्तस्स नावट्ठे च थलट्ठे च वुत्तनयेनेव पाराजिकं वेदितब्बं।
अयं पन विसेसो – यानट्ठं तण्डुलादिभण्डं पिटकेन गण्हतो पिटके अनुक्खित्तेपि पिटकं अपहरित्वा तण्डुलादीनं एकाबद्धभावे विकोपिते पाराजिकं। थलट्ठादीसुपि अयं नयो लब्भति। यानं अवहरिस्सामीतिआदिम्हि दुतियपरियेसनादीनि वुत्तनयानेव। ठाना चावेतीति एत्थ पन दुकयुत्तस्स यानस्स द्विन्नं गोणानं अट्ठ पादा, द्वे च चक्कानीति दस ठानानि। तं थेय्यचित्तस्स धुरे निसीदित्वा पाजयतो गोणानं पादुद्धारे थुल्लच्चयं। चक्कानं पन पथवियं पतिट्ठितप्पदेसतो केसग्गमत्ते अतिक्कन्ते पाराजिकं। सचे पन गोणा ‘‘नायं अम्हाकं सामिको’’ति ञत्वा धुरं छड्डेत्वा आकड्ढन्ता तिट्ठन्ति वा फन्दन्ति वा, रक्खति ताव। गोणे पुन उजुकं पटिपादेत्वा धुरं आरोपेत्वा दळ्हं योजेत्वा पाचनेन विज्झित्वा पाजेन्तस्स वुत्तनयेनेव तेसं पादुद्धारे थुल्लच्चयं। चक्कातिक्कमे पाराजिकं।
सचेपि सकद्दमे मग्गे एकं चक्कं कद्दमे लग्गं होति, दुतियं चक्कं गोणा परिवत्तेन्ता पवत्तेन्ति, एकस्स ठितत्ता न ताव अवहारो होति । गोणे पन पुन उजुकं पटिपादेत्वा पाजेन्तस्स ठितचक्के केसग्गमत्तं फुट्ठोकासं अतिक्कन्ते पाराजिकं। चतुयुत्तकस्स पन अट्ठारस ठानानि, अट्ठयुत्तकस्स चतुत्तिंसाति – एतेनुपायेन युत्तयानस्स ठानभेदो वेदितब्बो।
यं पन अयुत्तकं धुरे एकाय पच्छतो च द्वीहि उपत्थम्भिनीहि उपत्थम्भेत्वा ठपितं, तस्स तिण्णं उपत्थम्भिनीनं चक्कानञ्च वसेन पञ्च ठानानि। सचे धुरे उपत्थम्भिनी हेट्ठाभागे कप्पकता होति, छ ठानानि। पच्छतो पन अनुपत्थम्भेत्वा धुरे उपत्थम्भितस्सेव उपत्थम्भिनीवसेन तीणि वा चत्तारि वा ठानानि। धुरेन फलकस्स वा दारुकस्स वा उपरि ठपितस्स तीणि ठानानि। तथा पथवियं ठपितस्स। तं धुरंकड्ढित्वा वा उक्खिपित्वा वा पुरतो च पच्छतो च ठाना चावेन्तस्स थुल्लच्चयं। चक्कानं पतिट्ठितट्ठाने केसग्गमत्तं अतिक्कन्ते पाराजिकं। चक्कानि अपनेत्वा द्वीहि अक्खसीसेहि दारूनं उपरि ठपितस्स द्वे ठानानि। तं कड्ढन्तो वा उक्खिपन्तो वा फुट्ठोकासं अतिक्कामेति, पाराजिकं। भूमियं ठपितस्स धुरेन च चतूहि च अक्खुद्धीहि पतिट्ठितवसेन पञ्च ठानानि। तं धुरे गहेत्वा कड्ढतो उद्धीनं पच्छिमन्तेहि पुरिमन्ते अतिक्कन्ते पाराजिकं। उद्धीसु गहेत्वा कड्ढतो उद्धीनं पुरिमन्तेहि पच्छिमन्ते अतिक्कन्ते पाराजिकं। पस्से गहेत्वा कड्ढतो उद्धीनंयेव तिरियं पतिट्ठितट्ठानस्स अतिक्कमेन पाराजिकं। मज्झे गहेत्वा उक्खिपतो केसग्गमत्तं पथवितो मुत्ते पाराजिकं। अथ उद्धिखाणुका न होन्ति, सममेव बाहं कत्वा मज्झे विज्झित्वा अक्खसीसानि पवेसितानि होन्ति, तं हेट्ठिमतलस्स समन्ता सब्बं पथविं फुसित्वा तिट्ठति। तत्थ चतूसु दिसासु उद्धञ्च फुट्ठट्ठानातिक्कमवसेन पाराजिकं वेदितब्बं। भूमियं नाभिया ठपितचक्कस्स एकमेव ठानं, तस्स पञ्चहाकारेहि परिच्छेदो। नेमिपस्सेन च नाभिया च फुसित्वा ठितस्स द्वे ठानानि। नेमिया उट्ठितभागं पादेन अक्कमित्वा भूमियं फुसापेत्वा अरेसु वा नेमिया वा गहेत्वा उक्खिपन्तस्स अत्तना कतट्ठानं ठानं न होति, तस्मा तस्मिं ठितेपि अवसेसट्ठाने अतिक्कन्तमत्ते पाराजिकं।
भारट्ठकथा
१०१.इतो परं भारोयेव भारट्ठं। सो सीसभारादिवसेन चतुधा दस्सितो। तत्थ सीसभारादीसु असम्मोहत्थं सीसादीनं परिच्छेदो वेदितब्बो। तत्थ सीसस्स ताव पुरिमगले गलवाटको, पिट्ठिगले केसञ्चि केसन्ते आवट्टो होति, गलस्सेव उभोसु पस्सेसु केसञ्चि केसा ओरुय्ह जायन्ति, ये कण्णचूळिकाति वुच्चन्ति, तेसं अधोभागो चाति अयं हेट्ठिमपरिच्छेदो, ततो उपरि सीसं। एत्थन्तरे ठितभारो सीसभारो नाम।
उभोसु पस्सेसु कण्णचूळिकाहि पट्ठाय हेट्ठा, कप्परेहि पट्ठाय उपरि, पिट्ठिगलावत्ततो च गलवाटकतो च पट्ठाय हेट्ठा, पिट्ठिवेमज्झावत्ततो च उरपरिच्छेदमज्झे हदयआवाटतो च पट्ठाय उपरि खन्धो। एत्थन्तरे ठितभारो खन्धभारो नाम।
पिट्ठिवेमज्झावत्ततो पन हदयआवाटतो च पट्ठाय हेट्ठा याव पादनखसिखा, अयं कटिपरिच्छेदो। एत्थन्तरे समन्ततो सरीरे ठितभारो कटिभारो नाम।
कप्परतो पट्ठाय पन हेट्ठा याव हत्थनखसिखा, अयं ओलम्बकपरिच्छेदो। एत्थन्तरे ठितभारो ओलम्बको नाम।
इदानि सीसे भारन्तिआदीसु अयं अपुब्बविनिच्छयो – यो भिक्खु ‘‘इदं गहेत्वा एत्थ याही’’ति सामिकेहि अनाणत्तो सयमेव ‘‘मय्हं इदं नाम देथ, अहं वो भण्डं वहामी’’ति तेसं भण्डं सीसेन आदाय गच्छन्तो थेय्यचित्तेन तं भण्डं आमसति, दुक्कटं। यथावुत्तसीसपरिच्छेदं अनतिक्कामेन्तोव इतो चितो च घंसन्तो सारेतिपि पच्चासारेतिपि, थुल्लच्चयं। खन्धं ओरोपितमत्ते किञ्चापि सामिकानं ‘‘वहतू’’ति चित्तं अत्थि, तेहि पन अनाणत्तत्ता पाराजिकं। खन्धं पन अनोरोपेत्वापि सीसतो केसग्गमत्तं मोचेन्तस्स पाराजिकं। यमकभारस्स पन एको भारो सीसे पतिट्ठाति, एको पिट्ठियं, तत्थ द्विन्नं ठानानं वसेन विनिच्छयो वेदितब्बो। अयं पन सुद्धसीसभारादीनंयेव वसेन देसना आरद्धा। यो चायं सीसभारे वुत्तो, खन्धभारादीसुपि अयमेव विनिच्छयो।
हत्थेभारन्ति एत्थ पन हत्थेन गहितत्ता ओलम्बको ‘‘हत्थे भारो’’ति वुत्तो।
सो पठमंयेव भूमितो वा गहितो होतु, सुद्धचित्तेन सीसादीहि वा, ‘‘हत्थे भारो’’ त्वेव सङ्ख्यं गच्छति । तं थेय्यचित्तेन तादिसं गहनट्ठानं दिस्वा भूमियं वा गच्छादीसु वा निक्खिपन्तस्स हत्थतो मुत्तमत्ते पाराजिकं। भूमितो गण्हातीति एत्थ पन तेसं भारानं यंकिञ्चि पातरासादिकारणा सुद्धचित्तेन भूमियं निक्खिपित्वा पुन थेय्यचित्तेन केसग्गमत्तं उद्धरन्तस्स पाराजिकन्ति।
आरामट्ठकथा
१०२.आरामट्ठेपि – आरामं ताव दस्सेन्तो ‘‘आरामो नाम पुप्फारामो फलारामो’’ति आह। तेसु वस्सिकादीनं पुप्फनको पुप्फारामो। अम्बफलादीनं फलनको फलारामो। आरामे चतूहि ठानेहि निक्खित्तस्स विनिच्छयो भूमट्ठादीसु वुत्तनयो एव।
तत्थजातके पन मूलन्ति उसीरहिरिवेरादिकं यंकिञ्चि मूलं, तं उप्पाटेत्वा वा उप्पाटितं वा गण्हन्तस्स येन मूलेन वत्थु पूरति, तस्मिं गहिते पाराजिकं। कन्दोपि मूलेनेव सङ्गहितो। उप्पाटेन्तस्स चेत्थ अप्पमत्तकेपि अच्छिन्ने थुल्लच्चयमेव। तत्थ विनिच्छयो भिसे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो। तचन्ति भेसज्जत्थाय वा रजनत्थाय वा उपयोगगमनूपगं यंकिञ्चि रुक्खत्तचं; तं उप्पाटेत्वा वा उप्पाटितं वा गण्हन्तस्स मूले वुत्तनयेन पाराजिकं। पुप्फन्ति वस्सिकमल्लिकादिकं यंकिञ्चि पुप्फं, तं ओचिनित्वा वा ओचिनितं वा गण्हन्तस्स उप्पलपदुमेसु वुत्तनयेन पाराजिकं। पुप्फानम्पि हि वण्टं वा बन्धनं वा अच्छिन्नं रक्खति। वण्टब्भन्तरे पन केसञ्चि सूचिका होति, सा न रक्खति। फलन्ति अम्बफलतालफलादिकं यंकिञ्चि, तं रुक्खतो गण्हन्तस्स विनिच्छयो रुक्खे लग्गितकथायं वुत्तो। अपनेत्वा ठपितं भूमट्ठादिसङ्गहितमेव।
आरामं अभियुञ्जतीति परसन्तकं ‘‘मम सन्तको अय’’न्ति मुसा भणित्वा अभियुञ्जति, अदिन्नादानस्स पयोगत्ता दुक्कटं। सामिकस्स विमतिंउप्पादेतीति विनिच्छयकुसलताय बलवनिस्सितादिभावेन वा आरामसामिकस्स संसयं जनेति। कथं? तञ्हि तथा विनिच्छयप्पसुतं दिस्वा सामिको चिन्तेति – ‘‘सक्खिस्सामि नु खो अहं इमं आरामं अत्तनो कातुं, न सक्खिस्सामि नु खो’’ति। एवं तस्स विमति उप्पज्जमाना तेन उप्पादिता होति, तस्मा थुल्लच्चयं आपज्जति।
धुरंनिक्खिपतीति यदा पन सामिको ‘‘अयं थद्धो कक्खळो जीवितब्रह्मचरियन्तरायम्पि मे करेय्य, अलं दानि मय्हं इमिना आरामेना’’ति धुरं निक्खिपति, अभियुञ्जको पाराजिकं आपज्जति। सचे सयम्पि कतधुरनिक्खेपो होति, अथ च पन सामिकेन धुरे निक्खित्तेपि अभियुञ्जको धुरं अनिक्खिपित्वाव ‘‘इमं सुट्ठु पीळेत्वा मम आणापवत्तिं दस्सेत्वा किङ्कारप्पटिस्साविभावे नं ठपेत्वा दस्सामी’’ति दातब्बभावे सउस्साहो होति, रक्खति ताव। अथापि अभियुञ्जको ‘‘अच्छिन्दित्वा न दानि नं इमस्स दस्सामी’’ति धुरं निक्खिपति, सामिको पन न धुरं निक्खिपति, पक्खं परियेसति, कालं आगमेति, ‘‘लज्जिपरिसं ताव लभामि, पच्छा जानिस्सामी’’ति पुन गहणेयेव सउस्साहो होति, रक्खतियेव। यदा पन सोपि ‘‘न दस्सामी’’ति, सामिकोपि ‘‘न लच्छामी’’ति – एवं उभोपि धुरं निक्खिपन्ति, तदा अभियुञ्जकस्स पाराजिकं। अथ पन अभियुञ्जित्वा विनिच्छयं कुरुमानो अनिट्ठिते विनिच्छये सामिकेनपि धुरनिक्खेपे अकते अत्तनो अस्सामिकभावं जानन्तोयेव ततो किञ्चि पुप्फं वा फलं वा गण्हाति, भण्डग्घेन कारेतब्बो।
धम्मं चरन्तोति भिक्खुसङ्घे वा राजकुले वा विनिच्छयं करोन्तो। सामिकं पराजेतीति विनिच्छयिकानं उक्कोचं दत्वा कूटसक्खिं ओतारेत्वा आरामसामिकं जिनातीति अत्थो। आपत्ति पाराजिकस्साति न केवलं तस्सेव, सञ्चिच्च तस्स अत्थसाधने पवत्तानं कूटविनिच्छयिकानम्पि कूटसक्खीनम्पि सब्बेसं पाराजिकं। एत्थ च सामिकस्स धुरनिक्खेपवसेनेव पराजयो वेदितब्बो। अनिक्खित्तधुरो हि अपराजितोव होति। धम्मं चरन्तो परज्जतीति सचेपि धम्मेन विनयेन सत्थुसासनेन विनिच्छयस्स पवत्तत्ता सयं पराजयं पापुणाति; एवम्पि मुसावादेन सामिकानं पीळाकरणपच्चया थुल्लच्चयं आपज्जतीति।
विहारट्ठकथा
१०३.विहारट्ठेपि – चतूहि ठानेहि निक्खित्तं वुत्तनयमेव। अभियोगेपि चेत्थ चातुद्दिसं सङ्घं उद्दिस्स भिक्खूनं दिन्नं विहारं वा परिवेणं वा आवासं वा महन्तम्पि खुद्दकम्पि अभियुञ्जतो अभियोगो न रुहति। अच्छिन्दित्वा गण्हितुम्पि न सक्कोति। कस्मा? सब्बेसं धुरनिक्खेपाभावतो। न हेत्थ सब्बे चातुद्दिसा भिक्खू धुरनिक्खेपं करोन्तीति । दीघभाणकादिभेदस्स पन गणस्स एकपुग्गलस्स वा सन्तकं अभियुञ्जित्वा गण्हन्तो सक्कोति ते धुरं निक्खिपापेतुं। तस्मा तत्थ आरामे वुत्तनयेन विनिच्छयो वेदितब्बोति।
विहारट्ठकथा निट्ठिता।
खेत्तट्ठकथा
१०४.खेत्तट्ठेपि – खेत्तं ताव दस्सेन्तो ‘‘खेत्तं नाम यत्थ पुब्बण्णं वा अपरण्णं वा जायती’’ति आह। तत्थ पुब्बण्णन्ति सालिआदीनि सत्त धञ्ञानि; अपरण्णन्ति मुग्गमासादीनि; उच्छुखेत्तादिकम्पि एत्थेव सङ्गहितं। इधापि चतूहि ठानेहि निक्खित्तं वुत्तनयमेव। तत्थजातके पन सालिसीसादीनि निरुम्भित्वा वा एकमेकं हत्थेनेव छिन्दित्वा वा असितेन लायित्वा वा बहूनि एकतो उप्पाटेत्वा वा गण्हन्तस्स यस्मिं बीजे वा सीसे वा मुट्ठियं वा मुग्गमासादिफले वा वत्थु पूरति, तस्मिं बन्धना मोचितमत्ते पाराजिकं। अच्छिज्जमानो पन दण्डको वा वाको वा तचो वा अप्पमत्तकोपि रक्खति।
वीहिनाळं दीघम्पि होति, याव अन्तोनाळतो वीहिसीसदण्डको न निक्खमति, ताव रक्खति। केसग्गमत्तम्पि नाळतो दण्डकस्स हेट्ठिमतले निक्खन्ते भण्डग्घेन कारेतब्बो। असितेन लायित्वा गण्हतो पन मुट्ठिगतेसु हेट्ठा छिन्नेसुपि सचे सीसानि जटितानि, रक्खन्ति ताव। विजटेत्वा पन केसग्गमत्तम्पि उक्खिपतो सचे वत्थु पूरति, पाराजिकं। सामिकेहि पन लायित्वा ठपितं सभुसं वा अभुसं वा कत्वा गण्हतो येन वत्थु पूरति, तस्मिं गहिते पाराजिकं। सचे परिकप्पेति ‘‘इदं मद्दित्वा पप्फोटेत्वा सारमेव गण्हिस्सामी’’ति रक्खति ताव। मद्दनपप्फोटनेसु ठाना चावेन्तस्सापि पाराजिकं नत्थि, पच्छा भाजनगते कतमत्ते पाराजिकं। अभियोगो पनेत्थ वुत्तनयो एव।
खीलसङ्कमनादीसु पथवी नाम अनग्घा। तस्मा सचे एकेनेव खीलेन इतो केसग्गमत्तम्पि पथविप्पदेसं सामिकानं पस्सन्तानं वा अपस्सन्तानं वा अत्तनो सन्तकं करोति, तस्मिं खीले नामं छिन्दित्वा वा अच्छिन्दित्वा वा सङ्कामितमत्ते तस्स च, ये चस्स एकच्छन्दा, सब्बेसं पाराजिकं। सचे पन द्वीहि खीलेहि गहेतब्बं होति, पठमे खीले थुल्लच्चयं; दुतिये पाराजिकं। सचे तीहि गहेतब्बं होति, पठमे दुक्कटं, दुतिये थुल्लच्चयं, ततिये पाराजिकं। एवं बहुकेसुपि अवसाने द्वे ठपेत्वा पुरिमेहि दुक्कटं, अवसाने द्विन्नं एकेन थुल्लच्चयं, इतरेन पाराजिकं वेदितब्बं। तञ्च खो सामिकानं धुरनिक्खेपेन। एवं सब्बत्थ।
रज्जुं वाति ‘‘मम सन्तकं इद’’न्ति ञापेतुकामो रज्जुं वा पसारेति, यट्ठिं वा पातेति, दुक्कटं। ‘‘इदानि द्वीहि पयोगेहि अत्तनो सन्तकं करिस्सामी’’ति तेसं पठमे थुल्लच्चयं, दुतिये पाराजिकं।
वतिं वाति परस्स खेत्तं परिक्खेपवसेन अत्तनो कातुकामो दारूनि निखणति, पयोगे पयोगे दुक्कटं। एकस्मिं अनागते थुल्लच्चयं, तस्मिं आगते पाराजिकं। सचे तत्तकेन असक्कोन्तो साखापरिवारेनेव अत्तनो कातुं सक्कोति, साखापातनेपि एसेव नयो। एवं येन येन परिक्खिपित्वा अत्तनो कातुं सक्कोति, तत्थ तत्थ पठमपयोगेहि दुक्कटं। अवसाने द्विन्नं एकेन थुल्लच्चयं, इतरेन पाराजिकं वेदितब्बं।
वत्थुट्ठकथा
१०५.वत्थुट्ठेपि – वत्थुं ताव दस्सेन्तो वत्थु नाम ‘‘आरामवत्थु विहारवत्थू’’ति आह। तत्थ बीजं वा उपरोपके वा अरोपेत्वाव केवलं भूमिं सोधेत्वा तिण्णं पाकारानं येन केनचि परिक्खिपित्वा वा अपरिक्खिपित्वा वा पुप्फारामादीनं अत्थाय ठपितो भूमिभागो आरामवत्थु नाम। एतेनेव नयेन एकविहारपरिवेणआवासानं अत्थाय ठपितो भूमिभागो विहारवत्थु नाम। योपि पुब्बे आरामो च विहारो च हुत्वा पच्छा विनस्सित्वा भूमिमत्तो ठितो, आरामविहारकिच्चं न करोति, सोपि आरामविहारवत्थुसङ्गहेनेव सङ्गहितो। विनिच्छयो पनेत्थ खेत्तट्ठे वुत्तसदिसोयेवाति।
वत्थुट्ठकथा निट्ठिता।
१०६.गामट्ठे यं वत्तब्बं तं वुत्तमेव।
अरञ्ञट्ठकथा
१०७.अरञ्ञट्ठे – अरञ्ञं ताव दस्सेन्तो ‘‘अरञ्ञं नाम यं मनुस्सानं परिग्गहितं होति, तं अरञ्ञ’’न्ति आह। तत्थ यस्मा अरञ्ञं नाम मनुस्सानं परिग्गहितम्पि अत्थि, अपरिग्गहितम्पि; इध पन यं परिग्गहितं सारक्खं, यतो न विना मूलेन कट्ठलतादीनि गहेतुं लब्भन्ति, तं अधिप्पेतं। तस्मा ‘‘यं मनुस्सानं परिग्गहितं होती’’ति वत्वा पुन ‘‘अरञ्ञ’’न्ति वुत्तं। तेन इममत्थं दस्सेति – ‘‘न परिग्गहितभावो अरञ्ञस्स लक्खणं। यं पन अत्तनो अरञ्ञलक्खणेन अरञ्ञं मनुस्सानञ्च परिग्गहितं, तं इमस्मिं अत्थे अरञ्ञ’’न्ति। तत्थ विनिच्छयो आरामट्ठादीसु वुत्तसदिसो।
तत्थजातकेसु पनेत्थ एकस्मिम्पि महग्घरुक्खे छिन्नमत्ते पाराजिकं। लतं वाति एत्थ च वेत्तोपि लतापि लता एव; तत्थ यो वेत्तो वा लता वा दीघा होति, महारुक्खे च गच्छे च विनिविज्झित्वा वा वेठेत्वा वा गता, सा मूले छिन्नापि अवहारं न जनेति अग्गे छिन्नापि, यदा पन अग्गेपि मूलेपि छिन्ना होति, तदा अवहारं जनेति। सचे पन वेठेत्वा ठिता होति, वेठेत्वा ठिता पन रुक्खतो मोचितमत्ता अवहारं जनेति।
तिणंवाति एत्थ तिणं वा होतु पण्णं वा, सब्बं तिणग्गहणेनेव गहितं; तं गेहच्छदनादीनमत्थाय परेहि छिन्नं वा अत्तना छिन्दित्वा वा गण्हन्तो भण्डग्घेन कारेतब्बो। न केवलञ्च तिणपण्णमेव, अञ्ञम्पि यंकिञ्चि वाकछल्लि आदि, यत्थ सामिका सालया, तं गण्हन्तो भण्डग्घेन कारेतब्बो। तच्छेत्वा ठपितो अद्धगतोपि रुक्खो न गहेतब्बो। यो पन अग्गे च मूले च छिन्नो होति, साखापिस्स पूतिका जाता, छल्लियोपि गळिता, ‘‘अयं सामिकेहि छड्डितो’’ति गहेतुं वट्टति। लक्खणच्छिन्नस्सापि यदा लक्खणं छल्लिया परियोनद्धं होति, तदा गहेतुं वट्टति। गेहादीनं अत्थाय रुक्खे छिन्दित्वा यदा तानि कतानि अज्झावुत्थानि च होन्ति, दारूनिपि अरञ्ञे वस्सेन च आतपेन च विनस्सन्ति, ईदिसानिपि दिस्वा ‘‘छड्डितानी’’ति गहेतुं वट्टति। कस्मा? यस्मा अरञ्ञसामिका एतेसं अनिस्सरा। येहि अरञ्ञसामिकानं देय्यधम्मं दत्वा छिन्नानि, ते एव इस्सरा, तेहि च तानि छड्डितानि, निरालया तत्थ जाताति।
योपि भिक्खु पठमंयेव अरञ्ञपालानं देय्यधम्मं दत्वा अरञ्ञं पविसित्वा यथारुचिते रुक्खे गाहापेति, तस्स तेसं आरक्खट्ठानं अगन्त्वापि यथारुचितेन मग्गेन गन्तुं वट्टति। अथापि पविसन्तो अदत्वा ‘‘निक्खमन्तो दस्सामी’’ति रुक्खे गाहापेत्वा निक्खमन्तो तेसं दातब्बं दत्वा गच्छति, वट्टति एव। अथापि आभोगं कत्वा गच्छति ‘‘देही’’ति वुत्ते ‘‘दस्सामी’’ति, ‘‘देही’’ति वुत्ते दातब्बमेव। सचे कोचि अत्तनो धनं दत्वा ‘‘भिक्खुस्स गन्तुं देथा’’ति वदति, लद्धकप्पमेव, गन्तुं वट्टति। सचे पन कोचि इस्सरजातिको धनं अदत्वाव ‘‘भिक्खूनं भागं मा गण्हथा’’ति वारेति, अरञ्ञपाला च ‘‘मयं भिक्खूनं तापसानञ्च भागं अगण्हन्ता कुतो लच्छाम, देथ, भन्ते’’ति वदन्ति, दातब्बमेव।
उदककथा
१०८.उदके पन – भाजनगतन्ति उदकदुल्लभकाले उदकमणिकादीसु भाजनेसु सङ्गोपेत्वा ठपितं; तं यस्मिं भाजने ठपितं होति, तं भाजनं आविञ्छित्वा वा छिद्दं कत्वा वा तत्थ पोक्खरणीतळाकेसु च अत्तनो भाजनं पवेसेत्वा गण्हन्तस्स सप्पितेलेसु वुत्तनयेन विनिच्छयो वेदितब्बो।
मरियादच्छेदने पन तत्थ जातकभूतगामेन सद्धिम्पि मरियादं छिन्दन्तस्स अदिन्नादानपयोगत्ता दुक्कटं। तञ्च पन पहारे पहारे होति। अन्तोठत्वा बहिमुखो छिन्दन्तो बहि अन्तेन कारेतब्बो। बहि ठत्वा अन्तोमुखो छिन्दन्तो अन्तोअन्तेन कारेतब्बो। अन्तो च बहि च छिन्दित्वा मज्झे ठपेत्वा तं छिन्दन्तो मज्झेन कारेतब्बो। मरियादं दुब्बलं कत्वा गावो पक्कोसति, गामदारकेहि वा पक्कोसापेति, ता आगन्त्वा खुरेहि मरियादं छिन्दन्ति, तेनेव छिन्ना होति। मरियादं दुब्बलं कत्वा गावो उदके पवेसेति, गामदारकेहि वा पवेसापेति, ताहि उट्ठापितवीचियो मरियादं भिन्दित्वा गच्छन्ति। गामदारके वा ‘‘उदके कीळथा’’ति वदति, कीळन्ते वा उत्रासेति, तेहि उट्ठापितवीचियोपि मरियादं छिन्दित्वा गच्छन्ति। अन्तोउदके जातरुक्खं छिन्दति, अञ्ञेन वा छिन्दापेति, तेनपि पतन्तेन उट्ठापितवीचियो मरियादं छिन्दित्वा गच्छन्ति, तेनेव छिन्ना होति। मरियादं दुब्बलं कत्वा तळाकरक्खणत्थाय तळाकतो निब्बहनउदकं वा निद्धमनतुम्बं वा पिदहति, अञ्ञतो गच्छन्तं वा उदकं यथा एत्थ पविसति, एवं पाळिं वा बन्धति, मातिकं वा उजुकं करोति, तस्स उपरिभागे ठितं अत्तनो तळाकं वा भिन्दति, उस्सन्नं उदकं मरियादं गहेत्वा गच्छति, तेनेव छिन्ना होति। सब्बत्थ निक्खन्तउदकग्घानुरूपेन अवहारेन कारेतब्बो।
निद्धमनपनाळिं उग्घाटेत्वा नीहरन्तस्सापि एसेव नयो। सचे पन तेन मरियादाय दुब्बलाय कताय अत्तनो धम्मताय आगन्त्वा वा अनाणत्तेहि गामदारकेहि आरोपिता वा गावियो खुरेहि मरियादं भिन्दन्ति, अत्तनोयेव धम्मताय अनाणत्तेहि वा गामदारकेहि उदके पवेसिता वीचियो उट्ठापेन्ति, गामदारका वा सयमेव पविसित्वा कीळन्ता उट्ठापेन्ति अन्तोउदके वा रुक्खो अञ्ञेन छिज्जमानो पतित्वा उट्ठापेति, उट्ठापिता वीचियो मरियादं छिन्दन्ति, सचेपि मरियादं दुब्बलं कत्वा सुक्खतळाकस्स उदकनिब्बहनट्ठानं वा उदकनिद्धमनतुम्बं वा पिदहति, अञ्ञतो गमनमग्गे वा पाळिं बन्धति, सुक्खमातिकं वा उजुकं करोति, पच्छा देवे वुट्ठे उदकं आगन्त्वा मरियादं भिन्दति, सब्बत्थ भण्डदेय्यं।
यो पन निदाघे सुक्खवापिया मरियादं याव तलं पापेत्वा छिन्दति, पच्छा देवे वुट्ठे आगतागतं उदकं पलायति, भण्डदेय्यं। यत्तकं तप्पच्चया सस्सं उप्पज्जति, ततो पादमत्तग्घनकम्पि अदेन्तो सामिकानं धुरनिक्खेपेन अस्समणो होति।
यं पन सब्बसाधारणं तळाकं होति; तळाके उदकस्स सब्बेपि मनुस्सा इस्सरा। हेट्ठतो पनस्स सस्सानि करोन्ति, सस्सपालनत्थं तळाकतो महामातिका निक्खमित्वा खेत्तमज्झेन याति, सापि सदा सन्दनकाले सब्बसाधारणा। ततो पन खुद्दकमातिका नीहरित्वा अत्तनो अत्तनो केदारेसु उदकं पवेसेन्ति। तं अञ्ञेसं गहेतुं न देन्ति। निदाघसमयेव उदके मन्दीभूते वारेन उदकं देन्ति, यो उदकवारे सम्पत्ते न लभति, तस्स सस्सानि मिलायन्ति; तस्मा अञ्ञेसं वारे अञ्ञो गहेतुं न लभति। तत्थ यो भिक्खु परेसं खुद्दकमातिकातो वा केदारतो वा उदकं थेय्यचित्तेन अत्तनो वा परस्स वा मातिकं वा केदारं वा पवेसेति, अटविमुखं वा वाहेति, अवहारो वस्स होति।
दन्तपोनकथा
१०९.दन्तपोणं आरामट्ठकविनिच्छयेन विनिच्छिनितब्बं। अयं पन विसेसो – यो सङ्घस्स वेतनभतो हुत्वा देवसिकं वा पक्खमासवारेन वा दन्तकट्ठं आहरति, सो तं आहरित्वा छिन्दित्वापि याव भिक्खुसङ्घं न सम्पटिच्छापेति, ताव तस्सेव होति। तस्मा तं थेय्यचित्तेन गण्हन्तो भण्डग्घेन कारेतब्बो। तत्थजातकं पन गरुभण्डं, तम्पि भिक्खुसङ्घेन रक्खितगोपितं गण्हन्तो भण्डग्घेन कारेतब्बो। एसेव नयो गणपुग्गलगिहिमनुस्ससन्तकेपि छिन्नके अच्छिन्नके च। तेसं आरामुय्यानभूमीसु जातं सामणेरा वारेन भिक्खुसङ्घस्स दन्तकट्ठं आहरन्ता आचरियुपज्झायानम्पि आहरन्ति, तं याव छिन्दित्वा सङ्घं न पटिच्छापेन्ति, ताव सब्बं तेसंयेव होति। तस्मा तम्पि थेय्यचित्तेन गण्हन्तो भण्डग्घेन कारेतब्बो। यदा पन ते छिन्दित्वा सङ्घस्स पटिच्छापेत्वा दन्तकट्ठमाळके निक्खिपन्ति, ‘‘यथासुखं भिक्खुसङ्घो परिभुञ्जतू’’ति; ततो पट्ठाय अवहारो नत्थि, वत्तं पन जानितब्बं। यो हि देवसिकं सङ्घमज्झे ओसरति, तेन दिवसे दिवसे एकमेव दन्तकट्ठं गहेतब्बं। यो पन देवसिकं न ओसरति, पधानघरे वसित्वा धम्मसवने वा उपोसथग्गे वा दिस्सति, तेन पमाणं सल्लक्खेत्वा चत्तारि पञ्चदन्तकट्ठानि अत्तनो वसनट्ठाने ठपेत्वा खादितब्बानि। तेसु खीणेसु सचे पुनपि दन्तकट्ठमाळके बहूनि होन्तियेव, पुनपि आहरित्वा खादितब्बानि। यदि पन पमाणं असल्लक्खेत्वा आहरति, तेसु अक्खीणेसुयेव माळके खीयन्ति, ततो केचि थेरा ‘‘येहि गहितानि, ते पटिआहरन्तू’’ति वदेय्युं, केचि ‘‘खादन्तु, पुन सामणेरा आहरिस्सन्ती’’ति, तस्मा विवादपरिहरणत्थं पमाणं सल्लक्खेतब्बं। गहणे पन दोसो नत्थि। मग्गं गच्छन्तेनापि एकं वा द्वे वा थविकाय पक्खिपित्वा गन्तब्बन्ति।
दन्तपोनकथा निट्ठिता।
वनप्पतिकथा
११०.वनस्स पतीति वनप्पति; वनजेट्ठकरुक्खस्सेतं अधिवचनं। इध पन सब्बोपि मनुस्सेहि परिग्गहितरुक्खो अधिप्पेतो अम्बलबुजपनसादिको। यत्थ वा पन मरिचवल्लिआदीनि आरोपेन्ति, सो छिज्जमानो सचे एकायपि छल्लिया वा वाकेन वा सकलिकाय वा फेग्गुना वा सम्बद्धोव हुत्वा भूमियं पतति, रक्खति ताव।
यो पन छिन्नोपि वल्लीहि वा सामन्तरुक्खसाखाहि वा सम्बद्धो सन्धारितत्ता उजुकमेव तिट्ठति, पतन्तो वा भूमिं न पापुणाति, नत्थि तत्थ परिहारो, अवहारो एव होति। योपि ककचेन छिन्नो अच्छिन्नो विय हुत्वा तथेव तिट्ठति, तस्मिम्पि एसेव नयो।
यो पन रुक्खं दुब्बलं कत्वा पच्छा चालेत्वा पातेति, अञ्ञेन वा चालापेति; अञ्ञं वास्स सन्तिके रुक्खं छिन्दित्वा अज्झोत्थरति, परेन वा अज्झोत्थरापेति; मक्कटे वा परिपातेत्वा तत्थ आरोपेति, अञ्ञेन वा आरोपापेति; वग्गुलियो वा तत्थ आरोपेति, परेन वा आरोपापेति; ता तं रुक्खं पातेन्ति, तस्सेव अवहारो।
सचे पन तेन रुक्खे दुब्बले कते अञ्ञो अनाणत्तो एव तं चालेत्वा पातेति,
रुक्खेन वा अज्झोत्थरति, अत्तनो धम्मताय मक्कटा वा वग्गुलियो वा आरोहन्ति, परो वा अनाणत्तो आरोपेति, सयं वा एस वातमुखं सोधेति, बलववातो आगन्त्वा रुक्खं पातेति; सब्बत्थ भण्डदेय्यं। वातमुखसोधनं पनेत्थ असम्पत्ते वाते सुक्खमातिकाय उजुकरणादीहि समेति, नो अञ्ञथा। रुक्खं आविज्झित्वा सत्थेन वा आकोटेति, अग्गिं वा देति, मण्डुककण्टकं वा विसं वा आकोटेति, येन सो मरति, सब्बत्थ भण्डदेय्यमेवाति।
वनप्पतिकथा निट्ठिता।
हरणककथा
१११.हरणके – अञ्ञस्स हरणकं भण्डं थेय्यचित्तो आमसतीति परं सीसभारादीहि भण्डं आदाय गच्छन्तं दिस्वा ‘‘एतं हरिस्सामी’’ति वेगेन गन्त्वा आमसति, एत्तावता अस्स दुक्कटं। फन्दापेतीति आकड्ढनविकड्ढनं करोति, सामिको न मुञ्चति, तेनस्स थुल्लच्चयं। ठाना चावेतीति आकड्ढित्वा सामिकस्स हत्थतो मोचेति, तेनस्स पाराजिकं। सचे पन तं भण्डसामिको उट्ठहित्वा पोथेत्वा पुन तं भण्डं मोचापेत्वा गण्हेय्य, भिक्खु पठमग्गहणेनेव पाराजिको। सीसतो वा कण्णतो वा गीवतो वा हत्थतो वा अलङ्कारं छिन्दित्वा वा मोचेत्वा वा गण्हन्तस्स सीसादीहि मोचितमत्ते पाराजिकं। हत्थे पन वलयं वा कटकं वा अनीहरित्वा अग्गबाहं घंसन्तोव अपरापरं वा सारेति, आकासगतं वा करोति, रक्खति ताव। रुक्खमूलचीवरवंसेसु वलयमिव न पाराजिकं जनेति। कस्मा? सविञ्ञाणकत्ता। सविञ्ञाणककोट्ठासगतञ्हि याव ततो न नीहटं, ताव तत्थेव होति। एसेव नयो अङ्गुलिमुद्दिकपादकटककटूपगपिळन्धनेसु।
यो पन परस्स निवत्थसाटकं अच्छिन्दति, परो च सलज्जिताय सहसा न मुञ्चति, एकेनन्तेन चोरो कड्ढति, एकेनन्तेन परो, रक्खति ताव। परस्स हत्थतो मुत्तमत्ते पाराजिकं। अथापि तं कड्ढन्तस्स छिज्जित्वा एकदेसो हत्थगतो होति, सो च पादं अग्घति पाराजिकमेव। सहभण्डहारकन्ति ‘‘सभण्डहारकं भण्डं नेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा ‘‘इतो याही’’ति भण्डहारकं तज्जेति, सो भीतो चोरेन अधिप्पेतदिसाभिमुखो हुत्वा एकं पादं सङ्कामेति, चोरस्स थुल्लच्चयं; दुतिये पाराजिकं। पातापेतीति अथापि चोरो भण्डहारकस्स हत्थे आवुधं दिस्वा सासङ्को हुत्वा पातापेत्वा गहेतुकामो एकमन्तं पटिक्कम्म सन्तज्जेत्वा पातापेति, परस्स हत्थतो मुत्तमत्ते पाराजिकं।
पातापेति, आपत्ति दुक्कटस्सातिआदि पन परिकप्पवसेन वुत्तं। यो हि भण्डं पातापेत्वा ‘‘यं मम रुच्चति, तं गहेस्सामी’’ति परिकप्पेत्वा पातापेति, तस्स पातापने च आमसने च दुक्कटं, फन्दापने थुल्लच्चयं। पादग्घनकस्स ठाना चावने पाराजिकं। तं पच्छा पटिपातियमानस्स मुञ्चतोपि नत्थियेव समणभावो। योपि भण्डहारकं अतिक्कमन्तं दिस्वा अनुबन्धन्तो ‘‘तिट्ठ, तिट्ठ, भण्डं पातेही’’ति वत्वा पातापेति, तस्सापि तेन हत्थतो मुत्तमत्ते पाराजिकं।
यो पन ‘‘तिट्ठ तिट्ठा’’ति वदति, ‘‘पातेही’’ति न वदति; इतरो च तं ओलोकेत्वा ‘‘सचे एस मं पापुणेय्य, घातेय्यापि म’’ न्ति सालयोव हुत्वा तं भण्डं गहनट्ठाने पक्खिपित्वा ‘‘पुन निवत्तित्वा गहेस्सामी’’ति पक्कमति, पातनपच्चया पाराजिकं नत्थि। आगन्त्वा पन थेय्यचित्तेन गण्हतो उद्धारे पाराजिकं। अथ पनस्स एवं होति – ‘‘मया पातापेन्तेनेव इदं मम सन्तकं कत’’न्ति ततो नं सकसञ्ञाय गण्हाति; गहणे रक्खति, भण्डदेय्यं पन होति। ‘‘देही’’ति वुत्ते अदेन्तस्स सामिकानं धुरनिक्खेपे पाराजिकं। ‘‘सो इमं छड्डेत्वा गतो, अनज्झावुत्थकं दानि इद’’न्ति पंसुकूलसञ्ञाय गण्हतोपि एसेव नयो। अथ पन सामिको ‘‘तिट्ठ तिट्ठा’’ति वुत्तमत्तेनेव ओलोकेन्तो तं दिस्वा ‘‘न दानि इदं मय्ह’’न्ति धुरनिक्खेपं कत्वा निरालयो छड्डेत्वा पलायति, तं थेय्यचित्तेन गण्हतो उद्धारे दुक्कटं। आहरापेन्ते दातब्बं, अदेन्तस्स पाराजिकं। कस्मा? तस्स पयोगेन छड्डितत्ताति महाअट्ठकथायं वुत्तं। अञ्ञेसु पन विचारणा एव नत्थि। पुरिमनयेनेव सकसञ्ञाय वा पंसुकूलसञ्ञाय वा गण्हन्तेपि अयमेव विनिच्छयोति।
उपनिधिकथा
११२.उपनिधिम्हि – नाहं गण्हामीति सम्पजानमुसावादेपि अदिन्नादानस्स पयोगत्ता दुक्कटं। ‘‘किं तुम्हे भणथ? नेविदं मय्हं अनुरूपं, न तुम्हाक’’न्तिआदीनि वदन्तस्सापि दुक्कटमेव। ‘‘रहो मया एतस्स हत्थे ठपितं, न अञ्ञो कोचि जानाति, ‘दस्सति नु खो मे नो’’’ति सामिको विमतिं उप्पादेति, भिक्खुस्स थुल्लच्चयं। तस्स फरुसादिभावं दिस्वा सामिको ‘‘न मय्हं दस्सती’’ति धुरं निक्खिपति, तत्र सचायं भिक्खु ‘‘किलमेत्वा नं दस्सामी’’ति दाने सउस्साहो, रक्खति ताव। सचेपि सो दाने निरुस्साहो, भण्डस्सामिको पन गहणे सउस्साहो , रक्खतेव। यदि पन सो दाने निरुस्साहो भण्डसामिकोपि ‘‘न मय्हं दस्सती’’ति धुरं निक्खिपति, एवं उभिन्नं धुरनिक्खेपेन भिक्खुनो पाराजिकं । यदिपि मुखेन ‘‘दस्सामी’’ति वदति, चित्तेन पन अदातुकामो, एवम्पि सामिकस्स धुरनिक्खेपे पाराजिकं। तं पन उपनिधि नाम सङ्गोपनत्थाय अत्तनो हत्थे परेहि ठपितभण्डं, अगुत्तदेसतो ठाना चावेत्वा गुत्तट्ठाने ठपनत्थाय हरतो अनापत्ति। थेय्यचित्तेनपि ठाना चावेन्तस्स अवहारो नत्थि। कस्मा? अत्तनो हत्थे निक्खित्तत्ता, भण्डदेय्यं पन होति। थेय्यचित्तेन परिभुञ्जतोपि एसेव नयो। तावकालिकग्गहणेपि तथेव। धम्मं चरन्तोतिआदि वुत्तनयमेव। अयं ताव पाळिवण्णना।
पाळिमुत्तकविनिच्छयो पनेत्थ पत्तचतुक्कादिवसेन एवं वुत्तो – एको किर भिक्खु परस्स महग्घे पत्ते लोभं उप्पादेत्वा तं हरितुकामो ठपितट्ठानमस्स सुट्ठु सल्लक्खेत्वा अत्तनोपि पत्तं तस्सेव सन्तिके ठपेसि। सो पच्चूससमये आगन्त्वा धम्मं वाचापेत्वा निद्दायमानं महाथेरमाह – ‘‘वन्दामि, भन्ते’’ति। ‘‘को एसो’’ति? ‘‘अहं, भन्ते, आगन्तुकभिक्खु, कालस्सेवम्हि गन्तुकामो, असुकस्मिञ्च मे ठाने ईदिसेन नाम अंसबद्धकेन ईदिसाय पत्तत्थविकाय पत्तो ठपितो। साधाहं, भन्ते, तं लभेय्य’’न्ति थेरो पविसित्वा तं गण्हि। उद्धारेयेव चोरस्स पाराजिकं। सचे आगन्त्वा ‘‘कोसि त्वं अवेलाय आगतो’’ति वुत्तो भीतो पलायति, पाराजिकं पत्वाव पलायति। थेरस्स पन सुद्धचित्तत्ता अनापत्ति। थेरो ‘‘तं गण्हिस्सामी’’ति अञ्ञं गण्हि, एसेव नयो। अयं पन अञ्ञं तादिसमेव गण्हन्ते युज्जति, मनुस्सविग्गहे आणत्तसदिसवत्थुस्मिं विय। कुरुन्दियं पन ‘‘पदवारेन कारेतब्बो’’ति वुत्तं, तं अतादिसमेव गण्हन्ते युज्जति।
तं मञ्ञमानो अत्तनो पत्तं गण्हित्वा अदासि, चोरस्स सामिकेन दिन्नत्ता पाराजिकं नत्थि, असुद्धचित्तेन पन गहितत्ता दुक्कटं। तं मञ्ञमानो चोरस्सेव पत्तं गण्हित्वा अदासि, इधापि चोरस्स अत्तनो सन्तकत्ता पाराजिकं नत्थि, असुद्धचित्तेन पन गहितत्ता दुक्कटमेव। सब्बत्थ थेरस्स अनापत्ति।
अपरो ‘‘पत्तं चोरेस्सामी’’ति तथेव निद्दायमानं थेरं वन्दि। ‘‘को अय’’न्ति च वुत्ते ‘अहं, भन्ते, गिलानभिक्खु, एकं ताव मे पत्तं देथ, गामद्वारं गन्त्वा भेसज्जं आहरिस्सामी’’ति। थेरो ‘‘इध गिलानो नत्थि, चोरो अयं भविस्सती’’ति सल्लक्खेत्वा ‘‘इमं हरतू’’ति अत्तनो वेरिभिक्खुस्स पत्तं नीहरित्वा अदासि, द्विन्नम्पि उद्धारेयेव पाराजिकं। ‘‘वेरिभिक्खुस्स पत्तो’’ति सञ्ञाय अञ्ञस्स पत्तं उद्धरन्तेपि एसेव नयो। सचे पन ‘‘वेरिस्साय’’न्ति सञ्ञाय चोरस्सेव पत्तं उद्धरित्वा देति, वुत्तनयेनेव थेरस्स पाराजिकं, चोरस्स दुक्कटं। अथ ‘‘वेरिस्साय’’न्ति मञ्ञमानो अत्तनो पत्तं देति, वुत्तनयेनेव उभिन्नम्पि दुक्कटं।
सुङ्कघातकथा
११३.सुङ्कं ततो हनन्तीति सुङ्कघातं; सुङ्कट्ठानस्सेतं अधिवचनं। तञ्हि यस्मा ततो सुङ्कारहं भण्डं सुङ्कं अदत्वा नीहरन्ता रञ्ञो सुङ्कं हनन्ति विनासेन्ति, तस्मा सुङ्कघातन्ति वुत्तं। तत्र पविसित्वाति तत्र पब्बतखण्डादीसु रञ्ञा परिच्छेदं कत्वा ठपिते सुङ्कट्ठाने पविसित्वा। राजग्गं भण्डन्ति राजारहं भण्डं; यतो रञ्ञो पञ्चमासकं वा अतिरेकपञ्चमासकं वा अग्घनकं सुङ्कं दातब्बं होति, तं भण्डन्ति अत्थो। राजकन्तिपि पाठो, अयमेवत्थो। थेय्यचित्तोति ‘‘इतो रञ्ञो सुङ्कं न दस्सामी’’ति थेय्यचित्तं उप्पादेत्वा तं भण्डं आमसति, दुक्कटं। ठपितट्ठानतो गहेत्वा थविकाय वा पक्खिपति, पटिच्छन्नट्ठाने वा ऊरुना सद्धिं बन्धति, थुल्लच्चयं। सुङ्कट्ठानेन परिच्छिन्नत्ता ठानाचावनं न होति। सुङ्कट्ठानपरिच्छेदं दुतियं पादं अतिक्कामेति, पाराजिकं।
बहिसुङ्कघातं पातेतीति राजपुरिसानं अञ्ञविहितभावं पस्सित्वा अन्तो ठितोव बहि पतनत्थाय खिपति। तञ्चे अवस्सं पतनकं, हत्थतो मुत्तमत्ते पाराजिकं। तञ्चे रुक्खे वा खाणुम्हि वा पटिहतं बलववातवेगुक्खित्तं वा हुत्वा पुन अन्तोयेव पतति, रक्खति। पुन गण्हित्वा खिपति, पुब्बे वुत्तनयेनेव पाराजिकं। भूमियं पतित्वा वट्टन्तं पुन अन्तो पविसति, पाराजिकमेव। कुरुन्दीसङ्खेपट्ठकथासु पन ‘‘सचे बहि पतितं ठत्वा वट्टन्तं पविसति, पाराजिकं। सचे अतिट्ठमानंयेव वट्टित्वा पविसति रक्खती’’ति वुत्तं।
अन्तो ठत्वा हत्थेन वा पादेन वा यट्ठिया वा वट्टेति, अञ्ञेन वा वट्टापेति, सचे अट्ठत्वा वट्टमानं गतं, पाराजिकं। अन्तो ठत्वा बहि गच्छन्तं रक्खति, ‘‘वट्टित्वा गमिस्सती’’ति वा ‘‘अञ्ञो नं वट्टेस्सती’’ति वा अन्तो ठपितं पच्छा सयं वा वट्टमानं अञ्ञेन वा वट्टितं बहि गच्छति, रक्खतियेव। सुद्धचित्तेन ठपिते पन तथा गच्छन्ते वत्तब्बमेव नत्थि। द्वे पुटके एकाबद्धे कत्वा सुङ्कट्ठानसीमन्तरे ठपेति, किञ्चापि बहिपुटके सुङ्कं पादं अग्घति, तेन सद्धिं एकाबद्धताय पन अन्तो पुटको रक्खति। सचे पन परिवत्तेत्वा अब्भन्तरिमं बहि ठपेति, पाराजिकं। काजेपि एकबद्धं कत्वा ठपिते एसेव नयो। सचे पन अबन्धित्वा काजकोटियं ठपितमत्तमेव होति, पाराजिकं।
गच्छन्ते याने वा अस्सपिट्ठिआदीसु वा ठपेति ‘‘बहि नीहरिस्सती’’ति नीहटेपि अवहारो नत्थि, भण्डदेय्यम्पि न होति। कस्मा? ‘‘अत्र पविट्ठस्स सुङ्कं गण्हन्तू’’ति वुत्तत्ता इदञ्च सुङ्कट्ठानस्स बहि ठितं, न च तेन नीतं, तस्मा नेव भण्डदेय्यं न पाराजिकं।
ठितयानादीसु ठपिते विना तस्स पयोगं गतेसु थेय्यचित्तेपि सति नेवत्थि अवहारो। यदि पन ठपेत्वा यानादीनि पाजेन्तो अतिक्कामेति , हत्थिसुत्तादीसु वा कतपरिचयत्ता पुरतो ठत्वा ‘‘एहि, रे’’ति पक्कोसति, सीमातिक्कमे पाराजिकं। एळकलोमसिक्खापदे इमस्मिं ठाने अञ्ञं हरापेति, अनापत्ति, इध पाराजिकं। तत्र अञ्ञस्स याने वा भण्डे वा अजानन्तस्स पक्खिपित्वा तियोजनं अतिक्कामेति, निस्सग्गियानि होन्तीति पाचित्तियं। इध अनापत्ति।
पाणकथा
११४.इतो परस्मिं एकंसेन अवहारप्पहोनकपाणं दस्सेन्तो ‘‘मनुस्सपाणो’’ति आह। तम्पि भुजिस्सं हरन्तस्स अवहारो नत्थि। योपि भुजिस्सो मातरा वा पितरा वा आठपितो होति, अत्तना वा अत्तनो उपरि कत्वा पञ्ञासं वा सट्ठिं वा अग्गहेसि, तम्पि हरन्तस्स अवहारो नत्थि; धनं पन गतट्ठाने वड्ढति। अन्तोजातक-धनक्कीत-करमरानीतप्पभेदं पन दासंयेव हरन्तस्स अवहारो होति। तमेव हि सन्धाय इदं वुत्तं – ‘‘पाणो नाम मनुस्सपाणो वुच्चती’’ति। एत्थ च गेहदासिया कुच्छिम्हि दासस्स जातो अन्तोजातको, धनेन कीतो धनक्कीतो, परदेसतो पहरित्वा आनेत्वा दासब्यं उपगमितो करमरानीतोति वेदितब्बो। एवरूपं पाणं ‘‘हरिस्सामी’’ति आमसति, दुक्कटं। हत्थे वा पादे वा गहेत्वा उक्खिपन्तो फन्दापेति, थुल्लच्चयं। उक्खिपित्वा पलायितुकामो केसग्गमत्तम्पि ठितट्ठानतो अतिक्कामेति, पाराजिकं। केसेसु वा हत्थेसु वा गहेत्वा कड्ढति, पदवारेन कारेतब्बो।
पदसानेस्सामीति तज्जेन्तो वा पहरन्तो वा ‘‘इतो गच्छाही’’ति वदति, तेन वुत्तदिसाभागं गच्छन्तस्स दुतियपदवारेन पाराजिकं। येपि तेन सद्धिं एकच्छन्दा होन्ति, सब्बेसं एकक्खणे पाराजिकं। भिक्खु दासं दिस्वा सुखदुक्खं पुच्छित्वा वा अपुच्छित्वा वा ‘‘गच्छ, पलायित्वा सुखं जीवा’’ति वदति, सो चे पलायति, दुतियपदवारे पाराजिकं। तं अत्तनो समीपं आगतं अञ्ञो ‘‘पलाया’’ति वदति, सचे भिक्खुसतं पटिपाटिया अत्तनो समीपमागतं वदति, सब्बेसं पाराजिकं। यो पन वेगसा पलायन्तंयेव ‘‘पलाय, याव तं सामिका न गण्हन्ती’’ति भणति, अनापत्ति पाराजिकस्स। सचे पन सणिकं गच्छन्तं भणति, सो च तस्स वचनेन सीघं गच्छति, पाराजिकं। पलायित्वा अञ्ञं गामं वा देसं वा गतं दिस्वा ततोपि पलापेन्तस्स पाराजिकमेव।
अदिन्नादानं नाम परियायेन मुच्चति। यो हि एवं वदति – ‘‘त्वं इध किं करोसि,
किं ते पलायितुं न वट्टतीति वा, किं कत्थचि गन्त्वा सुखं जीवितुं न वट्टतीति वा, दासदासियो पलायित्वा अमुकं नाम पदेसं गन्त्वा सुखं जीवन्ती’’ति वा, सो च तस्स वचनं सुत्वा पलायति, अवहारो नत्थि। योपि ‘‘मयं अमुकं नाम पदेसं गच्छाम, तत्रागता सुखं जीवन्ति, अम्हेहि च सद्धिं गच्छन्तानं अन्तरामग्गेपि पाथेय्यादीहि किलमथो नत्थी’’ति वत्वा सुखं अत्तना सद्धिं आगच्छन्तं गहेत्वा गच्छति मग्गगमनवसेन, न थेय्यचित्तेन; नेवत्थि अवहारो। अन्तरामग्गे च चोरेसु उट्ठितेसु ‘‘अरे! चोरा उट्ठिता, वेगेन पलाय, एहि याही’’ति वदन्तस्सापि चोरन्तराय मोचनत्थाय वुत्तत्ता अवहारं न वदन्तीति।
पाणकथा निट्ठिता।
अपदकथा
अपदेसु अहि नाम सस्सामिको अहितुण्डिकादीहि गहितसप्पो; यं कीळापेन्ता
अड्ढम्पि पादम्पि कहापणम्पि लभन्ति, मुञ्चन्तापि हिरञ्ञं वा सुवण्णं वा गहेत्वाव मुञ्चन्ति। ते कस्सचि भिक्खुनो निसिन्नोकासं गन्त्वा सप्पकरण्डं ठपेत्वा निद्दायन्ति वा, कत्थचि वा गच्छन्ति, तत्र चे सो भिक्खु थेय्यचित्तेन तं करण्डं आमसति, दुक्कटं। फन्दापेति, थुल्लच्चयं। ठाना चावेति, पाराजिकं। सचे पन करण्डकं उग्घाटेत्वा सप्पं गीवाय गण्हाति, दुक्कटं। उद्धरति, थुल्लच्चयं। उजुकं कत्वा उद्धरन्तस्स करण्डतलतो सप्पस्स नङ्गुट्ठे केसग्गमत्ते मुत्ते पाराजिकं। घंसित्वा कड्ढन्तस्स नङ्गुट्ठे मुखवट्टितो मुत्तमत्ते पाराजिकं । करण्डमुखं ईसकं विवरित्वा पहारं वा दत्वा ‘‘एहि, रे’’ति नामेन पक्कोसित्वा निक्खामेति, पाराजिकं । तथेव विवरित्वा मण्डूकसद्दं वा मूसिकसद्दं वा लाजाविकिरणं वा कत्वा नामेन पक्कोसति, अच्छरं वा पहरति, एवं निक्खन्तेपि पाराजिकं। मुखं अविवरित्वापि एवं कते छातो सप्पो सीसेन करण्डपुटं आहच्च ओकासं कत्वा पलायति, पाराजिकमेव। सचे पन मुखे विवरिते सयमेव सप्पो निक्खमित्वा पलायति, भण्डदेय्यं। अथापि मुखं विवरित्वा वा अविवरित्वा वा केवलं मण्डूकमूसिकसद्दं लाजाविकिरणमेव च करोति, न नामं गहेत्वा पक्कोसति, न अच्छरं वा पहरति, सप्पो च छातत्ता ‘‘मण्डूकादीनि खादिस्सामी’’ति निक्खमित्वा पलायति, भण्डदेय्यमेव। मच्छो केवलं इध अपदग्गहणेन आगतो। यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं उदकट्ठे वुत्तमेवाति।
अपदकथा निट्ठिता।
द्विपदकथा
११५.द्विपदेसु – ये अवहरितुं सक्का, ते दस्सेन्तो ‘‘मनुस्सा पक्खजाता’’ति आह। देवता पन अवहरितुं न सक्का। पक्खा जाता एतेसन्ति पक्खजाता। ते लोमपक्खा चम्मपक्खा अट्ठिपक्खाति तिविधा। तत्थ मोरकुक्कुटादयो लोमपक्खा, वग्गुलिआदयो चम्मपक्खा, भमरादयो अट्ठिपक्खाति वेदितब्बा। ते सब्बेपि मनुस्सा च पक्खजाता च केवलं इध द्विपदग्गहणेन आगता। यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं आकासट्ठे च पाणे च वुत्तनयमेवाति।
द्विपदकथा निट्ठिता।
चतुप्पदकथा
११६.चतुप्पदेसु – पसुकाति पाळियं आगतावसेसा सब्बा चतुप्पदजातीति वेदितब्बा। हत्थिआदयो पाकटायेव। तत्थ थेय्यचित्तेन हत्थिं आमसन्तस्स दुक्कटं, फन्दापेन्तस्स थुल्लच्चयं। यो पन महाबलो बलमदेन तरुणं भिङ्कच्छापं नाभिमूले सीसेन उच्चारेत्वा गण्हन्तो चत्तारो पादे, सोण्डं च भूमितो केसग्गमत्तम्पि मोचेति, पाराजिकं। हत्थी पन कोचि हत्थिसालायं बन्धित्वा ठपितो होति, कोचि अबद्धोव तिट्ठति, कोचि अन्तोवत्थुम्हि तिट्ठति, कोचि राजङ्गणे तिट्ठति, तत्थ हत्थिसालायं गीवाय बन्धित्वा ठपितस्स गीवाबन्धनञ्च चत्तारो च पादाति पञ्च ठानानि होन्ति। गीवाय च एकस्मिञ्च पादे अयसङ्खलिकाय बद्धस्स छ ठानानि। गीवाय च द्वीसु च पादेसु बद्धस्स सत्त ठानानि। तेसं वसेन फन्दापनठानाचावनानि वेदितब्बानि। अबद्धस्स सकला हत्थिसाला ठानं। ततो अतिक्कमने, पाराजिकं। अन्तोवत्थुम्हि ठितस्स सकलं अन्तोवत्थुमेव ठानं। तस्स वत्थुद्वारातिक्कमने पाराजिकं। राजङ्गणे ठितस्स सकलनगरं ठानं। तस्स नगरद्वारातिक्कमने पाराजिकं। बहिनगरे ठितस्स ठितट्ठानमेव ठानं। तं हरन्तो पदवारेन कारेतब्बो। निपन्नस्स एकमेव ठानं। तं थेय्यचित्तेन उट्ठापेन्तस्स उट्ठितमत्ते पाराजिकं। अस्सेपि अयमेव विनिच्छयो। सचे पन सो चतूसु पादेसु बद्धो होति, अट्ठ ठानानि वेदितब्बानि। एस नयो ओट्ठेपि।
गोणोपि कोचि गेहे बन्धित्वा ठपितो होति। कोचि अबद्धोव तिट्ठति, कोचि पन वजे बन्धित्वा ठपितो होति, कोचि अबद्धोव तिट्ठति। तत्थ गेहे बन्धित्वा ठपितस्स चत्तारो पादा, बन्धनञ्चाति पञ्च ठानानि; अबद्धस्स सकलं गेहं। वजेपि बद्धस्स पञ्च ठानानि। अबद्धस्स सकलो वजो। तं वजद्वारं अतिक्कामेति, पाराजिकं। वजं भिन्दित्वा हरन्तो खण्डद्वारं अतिक्कामेति, पाराजिकं। द्वारं वा विवरित्वा वजं वा भिन्दित्वा बहि ठितो नामेन पक्कोसित्वा निक्खामेति, पाराजिकं। साखाभङ्गं दस्सेत्वा पक्कोसन्तस्सापि एसेव नयो। द्वारं अविवरित्वा वजं अभिन्दित्वा साखाभङ्गं चालेत्वा पक्कोसति, गोणो छातताय वजं लङ्घेत्वा निक्खमति, पाराजिकमेव। सचे पन द्वारे विवरिते वजे वा भिन्ने सयमेव निक्खमति, भण्डदेय्यं। द्वारं विवरित्वा वा अविवरित्वा वा वजम्पि भिन्दित्वा वा अभिन्दित्वा वा केवलं साखाभङ्गं चालेति, न पक्कोसति, गोणो छातताय पदसा वा लङ्घेत्वा वा निक्खमति, भण्डदेय्यमेव। एको मज्झे गामे बद्धो ठितो, एको निपन्नो। ठितगोणस्स पञ्च ठानानि होन्ति, निपन्नस्स द्वे ठानानि; तेसं वसेन फन्दापनठानाचावनानि वेदितब्बानि।
यो पन निपन्नं अनुट्ठापेत्वा तत्थेव घातेति, भण्डदेय्यं। सुपरिक्खित्ते पन द्वारयुत्ते गामे ठितगोणस्स सकलगामो ठानं। अपरिक्खित्ते ठितस्स वा चरन्तस्स वा पादेहि अक्कन्तट्ठानमेव ठानं गद्रभपसुकासुपि अयमेव विनिच्छयोति।
चतुप्पदकथा निट्ठिता।
बहुप्पदकथा
११७.बहुप्पदेसु – सचे एकाय सतपदिया वत्थु पूरति, तं पदसा नेन्तस्स नवनवुति थुल्लच्चयानि, एकं पाराजिकं। सेसं वुत्तनयमेवाति।
बहुप्पदकथा निट्ठिता।
ओचरककथा
११८.ओचरतीति ओचरको, तत्थ तत्थ अन्तो अनुपविसतीति वुत्तं होति। ओचरित्वाति सल्लक्खेत्वा, उपधारेत्वाति अत्थो। आचिक्खतीति परकुलेसु वा विहारादीसु वा दुट्ठपितं असंविहितारक्खं भण्डं अञ्ञस्स चोरकम्मं कातुं पटिबलस्स आरोचेति। आपत्ति उभिन्नं पाराजिकस्साति अवस्सं हारिये भण्डे ओचरकस्स आणत्तिक्खणे इतरस्स ठानाचावनेति एवं आपत्ति उभिन्नं पाराजिकस्स। यो पन ‘‘पुरिसो गेहे नत्थि, भण्डं असुकस्मिं नाम पदेसे ठपितं असंविहितारक्खं, द्वारं असंवुतं, गतमत्तेनेव सक्का हरितुं, नत्थि नाम कोचि पुरिसकारूपजीवी, यो तं गन्त्वा हरेय्या’’तिआदिना नयेन परियायकथं करोति, तञ्च सुत्वा अञ्ञो ‘‘अहं दानि हरिस्सामी’’ति गन्त्वा हरति, तस्स ठानाचावने पाराजिकं, इतरस्स पन अनापत्ति। परियायेन हि अदिन्नादानतो मुच्चतीति।
ओचरककथा निट्ठिता।
ओणिरक्खकथा
ओणिं रक्खतीति ओणिरक्खो। यो परेन अत्तनो वसनट्ठाने आभतं भण्डं ‘‘इदं
ताव, भन्ते, मुहुत्तं ओलोकेथ, याव अहं इदं नाम किच्चं कत्वा आगच्छामी’’ति वुत्तो रक्खति, तस्सेतं अधिवचनं। तेनेवाह – ‘‘ओणिरक्खो नाम आहटं भण्डं गोपेन्तो’’ति। तत्थ ओणिरक्खो येभुय्येन बन्धित्वा लग्गेत्वा ठपितभण्डं अमोचेत्वाव हेट्ठा पसिब्बकं वा पुटकं वा छिन्दित्वा किञ्चिमत्तं गहेत्वा सिब्बनादिं पुन पाकतिकं करोति, ‘‘एवं गण्हिस्सामी’’ति आमसनादीनि करोन्तस्स अनुरुपा आपत्तियो वेदितब्बाति।
ओणिरक्खकथा निट्ठिता।
संविदावहारकथा
संविधाय अवहारो संविदावहारो; अञ्ञमञ्ञसञ्ञत्तिया कतावहारोति वुत्तं होति। संविदहित्वाति एकच्छन्दताय एकज्झासयताय सम्मन्तयित्वाति अत्थो। तत्रायं विनिच्छयो – सम्बहुला भिक्खू ‘‘असुकं नाम गेहं गन्त्वा, छदनं वा भिन्दित्वा, सन्धिं वा छिन्दित्वा भण्डं हरिस्सामा’’ति संविदहित्वा गच्छन्ति। तेसु एको भण्डं अवहरति। तस्सुद्धारे सब्बेसं पाराजिकं। परिवारेपि चेतं वुत्तं –
‘‘चतुरो जना संविधाय, गरुभण्डं अवाहरुं।
तयो पाराजिका, एको न पाराजिको।
पञ्हा मेसा कुसलेहि चिन्तिता’’ति॥ (परि॰ ४७९)।
तस्सायं अत्थो – चत्तारो जना आचरियन्तेवासिका छमासकं गरुभण्डं आहरितुकामा जाता। तत्थ आचरियो ‘‘त्वं एकं मासकं हर, त्वं एकं, त्वं एकं, अहं तयो हरिस्सामी’’ति आह। अन्तेवासिकेसु पन पठमो ‘‘तुम्हे, भन्ते, तयो हरथ, त्वं एकं हर, त्वं एकं, अहं एकं हरिस्सामी’’ति आह। इतरेपि द्वे एवमेव आहंसु। तत्थ अन्तेवासिकेसु एकमेकस्स एकेको मासको साहत्थिको होति, तेन नेसं दुक्कटापत्तियो; पञ्च आणत्तिका, तेहि तिण्णम्पि पाराजिकं। आचरियस्स पन तयो साहत्थिका, तेहिस्स थुल्लच्चयं। तयो आणत्तिका, तेहिपि थुल्लच्चयमेव। इमस्मिञ्हि अदिन्नादानसिक्खापदे साहत्थिकं वा आणत्तिकस्स, आणत्तिकं वा साहत्थिकस्स अङ्गं न होति। साहत्थिकं पन साहत्थिकेनेव कारेतब्बं, आणत्तिकं आणत्तिकेनेव। तेन वुत्तं – ‘‘चतुरो जना संविधाय…पे॰… पञ्हा मेसा कुसलेहि चिन्तिता’’ति।
अपिच संविदावहारे असम्मोहत्थं ‘‘एकभण्डं एकट्ठानं, एकभण्डं नानाठानं; नानाभण्डं एकट्ठानं, नानाभण्डं नानाठान’’न्ति इदम्पि चतुक्कं अत्थतो सल्लक्खेतब्बं। तत्थ एकभण्डं एकट्ठानन्ति एककुलस्स आपणफलके पञ्चमासकं भण्डं दुट्ठपितं दिस्वा सम्बहुला भिक्खू एकं आणापेन्ति ‘‘गच्छेतं आहरा’’ति, तस्सुद्धारे सब्बेसं पाराजिकं। एकभण्डं नानाठानन्ति एककुलस्स पञ्चसु आपणफलकेसु एकेकमासकं दुट्ठपितं दिस्वा सम्बहुला एकं आणापेन्ति ‘‘गच्छेते आहरा’’ति, पञ्चमस्स मासकस्स उद्धारे सब्बेसं पाराजिकं। नानाभण्डं एकट्ठानन्ति बहूनं सन्तकं पञ्चमासकं वा अतिरेकपञ्चमासकं वा अग्घनकं भण्डं एकस्मिं ठाने दुट्ठपितं दिस्वा सम्बहुला एकं आणापेन्ति ‘‘गच्छेतं आहरा’’ति, तस्सुद्धारे सब्बेसं पाराजिकं। नानाभण्डं नानाठानन्ति पञ्चन्नं कुलानं पञ्चसु आपणफलकेसु एकेकमासकं दुट्ठपितं दिस्वा सम्बहुला एकं आणापेन्ति ‘‘गच्छेते आहरा’’ति, पञ्चमस्स मासकस्स उद्धारे सब्बेसं पाराजिकन्ति।
सङ्केतकम्मकथा
११९.सङ्केतकम्मन्ति सञ्जाननकम्मं; कालपरिच्छेदवसेन सञ्ञाणकरणन्ति अत्थो। एत्थ च ‘‘पुरेभत्तं अवहरा’’ति वुत्ते अज्ज वा पुरेभत्तं अवहरतु, स्वे वा, अनागते वा संवच्छरे, नत्थि विसङ्केतो; उभिन्नम्पि ओचरके वुत्तनयेनेव पाराजिकं। सचे पन ‘‘अज्ज पुरेभत्तं अवहरा’’ति वुत्ते स्वे पुरेभत्तं अवहरति, ‘‘अज्जा’’ति नियामितं तं सङ्केतं अतिक्कम्म पच्छा अवहटं होति। सचे ‘‘स्वे पुरेभत्तं अवहरा’’ति वुत्ते अज्ज पुरेभत्तं अवहरति , ‘‘स्वे’’ति नियामितं तं सङ्केतं अप्पत्वा पुरे अवहटं होति; एवं अवहरन्तस्स अवहारकस्सेव पाराजिकं, मूलट्ठस्स अनापत्ति। ‘‘स्वे पुरेभत्त’’न्ति वुत्ते तदहेव वा स्वे पच्छाभत्तं वा हरन्तोपि तं सङ्केतं पुरे च पच्छा च हरतीति वेदितब्बो। एस नयो पच्छाभत्तरत्तिन्दिवेसुपि। पुरिमयाम-मज्झिमयाम-पच्छिमयाम-काळजुण्ह-मास-उतु-संवच्छरादिवसेनापि चेत्थ सङ्केतविसङ्केतता वेदितब्बा। ‘‘पुरेभत्तं हरा’’ति वुत्ते ‘‘पुरेभत्तमेव हरिस्सामी’’ति वायमन्तस्स पच्छाभत्तं होति; एत्थ कथन्ति? महासुमत्थेरो ताव आह – ‘‘पुरेभत्तपयोगोव एसो, तस्मा मूलट्ठो न मुच्चती’’ति। महापदुमत्थेरो पनाह – ‘‘कालपरिच्छेदं अतिक्कन्तत्ता विसङ्केतं, तस्मा मूलट्ठो मुच्चती’’ति।
सङ्केतकम्मकथा निट्ठिता।
निमित्तकम्मकथा
१२०.निमित्तकम्मन्ति सञ्ञुप्पादनत्थं कस्सचि निमित्तस्स करणं, तं ‘‘अक्खिं वा निखणिस्सामी’’तिआदिना नयेन तिधा वुत्तं। अञ्ञम्पि पनेत्थ हत्थलङ्घन-पाणिप्पहारअङ्गुलिफोटन-गीवुन्नामन-उक्कासनादिअनेकप्पकारं सङ्गहेतब्बं। सेसमेत्थ सङ्केतकम्मे वुत्तनयमेवाति।
निमित्तकम्मकथा निट्ठिता।
आणत्तिकथा
१२१.इदानि एतेस्वेव सङ्केतकम्मनिमित्तकम्मेसु असम्मोहत्थं ‘‘भिक्खु भिक्खुं आणापेती’’तिआदिमाह। तत्थ सो तं मञ्ञमानो तन्ति सो अवहारको यं आणापकेन निमित्तसञ्ञं कत्वा वुत्तं, तं एतन्ति मञ्ञमानो तमेव अवहरति, उभिन्नं पाराजिकं। सो तं मञ्ञमानो अञ्ञन्ति यं अवहराति वुत्तं, तं एतन्ति मञ्ञमानो अञ्ञं तस्मिंयेव ठाने ठपितं अवहरति, मूलट्ठस्स अनापत्ति। अञ्ञं मञ्ञमानो तन्ति आणापकेन निमित्तसञ्ञं कत्वा वुत्तभण्डं अप्पग्घं, इदं अञ्ञं तस्सेव समीपे ठपितं सारभण्डन्ति एवं अञ्ञं मञ्ञमानो तमेव अवहरति, उभिन्नम्पि पाराजिकं। अञ्ञं मञ्ञमानो अञ्ञन्ति पुरिमनयेनेव इदं अञ्ञं तस्सेव समीपे ठपितं सारभण्डन्ति मञ्ञति, तञ्चे अञ्ञमेव होति, तस्सेव पाराजिकं।
इत्थन्नामस्स पावदातिआदीसु एको आचरियो तयो बुद्धरक्खित-धम्मरक्खित-सङ्घरक्खितनामका अन्तेवासिका दट्ठब्बा। तत्थ भिक्खु भिक्खुं आणापेतीति आचरियो किञ्चि भण्डं कत्थचि सल्लक्खेत्वा तस्स हरणत्थाय बुद्धरक्खितं आणापेति। इत्थन्नामस्स पावदाति गच्छ त्वं, बुद्धरक्खित, एतमत्थं धम्मरक्खितस्स पावद। इत्थन्नामो इत्थन्नामस्स पावदतूति धम्मरक्खितोपि सङ्घरक्खितस्स पावदतु। इत्थन्नामो इत्थन्नामं भण्डं अवहरतूति एवं तया आणत्तेन धम्मरक्खितेन आणत्तो सङ्घरक्खितो इत्थन्नामं भण्डं अवहरतु, सो हि अम्हेसु वीरजातिको पटिबलो इमस्मिं कम्मेति। आपत्ति दुक्कटस्साति एवं आणापेन्तस्स आचरियस्स ताव दुक्कटं। सचे पन सा आणत्ति यथाधिप्पायं गच्छति, यं परतो थुल्लच्चयं वुत्तं, आणत्तिक्खणे तदेव होति। अथ तं भण्डं अवस्सं हारियं होति, यं परतो ‘‘सब्बेसं आपत्ति पाराजिकस्सा’’ति वुत्तं, ततो इमस्स तङ्खणेयेव पाराजिकं होतीति अयं युत्ति सब्बत्थ वेदितब्बा।
सो इतरस्स आरोचेतीति बुद्धरक्खितो धम्मरक्खितस्स, धम्मरक्खितो च सङ्घरक्खितस्स ‘‘अम्हाकं आचरियो एवं वदति – ‘इत्थन्नामं किर भण्डं अवहर, त्वं किर अम्हेसु च वीरपुरिसो’’’ति आरोचेति, एवं तेसम्पि दुक्कटं। अवहारको पटिग्गण्हातीति ‘‘साधु हरिस्सामी’’ति सङ्घरक्खितो सम्पटिच्छति। मूलट्ठस्स आपत्ति थुल्लच्चयस्साति सङ्घरक्खितेन पटिग्गहितमत्ते आचरियस्स थुल्लच्चयं, महाजनो हि तेन पापे नियोजितोति। सो तं भण्डन्ति सो चे सङ्घरक्खितो तं भण्डं अवहरति, सब्बेसं चतुन्नम्पि जनानं पाराजिकं। न केवलञ्च चतुन्नं, एतेन उपायेन विसङ्केतं अकत्वा परम्पराय आणापेन्तं समणसतं समणसहस्सं वा होतु, सब्बेसं पाराजिकमेव।
दुतियवारे – सो अञ्ञं आणापेतीति सो आचरियेन आणत्तो बुद्धरक्खितो धम्मरक्खितं अदिस्वा वा अवत्तुकामो वा हुत्वा सङ्घरक्खितमेव उपसङ्कमित्वा ‘‘अम्हाकं आचरियो एवमाह – ‘इत्थन्नामं किर भण्डं अवहरा’’’ति आणापेति। आपत्ति दुक्कटस्साति आणत्तिया ताव बुद्धरक्खितस्स दुक्कटं। पटिग्गण्हाति, आपत्ति दुक्कटस्साति सङ्घरक्खितेन सम्पटिच्छिते मूलट्ठस्सेव दुक्कटन्ति वेदितब्बं। सचे पन सो तं भण्डं अवहरति, आणापकस्स च बुद्धरक्खितस्स, अवहारकस्स च सङ्घरक्खितस्साति उभिन्नम्पि पाराजिकं। मूलट्ठस्स पन आचरियस्स विसङ्केतत्ता पाराजिकेन अनापत्ति। धम्मरक्खितस्स अजाननताय सब्बेन सब्बं अनापत्ति। बुद्धरक्खितो पन द्विन्नं सोत्थिभावं कत्वा अत्तना नट्ठो।
आपत्तिभेदं
१२२.इदानि तत्थ तत्थ ठाना चावनवसेन वुत्तस्स अदिन्नादानस्स अङ्गं वत्थुभेदेन च आपत्तिभेदं दस्सेन्तो ‘‘पञ्चहि आकारेही’’तिआदिमाह। तत्थ पञ्चहि आकारेहीति पञ्चहि कारणेहि; पञ्चहि अङ्गेहीति वुत्तं होति। तत्रायं सङ्खेपत्थो – अदिन्नं आदियन्तस्स ‘‘परपरिग्गहितञ्च होती’’तिआदिना नयेन वुत्तेहि पञ्चहाकारेहि पाराजिकं होति, न ततो ऊनेहीति। तत्रिमे पञ्च आकारा – परपरिग्गहितं, परपरिग्गहितसञ्ञिता , परिक्खारस्स गरुकभावो, थेय्यचित्तं, ठानाचावनन्ति। इतो परेहि पन द्वीहि वारेहि लहुके परिक्खारे वत्थुभेदेन थुल्लच्चयञ्च दुक्कटञ्च दस्सितं।
१२५.‘‘छहाकारेही’’तिआदिना नयेन वुत्तवारत्तये पन न सकसञ्ञिता, न विस्सासग्गाहिता, न तावकालिकता, परिक्खारस्स गरुकभावो, थेय्यचित्तं, ठानाचावनन्ति एवं छ आकारा वेदितब्बा। वत्थुभेदेन पनेत्थापि पठमवारे पाराजिकं। दुतियततियेसु थुल्लच्चयदुक्कटानि वुत्तानि। ततो परेसु पन तीसु वारेसु विज्जमानेपि वत्थुभेदे वत्थुस्स परेहि अपरिग्गहितत्ता दुक्कटमेव वुत्तं। तत्र यदेतं ‘‘न च परपरिग्गहित’’न्ति वुत्तं, तं अनज्झावुत्थकं वा होतु छड्डितं छिन्नमूलकं अस्सामिकवत्थु, अत्तनो सन्तकं वा, उभयम्पि ‘‘न च परपरिग्गहित’’न्त्वेव सङ्ख्यं गच्छति। यस्मा पनेत्थ परपरिग्गहितसञ्ञा च अत्थि, थेय्यचित्तेन च गहितं, तस्मा अनापत्ति न वुत्ताति।
आपत्तिभेदं निट्ठितं।
अनापत्तिभेदं
१३१.एवं वत्थुवसेन च चित्तवसेन च आपत्तिभेदं दस्सेत्वा इदानि अनापत्तिभेदं दस्सेन्तो ‘‘अनापत्ति ससञ्ञिस्सा’’तिआदिमाह। तत्थ ससञ्ञिस्साति सकसञ्ञिस्स, ‘‘मय्हं सन्तकं इदं भण्ड’’न्ति एवं ससञ्ञिस्स परभण्डम्पि गण्हतो गहणे अनापत्ति, गहितं पन पुन दातब्बं। सचे सामिकेहि ‘‘देही’’ति वुत्तो न देति, तेसं धुरनिक्खेपे पाराजिकं।
विस्सासग्गाहेति विस्सासग्गहणेपि अनापत्ति। विस्सासग्गाहलक्खणं पन इमिना सुत्तेन जानितब्बं – ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पञ्चहङ्गेहि समन्नागतस्स विस्सासं गहेतुं – सन्दिट्ठो च होति, सम्भत्तो च, आलपितो च, जीवति च, गहिते च अत्तमनो’’ति (महाव॰ ३५६)। तत्थ सन्दिट्ठोति दिट्ठमत्तकमित्तो, सम्भत्तोति दळ्हमित्तो, आलपितोति ‘‘मम सन्तकं यं इच्छसि, तं गण्हेय्यासि, आपुच्छित्वा गहणे कारणं नत्थी’’ति वुत्तो। जीवतीति अनुट्ठानसेय्याय सयितोपि याव जीवितिन्द्रियुपच्छेदं न पापुणाति। गहिते च अत्तमनोति गहिते तुट्ठचित्तो होति, एवरूपस्स सन्तकं ‘‘गहिते मे अत्तमनो भविस्सती’’ति जानन्तेन गहेतुं वट्टति। अनवसेसपरियादानवसेन चेतानि पञ्चङ्गानि वुत्तानि। विस्सासग्गाहो पन तीहि अङ्गेहि रुहति – सन्दिट्ठो, जीवति, गहिते अत्तमनो; सम्भत्तो, जीवति, गहिते अत्तमनो; आलपितो, जीवति, गहिते अत्तमनोति।
यो पन न जीवति, न च गहिते अत्तमनो होति; तस्स सन्तकं विस्सासग्गाहेन गहितम्पि पुन दातब्बं। ददमानेन च मतकधनं ताव ये तस्स धने इस्सरा गहट्ठा वा पब्बजिता वा, तेसं दातब्बं। अनत्तमनस्स सन्तकं तस्सेव दातब्बं। यो पन पठमंयेव ‘‘सुट्ठु कतं तया मम सन्तकं गण्हन्तेना’’ति वचीभेदेन वा चित्तुप्पादमत्तेन वा अनुमोदित्वा पच्छा केनचि कारणेन कुपितो, पच्चाहरापेतुं न लभति। योपि अदातुकामो चित्तेन पन अधिवासेति, न किञ्चि वदति, सोपि पुन पच्चाहरापेतुं न लभति। यो पन ‘‘मया तुम्हाकं सन्तकं गहितं वा परिभुत्तं वा’’ति वुत्ते ‘‘गहितं वा होतु परिभुत्तं वा, मया पन तं केनचिदेव करणीयेन ठपितं, पाकतिकं कातुं वट्टती’’ति वदति। अयं पच्चाहरापेतुं लभति।
तावकालिकेति ‘‘पटिदस्सामि पटिकरिस्सामी’’ति एवं गण्हन्तस्स तावकालिकेपि गहणे अनापत्ति। गहितं पन सचे भण्डसामिको पुग्गलो वा गणो वा ‘‘तुय्हेवेतं होतू’’ति अनुजानाति, इच्चेतं कुसलं। नो चे अनुजानाति, आहरापेन्ते दातब्बं। सङ्घसन्तकं पन पटिदातुमेव वट्टति।
पेतपरिग्गहेति एत्थ पन पेत्तिविसये उपपन्नापि कालं कत्वा तस्मिंयेव अत्तभावे निब्बत्तापि चातुमहाराजिकादयो देवापि सब्बे ‘‘पेता’’ त्वेव सङ्ख्यं गता, तेसं परिग्गहे अनापत्ति। सचेपि हि सक्को देवराजा आपणं पसारेत्वा निसिन्नो होति, दिब्बचक्खुको च भिक्खु तं ञत्वा अत्तनो चीवरत्थाय सतसहस्सग्घनकम्पि साटकं तस्स ‘‘मा गण्ह, मा गण्हा’’ति वदन्तस्सापि गहेत्वा गच्छति, वट्टति। देवता पन उद्दिस्स बलिकम्मं करोन्तेहि रुक्खादीसु लग्गितसाटके वत्तब्बमेव नत्थि।
पकिण्णककथा
समुट्ठानञ्च किरिया, अथो सञ्ञा सचित्तकं।
लोकवज्जञ्च कम्मञ्च, कुसलं वेदनाय चाति॥
इमस्मिं पन पकिण्णके इदं सिक्खापदं तिसमुट्ठानं – साहत्थिकं कायतो च चित्ततो च समुट्ठाति, आणत्तिकं वाचतो च चित्ततो च समुट्ठाति, साहत्थिकाणत्तिकं कायतो च वाचतो च चित्ततो च समुट्ठाति। किरियासमुट्ठानञ्च, करोन्तोयेव हि एतं आपज्जति न अकरोन्तो। ‘‘अदिन्नं आदियामी’’ति सञ्ञाय अभावेन मुच्चनतो सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं , लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, तुट्ठो वा भीतो वा मज्झत्तो वा तं आपज्जतीति तिवेदनन्ति सब्बं पठमसिक्खापदे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं।
पकिण्णककथा निट्ठिता।
विनीतवत्थुवण्णना
१३२.विनीतवत्थुकथासु छब्बग्गियवत्थु अनुपञ्ञत्तियं वुत्तमेव।
दुतियवत्थुम्हि – चित्तं नाम पुथुज्जनानं रागादिवसेन पकतिं विजहित्वा धावति सन्धावति विधावति। सचे भगवा कायवचीद्वारभेदं विनापि चित्तुप्पादमत्तेन आपत्तिं पञ्ञपेय्य, को सक्कुणेय्य अनापत्तिकं अत्तानं कातुं! तेनाह – ‘‘अनापत्ति भिक्खु चित्तुप्पादे’’ति। चित्तवसिकेन पन न भवितब्बं, पटिसङ्खानबलेन चित्तं निवारेतब्बमेवाति।
१३३-४.आमसन-फन्दापन-ठानाचावनवत्थूनि उत्तानत्थानेव। ततो परानि च थेय्यचित्तो भूमितो अग्गहेसीति वत्थुपरियोसानानि।
१३५.निरुत्तिपथवत्थुस्मिं १.३२९ आदियीति गण्हि, ‘‘चोरोसि त्व’’न्ति परामसि। इतरो पन ‘‘केन अवहट’’न्ति वुत्ते ‘‘मया अवहट’’न्ति पुच्छासभागेन पटिञ्ञं अदासि। यदि हि इतरेन ‘‘केन गहितं, केन अपनीतं, केन ठपित’’न्ति वुत्तं अभविस्स, अथ अयम्पि ‘‘मया गहितं, अपनीतं, ठपित’’न्ति वा वदेय्य। मुखं नाम भुञ्जनत्थाय च कथनत्थाय च कतं, थेय्यचित्तं पन विना अवहारो नत्थि। तेनाह भगवा – ‘‘अनापत्ति भिक्खु निरुत्तिपथे’’ति। वोहारवचनमत्ते अनापत्तीति अत्थो। ततो परं वेठनवत्थु परियोसानं सब्बं उत्तानत्थमेव।
१३७.अभिन्नसरीरवत्थुस्मिं अधिवत्थोति साटकतण्हाय तस्मिंयेव सरीरे निब्बत्तो। अनादियन्तोति तस्स वचनं अगण्हन्तो, आदरं वा अकरोन्तो। तं सरीरं उट्ठहित्वाति पेतो अत्तनो आनुभावेन तं सरीरं उट्ठापेसि। तेन वुत्तं – ‘‘तं सरीरं उट्ठहित्वा’’ति। द्वारं थकेसीति भिक्खुस्स सुसानसमीपेयेव विहारो, तस्मा भीरुकजातिको भिक्खु खिप्पमेव तत्थ पविसित्वा द्वारं थकेसि। तत्थेव परिपतीति द्वारे थकिते पेतो साटके निरालयो हुत्वा तं सरीरं पहाय यथाकम्मं गतो, तस्मा तं सरीरं तत्थेव परिपति, पतितन्ति वुत्तं होति।
अभिन्ने सरीरेति अब्भुण्हे अल्लसरीरे पंसुकूलं न गहेतब्बं, गण्हन्तस्स एवरूपा उपद्दवा होन्ति, दुक्कटञ्च आपज्जति। भिन्ने पन गहेतुं वट्टति। कित्तावता पन भिन्नं होति? काक-कुलल-सोण-सिङ्गालादीहि मुखतुण्डकेन वा दाठाय वा ईसकं फालितमत्तेनापि। यस्स पन पततो घंसनेन छविमत्तं छिन्नं होति, चम्मं अच्छिन्नं, एतं अभिन्नमेव; चम्मे पन छिन्ने भिन्नं। यस्सापि सजीवकालेयेव पभिन्ना गण्डकुट्ठपिळका वा वणो वा होति, इदम्पि भिन्नं। ततियदिवसतो पभुति उद्धुमातकादिभावेन कुणपभावं उपगतम्पि भिन्नमेव। सब्बेन सब्बं पन अभिन्नेपि सुसानगोपकेहि वा अञ्ञेहि वा मनुस्सेहि गाहापेतुं वट्टति। नो चे अञ्ञं लभति, सत्थकेन वा केनचि वा वणं कत्वा गहेतब्बं। विसभागसरीरे पन सतिं उपट्ठपेत्वा समणसञ्ञं उप्पादेत्वा सीसे वा हत्थपादपिट्ठियं वा वणं कत्वा गहेतुं वट्टति।
कुससङ्कामनवत्थुकथा
१३८.तदनन्तरे वत्थुस्मिं कुसं सङ्कामेत्वा चीवरं अग्गहेसीति पुब्बे ‘‘आदियेय्या’’ति इमस्स पदस्स अत्थवण्णनायं नाममत्तेन दस्सितेसु थेय्यावहार-पसय्हावहार-परिकप्पावहारपअच्छन्नावहार-कुसावहारेसु कुसावहारेन अवहरीति अत्थो।
इमेसं पन अवहारानं एवं नानत्तं वेदितब्बं – यो हि कोचि सस्सामिकं भण्डं रत्तिभागे वा दिवसभागे वा सन्धिच्छेदादीनि कत्वा अदिस्समानो अवहरति, कूटमानकूटकहापणादीहि वा वञ्चेत्वा गण्हाति, तस्सेवं गण्हतो अवहारो ‘‘थेय्यावहारो’’ति वेदितब्बो।
यो पन परे पसय्ह बलसा अभिभुय्य, अथ वा पन सन्तज्जेत्वा भयं दस्सेत्वा तेसं सन्तकं गण्हाति, पन्थघात-गामघातादीनि करोन्ता दामरिकचोरा विय कोधवसेन परघरविलोपं करोन्ता अत्तनो पत्तबलितो च अधिकं बलक्कारेन गण्हन्ता राज-राजमहामत्तादयो विय; तस्सेवं गण्हतो अवहारो ‘‘पसय्हावहारो’’ति वेदितब्बो।
परिकप्पेत्वा गण्हतो पन अवहारो ‘‘परिकप्पावहारो’’ति वुच्चति, सो भण्डपरिकप्प-ओकासपरिकप्पवसेन दुविधो । तत्रायं भण्डपरिकप्पो – इधेकच्चो साटकत्थिको अन्तोगब्भं पविसित्वा ‘‘सचे साटको भविस्सति, गण्हिस्सामि; सचे सुत्तं, न गण्हिस्सामी’’ति परिकप्पेत्वा अन्धकारे पसिब्बकं गण्हाति, साटको चे तत्र होति, उद्धारेयेव पाराजिकं। सुत्तं चे होति, रक्खति। बहि नीहरित्वा मुञ्चित्वा ‘‘सुत्त’’न्ति ञत्वा पुन आहरित्वा यथाठाने ठपेति, रक्खतियेव। ‘‘सुत्त’’न्ति ञत्वापि ‘‘यं लद्धं, तं गहेतब्ब’’न्ति गच्छति, पदवारेन कारेतब्बो। भूमियं ठपेत्वा गण्हाति, उद्धारे पाराजिकं। ‘‘चोरो, चोरो’’ति सामिकेहि परियुट्ठितो छड्डेत्वा पलायति, रक्खति। सामिका तं दिस्वा गण्हन्ति, इच्चेतं कुसलं। अञ्ञो चे कोचि गण्हाति, भण्डदेय्यं। अथ निवत्तेसु सामिकेसु सयमेव तं दिस्वा ‘‘पगेवेतं मया नीहटं, मम दानि सन्तक’’न्ति गण्हाति, रक्खति; भण्डदेय्यं पन होति। ‘‘सचे सुत्तं भविस्सति, गण्हिस्सामि; सचे साटको, न गण्हिस्सामि। सचे सप्पि भविस्सति, गण्हिस्सामि; सचे तेलं, न गण्हिस्सामी’’तिआदिना नयेन परिकप्पेत्वा गण्हन्तस्सापि एसेव नयो।
महापच्चरियादीसु पन ‘‘साटकत्थिकोपि साटकपसिब्बकमेव गहेत्वा निक्खन्तो बहि ठत्वा मुञ्चित्वा ‘साटको अय’न्ति दिस्वा गच्छन्तो पदुद्धारेनेव कारेतब्बो’’ति वुत्तं। एत्थ पन ‘‘सचे साटको भविस्सति, गण्हिस्सामी’’ति परिकप्पितत्ता परिकप्पो दिस्सति, दिस्वा हटत्ता परिकप्पावहारो न दिस्सति। महाअट्ठकथायं पन यं परिकप्पितं तं अदिट्ठं परिकप्पितभावे ठितंयेव उद्धरन्तस्स अवहारो वुत्तो, तस्मा तत्थ परिकप्पावहारो दिस्सति। ‘‘तं मञ्ञमानो तं अवहरी’’ति पाळिया च समेतीति। तत्थ य्वायं ‘‘सचे साटको भविस्सति, गण्हिस्सामी’’तिआदिना नयेन पवत्तो परिकप्पो, अयं ‘‘भण्डपरिकप्पो’’ नाम।
१३९.इतो परं जन्ताघरवत्थु उत्तानत्थमेव।
१४०.पञ्चसु विघासवत्थूसु ते भिक्खू अनुपसम्पन्नेन कप्पियं कारापेत्वा परिभुञ्जिंसु। विघासं पन गण्हन्तेन खादितावसेसं छड्डितं गहेतब्बं। यदि सक्कोति खादन्ते छड्डापेत्वा गण्हितुं, एतम्पि वट्टति। अत्तगुत्तत्थाय पन परानुद्दयताय च न गहेतब्बं।
१४१.ओदनखादनीयपूवउच्छुतिम्बरूसकभाजनीयवत्थूसु अपरस्स भागं देहीति असन्तं पुग्गलं आह। अमूलकं अग्गहेसीति सामिकेसु देन्तेसु एवं अग्गहेसि। अनापत्ति भिक्खु पाराजिकस्साति सामिकेहि दिन्नं अग्गहेसि; तेनस्स अनापत्ति वुत्ता। आपत्ति सम्पजानमुसावादे पाचित्तियस्साति यो पनानेन सम्पजानमुसावादो वुत्तो, तस्मिं पाचित्तियं आह; परतो तेकटुलयागुवत्थुम्हि विय। गहणे पन अयं विनिच्छयो – सङ्घस्स सन्तकं सम्मतेन वा आणत्तेहि वा आरामिकादीहि दिय्यमानं, गिहीनञ्च सन्तकं सामिकेन वा आणत्तेन वा दिय्यमानं ‘‘अपरस्स भागं देही’’ति वत्वा गण्हतो भण्डदेय्यं। अञ्ञेन दिय्यमानं गण्हन्तो भण्डग्घेन कारेतब्बो। असम्मतेन वा अनाणत्तेन वा दिय्यमाने ‘‘अपरम्पि भागं देही’’ति वत्वा वा कूटवस्सानि गणेत्वा वा गण्हन्तो पत्तचतुक्के विय तस्सुद्धारेयेव भण्डग्घेन कारेतब्बो। इतरेहि दिय्यमानं एवं गण्हतो भण्डदेय्यं। सामिकेन पन ‘‘इमस्स देही’’ति दापितं वा सयं दिन्नं वा सुदिन्नन्ति अयमेत्थ सब्बअट्ठकथाविनिच्छयतो सारो।
१४२-३.ओदनियघरादिवत्थूसु – ओदनियघरं नाम विक्कायिकभत्तपचनघरं। सूनघरं नाम विक्कायिकमंसपचनघरं। पूवघरं नाम विक्कायिकखज्जकपचनघरं। सेसमेत्थ, परिक्खारवत्थूसु च पाकटमेव।
१४४.पीठवत्थुस्मिं – सो भिक्खु परिकप्पेत्वा ‘‘एतं ठानं सम्पत्तं गण्हिस्सामी’’ति सङ्कामेसि। तेनस्स सङ्कामने अवहारो नत्थि। सङ्कामेत्वा पन परिकप्पितोकासतो गहणे पाराजिकं वुत्तं। एवं हरन्तो च यदि पीठके थेय्यचित्तं नत्थि, थविकं अग्घापेत्वा कारेतब्बो। अथ पीठकेपि अत्थि, उभो अग्घापेत्वा कारेतब्बोति। भिसिआदीनि तीणि वत्थूनि पाकटानेव।
१४६.विस्सासग्गाहादीसु तीसु वत्थूसु गहणे अनापत्ति, आहरापेन्तेसु भण्डदेय्यं। पिण्डाय पविट्ठस्स पटिविसो अन्तोउपचारसीमायं ठितस्सेव गहेतुं वट्टति। यदि पन दायका ‘‘बहिउपचारट्ठानम्पि भन्ते, भागं गण्हथ, आगन्त्वा परिभुञ्जिस्सन्ती’’ति वदन्ति, एवं अन्तोगामट्ठानम्पि गहेतुं वट्टति। सेसमेत्थ उत्तानत्थमेव।
१४८-९.सत्तसु अम्बचोरकादिवत्थूसु पंसुकूलसञ्ञाय गहणे अनापत्ति, आहरापेन्तेसु भण्डदेय्यं, थेय्यचित्तेन परिभोगे पाराजिकं। तत्रायं विनिच्छयो – सामिकापि सालया, चोरापि सालया, पंसुकूलसञ्ञाय खादन्तस्स भण्डदेय्यं, थेय्यचित्तेन गण्हतो उद्धारेयेव अवहारो, भण्डं अग्घापेत्वा कारेतब्बो। सामिका सालया, चोरा निरालया, एसेव नयो। सामिका निरालया, चोरा सालया; ‘‘पुन गण्हिस्सामा’’ति किस्मिञ्चिदेव गहनट्ठाने खिपित्वा गता, एसेव नयो। उभोपि निरालया, पंसुकूलसञ्ञाय खादतो अनापत्ति, थेय्यचित्तेन दुक्कटं।
सङ्घस्स अम्बादीसु पन सङ्घारामे जातं वा होतु, आनेत्वा दिन्नं वा पञ्चमासकं वा अतिरेकपञ्चमासकं वा अग्घनकं अवहरन्तस्स पाराजिकं। पच्चन्ते चोरुपद्दवेन गामेसु वुट्ठहन्तेसु भिक्खूपि विहारे छड्डेत्वा ‘‘पुन आवसन्ते जनपदे आगमिस्सामा’’ति सउस्साहाव गच्छन्ति। भिक्खू तादिसं विहारं पत्वा अम्बपक्कादीनि ‘‘छड्डितकानी’’ति पंसुकूलसञ्ञाय परिभुञ्जन्ति, अनापत्ति; थेय्यचित्तेन परिभुञ्जतो अवहारो होति, भण्डं अग्घापेत्वा कारेतब्बो।
महापच्चरियं पन सङ्खेपट्ठकथायञ्च अविसेसेन वुत्तं – ‘‘छड्डितविहारे पन फलाफलं थेय्यचित्तेन परिभुञ्जतो पाराजिकं। कस्मा? आगतानागतानं सन्तकत्ता’’ति। गणसन्तके पन पुग्गलिके च सउस्साहमत्तमेव पमाणं। सचे पन ततो अम्बपक्कादिं कुलसङ्गहणत्थाय देति, कुलदूसकदुक्कटं। थेय्यचित्तेन देन्तो अग्घेन कारेतब्बो। सङ्घिकेपि एसेव नयो। सेनासनत्थाय नियमितं कुलसङ्गहणत्थाय ददतो दुक्कटं, इस्सरवताय थुल्लच्चयं, थेय्यचित्तेन पाराजिकं। नो चे वत्थु पहोति, अग्घेन कारेतब्बो। बहि उपचारसीमाय निसीदित्वा इस्सरवताय परिभुञ्जतो गीवा। घण्टिं पहरित्वा कालं घोसेत्वा ‘‘मय्हं पापुणाती’’ति खादितं सुखादितं। घण्टिं अपहरित्वा कालमेव घोसेत्वा, घण्टिमेव पहरित्वा कालं अघोसेत्वा, घण्टिम्पि अपहरित्वा कालम्पि अघोसेत्वा अञ्ञेसं नत्थिभावं ञत्वा ‘‘मय्हं पापुणाती’’ति खादितम्पि सुखादितमेव। पुप्फारामवत्थुद्वयं पाकटमेव।
१५०.वुत्तवादकवत्थुत्तये वुत्तो वज्जेमीति तया वुत्तो हुत्वा ‘‘तव वचनेन वदामी’’ति अत्थो। अनापत्ति भिक्खु पाराजिकस्साति सामिकेहि दिन्नत्ता अनापत्ति। न च, भिक्खवे, ‘‘वुत्तो वज्जेमी’’ति वत्तब्बोति ‘‘अहं तया वुत्तो हुत्वा तव वचनेन वदामी’’ति एवं अञ्ञो भिक्खु अञ्ञेन भिक्खुना न वत्तब्बोति अत्थो। परिच्छेदं पन कत्वा ‘‘इत्थन्नामं तव वचनेन गण्हिस्सामी’’ति वत्तुं वट्टति। वुत्तो वज्जेहीति मया वुत्तो हुत्वा मम वचनेन वदेहीति अत्थो। सेसं वुत्तनयमेव। इमेसुपि च द्वीसु वत्थूसु परिच्छेदं कत्वा वत्तुं वट्टति। एत्तावता हि उपारम्भा मुत्तो होतीति।
१५१-२.मणिवत्थुत्तयस्स मज्झिमे वत्थुस्मिं – नाहं अकल्लकोति नाहं गिलानोति अत्थो। सेसं पाकटमेव।
१५३.सूकरवत्थुद्वये – किञ्चापि पठमस्स भिक्खुनो छातज्झत्तं दिस्वा कारुञ्ञेन मोचितत्ता अनापत्ति। सामिकेसु पन असम्पटिच्छन्तेसु भण्डदेय्यं, ताव महन्तो वा मतसूकरो आहरित्वा दातब्बो, तदग्घनकं वा भण्डं। सचे पाससामिके कुहिञ्चिपि न पस्सति, पाससामन्ता तदग्घनकं साटकं वा कासावं वा थालकं वा यथा ते आगता पस्सन्ति, ईदिसे ठाने ठपेत्वाव गन्तब्बं, थेय्यचित्तेन पन मोचेन्तस्स पाराजिकमेव। एत्थ च कोचि सूकरो पासं पादेन कड्ढित्वा छिन्नमत्ते पासे ठानाचावनधम्मेन ठानेन ठितो होति चण्डसोते बद्धनावा विय। कोचि अत्तनो धम्मताय ठितो, कोचि निपन्नो, कोचि कूटपासेन बद्धो होति। कूटपासो नाम यस्स अन्ते धनुकं वा अङ्कुसको वा अञ्ञो वा कोचि दण्डको बद्धो होति, यो तत्थ तत्थ रुक्खादीसु लग्गित्वा सूकरस्स गमनं निवारेति। तत्र पासं कड्ढित्वा ठितस्स एकमेव ठानं पासबन्धनं, सो हि पासे मुत्तमत्ते वा छिन्नमत्ते वा पलायति। अत्तनो धम्मताय ठितस्स बन्धनञ्च चत्तारो च पादाति पञ्च ठानानि। निपन्नस्स बन्धनञ्च सयनञ्चाति द्वे ठानानि। कूटपासबद्धस्स यत्थ यत्थ गच्छति, तं तदेव ठानं। तस्मा तं ततो ततो मोचेन्ता दसपि वीसतिपि सतम्पि भिक्खू पाराजिकं आपज्जन्ति। तत्थ तत्थ आगतं दिस्वा एकमेव दासं पलापेन्तो विय।
पुरिमानं पन तिण्णं चतुप्पदकथायं वुत्तनयेन फन्दापनठानाचावनानि वेदितब्बानि। सुनखदट्ठं सूकरं विस्सज्जापेन्तस्सापि कारुञ्ञाधिप्पायेन भण्डदेय्यं, थेय्यचित्तेन पाराजिकं। पासट्ठानं पन सुनखसमीपं वा असम्पत्तं पटिपथं गन्त्वा पठममेव पलापेन्तस्स अवहारो नत्थि। योपि बद्धसूकरस्स घासञ्च पानीयञ्च दत्वा बलं गाहापेत्वा उक्कुट्ठिं करोति – ‘‘उत्रस्तो पलायिस्सती’’ति; सो चे पलायति, पाराजिकं। पासं दुब्बलं कत्वा उक्कुट्ठिसद्देन पलापेन्तस्सापि एसेव नयो।
यो पन घासञ्च पानीयञ्च दत्वा गच्छति, ‘‘बलं गहेत्वा पलायिस्सती’’ति; सो चे पलायति, भण्डदेय्यं। पासं दुब्बलं कत्वा गच्छन्तस्सापि एसेव नयो। पाससन्तिके सत्थं वा अग्गिं वा ठपेति ‘‘छिन्ने वा दड्ढे वा पलायिस्सती’’ति। सूकरो पासं चालेन्तो छिन्ने वा दड्ढे वा पलायति, भण्डदेय्यमेव। पासं यट्ठिया सह पातेति, पच्छा सूकरो तं मद्दन्तो गच्छति , भण्डदेय्यं। सूकरो अदूहलपासाणेहि अक्कन्तो होति, तं पलापेतुकामस्स अदूहलं कारुञ्ञेन उक्खिपतो भण्डदेय्यं, थेय्यचित्तेन पाराजिकं। सचे उक्खित्तमत्ते अगन्त्वा पच्छा गच्छति, भण्डदेय्यमेव। उक्खिपित्वा ठपितं अदूहलं पातेति, पच्छा सूकरो तं मद्दन्तो गच्छति, भण्डदेय्यं। ओपाते पतितसूकरम्पि कारुञ्ञेन उद्धरतो भण्डदेय्यं, थेय्यचित्तेन पाराजिकं। ओपातं पूरेत्वा नासेति, पच्छा सूकरो तं मद्दन्तो गच्छति, भण्डदेय्यं। सूले विद्धं कारुञ्ञेन उद्धरति, भण्डदेय्यं, थेय्यचित्तेन पाराजिकं। सूलं उद्धरित्वा छड्डेति, भण्डदेय्यं।
विहारभूमियं पन पासे वा अदूहलं वा ओड्डेन्ता वारेतब्बा – ‘‘मिगरूपानं पटिसरणट्ठानमेतं, मा इध एवं करोथा’’ति। सचे ‘‘हरापेथ, भन्ते’’ति वदन्ति, हरापेतुं वट्टति। अथ सयं हरन्ति, सुन्दरमेव। अथ नेव हरन्ति, न हरितुं देन्ति, रक्खं याचित्वा हरापेतुं वट्टति। मनुस्सा सस्सरक्खणकाले खेत्तेसु पासे च अदूहलपासाणादीनि च करोन्ति – ‘‘मंसं खादन्ता सस्सानि रक्खिस्सामा’’ति। वीतिवत्ते सस्सकाले तेसु अनालयेसु पक्कन्तेसु तत्थ बद्धं वा पतितं वा मोचेतुं वट्टतीति।
१५५.कुम्भिवत्थुस्मिं – यो सप्पितेलादीनि अपादग्घनकानि गहेत्वा ‘‘न पुन एवं करिस्सामी’’ति संवरे ठत्वा दुतियदिवसादीसुपि पुन चित्ते उप्पन्ने एवमेव धुरनिक्खेपं कत्वा परिभुञ्जन्तो सब्बम्पि तं परिभुञ्जति, नेवत्थि पाराजिकं। दुक्कटं वा थुल्लच्चयं वा आपज्जति, भण्डदेय्यं पन होति। अयम्पि भिक्खु एवमेवमकासि। तेन वुत्तं – ‘‘अनापत्ति भिक्खु पाराजिकस्सा’’ति। धुरनिक्खेपं पन अकत्वा ‘‘दिवसे दिवसे परिभुञ्जिस्सामी’’ति थोकं थोकम्पि परिभुञ्जतो यस्मिं दिवसे पादग्घनकं पूरति, तस्मिं पाराजिकं।
संविदावहारवत्थूनि संविदावहारे, मुट्ठिवत्थूनि ओदनियघरादिवत्थूसु द्वे विघासवत्थूनि अम्बचोरकादिवत्थूसु वुत्तविनिच्छयनयेन वेदितब्बानि। द्वे तिणवत्थूनि उत्तानत्थानेव।
१५६.अम्बभाजापनादिवत्थूसु ते भिक्खू एकं गामकावासं परिच्छिन्नभिक्खुकं अगमंसु। तत्थ भिक्खू फलाफलं परिभुञ्जमानापि तेसु आगतेसु ‘‘थेरानं फलानि देथा’’ति कप्पियकारके न अवोचुं। अथ ते भिक्खू ‘‘किं सङ्घिकं अम्हाकं न पापुणाती’’ति घण्टिं पहरित्वा भाजापेत्वा तेसम्पि वस्सग्गेन भागं दत्वा अत्तनापि परिभुञ्जिंसु। तेन नेसं भगवा ‘‘अनापत्ति, भिक्खवे, परिभोगत्थाया’’ति आह। तस्मा इदानिपि यत्थ आवासिका आगन्तुकानं न देन्ति, फलवारे च सम्पत्ते अञ्ञेसं अत्थिभावं दिस्वा चोरिकाय अत्तनाव खादन्ति, तत्थ आगन्तुकेहि घण्टिं पहरित्वा भाजेत्वा परिभुञ्जितुं वट्टति।
यत्थ पन आवासिका रुक्खे रक्खित्वा फलवारे सम्पत्ते भाजेत्वा खादन्ति, चतूसु पच्चयेसु सम्मा उपनेन्ति, अनिस्सरा तत्थ आगन्तुका। येपि रुक्खा चीवरत्थाय नियमेत्वा दिन्ना, तेसुपि आगन्तुका अनिस्सरा। एसेव नयो सेसपच्चयत्थाय नियमेत्वा दिन्नेसुपि।
ये पन तथा अनियमिता, आवासिका च ते रक्खित्वा गोपेत्वा चोरिकाय परिभुञ्जन्ति, न तेसु आवासिकानं कतिकाय ठातब्बं। ये फलपरिभोगत्थाय दिन्ना, आवासिकापि ने रक्खित्वा गोपेत्वा सम्मा उपनेन्ति, तेसुयेव तेसं कतिकाय ठातब्बं। महापच्चरियं पन वुत्तं – ‘‘चतुन्नं पच्चयानं नियमेत्वा दिन्नं थेय्यचित्तेन परिभुञ्जन्तो भण्डं अग्घापेत्वा कारेतब्बो। परिभोगवसेनेव तं भाजेत्वा परिभुञ्जन्तस्स भण्डदेय्यं। यं पनेत्थ सेनासनत्थाय नियमितं, तं परिभोगवसेनेव भाजेत्वा परिभुञ्जन्तस्स थुल्लच्चयञ्च भण्डदेय्यञ्चा’’ति।
ओदिस्स चीवरत्थाय दिन्नं चीवरेयेव उपनेतब्बं। सचे दुब्भिक्खं होति, भिक्खू पिण्डपातेन किलमन्ति, चीवरं पन सुलभं, सङ्घसुट्ठुताय अपलोकनकम्मं कत्वा पिण्डपातेपि उपनेतुं वट्टति। सेनासनेन गिलानपच्चयेन वा किलमन्तेसु सङ्घसुट्ठुताय अपलोकनकम्मं कत्वा तदत्थायपि उपनेतुं वट्टति। ओदिस्स पिण्डपातत्थाय गिलानपच्चयत्थाय च दिन्नेपि एसेव नयो। ओदिस्स सेनासनत्थाय दिन्नं पन गरुभण्डं होति, तं रक्खित्वा गोपेत्वा तदत्थमेव उपनेतब्बं। सचे पन दुब्भिक्खं होति, भिक्खू पिण्डपातेन न यापेन्ति। एत्थ राजरोगचोरभयादीहि अञ्ञत्थ गच्छन्तानं विहारा पलुज्जन्ति, तालनाळिकेरादिके विनासेन्ति, सेनासनपच्चयं पन निस्साय यापेतुं सक्का होति। एवरूपे काले सेनासनं विस्सज्जेत्वापि सेनासनजग्गनत्थाय परिभोगो भगवता अनुञ्ञातो। तस्मा एकं वा द्वे वा वरसेनासनानि ठपेत्वा इतरानि लामककोटिया पिण्डपातत्थाय विस्सज्जेतुं वट्टति। मूलवत्थुच्छेदं पन कत्वा न उपनेतब्बं ।
यो पन आरामो चतुप्पच्चयत्थाय नियमेत्वा दिन्नो, तत्थ अपलोकनकम्मं न कातब्बं। येन पन पच्चयेन ऊनं, तदत्थं उपनेतुं वट्टति। आरामो जग्गितब्बो, वेतनं दत्वापि जग्गापेतुं वट्टति। ये पन वेतनं लभित्वा आरामेयेव गेहं कत्वा वसन्ता रक्खन्ति, ते चे आगतानं भिक्खूनं नाळिकेरं वा तालपक्कं वा देन्ति, यं तेसं सङ्घेन अनुञ्ञातं होति – ‘‘दिवसे दिवसे एत्तकं नाम खादथा’’ति तदेव ते दातुं लभन्ति; ततो उत्तरि तेसं ददन्तानम्पि गहेतुं न वट्टति।
१५७.विहारपरिभोगवत्थु उत्तानत्थमेव।
अनुजानामि, भिक्खवे, तावकालिकं हरितुन्ति एत्थ यो भिक्खु सङ्घिकं मञ्चं वा पीठं वा तावकालिकं हरित्वा अत्तनो फासुकट्ठाने एकम्पि द्वेपि मासे सङ्घिकपरिभोगेन परिभुञ्जति, आगतागतानं वुड्ढतरानं देति, नप्पटिबाहति , तस्स तस्मिं नट्ठेपि जिण्णेपि चोरावहटेपि गीवा न होति। वसित्वा पन गच्छन्तेन यथाठाने ठपेतब्बं। यो पन पुग्गलिकपरिभोगेन परिभुञ्जति, आगतागतानं वुड्ढतरानं न देति, तस्मिं नट्ठे तस्स गीवा होति। अञ्ञं पन आवासं हरित्वा परिभुञ्जन्तेन सचे तत्थ वुड्ढतरो आगन्त्वा वुट्ठापेति, ‘‘मया इदं असुकावासतो नाम आहटं, गच्छामि, नं पाकतिकं करोमी’’ति वत्तब्बं। सचे सो भिक्खु ‘‘अहं पाकतिकं करिस्सामी’’ति वदति, तस्स भारं कत्वापि गन्तुं वट्टतीति सङ्खेपट्ठकथायं वुत्तं।
चम्पावत्थुम्हि – तेकटुलयागूति तिलतण्डुलमुग्गेहि वा तिलतण्डुलमासेहि वा तिलतण्डुलकुलत्थेहि वा तिलतण्डुलेहि सद्धिं यंकिञ्चि एकं अपरण्णं पक्खिपित्वा तीहि कता, एतं किर इमेहि तीहि चतुभागउदकसम्भिन्ने खीरे सप्पिमधुसक्करादीहि योजेत्वा करोन्ति।
राजगहवत्थुम्हि – मधुगोळकोति अतिरसकपूवो वुच्चति; ‘‘मधुसीसक’’न्तिपि वदन्ति। सेसमेत्थ वत्थुद्वयेपि ओदनभाजनीयवत्थुस्मिं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं।
१५८.अज्जुकवत्थुस्मिं – एतदवोचाति गिलानो हुत्वा अवोच। आयस्मा उपालि आयस्मतो अज्जुकस्स पक्खोति न अगतिगमनवसेन पक्खो, अपि च खो अनापत्तिसञ्ञिताय लज्जीअनुग्गहेन विनयानुग्गहेन च थेरो पक्खोति वेदितब्बो। सेसमेत्थ उत्तानमेव।
१५९.बाराणसीवत्थुस्मिं – चोरेहि उपद्दुतन्ति चोरेहि विलुत्तं। इद्धिया आनेत्वा पासादे ठपेसीति थेरो किर तं कुलं सोकसल्लसमप्पितं आवट्टन्तं विवट्टन्तं दिस्वा तस्स कुलस्स अनुकम्पाय पसादानुरक्खणत्थाय धम्मानुग्गहेन अत्तनो इद्धिया ‘‘तेसंयेव पासादं दारकानं समीपे होतू’’ति अधिट्ठासि। दारका ‘‘अम्हाकं पासादो’’ति सञ्जानित्वा अभिरुहिंसु। ततो थेरो इद्धिं पटिसंहरि, पासादोपि सकट्ठानेयेव अट्ठासि। वोहारवसेन पन वुत्तं ‘‘ते दारके इद्धिया आनेत्वा पासादे ठपेसी’’ति। इद्धिविसयेति ईदिसाय अधिट्ठानिद्धिया अनापत्ति। विकुब्बनिद्धि पन न वट्टति।
१६०-१.अवसाने वत्थुद्वयं उत्तानत्थमेवाति।
समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय
दुतियपाराजिकवण्णना निट्ठिता।
तत्रायं अनुसासनी –
दुतियं अदुतियेन, यं जिनेन पकासितं।
पराजितकिलेसेन, पाराजिकमिदं इध॥
सिक्खापदं समं तेन, अञ्ञं किञ्चि न विज्जति।
अनेकनयवोकिण्णं, गम्भीरत्थविनिच्छयं॥
तस्मा वत्थुम्हि ओतिण्णे, भिक्खुना विनयञ्ञुना।
विनयानुग्गहेनेत्थ, करोन्तेन विनिच्छयं॥
पाळिं अट्ठकथञ्चेव, साधिप्पायमसेसतो।
ओगय्ह अप्पमत्तेन, करणीयो विनिच्छयो॥
आपत्तिदस्सनुस्साहो, न कत्तब्बो कुदाचनं।
पस्सिस्सामि अनापत्ति-मिति कयिराथ मानसं॥
पस्सित्वापि च आपत्तिं, अवत्वाव पुनप्पुनं।
वीमंसित्वाथ विञ्ञूहि, संसन्दित्वा च तं वदे॥
विनयपिटके
पाराजिककण्ड-अट्ठकथा (दुतियो भागो)
३. ततियपाराजिकं
ततियं तीहि सुद्धेन, यं बुद्धेन विभावितं।
पाराजिकं तस्स दानि, पत्तो संवण्णनाक्कमो॥
यस्मा तस्मा सुविञ्ञेय्यं, यं पुब्बे च पकासितं।
तं वज्जयित्वा अस्सापि, होति संवण्णना अयं॥
पठमपञ्ञत्तिनिदानवण्णना
१६२.तेनसमयेन बुद्धो भगवा वेसालियं विहरति महावने कूटागारसालायन्ति एत्थ वेसालियन्ति एवंनामके इत्थिलिङ्गवसेन पवत्तवोहारे नगरे। तञ्हि नगरं तिक्खत्तुं पाकारपरिक्खेपवड्ढनेन विसालीभूतत्ता ‘‘वेसाली’’ति वुच्चति। इदम्पि च नगरं सब्बञ्ञुतप्पत्तेयेव सम्मासम्बुद्धे सब्बाकारेन वेपुल्लं पत्तन्ति वेदितब्बं। एवं गोचरगामं दस्सेत्वा निवासट्ठान माह – ‘‘महावने कूटागारसालाय’’न्ति। तत्थ महावनं नाम सयंजातं अरोपिमं सपरिच्छेदं महन्तं वनं। कपिलवत्थुसामन्ता पन महावनं हिमवन्तेन सह एकाबद्धं अपरिच्छेदं हुत्वा महासमुद्दं आहच्च ठितं। इदं तादिसं न होति, सपरिच्छेदं महन्तं वनन्ति महावनं। कूटागारसाला पन महावनं निस्साय कते आरामे कूटागारं अन्तो कत्वा हंसवट्टकच्छदनेन कता सब्बाकारसम्पन्ना बुद्धस्स भगवतो गन्धकुटि वेदितब्बा।
अनेकपरियायेन असुभकथं कथेतीति अनेकेहि कारणेहि असुभाकारसन्दस्सनप्पवत्तं कायविच्छन्दनियकथं कथेति। सेय्यथिदं – ‘‘अत्थि इमस्मिं काये केसा लोमा…पे॰ … मुत्त’’न्ति। किं वुत्तं होति? भिक्खवे, इमस्मिं ब्याममत्ते कळेवरे सब्बाकारेनपि विचिनन्तो न कोचि किञ्चि मुत्तं वा मणिं वा वेळुरियं वा अगरुं वा चन्दनं वा कुङ्कुमं वा कप्पूरं वा वासचुण्णादीनि वा अणुमत्तम्पि सुचिभावं पस्सति। अथ खो परमदुग्गन्धं जेगुच्छं अस्सिरीकदस्सनं केसलोमादिनानप्पकारं असुचिंयेव पस्सति। तस्मा न एत्थ छन्दो वा रागो वा करणीयो। येपि हि उत्तमङ्गे सिरस्मिं जाता केसा नाम, तेपि असुभा चेव असुचिनो च पटिक्कूला च। सो च नेसं असुभासुचिपटिक्कूलभावो वण्णतोपि सण्ठानतोपि गन्धतोपि आसयतोपि ओकासतोपीति पञ्चहि कारणेहि वेदितब्बो। एवं लोमादीनन्ति। अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारो पन विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि॰ १.१८२) वुत्तनयेन वेदितब्बो। इति भगवा एकमेकस्मिं कोट्ठासे पञ्चपञ्चप्पभेदेन अनेकपरियायेन असुभकथं कथेति।
असुभाय वण्णं भासतीति उद्धुमातकादिवसेन असुभमातिकं निक्खिपित्वा पदभाजनीयेन तं विभजन्तो वण्णेन्तो संवण्णेन्तो असुभाय वण्णं भासति। असुभभावनाय वण्णं भासतीति या अयं केसादीसु वा उद्धुमातकादीसु वा अज्झत्तबहिद्धावत्थूसु असुभाकारं गहेत्वा पवत्तस्स चित्तस्स भावना वड्ढना फातिकम्मं, तस्सा असुभभावनाय आनिसंसं दस्सेन्तो वण्णं भासति, गुणं परिकित्तेति। सेय्यथिदं – ‘‘असुभभावनाभियुत्तो, भिक्खवे , भिक्खु केसादीसु वा वत्थूसु उद्धुमातकादीसु वा पञ्चङ्गविप्पहीनं पञ्चङ्गसमन्नागतं तिविधकल्याणं दसलक्खणसम्पन्नं पठमं झानं पटिलभति। सो तं पठमज्झानसङ्खातं चित्तमञ्जूसं निस्साय विपस्सनं वड्ढेत्वा उत्तमत्थं अरहत्तं पापुणाती’’ति।
तत्रिमानि पठमस्स झानस्स दस लक्खणानि – पारिपन्थिकतो चित्तविसुद्धि, मज्झिमस्स समाधिनिमित्तस्स पटिपत्ति, तत्थ चित्तपक्खन्दनं, विसुद्धस्स चित्तस्स अज्झुपेक्खनं, समथप्पटिपन्नस्स अज्झुपेक्खनं, एकत्तुपट्ठानस्स अज्झुपेक्खनं, तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन सम्पहंसना, इन्द्रियानं एकरसट्ठेन तदुपगवीरियवाहनट्ठेन आसेवनट्ठेन सम्पहंसनाति।
१६३.अहुदेव कुक्कुच्चन्ति तेसु किर भिक्खूसु केनचिपि कायविकारो वा वचीविकारो वा न कतो, सब्बे सता सम्पजाना दक्खिणेन पस्सेन निपज्जिंसु। तं अनुस्सरतो तस्स कुक्कुच्चं अहोसियेव। अहु विप्पटिसारोति तस्सेव कुक्कुच्चस्स सभावनियमनत्थमेतं वुत्तं । विप्पटिसारकुक्कुच्चं अहोसि, न विनयकुक्कुच्चन्ति। अलाभा वत मेतिआदि कुक्कुच्चस्स पवत्तिआकारदस्सनत्थं वुत्तं। तत्थ अलाभा वत मेति आयतिं दानि मम हितसुखलाभा नाम नत्थीति अनुत्थुनाति। ‘‘न वत मे लाभा’’तिइमिना पन तमेवत्थं दळ्हं करोति। अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – सचेपि कोचि ‘‘लाभा ते’’ति वदेय्य, तं मिच्छा, न वत मे लाभाति। दुल्लद्धं वत मेति कुसलानुभावेन लद्धम्पि इदं मनुस्सत्तं दुल्लद्धं वत मे। न वत मे सुलद्धन्तिइमिना पन तमेवत्थं दळ्हं करोति। अयञ्हेत्थ अधिप्पायो – सचेपि कोचि ‘‘सुलद्धं ते’’ति वदेय्य, तं मिच्छा; न वत मे सुलद्धन्ति। अपुञ्ञं पसुतन्ति अपुञ्ञं उपचितं जनितं वा। कस्माति चे? योहं भिक्खू…पे॰… वोरोपेसिन्ति । तस्सत्थो – यो अहं सीलवन्ते ताय एव सीलवन्तताय कल्याणधम्मे उत्तमधम्मे सेट्ठधम्मे भिक्खू जीविता वोरोपेसिन्ति।
अञ्ञतरा मारकायिकाति नामवसेन अपाकटा एका भुम्मदेवता मिच्छादिट्ठिका मारपक्खिका मारस्सनुवत्तिका ‘‘एवमयं मारधेय्यं मारविसयं नातिक्कमिस्सती’’ति चिन्तेत्वा सब्बाभरणविभूसिता हुत्वा अत्तनो आनुभावं दस्सयमाना अभिज्जमाने उदके पथवीतले चङ्कममाना विय आगन्त्वा मिगलण्डिकं समणकुत्तकं एतदवोच। साधु साधूति सम्पहंसनत्थे निपातो; तस्मा एव द्विवचनं कतं। अतिण्णे तारेसीति संसारतो अतिण्णे इमिना जीवितावोरोपनेन तारेसि परिमोचेसीति। अयं किर एतिस्सा देवताय बालाय दुम्मेधाय लद्धि ‘‘ये न मता, ते संसारतो न मुत्ता। ये मता, ते मुत्ता’’ति। तस्मा संसारमोचकमिलक्खा विय एवंलद्धिका हुत्वा तम्पि तत्थ नियोजेन्ती एवमाह। अथ खो मिगलण्डिको समणकुत्तको ताव भुसं उप्पन्नविप्पटिसारोपि तं देवताय आनुभावं दिस्वा ‘‘अयं देवता एवमाह – अद्धा इमिना अत्थेन एवमेव भवितब्ब’’न्ति निट्ठं गन्त्वा ‘‘लाभा किर मे’’तिआदीनि परिकित्तयन्तो। विहारेन विहारं परिवेणेन परिवेणं उपसङ्कमित्वा एवं वदेतीति तं तं विहारञ्च परिवेणञ्च उपसङ्कमित्वा द्वारं विवरित्वा अन्तो पविसित्वा भिक्खू एवं वदति – ‘‘को अतिण्णो, कं तारेमी’’ति?
होतियेवभयन्ति मरणं पटिच्च चित्तुत्रासो होति। होति छम्भितत्तन्ति हदयमंसं आदिं कत्वा तस्मा सरीरचलनं होति; अतिभयेन थद्धसरीरत्तन्तिपि एके, थम्भितत्तञ्हि छम्भितत्तन्ति वुच्चति। लोमहंसोति उद्धंठितलोमता, खीणासवा पन सत्तसुञ्ञताय सुदिट्ठत्ता मरणकसत्तमेव न पस्सन्ति, तस्मा तेसं सब्बम्पेतं नाहोसीति वेदितब्बं। एकम्पि भिक्खुं द्वेपि…पे॰… सट्ठिम्पि भिक्खू एकाहेन जीविता वोरोपेसीति एवं गणनवसेन सब्बानिपि तानि पञ्च भिक्खुसतानि जीविता वोरोपेसि।
१६४.पटिसल्लाना वुट्ठितोति तेसं पञ्चन्नं भिक्खुसतानं जीवितक्खयपत्तभावं ञत्वा ततो एकीभावतो वुट्ठितो जानन्तोपि अजानन्तो विय कथासमुट्ठापनत्थं आयस्मन्तं आनन्दं आमन्तेसि। किं नु खो आनन्द तनुभूतो विय भिक्खुसङ्घोति आनन्द इतो पुब्बे बहू भिक्खू एकतो उपट्ठानं आगच्छन्ति, उद्देसं परिपुच्छं गण्हन्ति सज्झायन्ति, एकपज्जोतो विय आरामो दिस्सति, इदानि पन अद्धमासमत्तस्स अच्चयेन तनुभूतो विय तनुको मन्दो अप्पको विरळविरळो विय जातो भिक्खुसङ्घो। किन्नु खो कारणं, किं दिसासु पक्कन्ता भिक्खूति?
अथायस्मा आनन्दो कम्मविपाकेन तेसं जीवितक्खयप्पत्तिं असल्लक्खेन्तो असुभकम्मट्ठानानुयोगपच्चया पन सल्लक्खेन्तो ‘‘तथा हि पन भन्ते भगवा’’तिआदिं वत्वा भिक्खूनं अरहत्तप्पत्तिया अञ्ञं कम्मट्ठानं याचन्तो ‘‘साधु भन्ते भगवा’’तिआदिमाह। तस्सत्थो – साधु भन्ते भगवा अञ्ञं कारणं आचिक्खतु, येन भिक्खुसङ्घो अरहत्ते पतिट्ठहेय्य; महासमुद्दं ओरोहणतित्थानि विय हि अञ्ञानिपि दसानुस्सतिदसकसिणचतुधातुववत्थानब्रह्मविहारानापानसतिप्पभेदानि बहूनि निब्बानोरोहणकम्मट्ठानानि सन्ति। तेसु भगवा भिक्खू समस्सासेत्वा अञ्ञतरं कम्मट्ठानं आचिक्खतूति अधिप्पायो।
अथ भगवा तथा कातुकामो थेरं उय्योजेन्तो ‘‘तेनहानन्दा’’तिआदिमाह। तत्थ वेसालिं उपनिस्सायाति वेसालिं उपनिस्साय समन्ता गावुतेपि अद्धयोजनेपि यावतिका भिक्खू विहरन्ति , ते सब्बे सन्निपातेहीति अत्थो। ते सब्बे उपट्ठानसालायं सन्निपातेत्वाति अत्तना गन्तुं युत्तट्ठानं सयं गन्त्वा अञ्ञत्थ दहरभिक्खू पहिणित्वा मुहुत्तेनेव अनवसेसे भिक्खू उपट्ठानसालायं समूहं कत्वा। यस्स दानि भन्ते भगवा कालं मञ्ञतीति एत्थ अयमधिप्पायो – भगवा भिक्खुसङ्घो सन्निपतितो एस कालो भिक्खूनं धम्मकथं कातुं, अनुसासनिं दातुं, इदानि यस्स तुम्हे कालं जानाथ, तं कत्तब्बन्ति।
आनापानस्सतिसमाधिकथा
१६५.अथ खो भगवा…पे॰… भिक्खू आमन्तेसि – अयम्पि खो भिक्खवेति आमन्तेत्वा च पन भिक्खूनं अरहत्तप्पत्तिया पुब्बे आचिक्खितअसुभकम्मट्ठानतो अञ्ञं परियायं आचिक्खन्तो ‘‘आनापानस्सतिसमाधी’’ति आह।
इदानि यस्मा भगवता भिक्खूनं सन्तपणीतकम्मट्ठानदस्सनत्थमेव अयं पाळि वुत्ता, तस्मा अपरिहापेत्वा अत्थयोजनाक्कमं एत्थ वण्णनं करिस्सामि। तत्र ‘‘अयम्पि खो भिक्खवे’’ति इमस्स ताव पदस्स अयं योजना – भिक्खवे न केवलं असुभभावनायेव किलेसप्पहानाय संवत्तति, अपिच अयम्पि खो आनापानस्सतिसमाधि…पे॰… वूपसमेतीति।
अयं पनेत्थ अत्थवण्णना – आनापानस्सतीति अस्सासपस्सासपरिग्गाहिका सति। वुत्तञ्हेतं पटिसम्भिदायं –
‘‘आनन्ति अस्सासो, नो पस्सासो। अपानन्ति पस्सासो, नो अस्सासो। अस्सासवसेन उपट्ठानं सति, पस्सासवसेन उपट्ठानं सति। यो अस्ससति तस्सुपट्ठाति, यो पस्ससति तस्सुपट्ठाती’’ति (पटि॰ म॰ १.१६०)।
समाधीति ताय आनापानपरिग्गाहिकाय सतिया सद्धिं उप्पन्ना चित्तेकग्गता; समाधिसीसेन चायं देसना, न सतिसीसेन। तस्मा आनापानस्सतिया युत्तो समाधि आनापानस्सतिसमाधि, आनापानस्सतियं वा समाधि आनापानस्सतिसमाधीति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो। भावितोति उप्पादितो वड्ढितो च। बहुलीकतोति पुनप्पुनं कतो। सन्तो चेव पणीतो चाति सन्तो चेव पणीतो चेव, उभयत्थ एवसद्देन नियमो वेदितब्बो। किं वुत्तं होति? अयञ्हि यथा असुभकम्मट्ठानं केवलं पटिवेधवसेन सन्तञ्च पणीतञ्च ओळारिकारम्मणत्ता पन पटिकूलारम्मणत्ता च आरम्मणवसेन नेव सन्तं न पणीतं, न एवं केनचि परियायेन असन्तो वा अप्पणीतो वा, अपिच खो आरम्मणसन्ततायपि सन्तो वूपसन्तो निब्बुतो पटिवेधसङ्खातअङ्गसन्ततायपि आरम्मणप्पणीततायपि पणीतो अतित्तिकरो अङ्गप्पणीततायपीति। तेन वुत्तं – ‘‘सन्तो चेव पणीतो चा’’ति।
असेचनको च सुखो च विहारोति एत्थ पन नास्स सेचनन्ति असेचनको अनासित्तको अब्बोकिण्णो पाटेक्को आवेणिको, नत्थेत्थ परिकम्मेन वा उपचारेन वा सन्तता आदिमनसिकारतो पभुति अत्तनो सभावेनेव सन्तो च पणीतो चाति अत्थो। केचि पन असेचनकोति अनासित्तको ओजवन्तो सभावेनेव मधुरोति वदन्ति। एवमयं असेचनको च अप्पितप्पितक्खणे कायिकचेतसिकसुखप्पटिलाभाय संवत्तनतो सुखो च विहारोति वेदितब्बो।
उप्पन्नुप्पन्नेति अविक्खम्भिते अविक्खम्भिते। पापकेति लामके। अकुसले धम्मेति अकोसल्लसम्भूते धम्मे। ठानसो अन्तरधापेतीति खणेनेव अन्तरधापेति विक्खम्भेति। वूपसमेतीति सुट्ठु उपसमेति, निब्बेधभागियत्ता वा अनुपुब्बेन अरियमग्गवुड्ढिप्पतो समुच्छिन्दति पटिप्पस्सम्भेतीतिपि अत्थो।
१६७.अथखो भगवातिआदिम्हि पन अयं सङ्खेपत्थो। एवं भगवा आनापानस्सतिसमाधिकथाय भिक्खू समस्सासेत्वा अथ यं तं ततियपाराजिकपञ्ञत्तिया निदानञ्चेव पकरणञ्च उप्पन्नं भिक्खूनं अञ्ञमञ्ञं जीविता वोरोपनं, एतस्मिं निदाने एतस्मिं पकरणे भिक्खुसङ्घं सन्निपातेत्वा पटिपुच्छित्वा विगरहित्वा च यस्मा तत्थ अत्तना अत्तानं जीविता वोरोपनं मिगलण्डिकेन च वोरोपापनं पाराजिकवत्थु न होति; तस्मा तं ठपेत्वा पाराजिकस्स वत्थुभूतं अञ्ञमञ्ञं जीविता वोरोपनमेव गहेत्वा पाराजिकं पञ्ञपेन्तो ‘‘यो पन भिक्खु सञ्चिच्च मनुस्सविग्गह’’न्तिआदिमाह। अरियपुग्गलमिस्सकत्ता पनेत्थ ‘‘मोघपुरिसा’’ति अवत्वा ‘‘ते भिक्खू’’ति वुत्तं।
एवं मूलच्छेज्जवसेन दळ्हं कत्वा ततियपाराजिके पञ्ञत्ते अपरम्पि अनुपञ्ञत्तत्थाय मरणवण्णसंवण्णनवत्थु उदपादि, तस्सुप्पत्तिदीपनत्थं ‘‘एवञ्चिदं भगवता’’तिआदि वुत्तं।
१६८.तत्थ पटिबद्धचित्ताति छन्दरागेन पटिबद्धचित्ता; सारत्ता अपेक्खवन्तोति अत्थो। मरणवण्णं संवण्णेमाति जीविते आदीनवं दस्सेत्वा मरणस्स गुणं वण्णेम; आनिसंसं दस्सेमाति। कतकल्याणोतिआदीसु अयं पदत्थो – कल्याणं सुचिकम्मं कतं तयाति त्वं खो असि कतकल्याणो। तथा कुसलं अनवज्जकम्मं कतं तयाति कतकुसलो। मरणकाले सम्पत्ते या सत्तानं उप्पज्जति भयसङ्खाता भीरुता, ततो तायनं रक्खणकम्मं कतं तयाति कतभीरुत्ताणो पापं। लामककम्मं अकतं तयाति अकतपापो। लुद्दं दारुणं दुस्सील्यकम्मं अकतं तयाति अकतलुद्दो। किब्बिसं साहसिककम्मं लोभादिकिलेसुस्सदं अकतं तयाति अकतकिब्बिसो। कस्मा इदं वुच्चति? यस्मा सब्बप्पकारम्पि कतं तया कल्याणं, अकतं तया पापं; तेन तं वदाम – ‘‘किं तुय्हं इमिना रोगाभिभूतत्ता लामकेन पापकेन दुक्खबहुलत्ता दुज्जीवितेन’’। मतं ते जीविता सेय्योति तव मरणं जीविता सुन्दरतरं। कस्मा? यस्मा इतो त्वं कालङ्कतो कतकालो हुत्वा कालं कत्वा मरित्वाति अत्थो। कायस्स भेदा…पे॰… उपपज्जिस्ससि। एवं उपपन्नो च तत्थ दिब्बेहि देवलोके उप्पन्नेहि पञ्चहि कामगुणेहि मनापियरूपादिकेहि पञ्चहि वत्थुकामकोट्ठासेहि समप्पितो समङ्गीभूतो परिचरिस्ससि सम्पयुत्तो समोधानगतो हुत्वा इतो चितो च चरिस्ससि, विचरिस्ससि अभिरमिस्ससि वाति अत्थो।
१६९.असप्पायानीति अहितानि अवुड्ढिकरानि यानि खिप्पमेव जीवितक्खयं पापेन्ति।
पदभाजनीयवण्णना
१७२.सञ्चिच्चाति अयं ‘‘सञ्चिच्च मनुस्सविग्गह’’न्ति मातिकाय वुत्तस्स सञ्चिच्चपदस्स उद्धारो। तत्थ सन्ति उपसग्गो, तेन सद्धिं उस्सुक्कवचनमेतं सञ्चिच्चाति ; तस्स सञ्चेतेत्वा सुट्ठु चेतेत्वाति अत्थो। यस्मा पन यो सञ्चिच्च वोरोपेति, सो जानन्तो सञ्जानन्तो होति, तञ्चस्स वोरोपनं चेच्च अभिवितरित्वा वीतिक्कमो होति। तस्मा ब्यञ्जने आदरं अकत्वा अत्थमेव दस्सेतुं ‘‘जानन्तो सञ्जानन्तो चेच्च अभिवितरित्वा वीतिक्कमो’’ति एवमस्स पदभाजनं वुत्तं। तत्थ जानन्तोति ‘‘पाणो’’ति जानन्तो। सञ्जानन्तोति ‘‘जीविता वोरोपेमी’’ति सञ्जानन्तो; तेनेव पाणजाननाकारेन सद्धिं जानन्तोति अत्थो। चेच्चाति वधकचेतनावसेन चेतेत्वा पकप्पेत्वा। अभिवितरित्वाति उपक्कमवसेन मद्दन्तो निरासङ्कचित्तं पेसेत्वा। वीतिक्कमोति एवं पवत्तस्स यो वीतिक्कमो अयं सञ्चिच्चसद्दस्स सिखाप्पत्तो अत्थोति वुत्तं होति।
इदानि ‘‘मनुस्सविग्गहं जीविता वोरोपेय्या’’ति एत्थ वुत्तं मनुस्सत्तभावं आदितो पट्ठाय दस्सेतुं ‘‘मनुस्सविग्गहो नामा’’तिआदिमाह। तत्थ गब्भसेय्यकानं वसेन सब्बसुखुमअत्तभावदस्सनत्थं ‘‘यं मातुकुच्छिस्मि’’न्ति वुत्तं। पठमं चित्तन्ति पटिसन्धिचित्तं। उप्पन्नन्ति जातं। पठमं विञ्ञाणं पातुभूतन्ति इदं तस्सेव वेवचनं। ‘‘मातुकुच्छिस्मिं पठमं चित्त’’न्ति वचनेन चेत्थ सकलापि पञ्चवोकारपटिसन्धि दस्सिता होति। तस्मा तञ्च पठमं चित्तं तंसम्पयुत्ता च तयो अरूपक्खन्धा तेन सह निब्बत्तञ्च कललरूपन्ति अयं सब्बपठमो मनुस्सविग्गहो। तत्थ ‘‘कललरूप’’न्ति इत्थिपुरिसानं कायवत्थुभावदसकवसेन समतिंस रूपानि, नपुंसकानं कायवत्थुदसकवसेन वीसति। तत्थ इत्थिपुरिसानं कललरूपं जातिउण्णाय एकेन अंसुना उद्धटतेलबिन्दुमत्तं होति अच्छं विप्पसन्नं। वुत्तञ्चेतं अट्ठकथायं –
‘‘तिलतेलस्स यथा बिन्दु, सप्पिमण्डो अनाविलो।
एवंवण्णप्पटिभागं कललन्ति पवुच्चती’’ति॥ (विभ॰ अट्ठ॰ २६ पकिण्णककथा; सं॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१.२३५)।
एवं परित्तकं वत्थुं आदिं कत्वा पकतिया वीसवस्ससतायुकस्स सत्तस्स याव मरणकाला एत्थन्तरे अनुपुब्बेन वुड्ढिप्पत्तो अत्तभावो एसो मनुस्सविग्गहो नाम।
जीवितावोरोपेय्याति कललकालेपि तापनमद्दनेहि वा भेसज्जसम्पदानेन वा ततो वा उद्धम्पि तदनुरूपेन उपक्कमेन जीविता वियोजेय्याति अत्थो। यस्मा पन जीविता वोरोपनं नाम अत्थतो जीवितिन्द्रियुपच्छेदनमेव होति, तस्मा एतस्स पदभाजने ‘‘जीवितिन्द्रियं उपच्छिन्दति उपरोधेति सन्ततिं विकोपेती’’ति वुत्तं। तत्थ जीवितिन्द्रियस्स पवेणिघटनं उपच्छिन्दन्तो उपरोधेन्तो च ‘‘जीवितिन्द्रियं उपच्छिन्दति उपरोधेती’’ति वुच्चति। स्वायमत्थो ‘‘सन्ततिं विकोपेती’’तिपदेन दस्सितो। विकोपेतीति वियोजेति।
१७४.एवं उद्दिट्ठसिक्खापदं पदानुक्कमेन विभजित्वा इदानि यस्मा हेट्ठा पदभाजनीयम्हि सङ्खेपेनेव मनुस्सविग्गहपाराजिकं दस्सितं, न वित्थारेन आपत्तिं आरोपेत्वा तन्ति ठपिता। सङ्खेपदस्सिते च अत्थे न सब्बाकारेनेव भिक्खू नयं गहेतुं सक्कोन्ति, अनागते च पापपुग्गलानम्पि ओकासो होति, तस्मा भिक्खूनञ्च सब्बाकारेन नयग्गहणत्थं अनागते च पापपुग्गलानं ओकासपटिबाहनत्थं पुन ‘‘सामं अधिट्ठाया’’तिआदिना नयेन मातिकं ठपेत्वा वित्थारतो मनुस्सविग्गहपाराजिकं दस्सेन्तो ‘‘सामन्ति सयं हनती’’तिआदिमाह।
तत्रायं अनुत्तानपदवण्णनाय सद्धिं विनिच्छयकथा – कायेनाति हत्थेन वा पादेन वा मुट्ठिना वा जाणुना वा येन केनचि अङ्गपच्चङ्गेन। कायपटिबद्धेनाति कायतो अमोचितेन असिआदिना पहरणेन। निस्सग्गियेनाति कायतो च कायपटिबद्धतो च मोचितेन उसुसत्तिआदिना। एत्तावता साहत्थिको च निस्सग्गियो चाति द्वे पयोगा वुत्ता होन्ति।
तत्थ एकमेको उद्दिस्सानुद्दिस्सभेदतो दुविधो। तत्थ उद्देसिके यं उद्दिस्स पहरति, तस्सेव मरणेन कम्मुना बज्झति। ‘‘यो कोचि मरतू’’ति एवं अनुद्देसिके पहारप्पच्चया यस्स कस्सचि मरणेन कम्मुना बज्झति। उभयथापि च पहरितमत्ते वा मरतु पच्छा वा तेनेव रोगेन, पहरितमत्तेयेव कम्मुना बज्झति। मरणाधिप्पायेन च पहारं दत्वा तेन अमतस्स पुन अञ्ञचित्तेन पहारे दिन्ने पच्छापि यदि पठमप्पहारेनेव मरति, तदा एव कम्मुना बद्धो। अथ दुतियप्पहारेन मरति, नत्थि पाणातिपातो। उभयेहि मतेपि पठमप्पहारेनेव कम्मुना बद्धो। उभयेहि अमते नेवत्थि पाणातिपातो। एस नयो बहूहिपि एकस्स पहारे दिन्ने। तत्रापि हि यस्स पहारेन मरति, तस्सेव कम्मुना बद्धो होतीति।
कम्मापत्तिब्यत्तिभावत्थञ्चेत्थ एळकचतुक्कम्पि वेदितब्बं। यो हि एळकं एकस्मिं ठाने निपन्नं उपधारेति ‘‘रत्तिं आगन्त्वा वधिस्सामी’’ति। एळकस्स च निपन्नोकासे तस्स माता वा पिता वा अरहा वा पण्डुकासावं पारुपित्वा निपन्नो होति। सो रत्तिभागे आगन्त्वा ‘‘एळकं मारेमी’’ति मातरं वा पितरं वा अरहन्तं वा मारेति। ‘‘इमं वत्थुं मारेमी’’ति चेतनाय अत्थिभावतो घातको च होति, अनन्तरियकम्मञ्च फुसति, पाराजिकञ्च आपज्जति । अञ्ञो कोचि आगन्तुको निपन्नो होति , ‘‘एळकं मारेमी’’ति तं मारेति, घातको च होति पाराजिकञ्च आपज्जति, आनन्तरियं न फुसति। यक्खो वा पेतो वा निपन्नो होति, ‘‘एळकं मारेमी’’ति तं मारेति घातकोव होति, न चानन्तरियं फुसति, न च पाराजिकं आपज्जति, थुल्लच्चयं पन होति। अञ्ञो कोचि निपन्नो नत्थि, एळकोव होति तं मारेति, घातको च होति, पाचित्तियञ्च आपज्जति। ‘‘मातापितुअरहन्तानं अञ्ञतरं मारेमी’’ति तेसंयेव अञ्ञतरं मारेति, घातको च होति, आनन्तरियञ्च फुसति, पाराजिकञ्च आपज्जति। ‘‘तेसं अञ्ञतरं मारेस्सामी’’ति अञ्ञं आगन्तुकं मारेति, यक्खं वा पेतं वा मारेति, एळकं वा मारेति, पुब्बे वुत्तनयेन वेदितब्बं। इध पन चेतना दारुणा होतीति।
१७५.अरहो रहोसञ्ञीनिद्देसादीसु अरहोति सम्मुखे। रहोति परम्मुखे। तत्थ यो उपट्ठानकाले वेरिभिक्खुम्हि भिक्खूहि सद्धिं आगन्त्वा पुरतो निसिन्नेयेव अन्धकारदोसेन तस्स आगतभावं अजानन्तो ‘‘अहो वत इत्थन्नामो हतो अस्स, चोरापि नाम तं न हनन्ति, सप्पो वा न डंसति, न सत्थं वा विसं वा आहरती’’ति तस्स मरणं अभिनन्दन्तो ईदिसानि वचनानि उल्लपति, अयं अरहो रहोसञ्ञी उल्लपति नाम। सम्मुखेव तस्मिं परम्मुखसञ्ञीति अत्थो। यो पन तं पुरतो निसिन्नं दिस्वा पुन उपट्ठानं कत्वा गतेहि भिक्खूहि सद्धिं गतेपि तस्मिं ‘‘इधेव सो निसिन्नो’’ति सञ्ञी हुत्वा पुरिमनयेनेव उल्लपति, अयं रहो अरहोसञ्ञी उल्लपति नाम। एतेनेवुपायेन अरहो अरहोसञ्ञी च रहो रहोसञ्ञी च वेदितब्बो। चतुन्नम्पि च एतेसं वाचाय वाचाय दुक्कटन्ति वेदितब्बं।
इदानि मरणवण्णसंवण्णनाय विभागदस्सनत्थं वुत्तेसु पञ्चसु कायेन संवण्णनादिमातिकानिद्देसेसु – कायेन विकारं करोतीति यथा सो जानाति ‘‘सत्थं वा आहरित्वा विसं वा खादित्वा रज्जुया वा उब्बन्धित्वा सोब्भादीसु वा पपतित्वा यो मरति सो किर धनं वा लभति, यसं वा लभति, सग्गं वा गच्छतीति अयमत्थो एतेन वुत्तो’’ति तथा हत्थमुद्दादीहि दस्सेति। वाचाय भणतीति तमेवत्थं वाक्यभेदं कत्वा भणति। ततियवारो उभयवसेन वुत्तो। सब्बत्थ संवण्णनाय पयोगे पयोगे दुक्कटं। तस्स दुक्खुप्पत्तियं संवण्णकस्स थुल्लच्चयं। यं उद्दिस्स संवण्णना कता, तस्मिं मते संवण्णनक्खणेयेव संवण्णकस्स पाराजिकं। सो तं न जानाति अञ्ञो ञत्वा ‘‘लद्धो वत मे सुखुप्पत्तिउपायो’’ति ताय संवण्णनाय मरति, अनापत्ति। द्विन्नं उद्दिस्स संवण्णनाय कताय एको ञत्वा मरति, पाराजिकं। द्वेपि मरन्ति, पाराजिकञ्च अकुसलरासि च। एस नयो सम्बहुलेसु। अनुद्दिस्स मरणं संवण्णेन्तो आहिण्डति, यो यो तं संवण्णनं ञत्वा मरति, सब्बो तेन मारितो होति।
दूतेन संवण्णनायं ‘‘असुकं नाम गेहं वा गामं वा गन्त्वा इत्थन्नामस्स एवं मरणवण्णं संवण्णेही’’ति सासने आरोचितमत्ते दुक्कटं। यस्सत्थाय पहितो तस्स दुक्खुप्पत्तिया मूलट्ठस्स थुल्लच्चयं, मरणेन पाराजिकं। दूतो ‘‘ञातो दानि अयं सग्गमग्गो’’ति तस्स अनारोचेत्वा अत्तनो ञातिस्स वा सालोहितस्स वा आरोचेति, तस्मिं मते विसङ्केतो होति, मूलट्ठो मुच्चति। दूतो तथेव चिन्तेत्वा सयं संवण्णनाय वुत्तं कत्वा मरति, विसङ्केतोव। अनुद्दिस्स पन सासने आरोचिते यत्तका दूतस्स संवण्णनाय मरन्ति, तत्तका पाणातिपाता। सचे मातापितरो मरन्ति, आनन्तरियम्पि होति।
१७६.लेखासंवण्णनाय – लेखं छिन्दतीति पण्णे वा पोत्थके वा अक्खरानि लिखति – ‘‘यो सत्थं वा आहरित्वा पपाते वा पपतित्वा अञ्ञेहि वा अग्गिप्पवेसनउदकप्पवेसनादीहि उपायेहि मरति, सो इदञ्चिदञ्च लभती’’ति वा ‘‘तस्स धम्मो होती’’ति वाति। एत्थापि दुक्कटथुल्लच्चया वुत्तनयेनेव वेदितब्बा। उद्दिस्स लिखिते पन यं उद्दिस्स लिखितं तस्सेव मरणेन पाराजिकं। बहू उद्दिस्स लिखिते यत्तका मरन्ति, तत्तका पाणातिपाता। मातापितूनं मरणेन आनन्तरियं। अनुद्दिस्स लिखितेपि एसेव नयो। ‘‘बहू मरन्ती’’ति विप्पटिसारे उप्पन्ने तं पोत्थकं झापेत्वा वा यथा वा अक्खरानि न पञ्ञायन्ति तथा कत्वा मुच्चति। सचे सो परस्स पोत्थको होति, उद्दिस्स लिखितो वा होति अनुद्दिस्स लिखितो वा, गहितट्ठाने ठपेत्वा मुच्चति। सचे मूलेन कीतो होति, पोत्थकस्सामिकानं पोत्थकं, येसं हत्थतो मूलं गहितं, तेसं मूलं दत्वा मुच्चति। सचे सम्बहुला ‘‘मरणवण्णं लिखिस्सामा’’ति एकज्झासया हुत्वा एको तालरुक्खं आरोहित्वा पण्णं छिन्दति, एको आहरति, एको पोत्थकं करोति, एको लिखति, एको सचे कण्टकलेखा होति, मसिं मक्खेति, मसिं मक्खेत्वा तं पोत्थकं सज्जेत्वा सब्बेव सभायं वा आपणे वा यत्थ वा पन लेखादस्सनकोतूहलका बहू सन्निपतन्ति, तत्थ ठपेन्ति। तं वाचेत्वा सचेपि एको मरति, सब्बेसं पाराजिकं। सचे बहुका मरन्ति, वुत्तसदिसोव नयो। विप्पटिसारे पन उप्पन्ने तं पोत्थकं सचेपि मञ्जूसायं गोपेन्ति, अञ्ञो च तं दिस्वा नीहरित्वा पुन बहूनं दस्सेति, नेव मुच्चन्ति। तिट्ठतु मञ्जूसा, सचेपि तं पोत्थकं नदियं वा समुद्दे वा खिपन्ति वा धोवन्ति वा खण्डाखण्डं वा छिन्दन्ति, अग्गिम्हि वा झापेन्ति, याव सङ्घट्टितेपि दुद्धोते वा दुज्झापिते वा पत्ते अक्खरानि पञ्ञायन्ति, ताव न मुच्चन्ति। यथा पन अक्खरानि न पञ्ञायन्ति तथेव कते मुच्चन्तीति।
इदानि थावरपयोगस्स विभागदस्सनत्थं वुत्तेसु ओपातादिमातिकानिद्देसेसु मनुस्सं उद्दिस्स ओपातं खनतीति ‘‘इत्थन्नामो पतित्वा मरिस्सती’’ति कञ्चि मनुस्सं उद्दिसित्वा यत्थ सो एकतो विचरति, तत्थ आवाटं खनति, खनन्तस्स ताव सचेपि जातपथविया खनति, पाणातिपातस्स पयोगत्ता पयोगे पयोगे दुक्कटं। यं उद्दिस्स खनति, तस्स दुक्खुप्पत्तिया थुल्लच्चयं, मरणेन पाराजिकं। अञ्ञस्मिं पतित्वा मते अनापत्ति। सचे अनुद्दिस्स ‘‘यो कोचि मरिस्सती’’ति खतो होति, यत्तका पतित्वा मरन्ति, तत्तका पाणातिपाता। आनन्तरियवत्थूसु च आनन्तरियं थुल्लच्चयपाचित्तियवत्थूसु थुल्लच्चयपाचित्तियानि।
बहू तत्थ चेतना; कतमाय पाराजिकं होतीति? महाअट्ठकथायं ताव वुत्तं – ‘‘आवाटं गम्भीरतो च आयामवित्थारतो च खनित्वा पमाणे ठपेत्वा तच्छेत्वा पुञ्छित्वा पंसुपच्छिं उद्धरन्तस्स सन्निट्ठापिका अत्थसाधकचेतना मग्गानन्तरफलसदिसा। सचेपि वस्ससतस्स अच्चयेन पतित्वा अवस्सं मरणकसत्तो होति, सन्निट्ठापकचेतनायमेव पाराजिक’’न्ति। महापच्चरियं पन सङ्खेपट्ठकथायञ्च – ‘‘इमस्मिं आवाटे पतित्वा मरिस्सतीति एकस्मिम्पि कुद्दालप्पहारे दिन्ने सचे कोचि तत्थ पक्खलितो पतित्वा मरति, पाराजिकमेव। सुत्तन्तिकत्थेरा पन सन्निट्ठापकचेतनं गण्हन्ती’’ति वुत्तं।
१७७.अपस्सेने सत्थं वाति एत्थ अपस्सेनं नाम निच्चपरिभोगो मञ्चो वा पीठं वा अपस्सेनफलकं वा दिवाट्ठाने निसीदन्तस्स अपस्सेनकत्थम्भो वा तत्थजातकरुक्खो वा चङ्कमे अपस्साय तिट्ठन्तस्स आलम्बनरुक्खो वा आलम्बनफलकं वा सब्बम्पेतं अपस्सयनीयट्ठेन अपस्सेनं नाम; तस्मिं अपस्सेने यथा अपस्सयन्तं विज्झति वा छिन्दति वा तथा कत्वा वासिफरसुसत्तिआरकण्टकादीनं अञ्ञतरं सत्थं ठपेति, दुक्कटं। धुवपरिभोगट्ठाने निरासङ्कस्स निसीदतो वा निपज्जतो वा अपस्सयन्तस्स वा सत्थसम्फस्सपच्चया दुक्खुप्पत्तिया थुल्लच्चयं, मरणेन पाराजिकं। तं चे अञ्ञोपि तस्स वेरिभिक्खु विहारचारिकं चरन्तो दिस्वा ‘‘इमस्स मञ्ञे मरणत्थाय इदं निखित्तं, साधु सुट्ठु मरतू’’ति अभिनन्दन्तो गच्छति, दुक्कटं। सचे पन सोपि तत्थ ‘‘एवं कते सुकतं भविस्सती’’ति तिखिणतरादिकरणेन किञ्चि कम्मं करोति, तस्सापि पाराजिकं। सचे पन ‘‘अट्ठाने ठित’’न्ति उद्धरित्वा अञ्ञस्मिं ठाने ठपेति तदत्थमेव कत्वा ठपिते मूलट्ठो न मुच्चति। पाकतिकं लभित्वा ठपितं होति, मुच्चति। तं अपनेत्वा अञ्ञं तिखिणतरं ठपेति मूलट्ठो मुच्चतेव।
विसमक्खनेपि याव मरणाभिनन्दने दुक्कटं ताव एसेव नयो। सचे पन सोपि खुद्दकं विसमण्डलन्ति सल्लक्खेत्वा महन्ततरं वा करोति , महन्तं वा ‘‘अतिरेकं होती’’ति खुद्दकं करोति, तनुकं वा बहलं; बहलं वा तनुकं करोति, अग्गिना तापेत्वा हेट्ठा वा उपरि वा सञ्चारेति, तस्सापि पाराजिकं। ‘‘इदं अठाने ठित’’न्ति सब्बमेव तच्छेत्वा पुञ्छित्वा अञ्ञस्मिं ठाने ठपेति, अत्तना भेसज्जानि योजेत्वा कते मूलट्ठो न मुच्चति , अत्तना अकते मुच्चति। सचे पन सो ‘‘इदं विसं अतिपरित्त’’न्ति अञ्ञम्पि आनेत्वा पक्खिपति, यस्स विसेन मरति, तस्स पाराजिकं। सचे उभिन्नम्पि सन्तकेन मरति, उभिन्नम्पि पाराजिकं। ‘‘इदं विसं निब्बिस’’न्ति तं अपनेत्वा अत्तनो विसमेव ठपेति, तस्सेव पाराजिकं मूलट्ठो मुच्चति।
दुब्बलं वा करोतीति मञ्चपीठं अटनिया हेट्ठाभागे छिन्दित्वा विदलेहि वा रज्जुकेहि वा येहि वीतं होति, ते वा छिन्दित्वा अप्पावसेसमेव कत्वा हेट्ठा आवुधं निक्खिपति ‘‘एत्थ पतित्वा मरिस्सती’’ति। अपस्सेनफलकादीनम्पि चङ्कमे आलम्बनरुक्खफलकपरियोसानानं परभागं छिन्दित्वा हेट्ठा आवुधं निक्खिपति, सोब्भादीसु मञ्चं वा पीठं वा अपस्सेनफलकं वा आनेत्वा ठपेति, यथा तत्थ निसिन्नमत्तो वा अपस्सितमत्तो वा पतति, सोब्भादीसु वा सञ्चरणसेतु होति, तं दुब्बलं करोति; एवं करोन्तस्स करणे दुक्कटं। इतरस्स दुक्खुप्पत्तिया थुल्लच्चयं, मरणे पाराजिकं। भिक्खुं आनेत्वा सोब्भादीनं तटे ठपेति ‘‘दिस्वा भयेन कम्पेन्तो पतित्वा मरिस्सती’’ति दुक्कटं। सो तत्थेव पतति, दुक्खुप्पत्तिया थुल्लच्चयं, मरणे पाराजिकं। सयं वा पातेति, अञ्ञेन वा पातापेति, अञ्ञो अवुत्तो वा अत्तनो धम्मताय पातेति, अमनुस्सो पातेति, वातप्पहारेन पतति, अत्तनो धम्मताय पतत्ति, सब्बत्थ मरणे पाराजिकं। कस्मा? तस्स पयोगेन सोब्भादितटे ठितत्ता।
१७८.रूपूपहारे – उपसंहरतीति परं वा अमनापरूपं तस्स समीपे ठपेति, अत्तना वा यक्खपेतादिवेसं गहेत्वा तिट्ठति, तस्स उपसंहारमत्ते दुक्कटं। परस्स तं रूपं दिस्वा भयुप्पत्तियं थुल्लच्चयं, मरणे पाराजिकं। सचे पन तदेव रूपं एकच्चस्स मनापं होति, अलाभकेन च सुस्सित्वा मरति, विसङ्केतो। मनापियेपि एसेव नयो। तत्थ पन विसेसेन इत्थीनं पुरिसरूपं पुरिसानञ्च इत्थिरूपं मनापं तं अलङ्करित्वा उपसंहरति, दिट्ठमत्तकमेव करोति, अतिचिरं पस्सितुम्पि न देति, इतरो अलाभकेन सुस्सित्वा मरति, पाराजिकं। सचे उत्तसित्वा मरति , विसङ्केतो। अथ पन उत्तसित्वा वा अलाभकेन वाति अविचारेत्वा ‘‘केवलं पस्सित्वा मरिस्सती’’ति उपसंहरति, उत्तसित्वा वा सुस्सित्वा वा मते पाराजिकमेव। एतेनेवूपायेन सद्दूपहारादयोपि वेदितब्बा। केवलञ्हेत्थ अमनुस्ससद्दादयो उत्रासजनका अमनापसद्दा, पुरिसानं इत्थिसद्दमधुरगन्धब्बसद्दादयो चित्तस्सादकरा मनापसद्दा। हिमवन्ते विसरुक्खानं मूलादिगन्धा कुणपगन्धा च अमनापगन्धा, काळानुसारीमूलगन्धादयो मनापगन्धा । पटिकूलमूलरसादयो अमनापरसा, अप्पटिकूलमूलरसादयो मनापरसा। विसफस्समहाकच्छुफस्सादयो अमनापफोट्ठब्बा, चीनपटहंसपुप्फतूलिकफस्सादयो मनापफोट्ठब्बाति वेदितब्बा।
धम्मूपहारे – धम्मोति देसनाधम्मो वेदितब्बो। देसनावसेन वा निरये च सग्गे च विपत्तिसम्पत्तिभेदं धम्मारम्मणमेव। नेरयिकस्साति भिन्नसंवरस्स कतपापस्स निरये निब्बत्तनारहस्स सत्तस्स पञ्चविधबन्धनकम्मकरणादिनिरयकथं कथेति। तं चे सुत्वा सो उत्तसित्वा मरति, कथिकस्स पाराजिकं। सचे पन सो सुत्वापि अत्तनो धम्मताय मरति, अनापत्ति। ‘‘इदं सुत्वा एवरूपं पापं न करिस्सति ओरमिस्सति विरमिस्सती’’ति निरयकथं कथेति, तं सुत्वा इतरो उत्तसित्वा मरति, अनापत्ति। सग्गकथन्ति देवनाटकादीनं नन्दनवनादीनञ्च सम्पत्तिकथं; तं सुत्वा इतरो सग्गाधिमुत्तो सीघं तं सम्पत्तिं पापुणितुकामो सत्थाहरणविसखादनआहारुपच्छेद-अस्सासपस्साससन्निरुन्धनादीहि दुक्खं उप्पादेति, कथिकस्स थुल्लच्चयं, मरति पाराजिकं। सचे पन सो सुत्वापि यावतायुकं ठत्वा अत्तनो धम्मताय मरति, अनापत्ति । ‘‘इमं सुत्वा पुञ्ञानि करिस्सती’’ति कथेति, तं सुत्वा इतरो अधिमुत्तो कालंकरोति, अनापत्ति।
१७९.आचिक्खनायं – पुट्ठो भणतीति ‘‘भन्ते कथं मतो धनं वा लभति सग्गे वा उपपज्जती’’ति एवं पुच्छितो भणति।
अनुसासनियं – अपुट्ठोति एवं अपुच्छितो सामञ्ञेव भणति।
सङ्केतकम्मनिमित्तकम्मानि अदिन्नादानकथायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बानि।
एवं नानप्पकारतो आपत्तिभेदं दस्सेत्वा इदानि अनापत्तिभेदं दस्सेन्तो ‘‘अनापत्ति असञ्चिच्चा’’तिआदिमाह। तत्थ असञ्चिच्चाति ‘‘इमिना उपक्कमेन इमं मारेमी’’ति अचेतेत्वा। एवञ्हि अचेतेत्वा कतेन उपक्कमेन परे मतेपि अनापत्ति, वक्खति च ‘‘अनापत्ति भिक्खु असञ्चिच्चा’’ति। अजानन्तस्साति ‘‘इमिना अयं मरिस्सती’’ति अजानन्तस्स उपक्कमेन परे मतेपि अनापत्ति, वक्खति च विसगतपिण्डपातवत्थुस्मिं ‘‘अनापत्ति भिक्खु अजानन्तस्सा’’ति। नमरणाधिप्पायस्साति मरणं अनिच्छन्तस्स। येन हि उपक्कमेन परो मरति, तेन उपक्कमेन तस्मिं मारितेपि नमरणाधिप्पायस्स अनापत्ति। वक्खति च ‘‘अनापत्ति भिक्खु नमरणाधिप्पायस्सा’’ति। उम्मत्तकादयो पुब्बे वुत्तनया एव। इध पन आदिकम्मिका अञ्ञमञ्ञं जीविता वोरोपितभिक्खू, तेसं अनापत्ति। अवसेसानं मरणवण्णसंवण्णनकादीनं आपत्तियेवाति।
पदभाजनीयवण्णना निट्ठिता।
समुट्ठानादीसु – इदं सिक्खापदं तिसमुट्ठानं; कायचित्ततो च वाचाचित्ततो च कायवाचाचित्ततो च समुट्ठाति। किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, दुक्खवेदनं। सचेपि हि सिरिसयनं आरूळ्हो रज्जसम्पत्तिसुखं अनुभवन्तो राजा ‘‘चोरो देव आनीतो’’ति वुत्ते ‘‘गच्छथ नं मारेथा’’ति हसमानोव भणति, दोमनस्सचित्तेनेव भणतीति वेदितब्बो। सुखवोकिण्णत्ता पन अनुप्पबन्धाभावा च दुज्जानमेतं पुथुज्जनेहीति।
विनीतवत्थुवण्णना
१८०.विनीतवत्थुकथासु पठमवत्थुस्मिं – कारुञ्ञेनाति ते भिक्खू तस्स महन्तं गेलञ्ञदुक्खं दिस्वा कारुञ्ञं उप्पादेत्वा ‘‘सीलवा त्वं कतकुसलो, कस्मा मीयमानो भायसि, ननु सीलवतो सग्गो नाम मरणमत्तपटिबद्धोयेवा’’ति एवं मरणत्थिकाव हुत्वा मरणत्थिकभावं अजानन्ता मरणवण्णं संवण्णेसुं। सोपि भिक्खु तेसं संवण्णनाय आहारुपच्छेदं कत्वा अन्तराव कालमकासि। तस्मा आपत्तिं आपन्ना। वोहारवसेन पन वुत्तं ‘‘कारुञ्ञेन मरणवण्णं संवण्णेसु’’न्ति। तस्मा इदानिपि पण्डितेन भिक्खुना गिलानस्स भिक्खुनो एवं मरणवण्णो न संवण्णेतब्बो। सचे हि तस्स संवण्णनं सुत्वा आहारूपच्छेदादिना उपक्कमेन एकजवनवारावसेसेपि आयुस्मिं अन्तरा कालंकरोति, इमिनाव मारितो होति। इमिना पन नयेन अनुसिट्ठि दातब्बा – ‘‘सीलवतो नाम अनच्छरिया मग्गफलुप्पत्ति, तस्मा विहारादीसु आसत्तिं अकत्वा बुद्धगतं धम्मगतं सङ्घगतं कायगतञ्च सतिं उपट्ठपेत्वा मनसिकारे अप्पमादो कातब्बो’’ति। मरणवण्णे च संवण्णितेपि यो ताय संवण्णनाय कञ्चि उपक्कमं अकत्वा अत्तनो धम्मताय यथायुना यथानुसन्धिनाव मरति, तप्पच्चया संवण्णको आपत्तिया न कारेतब्बोति।
दुतियवत्थुस्मिं – न च भिक्खवे अप्पटिवेक्खित्वाति एत्थ कीदिसं आसनं पटिवेक्खितब्बं , कीदिसं न पटिवेक्खितब्बं? यं सुद्धं आसनमेव होति अपच्चत्थरणकं, यञ्च आगन्त्वा ठितानं पस्सतंयेव अत्थरीयति, तं नपच्चवेक्खितब्बं , निसीदितुं वट्टति। यम्पि मनुस्सा सयं हत्थेन अक्कमित्वा ‘‘इध भन्ते निसीदथा’’ति देन्ति, तस्मिम्पि वट्टति। सचेपि पठममेवागन्त्वा निसिन्ना पच्छा उद्धं वा अधो वा सङ्कमन्ति, पच्चवेक्खणकिच्चं नत्थि। यम्पि तनुकेन वत्थेन यथा तलं दिस्सति, एवं पटिच्छन्नं होति, तस्मिम्पि पच्चवेक्खणकिच्चं नत्थि। यं पन पटिकच्चेव पावारकोजवादीहि अत्थतं होति, तं हत्थेन परामसित्वा सल्लक्खेत्वा निसीदितब्बं। महापच्चरियं पन ‘‘घनसाटकेनापि अत्थते यस्मिं वलि न पञ्ञायति, तं नप्पटिवेक्खितब्बन्ति वुत्तं।
मुसलवत्थुस्मिं – असञ्चिच्चोति अवधकचेतनो विरद्धपयोगो हि सो। तेनाह ‘‘असञ्चिच्चो अह’’न्ति। उदुक्खलवत्थु उत्तानमेव। वुड्ढपब्बजितवत्थूसुपठमवत्थुस्मिं ‘‘भिक्खुसङ्घस्स पटिबन्धं मा अकासी’’ति पणामेसि। दुतियवत्थुस्मिं – सङ्घमज्झेपि गणमज्झेपि ‘‘महल्लकत्थेरस्स पुत्तो’’ति वुच्चमानो तेन वचनेन अट्टीयमानो ‘‘मरतु अय’’न्ति पणामेसि। ततियवत्थुस्मिं – तस्स दुक्खुप्पादनेन थुल्लच्चयं।
१८१.ततो परानि तीणि वत्थूनि उत्तानत्थानेव। विसगतपिण्डपातवत्थुस्मिं – साराणीयधम्मपूरको सो भिक्खु अग्गपिण्डं सब्रह्मचारीनं दत्वाव भुञ्जति। तेन वुत्तं ‘‘अग्गकारिकं अदासी’’ति। अग्गकारिकन्ति अग्गकिरियं; पठमं लद्धपिण्डपातं अग्गग्गं वा पणीतपणीतं पिण्डपातन्ति अत्थो। या पन तस्स दानसङ्खाता अग्गकिरिया, सा न सक्का दातुं, पिण्डपातञ्हि सो थेरासनतो पट्ठाय अदासि। ते भिक्खूति ते थेरासनतो पट्ठाय परिभुत्तपिण्डपाता भिक्खू; ते किर सब्बेपि कालमकंसु। सेसमेत्थ उत्तानमेव। अस्सद्धेसु पन मिच्छादिट्ठिकेसु कुलेसु सक्कच्चं पणीतभोजनं लभित्वा अनुपपरिक्खित्वा नेव अत्तना परिभुञ्जितब्बं, न परेसं दातब्बं। यम्पि आभिदोसिकं भत्तं वा खज्जकं वा ततो लभति, तम्पि न परिभुञ्जितब्बं। अपिहितवत्थुम्पि हि सप्पविच्छिकादीहि अधिसयितं छड्डनीयधम्मं तानि कुलानि देन्ति। गन्धहलिद्दादिमक्खितोपि ततो पिण्डपातो न गहेतब्बो। सरीरे रोगट्ठानानि पुञ्छित्वा ठपितभत्तम्पि हि तानि दातब्बं मञ्ञन्तीति।
वीमंसनवत्थुस्मिं – वीमंसमानो द्वे वीमंसति – ‘‘सक्कोति नु खो इमं मारेतुं नो’’ति विसं वा वीमंसति, ‘‘मरेय्य नु खो अयं इमं विसं खादित्वा नो’’ति पुग्गलं वा। उभयथापि वीमंसाधिप्पायेन दिन्ने मरतु वा मा वा थुल्लच्चयं। ‘‘इदं विसं एतं मारेतू’’ति वा ‘‘इदं विसं खादित्वा अयं मरतू’’ति वा एवं दिन्ने पन सचे मरति, पाराजिकं; नो चे, थुल्लच्चयं।
१८२-३.इतो परानि तीणि सिलावत्थूनि तीणि इट्ठकवासिगोपानसीवत्थूनि च उत्तानत्थानेव। न केवलञ्च सिलादीनंयेव वसेन अयं आपत्तानापत्तिभेदो होति, दण्डमुग्गरनिखादनवेमादीनम्पि वसेन होतियेव, तस्मा पाळियं अनागतम्पि आगतनयेनेव वेदितब्बं।
अट्टकवत्थूसु – अट्टकोति वेहासमञ्चो वुच्चति; यं सेतकम्ममालाकम्मलताकम्मादीनं अत्थाय बन्धन्ति। तत्थ आवुसो अत्रट्ठितो बन्धाहीति मरणाधिप्पायो यत्र ठितो पतित्वा खाणुना वा भिज्जेय्य, सोब्भपपातादीसु वा मरेय्य , तादिसं ठानं सन्धायाह। एत्थ च कोचि उपरिठानं नियामेति ‘‘इतो पतित्वा मरिस्सती’’ति, कोचि हेट्ठा ठानं ‘‘इध पतित्वा मरिस्सती’’ति, कोचि उभयम्पि ‘‘इतो इध पतित्वा मरिस्सती’’ति। तत्र यो उपरि नियमितट्ठाना अपतित्वा अञ्ञतो पतति, हेट्ठा नियमितट्ठाने वा अपतित्वा अञ्ञत्थ पतति, उभयनियामे वा यंकिञ्चि एकं विराधेत्वा पतति, तस्मिं मते विसङ्केतत्ता अनापत्ति। विहारच्छादनवत्थुस्मिम्पि एसेव नयो।
अनभिरतिवत्थुस्मिं – सो किर भिक्खु कामवितक्कादीनं समुदाचारं दिस्वा निवारेतुं असक्कोन्तो सासने अनभिरतो गिहिभावाभिमुखो जातो। ततो चिन्तेसि – ‘‘याव सीलभेदं न पापुणामि ताव मरिस्सामी’’ति। अथ तं पब्बतं अभिरुहित्वा पपाते पपतन्तो अञ्ञतरं विलीवकारं ओत्थरित्वा मारेसि। विलीवकारन्ति वेणुकारं। न च भिक्खवे अत्तानं पातेतब्बन्ति न अत्ता पातेतब्बो। विभत्तिब्यत्तयेन पनेतं वुत्तं। एत्थ च न केवलं न पातेतब्बं, अञ्ञेनपि येन केनचि उपक्कमेन अन्तमसो आहारुपच्छेदेनपि न मारेतब्बो। योपि हि गिलानो विज्जमाने भेसज्जे च उपट्ठाकेसु च मरितुकामो आहारं उपच्छिन्दति, दुक्कटमेव। यस्स पन महाआबाधो चिरानुबद्धो, भिक्खू उपट्ठहन्ता किलमन्ति जिगुच्छन्ति ‘‘कदा नु खो गिलानतो मुच्चिस्सामा’’ति अट्टीयन्ति। सचे सो ‘‘अयं अत्तभावो पटिजग्गियमानोपि न तिट्ठति, भिक्खू च किलमन्ती’’ति आहारं उपच्छिन्दति, भेसज्जं न सेवति वट्टति। यो पन ‘‘अयं रोगो खरो, आयुसङ्खारा न तिट्ठन्ति, अयञ्च मे विसेसाधिगमो हत्थप्पत्तो विय दिस्सती’’ति उपच्छिन्दति वट्टतियेव। अगिलानस्सापि उप्पन्नसंवेगस्स ‘‘आहारपरियेसनं नाम पपञ्चो, कम्मट्ठानमेव अनुयुञ्जिस्सामी’’ति कम्मट्ठानसीसेन उपच्छिन्दन्तस्स वट्टति। विसेसाधिगमं ब्याकरित्वा आहारं उपच्छिन्दति, न वट्टति। सभागानञ्हि लज्जीभिक्खूनं कथेतुं वट्टति।
सिलावत्थुस्मिं – दवायाति दवेन हस्सेन; खिड्डायाति अत्थो। सिलाति पासाणो; न केवलञ्च पासाणो, अञ्ञम्पि यंकिञ्चि दारुखण्डं वा इट्ठकाखण्डं वा हत्थेन वा यन्तेन वा पविज्झितुं न वट्टति। चेतियादीनं अत्थाय पासाणादयो हसन्ता हसन्ता पवट्टेन्तिपि खिपन्तिपि उक्खिपन्तिपि कम्मसमयोति वट्टति। अञ्ञम्पि ईदिसं नवकम्मं वा करोन्ता भण्डकं वा धोवन्ता रुक्खं वा धोवनदण्डकं वा उक्खिपित्वा पविज्झन्ति, वट्टति। भत्तविस्सग्गकालादीसु काके वा सोणे वा कट्ठं वा कथलं वा खिपित्वा पलापेति, वट्टति।
१८४.सेदनादिवत्थूनि सब्बानेव उत्तानत्थानि। एत्थ च अहं कुक्कुच्चकोति न गिलानुपट्ठानं न कातब्बं, हितकामताय सब्बं गिलानस्स बलाबलञ्च रुचिञ्च सप्पायासप्पायञ्च उपलक्खेत्वा कातब्बं।
१८५.जारगब्भिनिवत्थुस्मिं – पवुत्थपतिकाति पवासं गतपतिका। गब्भपातनन्ति येन परिभुत्तेन गब्भो पतति, तादिसं भेसज्जं। द्वे पजापतिकवत्थूनि उत्तानत्थानेव। गब्भमद्दनवत्थुस्मिं – ‘‘मद्दित्वा पातेही’’ति वुत्ते अञ्ञेन मद्दापेत्वा पातेति, विसङ्केतं। ‘‘मद्दापेत्वा पातापेही’’ति वुत्तेपि सयं मद्दित्वा पातेति, विसङ्केतमेव। मनुस्सविग्गहे परियायो नाम नत्थि। तस्मा ‘‘गब्भो नाम मद्दिते पतती’’ति वुत्ते सा सयं वा मद्दतु, अञ्ञेन वा मद्दापेत्वा पातेतु, विसङ्केतो नत्थि; पाराजिकमेव तापनवत्थुस्मिम्पि एसेव नयो।
वञ्झित्थिवत्थुस्मिं – वञ्झित्थी नाम या गब्भं न गण्हाति। गब्भं अगण्हनकइत्थी नाम नत्थि, यस्सा पन गहितोपि गब्भो न सण्ठाति, तंयेव सन्धायेतं वुत्तं। उतुसमये किर सब्बित्थियो गब्भं गण्हन्ति। या पनायं ‘‘वञ्झा’’ति वुच्चति, तस्सा कुच्छियं निब्बत्तसत्तानं अकुसलविपाको सम्पापुणाति। ते परित्तकुसलविपाकेन गहितपटिसन्धिका अकुसलविपाकेन अधिभूता विनस्सन्ति। अभिनवपटिसन्धियंयेव हि कम्मानुभावेन द्वीहाकारेहि गब्भो न सण्ठाति – वातेन वा पाणकेहि वा। वातो सोसेत्वा अन्तरधापेति, पाणका खादित्वा। तस्स पन वातस्स पाणकानं वा पटिघाताय भेसज्जे कते गब्भो सण्ठहेय्य; सो भिक्खु तं अकत्वा अञ्ञं खरभेसज्जं अदासि। तेन सा कालमकासि। भगवा भेसज्जस्स कटत्ता दुक्कटं पञ्ञापेसि।
दुतियवत्थुस्मिम्पि एसेव नयो। तस्मा आगतागतस्स परजनस्स भेसज्जं न कातब्बं, करोन्तो दुक्कटं आपज्जति। पञ्चन्नं पन सहधम्मिकानं कातब्बं भिक्खुस्स भिक्खुनिया सिक्खमानाय सामणेरस्स सामणेरियाति। समसीलसद्धापञ्ञानञ्हि एतेसं तीसु सिक्खासु युत्तानं भेसज्जं अकातुं न लब्भति, करोन्तेन च सचे तेसं अत्थि, तेसं सन्तकं गहेत्वा योजेत्वा दातब्बं। सचे नत्थि, अत्तनो सन्तकं कातब्बं। सचे अत्तनोपि नत्थि, भिक्खाचारवत्तेन वा ञातकपवारितट्ठानतो वा परियेसितब्बं। अलभन्तेन गिलानस्स अत्थाय अकतविञ्ञत्तियापि आहरित्वा कातब्बं।
अपरेसम्पि पञ्चन्नं कातुं वट्टति – मातु, पितु, तदुपट्ठाकानं, अत्तनो वेय्यावच्चकरस्स, पण्डुपलासस्साति। पण्डुपलासो नाम यो पब्बज्जापेक्खो याव पत्तचीवरं पटियादियति ताव विहारे वसति। तेसु सचे मातापितरो इस्सरा होन्ति, न पच्चासीसन्ति, अकातुं वट्टति। सचे पन रज्जेपि ठिता पच्चासीसन्ति, अकातुं न वट्टति। भेसज्जं पच्चासीसन्तानं भेसज्जं दातब्बं, योजेतुं अजानन्तानं योजेत्वा दातब्बं। सब्बेसं अत्थाय सहधम्मिकेसु वुत्तनयेनेव परियेसितब्बं। सचे पन मातरं विहारे आनेत्वा जग्गति, सब्बं परिकम्मं अनामसन्तेन कातब्बं। खादनीयं भोजनीयं सहत्था दातब्बं। पिता पन यथा सामणेरो एवं सहत्थेन न्हापनसम्बाहनादीनि कत्वा उपट्ठातब्बो। ये च मातापितरो उपट्ठहन्ति पटिजग्गन्ति, तेसम्पि एवमेव कातब्बं। वेय्यावच्चकरो नाम यो वेतनं गहेत्वा अरञ्ञे दारूनि वा छिन्दति, अञ्ञं वा किञ्चि कम्मं करोति, तस्स रोगे उप्पन्ने याव ञातका न पस्सन्ति ताव भेसज्जं कातब्बं। यो पन भिक्खुनिस्सितकोव हुत्वा सब्बकम्मानि करोति, तस्स भेसज्जं कातब्बमेव। पण्डुपलासेपि सामणेरे विय पटिपज्जितब्बं।
१८७.अङ्गुलिपतोदकवत्थुस्मिं – उत्तन्तोति किलमन्तो। अनस्सासकोति निरस्सासो। इमस्मिं पन वत्थुस्मिं याय आपत्तिया भवितब्बं सा ‘‘खुद्दकेसु निदिट्ठा’’ति इध न वुत्ता।
तदनन्तरे वत्थुस्मिं – ओत्थरित्वाति अक्कमित्वा। सो किर तेहि आकड्ढियमानो पतितो। एको तस्स उदरं अभिरुहित्वा निसीदि। सेसापि पन्नरस जना पथवियं अज्झोत्थरित्वा अदूहलपासाणा विय मिगं मारेसुं। यस्मा पन ते कम्माधिप्पाया, न मरणाधिप्पाया; तस्मा पाराजिकं न वुत्तं।
भूतवेज्जकवत्थुस्मिं – यक्खं मारेसीति भूतविज्जाकपाठका यक्खगहितं मोचेतुकामा यक्खं आवाहेत्वा मुञ्चाति वदन्ति। नो चे मुञ्चति, पिट्ठेन वा मत्तिकाय वा रूपं कत्वा हत्थपादादीनि छिन्दन्ति, यं यं तस्स छिज्जति तं तं यक्खस्स छिन्नमेव होति। सीसे छिन्ने यक्खोपि मरति । एवं सोपि मारेसि; तस्मा थुल्लच्चयं वुत्तं। न केवलञ्च यक्खमेव, योपि हि सक्कं देवराजं मारेय्य, सोपि थुल्लच्चयमेव आपज्जति।
वाळयक्खवत्थुस्मिं – वाळयक्खविहारन्ति यस्मिं विहारे वाळो चण्डो यक्खो वसति, तं विहारं। यो हि एवरूपं विहारं अजानन्तो केवलं वसनत्थाय पेसेति, अनापत्ति। यो मरणाधिप्पायो पेसेति, सो इतरस्स मरणेन पाराजिकं, अमरणेन थुल्लच्चयं आपज्जति। यथा च वाळयक्खविहारं; एवं यत्थ वाळसीहब्यग्घादिमिगा वा अजगरकण्हसप्पादयो दीघजातिका वा वसन्ति, तं वाळविहारं पेसेन्तस्सापि आपत्तानापत्तिभेदो वेदितब्बो। अयं पाळिमुत्तकनयो। यथा च भिक्खुं वाळयक्खविहारं पेसेन्तस्स; एवं वाळयक्खम्पि भिक्खुसन्तिकं पेसेन्तस्स आपत्तानापत्तिभेदो वेदितब्बो। एसेव नयो वाळकन्तारादिवत्थूसुपि। केवलञ्हेत्थ यस्मिं कन्तारे वाळमिगा वा दीघजातिका वा अत्थि, सो वाळकन्तारो। यस्मिं चोरा अत्थि, सो चोरकन्तारोति एवं पदत्थमत्तमेव नानं। मनुस्सविग्गहपाराजिकञ्च नामेतं सण्हं, परियायकथाय न मुच्चति; तस्मा यो वदेय्य ‘‘असुकस्मिं नाम ओकासे चोरो निसिन्नो , यो तस्स सीसं छिन्दित्वा आहरति, सो राजतो सक्कारविसेसं लभती’’ति। तस्स चेतं वचनं सुत्वा कोचि नं गन्त्वा मारेति, अयं पाराजिको होतीति।
१८८.तं मञ्ञमानोति आदीसु सो किर भिक्खु अत्तनो वेरिभिक्खुं मारेतुकामो चिन्तेसि – ‘‘इमं मे दिवा मारेन्तस्स न सुकरं भवेय्य सोत्थिना गन्तुं, रत्तिं नं मारेस्सामी’’ति सल्लक्खेत्वा रत्तिं आगम्म बहूनं सयितट्ठाने तं मञ्ञमानो तमेव जीविता वोरोपेसि। अपरो तं मञ्ञमानो अञ्ञं, अपरो अञ्ञं तस्सेव सहायं मञ्ञमानो तं, अपरो अञ्ञं तस्सेव सहायं मञ्ञमानो अञ्ञं तस्स सहायमेव जीविता वोरोपेसि। सब्बेसम्पि पाराजिकमेव।
अमनुस्सगहितवत्थूसु पठमे वत्थुस्मिं ‘‘यक्खं पलापेस्सामी’’ति पहारं अदासि, इतरो ‘‘न दानायं विरज्झितुं समत्थो, मारेस्सामि न’’न्ति । एत्थ च नमरणाधिप्पायस्स अनापत्ति वुत्ताति। न एत्तकेनेव अमनुस्सगहितस्स पहारो दातब्बो, तालपण्णं पन परित्तसुत्तं वा हत्थे वा पादे वा बन्धितब्बं, रतनसुत्तादीनि परित्तानि भणितब्बानि, ‘‘मा सीलवन्तं भिक्खुं विहेठेही’’ति धम्मकथा कातब्बाति। सग्गकथादीनि उत्तानत्थानि। यञ्हेत्थ वत्तब्बं तं वुत्तमेव।
१८९.रुक्खच्छेदनवत्थु अट्टबन्धनवत्थुसदिसं। अयं पन विसेसो – यो रुक्खेन ओत्थतोपि न मरति , सक्का च होति एकेन पस्सेन रुक्खं छेत्वा पथविं वा खनित्वा निक्खमितुं, हत्थे चस्स वासि वा कुठारी वा अत्थि, तेन अपि जीवितं परिच्चजितब्बं, न च रुक्खो वा छिन्दितब्बो, न पथवी वा खणितब्बा। कस्मा? एवं करोन्तो हि पाचित्तियं आपज्जति, बुद्धस्स आणं भञ्जति, न जीवितपरियन्तं सीलं करोति। तस्मा अपि जीवितं परिच्चजितब्बं, न च सीलन्ति परिग्गहेत्वा न एवं कातब्बं। अञ्ञस्स पन भिक्खुनो रुक्खं वा छिन्दित्वा पथविं वा खनित्वा तं नीहरितुं वट्टति। सचे उदुक्खलयन्तकेन रुक्खं पवट्टेत्वा नीहरितब्बो होति, तंयेव रुक्खं छिन्दित्वा उदुक्खलं गहेतब्बन्ति महासुमत्थेरो आह। अञ्ञम्पि छिन्दित्वा गहेतुं वट्टतीति महापदुमत्थेरो। सोब्भादीसु पतितस्सापि निस्सेणिं बन्धित्वा उत्तारणे एसेव नयो। अत्तना भूतगामं छिन्दित्वा निस्सेणी न कातब्बा, अञ्ञेसं कत्वा उद्धरितुं वट्टतीति।
१९०.दायालिम्पनवत्थूसु – दायं आलिम्पेसुन्ति वने अग्गिं अदंसु। एत्थ पन उद्दिस्सानुद्दिस्सवसेन पाराजिकानन्तरियथुल्लच्चयपाचित्तिवत्थूनं अनुरूपतो पाराजिकादीनि अकुसलरासिभावो च पुब्बे वुत्तनयेनेव वेदितब्बो। ‘‘अल्लतिणवनप्पगुम्बादयो डय्हन्तू’’ति आलिम्पेन्तस्स च पाचित्तियं। ‘‘दब्बूपकरणानि विनस्सन्तू’’ति आलिम्पेन्तस्स दुक्कटं। खिड्डाधिप्पायेनापि दुक्कटन्ति सङ्खेपट्ठकथायं वुत्तं। ‘‘यंकिञ्चि अल्लसुक्खं सइन्द्रियानिन्द्रियं डय्हतू’’ति आलिम्पेन्तस्स वत्थुवसेन पाराजिकथुल्लच्चयपाचित्तियदुक्कटानि वेदितब्बानि।
पटग्गिदानं पन परित्तकरणञ्च भगवता अनुञ्ञातं, तस्मा अरञ्ञे वनकम्मिकेहि वा दिन्नं सयं वा उट्ठितं अग्गिं आगच्छन्तं दिस्वा ‘‘तिणकुटियो मा विनस्सन्तू’’ति तस्स अग्गिनो पटिअग्गिं दातुं वट्टति, येन सद्धिं आगच्छन्तो अग्गि एकतो हुत्वा निरुपादानो निब्बाति। परित्तम्पि कातुं वट्टति तिणकुटिकानं समन्ता भूमितच्छनं परिखाखणनं वा, यथा आगतो अग्गि उपादानं अलभित्वा निब्बाति। एतञ्च सब्बं उट्ठितेयेव अग्गिस्मिं कातुं वट्टति। अनुट्ठिते अनुपसम्पन्नेहि कप्पियवोहारेन कारेतब्बं। उदकेन पन निब्बापेन्तेहि अप्पाणकमेव उदकं आसिञ्चितब्बं।
१९१.आघातनवत्थुस्मिं – यथा एकप्पहारवचने; एवं ‘‘द्वीहि पहारेही’’ति आदिवचनेसुपि पाराजिकं वेदितब्बं। ‘‘द्वीही’’ति वुत्ते च एकेन पहारेन मारितेपि खेत्तमेव ओतिण्णत्ता पाराजिकं, तीहि मारिते पन विसङ्केतं। इति यथापरिच्छेदे वा परिच्छेदब्भन्तरे वा अविसङ्केतं, परिच्छेदातिक्कमे पन सब्बत्थ विसङ्केतं होति, आणापको मुच्चति, वधकस्सेव दोसो। यथा च पहारेसु; एवं पुरिसेसुपि ‘‘एको मारेतू’’ति वुत्ते एकेनेव मारिते पाराजिकं, द्वीहि मारिते विसङ्केतं। ‘‘द्वे मारेन्तू’’ति वुत्ते एकेन वा द्वीहि वा मारिते पाराजिकं, तीहि मारिते विसङ्केतन्ति वेदितब्बं। एको सङ्गामे वेगेन धावतो पुरिसस्स सीसं असिना छिन्दति, असीसकं कबन्धं धावति, तमञ्ञो पहरित्वा पातेसि, कस्स पाराजिकन्ति वुत्ते उपड्ढा थेरा ‘‘गमनूपच्छेदकस्सा’’ति आहंसु। आभिधम्मिकगोदत्तत्थेरो ‘‘सीसच्छेदकस्सा’’ति। एवरूपानिपि वत्थूनि इमस्स वत्थुस्स अत्थदीपने वत्तब्बानीति।
१९२.तक्कवत्थुस्मिं – अनियमेत्वा ‘‘तक्कं पायेथा’’ति वुत्ते यं वा तं वा तक्कं पायेत्वा मारिते पाराजिकं। नियमेत्वा पन ‘‘गोतक्कं महिंसतक्कं अजिकातक्क’’न्ति वा, ‘‘सीतं उण्हं धूपितं अधूपित’’न्ति वा वुत्ते यं वुत्तं, ततो अञ्ञं पायेत्वा मारिते विसङ्केतं।
लोणसोवीरकवत्थुस्मिं– लोणसोवीरकं नाम सब्बरसाभिसङ्खतं एकं भेसज्जं। तं किर करोन्ता हरीतकामलकविभीतककसावे सब्बधञ्ञानि सब्बअपरण्णानि सत्तन्नम्पि धञ्ञानं ओदनं कदलिफलादीनि सब्बफलानि वेत्तकेतकखज्जूरिकळीरादयो सब्बकळीरे मच्छमंसखण्डानि अनेकानि च मधुफाणितसिन्धवलोणनिकटुकादीनि भेसज्जानि पक्खिपित्वा कुम्भिमुखं लिम्पित्वा एकं वा द्वे वा तीणि वा संवच्छरानि ठपेन्ति, तं परिपच्चित्वा जम्बुरसवण्णं होति। वातकासकुट्ठपण्डुभगन्दरादीनं सिनिद्धभोजनं भुत्तानञ्च उत्तरपानं भत्तजीरणकभेसज्जं तादिसं नत्थि। तं पनेतं भिक्खूनं पच्छाभत्तम्पि वट्टति, गिलानानं पाकतिकमेव, अगिलानानं पन उदकसम्भिन्नं पानपरिभोगेनाति।
समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय
ततियपाराजिकवण्णना निट्ठिता।
४. चतुत्थपाराजिकं
चतुसच्चविदू सत्था, चतुत्थं यं पकासयि।
पाराजिकं तस्स दानि, पत्तो संवण्णनाक्कमो॥
यस्मा तस्मा सुविञ्ञेय्यं, यं पुब्बे च पकासितं।
तं वज्जयित्वा अस्सापि, होति संवण्णना अयं॥
वग्गुमुदातीरियभिक्खुवत्थुवण्णना
१९३.तेन समयेन बुद्धो भगवा वेसालियं विहरति…पे॰… गिहीनं कम्मन्तं अधिट्ठेमाति गिहीनं खेत्तेसु चेव आरामादीसु च कत्तब्बकिच्चं अधिट्ठाम; ‘‘एवं कातब्बं, एवं न कातब्ब’’न्ति आचिक्खाम चेव अनुसासाम चाति वुत्तं होति। दूतेय्यन्ति दूतकम्मं। उत्तरिमनुस्सधम्मस्साति मनुस्से उत्तिण्णधम्मस्स; मनुस्से अतिक्कमित्वा ब्रह्मत्तं वा निब्बानं वा पापनकधम्मस्साति अत्थो। उत्तरिमनुस्सानं वा सेट्ठपुरिसानं झायीनञ्च अरियानञ्च धम्मस्स। असुको भिक्खूतिआदीसु अत्तना एवं मन्तयित्वा पच्छा गिहीनं भासन्ता ‘‘बुद्धरक्खितो नाम भिक्खु पठमस्स झानस्स लाभी, धम्मरक्खितो दुतियस्सा’’ति एवं नामवसेनेव वण्णं भासिंसूति वेदितब्बो। तत्थ एसोयेव खो आवुसो सेय्योति कम्मन्ताधिट्ठानं दूतेय्यहरणञ्च बहुसपत्तं महासमारम्भं न च समणसारुप्पं। ततो पन उभयतोपि एसो एव सेय्यो पासंसतरो सुन्दरतरो यो अम्हाकं गिहीनं अञ्ञमञ्ञस्स उत्तरिमनुस्सधम्मस्स वण्णो भासितो। किं वुत्तं होति? इरियापथं सण्ठपेत्वा निसिन्नं वा चङ्कमन्तं वा पुच्छन्तानं वा अपुच्छन्तानं वा गिहीनं ‘‘अयं असुको नाम भिक्खु पठमस्स झानस्स लाभी’’ति एवमादिना नयेन यो अम्हाकं अञ्ञेन अञ्ञस्स उत्तरिमनुस्सधम्मस्स वण्णो भासितो भविस्सति, एसो एव सेय्योति। अनागतसम्बन्धे पन असति न एतेहि सो तस्मिं खणे भासितोव यस्मा न युज्जति, तस्मा अनागतसम्बन्धं कत्वा ‘‘यो एवं भासितो भविस्सति, सो एव सेय्यो’’ति एवमेत्थ अत्थो वेदितब्बो। लक्खणं पन सद्दसत्थतो परियेसितब्बं।
१९४.वण्णवा अहेसुन्ति अञ्ञोयेव नेसं अभिनवो सरीरवण्णो उप्पज्जि, तेन वण्णेन वण्णवन्तो अहेसुं। पीणिन्द्रियाति पञ्चहि पसादेहि अभिनिविट्ठोकासस्स परिपुण्णत्ता मनच्छट्ठानं इन्द्रियानं अमिलातभावेन पीणिन्द्रिया। पसन्नमुखवण्णाति किञ्चापि अविसेसेन वण्णवन्तो सरीरवण्णतो पन नेसं मुखवण्णो अधिकतरं पसन्नो; अच्छो अनाविलो परिसुद्धोति अत्थो। विप्पसन्नछविवण्णाति येन च ते महाकणिकारपुप्फादिसदिसेन वण्णेन वण्णवन्तो, तादिसो अञ्ञेसम्पि मनुस्सानं वण्णो अत्थि। यथा पन इमेसं; एवं न तेसं छविवण्णो विप्पसन्नो। तेन वुत्तं – ‘‘विप्पसन्नछविवण्णा’’ति। इतिह ते भिक्खू नेव उद्देसं न परिपुच्छं न कम्मट्ठानं अनुयुञ्जन्ता। अथ खो कुहकताय अभूतगुणसंवण्णनाय लद्धानि पणीतभोजनानि भुञ्जित्वा यथासुखं निद्दारामतं सङ्गणिकारामतञ्च अनुयुञ्जन्ता इमं सरीरसोभं पापुणिंसु, यथा तं बाला भन्तमिगप्पटिभागाति।
वग्गुमुदातीरियाति वग्गुमुदातीरवासिनो। कच्चि भिक्खवे खमनीयन्ति भिक्खवे कच्चि तुम्हाकं इदं चतुचक्कं नवद्वारं सरीरयन्तं खमनीयं सक्का खमितुं सहितुं परिहरितुं न किञ्चि दुक्खं उप्पादेतीति। कच्चि यापनीयन्ति कच्चि सब्बकिच्चेसु यापेतुं गमेतुं सक्का, न किञ्चि अन्तरायं दस्सेतीति। कुच्छि परिकन्तोति कुच्छि परिकन्तितो वरं भवेय्य; ‘‘परिकत्तो’’तिपि पाठो युज्जति। एवं वग्गुमुदातीरिये अनेकपरियायेन विगरहित्वा इदानि यस्मा तेहि कतकम्मं चोरकम्मं होति, तस्मा आयतिं अञ्ञेसम्पि एवरूपस्स कम्मस्स अकरणत्थं अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसि।
१९५.आमन्तेत्वा च पन ‘‘पञ्चिमे भिक्खवे महाचोरा’’तिआदिमाह। तत्थ सन्तो संविज्जमानाति अत्थि चेव उपलब्भन्ति चाति वुत्तं होति। इधाति इमस्मिं सत्तलोके। एवं होतीति एवं पुब्बभागे इच्छा उप्पज्जति। कुदास्सु नामाहन्ति एत्थ सुइति निपातो; कुदा नामाति अत्थो। सो अपरेन समयेनाति सो पुब्बभागे एवं चिन्तेत्वा अनुक्कमेन परिसं वड्ढेन्तो पन्थदूहनकम्मं पच्चन्तिमगामविलोपन्ति एवमादीनि कत्वा वेपुल्लप्पत्तपरिसो हुत्वा गामेपि अगामे, जनपदेपि अजनपदे करोन्तो हनन्तो घातेन्तो छिन्दन्तो छेदापेन्तो पचन्तो पाचेन्तो।
इति बाहिरकमहाचोरं दस्सेत्वा तेन सदिसे सासने पञ्च महाचोरे दस्सेतुं ‘‘एवमेव खो’’तिआदिमाह। तत्थ पापभिक्खुनोति अञ्ञेसु ठानेसु मूलच्छिन्नो पाराजिकप्पत्तो ‘‘पापभिक्खू’’ति वुच्चति। इध पन पाराजिकं अनापन्नो इच्छाचारे ठितो खुद्दानुखुद्दकानि सिक्खापदानि मद्दित्वा विचरन्तो ‘‘पापभिक्खू’’ति अधिप्पेतो। तस्सापि बाहिरकचोरस्स विय पुब्बभागे एवं होति – ‘‘कुदास्सु नामाहं…पे॰… परिक्खारान’’न्ति। तत्थ सक्कतोति सक्कारप्पत्तो। गरुकतोति गरुकारप्पत्तो। मानितोति मनसा पियायितो। पूजितोति चतुपच्चयाभिहारपूजाय पूजितो। अपचितोति अपचितिप्पत्तो। तत्थ यस्स चत्तारो पच्चये सक्करित्वा सुट्ठु अभिसङ्खते पणीतपणीते कत्वा देन्ति, सो सक्कतो। यस्मिं गरुभावं पच्चुपेत्वा देन्ति, सो गरुकतो। यं मनसा पियायन्ति, सो मानितो। यस्स सब्बम्पेतं करोन्ति, सो पूजितो। यस्स अभिवादनपच्चुट्ठानअञ्जलिकम्मादिवसेन परमनिपच्चकारं करोन्ति, सो अपचितो। इमस्स च पन सब्बम्पि इमं लोकामिसं पत्थयमानस्स एवं होति।
सो अपरेन समयेनाति सो पुब्बभागे एवं चिन्तेत्वा अनुक्कमेन सिक्खाय अतिब्बगारवे उद्धते उन्नळे चपले मुखरे विकिण्णवाचे मुट्ठस्सती असम्पजाने पाकतिन्द्रिये आचरियुपज्झायेहि परिच्चत्तके लाभगरुके पापभिक्खू सङ्गण्हित्वा इरियापथसण्ठपनादीनि कुहकवत्तानि सिक्खापेत्वा ‘‘अयं थेरो असुकस्मिं नाम सेनासने वस्सं उपगम्म वत्तपटिपत्तिं पूरयमानो वस्सं वसित्वा निग्गतो’’ति लोकसम्मतसेनासनसंवण्णनादीहि उपायेहि लोकं परिपाचेतुं पटिबलेहि जातकादीसु कतपरिचयेहि सरसम्पन्नेहि पापभिक्खूहि संवण्णियमानगुणो हुत्वा सतेन वा सहस्सेन वा परिवुतो…पे॰… भेसज्जपरिक्खारानं। अयं भिक्खवे पठमो महाचोरोति अयं सन्धिच्छेदादिचोरको विय न एकं कुलं न द्वे, अथ खो महाजनं वञ्चेत्वा चतुपच्चयगहणतो ‘‘पठमो महाचोरो’’ति वेदितब्बो। ये पन सुत्तन्तिका वा आभिधम्मिका वा विनयधरा वा भिक्खू भिक्खाचारे असम्पज्जमाने पाळिं वाचेन्ता अट्ठकथं कथेन्ता अनुमोदनाय धम्मकथाय इरियापथसम्पत्तिया च लोकं पसादेन्ता जनपदचारिकं चरन्ति सक्कता गरुकता मानिता पूजिता अपचिता, ते ‘‘तन्तिपवेणिघटनका सासनजोतका’’ति वेदितब्बा।
तथागतप्पवेदितन्ति तथागतेन पटिविद्धं पच्चक्खकतं जानापितं वा। अत्तनो दहतीति परिसमज्झे पाळिञ्च अट्ठकथञ्च संसन्दित्वा मधुरेन सरेन पसादनीयं सुत्तन्तं कथेत्वा धम्मकथावसेन अच्छरियब्भुतजातेन विञ्ञूजनेन ‘‘अहो, भन्ते, पाळि च अट्ठकथा च सुपरिसुद्धा, कस्स सन्तिके उग्गण्हित्था’’ति पुच्छितो ‘‘को अम्हादिसे उग्गहापेतुं समत्थो’’ति आचरियं अनुद्दिसित्वा अत्तना पटिविद्धं सयम्भुञाणाधिगतं धम्मविनयं पवेदेति। अयं तथागतेन सतसहस्सकप्पाधिकानि चत्तारि असङ्खेय्यानि पारमियो पूरेत्वा किच्छेन कसिरेन पटिविद्धधम्मत्थेनको दुतियो महाचोरो।
अधिमानवत्थुवण्णना
१९६.तत्थ अदिट्ठे दिट्ठसञ्ञिनोति अरहत्ते ञाणचक्खुना अदिट्ठेयेव ‘‘दिट्ठं अम्हेहि अरहत्त’’न्ति दिट्ठसञ्ञिनो हुत्वा। एस नयो अप्पत्तादीसु। अयं पन विसेसो – अप्पत्तेति अत्तनो सन्ताने उप्पत्तिवसेन अप्पत्ते। अनधिगतेति मग्गभावनाय अनधिगते; अप्पटिलद्धेतिपि अत्थो। असच्छिकतेति अप्पटिविद्धे पच्चवेक्खणवसेन वा अप्पच्चक्खकते। अधिमानेनाति अधिगतमानेन; ‘‘अधिगता मय’’न्ति एवं उप्पन्नमानेनाति अत्थो, अधिकमानेन वा थद्धमानेनाति अत्थो। अञ्ञं ब्याकरिंसूति अरहत्तं ब्याकरिंसु; ‘‘पत्तं आवुसो अम्हेहि अरहत्तं, कतं करणीय’’न्ति भिक्खूनं आरोचेसुं। तेसं मग्गेन अप्पहीनकिलेसत्ता केवलं समथविपस्सनाबलेन विक्खम्भितकिलेसानं अपरेन समयेन तथारूपपच्चयसमायोगे रागाय चित्तं नमति; रागत्थाय नमतीति अत्थो। एस नयो इतरेसु।
तञ्चखो एतं अब्बोहारिकन्ति तञ्च खो एतं तेसं अञ्ञब्याकरणं अब्बोहारिकं आपत्तिपञ्ञापने वोहारं न गच्छति; आपत्तिया अङ्गं न होतीति अत्थो।
कस्स पनायं अधिमानो उप्पज्जति, कस्स नुप्पज्जतीति? अरियसावकस्स ताव नुप्पज्जति सो हि मग्गफलनिब्बानपहीनकिलेसअवसिट्ठकिलेसपच्चवेक्खणेन सञ्जातसोमनस्सो अरियगुणपटिवेधे निक्कङ्खो। तस्मा सोतापन्नादीनं ‘‘अहं सकदागामी’’तिआदिवसेन अधिमानो नुप्पज्जति। दुस्सीलस्स नुप्पज्जति, सो हि अरियगुणाधिगमे निरासोव। सीलवतोपि परिच्चत्तकम्मट्ठानस्स निद्दारामतादिमनुयुत्तस्स नुप्पज्जति। सुपरिसुद्धसीलस्स पन कम्मट्ठाने अप्पमत्तस्स नामरूपं ववत्थपेत्वा पच्चयपरिग्गहेन वितिण्णकङ्खस्स तिलक्खणं आरोपेत्वा सङ्खारे सम्मसन्तस्स आरद्धविपस्सकस्स उप्पज्जति, उप्पन्नो च सुद्धसमथलाभिं वा सुद्धविपस्सनालाभिं वा अन्तरा ठपेति, सो हि दसपि वीसतिपि तिंसम्पि वस्सानि किलेससमुदाचारं अपस्सित्वा ‘‘अहं सोतापन्नो’’ति वा ‘‘सकदागामी’’ति वा ‘‘अनागामी’’ति वा मञ्ञति। समथविपस्सनालाभिं पन अरहत्तेयेव ठपेति। तस्स हि समाधिबलेन किलेसा विक्खम्भिता, विपस्सनाबलेन सङ्खारा सुपरिग्गहिता, तस्मा सट्ठिम्पि वस्सानि असीतिम्पि वस्सानि वस्ससतम्पि किलेसा न समुदाचरन्ति, खीणासवस्सेव चित्तचारो होति। सो एवं दीघरत्तं किलेससमुदाचारं अपस्सन्तो अन्तरा अठत्वाव ‘‘अरहा अह’’न्ति मञ्ञतीति।
सविभङ्गसिक्खापदवण्णना
१९७.अनभिजानन्ति न अभिजानं। यस्मा पनायं अनभिजानं समुदाचरति, स्वस्स सन्ताने अनुप्पन्नो ञाणेन च असच्छिकतोति अभूतो होति। तेनस्स पदभाजने ‘‘असन्तं अभूतं असंविज्जमान’’न्ति वत्वा ‘‘अजानन्तो अपस्सन्तो’’ति वुत्तं ।
उत्तरिमनुस्सधम्मन्ति उत्तरिमनुस्सानं झायीनञ्चेव अरियानञ्च धम्मं। अत्तुपनायिकन्ति अत्तनि तं उपनेति, अत्तानं वा तत्थ उपनेतीति अत्तुपनायिको, तं अत्तुपनायिकं; एवं कत्वा समुदाचरेय्याति सम्बन्धो। पदभाजने पन यस्मा उत्तरिमनुस्सधम्मो नाम झानं विमोक्खं समाधि समापत्ति ञाणदस्सनं…पे॰… सुञ्ञागारे अभिरतीति एवं झानादयो अनेकधम्मा वुत्ता। तस्मा तेसं सब्बेसं वसेन अत्तुपनायिकभावं दस्सेन्तो ‘‘ते वा कुसले धम्मे अत्तनि उपनेती’’ति बहुवचननिद्देसं अकासि। तत्थ ‘‘एते धम्मा मयि सन्दिस्सन्ती’’ति समुदाचरन्तो अत्तनि उपनेति। ‘‘अहं एतेसु सन्दिस्सामी’’ति समुदाचरन्तो अत्तानं तेसु उपनेतीति वेदितब्बो।
अलमरियञाणदस्सनन्ति एत्थ लोकियलोकुत्तरा पञ्ञा जाननट्ठेन ञाणं, चक्खुना दिट्ठमिव धम्मं पच्चक्खकरणतो दस्सनट्ठेन दस्सनन्ति ञाणदस्सनं। अरियं विसुद्धं उत्तमं ञाणदस्सनन्ति अरियञाणदस्सनं। अलं परियत्तं किलेसविद्धंसनसमत्थं अरियञाणदस्सनमेत्थ, झानादिभेदे उत्तरिमनुस्सधम्मे अलं वा अरियञाणदस्सनमस्साति अलमरियञाणदस्सनो, तं अलमरियञाणदस्सनं उत्तरिमनुस्सधम्मन्ति एवं पदत्थसम्बन्धो वेदितब्बो। तत्थ येन ञाणदस्सनेन सो अलमरियञाणदस्सनोति वुच्चति। तदेव दस्सेतुं ‘‘ञाणन्ति तिस्सो विज्जा, दस्सनन्ति यं ञाणं तं दस्सनं; यं दस्सनं तं ञाण’’न्ति विज्जासीसेन पदभाजनं वुत्तं। महग्गतलोकुत्तरा पनेत्थ सब्बापि पञ्ञा ‘‘ञाण’’न्ति वेदितब्बा।
समुदाचरेय्याति वुत्तप्पकारमेतं उत्तरिमनुस्सधम्मं अत्तुपनायिकं कत्वा आरोचेय्य। इत्थिया वातिआदि पन आरोचेतब्बपुग्गलनिदस्सनं। एतेसञ्हि आरोचिते आरोचितं होति न देवमारब्रह्मानं, नापि पेतयक्खतिरच्छानगतानन्ति। इति जानामि इति पस्सामीति समुदाचरणाकारनिदस्सनमेतं। पदभाजने पनस्स ‘‘जानामहं एते धम्मे, पस्सामहं एते धम्मे’’ति इदं तेसु झानादीसु धम्मेसु जाननपस्सनानं पवत्तिदीपनं, ‘‘अत्थि च मे एते धम्मा’’तिआदि अत्तुपनायिकभावदीपनं ।
१९८.ततो अपरेन समयेनाति आपत्तिपटिजाननसमयदस्सनमेतं। अयं पन आरोचितक्खणेयेव पाराजिकं आपज्जति। आपत्तिं पन आपन्नो यस्मा परेन चोदितो वा अचोदितो वा पटिजानाति; तस्मा ‘‘समनुग्गाहियमानो वा असमनुग्गाहियमानो वा’’ति वुत्तं।
तत्थ समनुग्गाहियमाने ताव – किं ते अधिगतन्ति अधिगमपुच्छा; झानविमोक्खादीसु, सोतापत्तिमग्गादीसु वा किं तया अधिगतन्ति। किन्ति ते अधिगतन्ति उपायपुच्छा। अयञ्हि एत्थाधिप्पायो – किं तया अनिच्चलक्खणं धुरं कत्वा अधिगतं, दुक्खानत्तलक्खणेसु अञ्ञतरं वा? किं वा समाधिवसेन अभिनिविसित्वा, उदाहु विपस्सनावसेन? तथा किं रूपे अभिनिविसित्वा, उदाहु अरूपे? किं वा अज्झत्तं अभिनिविसित्वा, उदाहु बहिद्धाति? कदा ते अधिगतन्ति कालपुच्छा। पुब्बण्हमज्झन्हिकादीसु कतरस्मिं कालेति वुत्तं होति? कत्थ ते अधिगतन्ति ओकासपुच्छा। कतरस्मिं ओकासे, किं रत्तिट्ठाने, दिवाट्ठाने, रुक्खमूले, मण्डपे, कतरस्मिं वा विहारेति वुत्तं होति। कतमे ते किलेसा पहीनाति पहीनकिलेसपुच्छा। कतरमग्गवज्झा तव किलेसा पहीनाति वुत्तं होति। कतमेसं त्वं धम्मानं लाभीति पटिलद्धधम्मपुच्छा। पठममग्गादीसु कतमेसं धम्मानं त्वं लाभीति वुत्तं होति।
तस्मा इदानि चेपि कोचि भिक्खु उत्तरिमनुस्सधम्माधिगमं ब्याकरेय्य, न सो एत्तावताव सक्कातब्बो। इमेसु पन छसु ठानेसु सोधनत्थं वत्तब्बो – ‘‘किं ते अधिगतं, किं झानं, उदाहु विमोक्खादीसु अञ्ञतर’’न्ति? यो हि येन अधिगतो धम्मो, सो तस्स पाकटो होति। सचे ‘‘इदं नाम मे अधिगत’’न्ति वदति, ततो ‘‘किन्ति ते अधिगत’’न्ति पुच्छितब्बो, ‘‘अनिच्चलक्खणादीसु किं धुरं कत्वा अट्ठतिंसाय वा आरम्मणेसु रूपारूपअज्झत्तबहिद्धादिभेदेसु वा धम्मेसु केन मुखेन अभिनिविसित्वा’’ति यो हि यस्साभिनिवेसो, सो तस्स पाकटो होति। सचे ‘‘अयं नाम मे अभिनिवेसो एवं मया अधिगत’’न्ति वदति, ततो ‘‘कदा ते अधिगत’’न्ति पुच्छितब्बो, ‘‘किं पुब्बण्हे, उदाहु मज्झन्हिकादीसु अञ्ञतरस्मिं काले’’ति सब्बेसञ्हि अत्तना अधिगतकालो पाकटो होति। सचे ‘‘असुकस्मिं नाम काले अधिगतन्ति वदति, ततो ‘‘कत्थ ते अधिगत’’न्ति पुच्छितब्बो, ‘‘किं दिवाट्ठाने, उदाहु रत्तिट्ठानादीसु अञ्ञतरस्मिं ओकासे’’ति सब्बेसञ्हि अत्तना अधिगतोकासो पाकटो होति। सचे ‘‘असुकस्मिं नाम मे ओकासे अधिगत’’न्ति वदति, ततो ‘‘कतमे ते किलेसा पहीना’’ति पुच्छितब्बो, ‘‘किं पठममग्गवज्झा, उदाहु दुतियादिमग्गवज्झा’’ति सब्बेसञ्हि अत्तना अधिगतमग्गेन पहीनकिलेसा पाकटा होन्ति। सचे ‘‘इमे नाम मे किलेसा पहीना’’ति वदति, ततो ‘‘कतमेसं त्वं धम्मानं लाभी’’ति पुच्छितब्बो , ‘‘किं सोतापत्तिमग्गस्स, उदाहु सकदागामिमग्गादीसु अञ्ञतरस्सा’’ति सब्बेसं हि अत्तना अधिगतधम्मा पाकटा होन्ति। सचे ‘‘इमेसं नामाहं धम्मानं लाभी’’ति वदति, एत्तावतापिस्स वचनं न सद्धातब्बं, बहुस्सुता हि उग्गहपरिपुच्छाकुसला भिक्खू इमानि छ ठानानि सोधेतुं सक्कोन्ति।
इमस्स पन भिक्खुनो आगमनपटिपदा सोधेतब्बा। यदि आगमनपटिपदा न सुज्झति, ‘‘इमाय पटिपदाय लोकुत्तरधम्मो नाम न लब्भती’’ति अपनेतब्बो। यदि पनस्स आगमनपटिपदा सुज्झति, ‘‘दीघरत्तं तीसु सिक्खासु अप्पमत्तो जागरियमनुयुत्तो चतूसु पच्चयेसु अलग्गो आकासे पाणिसमेन चेतसा विहरती’’ति पञ्ञायति, तस्स भिक्खुनो ब्याकरणं पटिपदाय सद्धिं संसन्दति। ‘‘सेय्यथापि नाम गङ्गोदकं यमुनोदकेन सद्धिं संसन्दति समेति; एवमेव सुपञ्ञत्ता तेन भगवता सावकानं निब्बानगामिनी पटिपदा संसन्दति निब्बानञ्च पटिपदा चा’’ति (दी॰ नि॰ २.२९६) वुत्तसदिसं होति।
पदभाजनीयवण्णना
१९९.एवं उद्दिट्ठसिक्खापदं पदानुक्कमेन विभजित्वा इदानि यस्मा हेट्ठा पदभाजनीयम्हि ‘‘झानं विमोक्खं समाधि समापत्ति ञाणदस्सनं…पे॰… सुञ्ञागारे अभिरती’’ति एवं संखित्तेनेव उत्तरिमनुस्सधम्मो दस्सितो, न वित्थारेन आपत्तिं आरोपेत्वा तन्ति ठपिता। सङ्खेपदस्सिते च अत्थे न सब्बे सब्बाकारेन नयं गहेतुं सक्कोन्ति, तस्मा सब्बाकारेन नयग्गहणत्थं पुन तदेव पदभाजनं मातिकाठाने ठपेत्वा वित्थारतो उत्तरिमनुस्सधम्मं दस्सेत्वा आपत्तिभेदं दस्सेतुकामो ‘‘झानन्ति पठमं झानं, दुतियं झान’’न्तिआदिमाह। तत्थ पठमज्झानादीहि मेत्ताझानादीनिपि असुभज्झानादीनिपि आनापानस्सतिसमाधिज्झानम्पि लोकियज्झानम्पि लोकुत्तरज्झानम्पि सङ्गहितमेव। तस्मा ‘‘पठमं झानं समापज्जिन्तिपि…पे॰… चतुत्थं ज्झानं, मेत्ताझानं, उपेक्खाझानं असुभज्झानं आनापानस्सतिसमाधिज्झानं , लोकियज्झानं, लोकुत्तरज्झानं समापज्जि’’न्तिपि भणन्तो पाराजिकोव होतीति वेदितब्बो।
सुट्ठु मुत्तो विविधेहि वा किलेसेहि मुत्तोति विमोक्खो। सो पनायं रागदोसमोहेहि सुञ्ञत्ता सुञ्ञतो। रागदोसमोहनिमित्तेहि अनिमित्तत्ता अनिमित्तो। रागदोसमोहपणिधीनं अभावतो अप्पणिहितोति वुच्चति। चित्तं समं आदहति आरम्मणे ठपेतीति समाधि। अरियेहि समापज्जितब्बतो समापत्ति। सेसमेत्थ वुत्तनयमेव। एत्थ च विमोक्खत्तिकेन च समाधित्तिकेन च अरियमग्गोव वुत्तो। समापत्तित्तिकेन पन फलसमापत्ति। तेसु यंकिञ्चि एकम्पि पदं गहेत्वा ‘‘अहं इमस्स लाभीम्ही’’ति भणन्तो पाराजिकोव होति।
तिस्सो विज्जाति पुब्बेनिवासानुस्सति, दिब्बचक्खु, आसवानं खये ञाणन्ति। तत्थ एकिस्सापि नामं गहेत्वा ‘‘अहं इमिस्सा विज्जाय लाभीम्ही’’ति भणन्तो पाराजिको होति। सङ्खेपट्ठकथायं पन ‘‘विज्जानं लाभीम्ही’ति भणन्तोपि ‘तिस्सन्नं विज्जानं लाभीम्ही’ति भणन्तोपि पाराजिको वा’’ति वुत्तं। मग्गभावनापदभाजने वुत्ता सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मा मग्गसम्पयुत्ता लोकुत्तराव इधाधिप्पेता। तस्मा लोकुत्तरानं सतिपट्ठानानं सम्मप्पधानानं इद्धिपादानं इन्द्रियानं बलानं बोज्झङ्गानं अरियस्स अट्ठङ्गिकस्स मग्गस्स लाभीम्हीति वदतो पाराजिकन्ति महाअट्ठकथायं वुत्तं। महापच्चरियादीसु पन ‘‘सतिपट्ठानानं लाभीम्ही’ति एवं एकेककोट्ठासवसेनापि ‘कायानुपस्सनासतिपट्ठानस्स लाभीम्ही’ति एवं तत्थ एकेकधम्मवसेनापि वदतो पाराजिकमेवा’’ति वुत्तं तम्पि समेति। कस्मा? मग्गक्खणुप्पन्नेयेव सन्धाय वुत्तत्ता। फलसच्छिकिरियायपि एकेकफलवसेन पाराजिकं वेदितब्बं।
रागस्स पहानन्तिआदित्तिके किलेसप्पहानमेव वुत्तं। तं पन यस्मा मग्गेन विना नत्थि, ततियमग्गेन हि कामरागदोसानं पहानं, चतुत्थेन मोहस्स, तस्मा ‘‘रागो मे पहीनो’’तिआदीनि वदतोपि पाराजिकं वुत्तं।
रागा चित्तं विनीवरणतातिआदित्तिके लोकुत्तरचित्तमेव वुत्तं। तस्मा ‘‘रागा मे चित्तं विनीवरण’’न्तिआदीनि वदतोपि पाराजिकमेव।
सुद्धिकवारकथावण्णना
२००.एवं झानादीनि दस मातिकापदानि वित्थारेत्वा इदानि उत्तरिमनुस्सधम्मं उल्लपन्तो यं सम्पजानमुसावादं भणति, तस्स अङ्गं दस्सेत्वा तस्सेव वित्थारस्स वसेन चक्कपेय्यालं बन्धन्तो उल्लपनाकारञ्च आपत्तिभेदञ्च दस्सेतुं ‘‘तीहाकारेही’’तिआदिमाह। तत्थ सुद्धिकवारो वत्तुकामवारो पच्चयपटिसंयुत्तवारोति तयो महावारा। तेसु सुद्धिकवारे पठमज्झानं आदिं कत्वा याव मोहा चित्तं विनीवरणपदं, ताव एकमेकस्मिं पदे समापज्जिं, समापज्जामि, समापन्नो, लाभीम्हि, वसीम्हि, सच्छिकतं मयाति इमेसु छसु पदेसु एकमेकं पदं तीहाकारेहि, चतूहि, पञ्चहि, छहि, सत्तहाकारेहीति एवं पञ्चक्खत्तुं योजेत्वा सुद्धिकनयो नाम वुत्तो। ततो पठमञ्च झानं, दुतियञ्च झानन्ति एवं पठमज्झानेन सद्धिं एकमेकं पदं घटेन्तेन सब्बपदानि घटेत्वा तेनेव वित्थारेन खण्डचक्कं नाम वुत्तं। तञ्हि पुन आनेत्वा पठमज्झानादीहि न योजितं, तस्मा ‘‘खण्डचक्क’’न्ति वुच्चति। ततो दुतियञ्च झानं, ततियञ्च झानन्ति एवं दुतियज्झानेन सद्धिं एकमेकं पदं घटेत्वा पुन आनेत्वा पठमज्झानेन सद्धिं सम्बन्धित्वा तेनेव वित्थारेन बद्धचक्कं नाम वुत्तं। ततो यथा दुतियज्झानेन सद्धिं, एवं ततियज्झानादीहिपि सद्धिं, एकमेकं पदं घटेत्वा पुन आनेत्वा दुतियज्झानादीहि सद्धिं सम्बन्धित्वा तेनेव वित्थारेन अञ्ञानिपि एकूनतिंस बद्धचक्कानि वत्वा एकमूलकनयो निट्ठापितो। पाठो पन सङ्खेपेन दस्सितो, सो असम्मुय्हन्तेन वित्थारतो वेदितब्बो।
यथा च एकमूलको, एवं दुमूलकादयोपि सब्बमूलकपरियोसाना चतुन्नं सतानं उपरि पञ्चतिंस नया वुत्ता। सेय्यथिदं – द्विमूलका एकूनतिंस, तिमूलका अट्ठवीस, चतुमूलका सत्तवीस; एवं पञ्चमूलकादयोपि एकेकं ऊनं कत्वा याव तिंसमूलका, ताव वेदितब्बा। पाठे पन तेसं नामम्पि सङ्खिपित्वा ‘‘इदं सब्बमूलक’’न्ति तिंसमूलकनयो एको दस्सितो। यस्मा च सुञ्ञागारपदं झानेन अघटितं सीसं न ओतरति, तस्मा तं अनामसित्वा मोहा चित्तं विनीवरणपदपरियोसानायेव सब्बत्थ योजना दस्सिताति वेदितब्बा। एवं पठमज्झानादीनि पटिपाटिया वा उप्पटिपाटिया वा दुतियज्झानादीहि घटेत्वा वा अघटेत्वा वा समापज्जिन्तिआदिना नयेन उल्लपतो मोक्खो नत्थि, पाराजिकं आपज्जतियेवाति।
इमस्स अत्थस्स दस्सनवसेन वुत्ते च पनेतस्मिं सुद्धिकमहावारे अयं सङ्खेपतो अत्थवण्णना – तीहाकारेहीति सम्पजानमुसावादस्स अङ्गभूतेहि तीहि कारणेहि। पुब्बेवस्स होतीति पुब्बभागेयेव अस्स पुग्गलस्स एवं होति ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति। भणन्तस्स होतीति भणमानस्स होति। भणितस्स होतीति भणिते अस्स होति, यं वत्तब्बं तस्मिं वुत्ते होतीति अत्थो। अथ वा भणितस्साति वुत्तवतो निट्ठितवचनस्स होतीति। यो एवं पुब्बभागेपि जानाति, भणन्तोपि जानाति, पच्छापि जानाति, ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति सो ‘‘पठमज्झानं समापज्जि’’न्ति भणन्तो पाराजिकं आपज्जतीति अयमेत्थ अत्थो दस्सितो। किञ्चापि दस्सितो, अथ खो अयमेत्थ विसेसो – पुच्छा ताव होति ‘‘‘मुसा भणिस्स’न्ति पुब्बभागो अत्थि, ‘मुसा मया भणित’न्ति पच्छाभागो नत्थि, वुत्तमत्तमेव हि कोचि पमुस्सति, किं तस्स पाराजिकं होति, न होती’’ति? सा एवं अट्ठकथासु विस्सज्जिता – पुब्बभागे ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति च भणन्तस्स ‘‘मुसा भणामी’’ति च जानतो पच्छाभागे ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति न सक्का न भवितुं। सचेपि न होति पाराजिकमेव। पुरिममेव हि अङ्गद्वयं पमाणं। यस्सापि पुब्बभागे ‘‘मुसा भणिस्स’’न्ति आभोगो नत्थि, भणन्तो पन ‘‘मुसा भणामी’’ति जानाति, भणितेपि ‘‘मुसा मया भणित’’न्ति जानाति, सो आपत्तिया न कारेतब्बो। पुब्बभागो हि पमाणतरो। तस्मिं असति दवा भणितं वा रवा भणितं वा होती’’ति।
२०७.इतो परं सब्बम्पि इमस्मिं सुद्धिकमहावारे उत्तानत्थमेव। न हेत्थ तं अत्थि – यं इमिना विनिच्छयेन न सक्का भवेय्य विञ्ञातुं, ठपेत्वा किलेसप्पहानपदस्स पदभाजने ‘‘रागो मे चत्तो वन्तो’’तिआदीनं पदानं अत्थं। स्वायं वुच्चति – एत्थ हि चत्तोति इदं सकभावपरिच्चजनवसेन वुत्तं। वन्तोति इदं पुन अनादियनभावदस्सनवसेन। मुत्तोति इदं सन्ततितो विमोचनवसेन। पहीनोति इदं मुत्तस्सापि क्वचि अनवट्ठानदस्सनवसेन। पटिनिस्सट्ठोति इदं पुब्बे आदिन्नपुब्बस्स पटिनिस्सग्गदस्सनवसेन। उक्खेटितोति इदं अरियमग्गेन उत्तासितत्ता पुन अनल्लीयनभावदस्सनवसेन। स्वायमत्थो सद्दसत्थतो परियेसितब्बो । समुक्खेटितोति इदं सुट्ठु उत्तासेत्वा अणुसहगतस्सापि पुन अनल्लीयनभावदस्सनवसेन वुत्तन्ति।
सुद्धिकवारकथा निट्ठिता।
वत्तुकामवारकथा
२१५.वत्तुकामवारेपि ‘‘तीहाकारेही’’तिआदीनं अत्थो, वारपेय्यालप्पभेदो च सब्बो इध वुत्तनयेनेव वेदितब्बो। केवलञ्हि यं ‘‘मया विरज्झित्वा अञ्ञं वत्तुकामेन अञ्ञं वुत्तं, तस्मा नत्थि मय्हं आपत्ती’’ति एवं ओकासगवेसकानं पापपुग्गलानं ओकासनिसेधनत्थं वुत्तो। यथेव हि ‘‘बुद्धं पच्चक्खामी’’ति वत्तुकामो ‘‘धम्मं पच्चक्खामी’’तिआदीसु सिक्खापच्चक्खानपदेसु यं वा तं वा वदन्तोपि खेत्ते ओतिण्णत्ता सिक्खापच्चक्खातकोव होति; एवं पठमज्झानादीसु उत्तरिमनुस्सधम्मपदेसु यंकिञ्चि एकं वत्तुकामो ततो अञ्ञं यं वा तं वा वदन्तोपि खेत्ते ओतिण्णत्ता पाराजिकोव होति। सचे यस्स वदति, सो तमत्थं तङ्खणञ्ञेव जानाति। जाननलक्खणञ्चेत्थ सिक्खापच्चक्खाने वुत्तनयेनेव वेदितब्बं।
अयं पन विसेसो – सिक्खापच्चक्खानं हत्थमुद्दाय सीसं न ओतरति। इदं अभूतारोचनं हत्थमुद्दायपि ओतरति। यो हि हत्थविकारादीहिपि अङ्गपच्चङ्गचोपनेहि अभूतं उत्तरिमनुस्सधम्मं विञ्ञत्तिपथे ठितस्स पुग्गलस्स आरोचेति, सो च तमत्थं जानाति, पाराजिकोव होति। अथ पन यस्स आरोचेति, सो न जानाति ‘‘कि अयं भणती’’ति, संसयं वा आपज्जति, चिरं वीमंसित्वा वा पच्छा जानाति, अप्पटिविजानन्तो इच्चेव सङ्ख्यं गच्छति। एवं अप्पटिविजानन्तस्स वुत्ते थुल्लच्चयं होति। यो पन झानादीनि अत्तनो अधिगमवसेन वा उग्गहपरिपुच्छादिवसेन वा न जानाति, केवलं झानन्ति वा विमोक्खोति वा वचनमत्तमेव सुतं होति, सोपि तेन वुत्ते ‘‘झानं किर समापज्जिन्ति एस वदती’’ति यदि एत्तकमत्तम्पि जानाति, जानातिच्चेव सङ्ख्यं गच्छति। तस्स वुत्ते पाराजिकमेव। सेसो एकस्स वा द्विन्नं वा बहूनं वा नियमितानियमितवसेन विसेसो सब्बो सिक्खापच्चक्खानकथायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बोति।
वत्तुकामवारकथा निट्ठिता।
पच्चयपटिसंयुत्तवारकथा
२२०.पच्चयपटिसंयुत्तवारेपि – सब्बं वारपेय्यालभेदं पुब्बे आगतपदानञ्च अत्थं वुत्तनयेनेव ञत्वा पाळिक्कमो ताव एवं जानितब्बो। एत्थ हि ‘‘यो ते विहारे वसि, यो ते चीवरं परिभुञ्जि, यो ते पिण्डपातं परिभुञ्जि, यो ते सेनासनं परिभुञ्जि, यो ते गिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारं परिभुञ्जी’’ति इमे पञ्च पच्चत्तवचनवारा, ‘‘येन ते विहारो परिभुत्तो’’तिआदयो पञ्च करणवचनवारा, ‘‘यं त्वं आगम्म विहारं अदासी’’तिआदयो पञ्च उपयोगवचनवारा वुत्ता , तेसं वसेन इध वुत्तेन सुञ्ञागारपदेन सद्धिं पुब्बे वुत्तेसु पठमज्झानादीसु सब्बपदेसु वारपेय्यालभेदो वेदितब्बो। ‘‘यो ते विहारे, येन ते विहारो, यं त्वं आगम्म विहार’’न्ति एवं परियायेन वुत्तत्ता पन ‘‘अह’’न्ति च अवुत्तत्ता पटिविजानन्तस्स वुत्तेपि इध थुल्लच्चयं, अपटिविजानन्तस्स दुक्कटन्ति अयमेत्थ विनिच्छयो।
अनापत्तिभेदकथा
एवं वित्थारवसेन आपत्तिभेदं दस्सेत्वा इदानि अनापत्तिं दस्सेन्तो ‘‘अनापत्ति अधिमानेना’’तिआदिमाह। तत्थ अधिमानेनाति अधिगतमानेन समुदाचरन्तस्स अनापत्ति। अनुल्लपनाधिप्पायस्साति कोहञ्ञे इच्छाचारे अठत्वा अनुल्लपनाधिप्पायस्स सब्रह्मचारीनं सन्तिके अञ्ञं ब्याकरोन्तस्स अनापत्ति। उम्मत्तकादयो पुब्बे वुत्तनयाएव। इध पन आदिकम्मिका वग्गुमुदातीरिया भिक्खू। तेसं अनापत्तीति।
पदभाजनीयवण्णना निट्ठिता।
समुट्ठानादीसु इदं सिक्खापदं तिसमुट्ठानं – हत्थमुद्दाय आरोचेन्तस्स कायचित्ततो, वचीभेदेन आरोचेन्तस्स वाचाचित्ततो, उभयं करोन्तस्स कायवाचाचित्ततो समुट्ठाति। किरियं, सञ्ञाविमोक्खं, सचित्तकं, लोकवज्जं, कायकम्मं, वचीकम्मं, अकुसलचित्तं, तिवेदनं हसन्तोपि हि सोमनस्सिको उल्लपति भायन्तोपि मज्झत्तोपीति।
विनीतवत्थुवण्णना
२२३.विनीतवत्थूसु – अधिमानवत्थु अनुपञ्ञत्तियं वुत्तनयमेव।
दुतियवत्थुस्मिं – पणिधायाति पत्थनं कत्वा। एवं मं जनो सम्भावेस्सतीति एवं अरञ्ञे वसन्तं मं जनो अरहत्ते वा सेक्खभूमियं वा सम्भावेस्सति, ततो लोकस्स सक्कतो भविस्सामि गरुकतो मानितो पूजितोति। आपत्ति दुक्कटस्साति एवं पणिधाय ‘‘अरञ्ञे वसिस्सामी’’ति गच्छन्तस्स पदवारे पदवारे दुक्कटं। तथा अरञ्ञे कुटिकरणचङ्कमननिसीदननिवासनपावुरणादीसु सब्बकिच्चेसु पयोगे पयोगे दुक्कटं। तस्मा एवं अरञ्ञे न वसितब्बं। एवं वसन्तो हि सम्भावनं लभतु वा मा वा दुक्कटं आपज्जति। यो पन समादिन्नधुतङ्गो ‘‘धुतङ्गं रक्खिस्सामी’’ति वा ‘‘गामन्ते मे वसतो चित्तं विक्खिपति, अरञ्ञं सप्पाय’’न्ति चिन्तेत्वा वा ‘‘अद्धा अरञ्ञे तिण्णं विवेकानं अञ्ञतरं पापुणिस्सामी’’ति वा ‘‘अरञ्ञं पविसित्वा अरहत्तं अपापुणित्वा न निक्खमिस्सामी’’ति वा ‘‘अरञ्ञवासो नाम भगवता पसत्थो, मयि च अरञ्ञे वसन्ते बहू सब्रह्मचारिनो गामन्तं हित्वा आरञ्ञका भविस्सन्ती’’ति वा एवं अनवज्जवासं वसितुकामो होति, तेन वसितब्बं।
ततियवत्थुस्मिम्पि – ‘‘अभिक्कन्तादीनि सण्ठपेत्वा पिण्डाय चरिस्सामी’’ति निवासनपारुपनकिच्चतो पभुति याव भोजनपरियोसानं ताव पयोगे पयोगे दुक्कटं। सम्भावनं लभतु वा मा वा दुक्कटमेव। खन्धकवत्तसेखियवत्तपरिपूरणत्थं पन सब्रह्मचारीनं दिट्ठानुगतिआपज्जनत्थं वा पासादिकेहि अभिक्कमपटिक्कमादीहि पिण्डाय पविसन्तो अनुपवज्जो विञ्ञूनन्ति।
चतुत्थपञ्चमवत्थूसु – ‘‘यो ते विहारे वसी’’ति एत्थ वुत्तनयेनेव ‘‘अह’’न्ति अवुत्तत्ता पाराजिकं नत्थि। अत्तुपनायिकमेव हि समुदाचरन्तस्स पाराजिकं वुत्तं।
पणिधाय चङ्कमीतिआदीनि हेट्ठा वुत्तनयानेव।
संयोजनवत्थुस्मिं – संयोजना पहीनातिपि ‘‘दस संयोजना पहीना’’तिपि ‘‘एकं संयोजनं पहीन’’न्तिपि वदतो किलेसप्पहानमेव आरोचितं होति, तस्मा पाराजिकं।
२२४.रहोवत्थूसु – रहो उल्लपतीति ‘‘रहोगतो अरहा अह’’न्ति वदति, न मनसा चिन्तितमेव करोति। तेनेत्थ दुक्कटं वुत्तं।
विहारवत्थुउपट्ठानवत्थु च वुत्तनयमेव।
२२५.न दुक्करवत्थुस्मिं – तस्स भिक्खुनो अयं लद्धि – ‘‘अरियपुग्गलाव भगवतो सावका’’ति। तेनाह – ‘‘ये खो ते भगवतो सावका ते एवं वदेय्यु’’न्ति। यस्मा चस्स अयमधिप्पायो – ‘‘सीलवता आरद्धविपस्सकेन न दुक्करं अञ्ञं ब्याकातुं, पटिबलो सो अरहत्तं पापुणितु’’न्ति। तस्मा ‘‘अनुल्लपनाधिप्पायो अह’’न्ति आह।
वीरियवत्थुस्मिं आराधनीयोति सक्का आराधेतुं सम्पादेतुं निब्बत्तेतुन्ति अत्थो। सेसं वुत्तनयमेव।
मच्चुवत्थुस्मिं सो भिक्खु ‘‘यस्स विप्पटिसारो उप्पज्जति, सो भायेय्य। मय्हं पन अविप्पटिसारवत्थुकानि परिसुद्धानि सीलानि, स्वाहं किं मरणस्स भायिस्सामी’’ति एतमत्थवसं पटिच्च ‘‘नाहं आवुसो मच्चुनो भायामी’’ति आह। तेनस्स अनापत्ति।
विप्पटिसारवत्थुस्मिम्पि एसेव नयो। ततो परानि तीणि वत्थूनि वीरियवत्थुसदिसानेव।
वेदनावत्थूसुपठमस्मिं ताव सो भिक्खु पटिसङ्खानबलेन अधिवासनखन्तियं ठत्वा ‘‘नावुसो सक्का येन वा तेन वा अधिवासेतु’’न्ति आह। तेनस्स अनापत्ति।
दुतिये पन अत्तुपनायिकं अकत्वा ‘‘नावुसो सक्का पुथुज्जनेना’’ति परियायेन वुत्तत्ता थुल्लच्चयं।
२२६.ब्राह्मणवत्थूसुसो किर ब्राह्मणो न केवलं ‘‘आयन्तु भोन्तो अरहन्तो’’ति आह। यं यं पनस्स वचनं मुखतो निग्गच्छति, सब्बं ‘‘अरहन्तानं आसनानि पञ्ञपेथ, पादोदकं देथ, अरहन्तो पादे धोवन्तू’’ति अरहन्तवादपटिसंयुत्तंयेव। तं पनस्स पसादभञ्ञं सद्धाचरितत्ता अत्तनो सद्धाबलेन समुस्साहितस्स वचनं। तस्मा भगवा ‘‘अनापत्ति, भिक्खवे, पसादभञ्ञे’’ति आह। एवं वुच्चमानेन पन भिक्खुना न हट्ठतुट्ठेनेव पच्चया परिभुञ्जितब्बा, ‘‘अरहत्तसम्पापिकं पटिपदं परिपूरेस्सामी’’ति एवं योगो करणीयोति।
अञ्ञब्याकरणवत्थूनिसंयोजनवत्थुसदिसानेव। अगारवत्थुस्मिं सो भिक्खु गिहिभावे अनत्थिकताय अनपेक्खताय ‘‘अभब्बो खो आवुसो मादिसो’’ति आह, न उल्लपनाधिप्पायेन। तेनस्स अनापत्ति।
२२७.आवटकामवत्थुस्मिं सो भिक्खु वत्थुकामेसु च किलेसकामेसु च लोकियेनेव आदीनवदस्सनेन निरपेक्खो। तस्मा ‘‘आवटा मे आवुसो कामा’’ति आह। तेनस्स अनापत्ति। एत्थ च आवटाति आवारिता निवारिता, पटिक्खित्ताति अत्थो।
अभिरतिवत्थुस्मिं सो भिक्खु सासने अनुक्कण्ठितभावेन उद्देसपरिपुच्छादीसु च अभिरतभावेन ‘‘अभिरतो अहं आवुसो परमाय अभिरतिया’’ति आह, न उल्लपनाधिप्पायेन। तेनस्स अनापत्ति।
पक्कमनवत्थुस्मिं यो इमम्हा आवासा पठमं पक्कमिस्सतीति एवं आवासं वा मण्डपं वा सीमं वा यंकिञ्चि ठानं परिच्छिन्दित्वा कताय कतिकाय यो ‘‘मं अरहाति जानन्तू’’ति तम्हा ठाना पठमं पक्कमति, पाराजिको होति। यो पन आचरियुपज्झायानं वा किच्चेन मातापितूनं वा केनचिदेव करणीयेन भिक्खाचारत्थं वा उद्देसपरिपुच्छानं वा अत्थाय अञ्ञेन वा तादिसेन करणीयेन तं ठानं अतिक्कमित्वा गच्छति, अनापत्ति। सचेपिस्स एवं गतस्स पच्छा इच्छाचारो उप्पज्जति ‘‘न दानाहं तत्थ गमिस्सामि एवं मं अरहाति सम्भावेस्सन्ती’’ति अनापत्तियेव।
योपि केनचिदेव करणीयेन तं ठानं पत्वा सज्झायमनसिकारादिवसेन अञ्ञविहितो वा हुत्वा चोरादीहि वा अनुबद्धो मेघं वा उट्ठितं दिस्वा अनोवस्सकं पविसितुकामो तं ठानं अतिक्कमति, अनापत्ति। यानेन वा इद्धिया वा गच्छन्तोपि पाराजिकं नापज्जति, पदगमनेनेव आपज्जति। तम्पि येहि सह कतिका कता, तेहि सद्धिं अपुब्बंअचरिमं गच्छन्तो नापज्जति। एवं गच्छन्ता हि सब्बेपि अञ्ञमञ्ञं रक्खन्ति। सचेपि मण्डपरुक्खमूलादीसु किञ्चि ठानं परिच्छिन्दित्वा ‘‘यो एत्थ निसीदति वा चङ्कमति वा, तं अरहाति जानिस्साम’’ पुप्फानि वा ठपेत्वा ‘‘यो इमानि गहेत्वा पूजं करिस्सति, तं अरहाति जानिस्सामा’’तिआदिना नयेन कतिका कता होति, तत्रापि इच्छाचारवसेन तथा करोन्तस्स पाराजिकमेव। सचेपि उपासकेन अन्तरामग्गे विहारो वा कतो होति, चीवरादीनि वा ठपितानि होन्ति, ‘‘ये अरहन्तो ते इमस्मिं विहारे वसन्तु, चीवरादीनि च गण्हन्तू’’ति। तत्रापि इच्छाचारवसेन वसन्तस्स वा चीवरादीनि वा गण्हन्तस्स पाराजिकमेव । एतं पन अधम्मिककतिकवत्तं , तस्मा न कातब्बं, अञ्ञं वा एवरूपं ‘‘इमस्मिं तेमासब्भन्तरे सब्बेव आरञ्ञका होन्तु, पिण्डपातिकङ्गादिअवसेसधुतङ्गधरा वा अथ वा सब्बेव खीणासवा होन्तू’’ति एवमादि। नानावेरज्जका हि भिक्खू सन्निपतन्ति। तत्थ केचि दुब्बला अप्पथामा एवरूपं वत्तं अनुपालेतुं न सक्कोन्ति। तस्मा एवरूपम्पि वत्तं न कातब्बं। ‘‘इमं तेमासं सब्बेहेव न उद्दिसितब्बं, न परिपुच्छितब्बं, न पब्बाजेतब्बं, मूगब्बतं गण्हितब्बं, बहि सीमट्ठस्सापि सङ्घलाभो दातब्बो’’ति एवमादिकं पन न कातब्बमेव।
२२८.लक्खणसंयुत्ते य्वायं आयस्मा च लक्खणोति लक्खणत्थेरो वुत्तो, एस जटिलसहस्सस्स अब्भन्तरे एहिभिक्खूपसम्पदाय उपसम्पन्नो आदित्तपरियायावसाने अरहत्तप्पत्तो एको महासावकोति वेदितब्बो। यस्मा पनेस लक्खणसम्पन्नेन सब्बाकारपरिपूरेन ब्रह्मसमेन अत्तभावेन समन्नागतो, तस्मा लक्खणोति सङ्खं गतो। महामोग्गल्लानत्थेरो पन पब्बजितदिवसतो सत्तमे दिवसे अरहत्तप्पत्तो दुतियो अग्गसावको।
सितं पात्वाकासीति मन्दहसितं पातुअकासि, पकासयि दस्सेसीति वुत्तं होति। किं पन दिस्वा थेरो सितं पात्वाकासीति? उपरि पाळियं आगतं अट्ठिकसङ्खलिकं एकं पेतलोके निब्बत्तं सत्तं दिस्वा, तञ्च खो दिब्बेन चक्खुना, न पसादचक्खुना। पसादचक्खुस्स हि एते अत्तभावा न आपाथं आगच्छन्ति। एवरूपं पन अत्तभावं दिस्वा कारुञ्ञे कातब्बे कस्मा सितं पात्वाकासीति? अत्तनो च बुद्धञाणस्स च सम्पत्तिसमनुस्सरणतो। तञ्हि दिस्वा थेरो ‘‘अदिट्ठसच्चेन नाम पुग्गलेन पटिलभितब्बा एवरूपा अत्तभावा मुत्तो अहं, लाभा वत मे, सुलद्धं वत मे’’ति अत्तनो च सम्पत्तिं अनुस्सरित्वा ‘‘अहो बुद्धस्स भगवतो ञाणसम्पत्ति, यो ‘कम्मविपाको, भिक्खवे, अचिन्तेय्यो; न चिन्तेतब्बो’ति (अ॰ नि॰ ४.७७) देसेसि, पच्चक्खं वत कत्वा बुद्धा देसेन्ति, सुप्पटिविद्धा बुद्धानं धम्मधातू’’ति एवं बुद्धञाणसम्पत्तिञ्च सरित्वा सितं पात्वाकासीति। यस्मा पन खीणासवा नाम न अकारणा सितं पातुकरोन्ति, तस्मा तं लक्खणत्थेरो पुच्छि – ‘‘को नु खो आवुसो मोग्गल्लान हेतु, को पच्चयो सितस्स पातुकम्माया’’ति। थेरो पन यस्मा येहि अयं उपपत्ति सामं अदिट्ठा, ते दुस्सद्धापया होन्ति, तस्मा भगवन्तं सक्खिं कत्वा ब्याकातुकामताय ‘‘अकालो खो, आवुसो’’तिआदिमाह । ततो भगवतो सन्तिके पुट्ठो ‘‘इधाहं आवुसो’’तिआदिना नयेन ब्याकासि।
तत्थ अट्ठिकसङ्खलिकन्ति सेतं निम्मंसलोहितं अट्ठिसङ्घातं। गिज्झापि काकापि कुललापीति एतेपि यक्खगिज्झा चेव यक्खकाका च यक्खकुलला च पच्चेतब्बा। पाकतिकानं पन गिज्झादीनं आपाथम्पि एतं रूपं नागच्छति। अनुपतित्वा अनुपतित्वाति अनुबन्धित्वा अनुबन्धित्वा। वितुडेन्तीति विनिविज्झित्वा गच्छन्ति। वितुदेन्तीति वा पाठो, असिधारूपमेहि तिखिणेहि लोहतुण्डेहि विज्झन्तीति अत्थो। सा सुदं अट्टस्सरं करोतीति एत्थ सुदन्ति निपातो, सा अट्ठिकसङ्खलिका अट्टस्सरं आतुरस्सरं करोतीति अत्थो। अकुसलविपाकानुभवनत्थं किर योजनप्पमाणापि तादिसा अत्तभावा निब्बत्तन्ति, पसादुस्सदा च होन्ति पक्कगण्डसदिसा; तस्मा सा अट्ठिकसङ्खलिका बलववेदनातुरा तादिसं सरमकासीति। एवञ्च पन वत्वा पुन आयस्मा महामोग्गल्लानो ‘‘वट्टगामिकसत्ता नाम एवरूपा अत्तभावा न मुच्चन्ती’’ति सत्तेसु कारुञ्ञं पटिच्च उप्पन्नं धम्मसंवेगं दस्सेन्तो ‘‘तस्स मय्हं आवुसो एतदहोसि; अच्छरियं वत भो’’तिआदिमाह।
भिक्खू उज्झायन्तीति येसं सा पेतूपपत्ति अप्पच्चक्खा, ते उज्झायन्ति । भगवा पन थेरस्सानुभावं पकासेन्तो ‘‘चक्खुभूता वत भिक्खवे सावका विहरन्ती’’तिआदिमाह। तत्थ चक्खु भूतं जातं उप्पन्नं तेसन्ति चक्खुभूता; भूतचक्खुका उप्पन्नचक्खुका, चक्खुं उप्पादेत्वा, विहरन्तीति अत्थो। दुतियपदेपि एसेव नयो। यत्र हि नामाति एत्थ यत्राति कारणवचनं। तत्रायमत्थयोजना; यस्मा नाम सावकोपि एवरूपं ञस्सति वा दक्खति वा सक्खिं वा करिस्सति, तस्मा अवोचुम्ह – ‘‘चक्खुभूता वत भिक्खवे सावका विहरन्ति, ञाणभूता वत भिक्खवे सावका विहरन्ती’’ति।
२२९.मंसपेसिवत्थुस्मिं गोघातकोति गोमंसपेसियो कत्वा सुक्खापेत्वा वल्लूरविक्कयेन अनेकानि वस्सानि जीविकं कप्पेसि। तेनस्स नरका चवनकाले मंसपेसियेव निमित्तं अहोसि। सो मंसपेसिपेतो जातो।
मंसपिण्डवत्थुस्मिं सो साकुणिको सकुणे गहेत्वा विक्किणनकाले निप्पक्खचम्मे मंसपिण्डमत्ते कत्वा विक्किणन्तो जीविकं कप्पेसि। तेनस्स नरका चवनकाले मंसपिण्डोव निमित्तं अहोसि। सो मंसपिण्डपेतो जातो।
निच्छविवत्थुस्मिं तस्स ओरब्भिकस्स एळके वधित्वा निच्चम्मे कत्वा कप्पितजीविकस्स पुरिमनयेनेव निच्चम्मं एळकसरीरं निमित्तमहोसि। सो निच्छविपेतो जातो।
असिलोमवत्थुस्मिं सो सूकरिको दीघरत्तं निवापपुट्ठे सूकरे असिना वधित्वा वधित्वा दीघरत्तं जीविकं कप्पेसि। तेनस्स उक्खित्तासिकभावोव निमित्तं अहोसि। तस्मा असिलोमपेतो जातो।
सत्तिलोमवत्थुस्मिं सो मागविको एकं मिगञ्च सत्तिञ्च गहेत्वा वनं गन्त्वा तस्स मिगस्स समीपं आगतागते मिगे सत्तिया विज्झित्वा मारेसि, तस्स सत्तिया विज्झनकभावोयेव निमित्तं अहोसि। तस्मा सत्तिलोमपेतो जातो।
उसुलोमवत्थुस्मिं कारणिकोति राजापराधिके अनेकाहि कारणाहि पीळेत्वा अवसाने कण्डेन विज्झित्वा मारणकपुरिसो। सो किर असुकस्मिं पदेसे विद्धो मरतीति ञत्वाव विज्झति। तस्सेवं जीविकं कप्पेत्वा नरके उप्पन्नस्स ततो पक्कावसेसेन इधूपपत्तिकाले उसुना विज्झनभावोयेव निमित्तं अहोसि। तस्मा उसुलोमपेतो जातो।
सूचिलोमवत्थुस्मिं सारथीति अस्सदमको। गोदमकोतिपि कुरुन्दट्ठकथायंवुत्तं। तस्स पतोदसूचिया विज्झनभावोयेव निमित्तं अहोसि। तस्मा सूचिलोमपेतो जातो।
दुतियसूचिलोमवत्थुस्मिं सूचकोति पेसुञ्ञकारको । सो किर मनुस्से अञ्ञमञ्ञञ्च भिन्दि। राजकुले च ‘‘इमस्स इमं नाम अत्थि, इमिना इदं नाम कत’’न्ति सूचेत्वा सूचेत्वा अनयब्यसनं पापेसि। तस्मा यथानेन सूचेत्वा मनुस्सा भिन्ना, तथा सूचीहि भेदनदुक्खं पच्चनुभोतुं कम्ममेव निमित्तं कत्वा सूचिलोमपेतो जातो।
अण्डभारितवत्थुस्मिं गामकूटोति विनिच्छयामच्चो। तस्स कम्मसभागताय कुम्भमत्ता महाघटप्पमाणा अण्डा अहेसुं। सो हि यस्मा रहो पटिच्छन्न ठाने लञ्जं गहेत्वा कूटविनिच्छयेन पाकटं दोसं करोन्तो सामिके अस्सामिके अकासि। तस्मास्स रहस्सं अङ्गं पाकटं निब्बत्तं। यस्मा दण्डं पट्ठपेन्तो परेसं असय्हं भारं आरोपेसि, तस्मास्स रहस्सङ्गं असय्हभारो हुत्वा निब्बत्तं। यस्मा यस्मिं ठाने ठितेन समेन भवितब्बं, तस्मिं ठत्वा विसमो अहोसि, तस्मास्स रहस्सङ्गे विसमा निसज्जा अहोसीति।
२३०.निच्छवित्थिवत्थुस्मिं यस्मा मातुगामो नाम अत्तनो फस्से अनिस्सरो, सा च तं सामिकस्स सन्तकं फस्सं थेनेत्वा परेसं अभिरतिं उप्पादेसि, तस्मा कम्मसभागताय सुखसम्फस्सा धंसित्वा दुक्खसम्फस्सं अनुभवितुं निच्छवित्थी हुत्वा उपपन्ना।
मङ्गुलित्थिवत्थुस्मिं मङ्गुलिन्ति विरूपं दुद्दसिकं बीभच्छं, सा किर इक्खणिकाकम्मं यक्खदासिकम्मं करोन्ती ‘‘इमिना च इमिना च एवं बलिकम्मे कते अयं नाम तुम्हाकं वड्ढि भविस्सती’’ति महाजनस्स गन्धपुप्फादीनि वञ्चनाय गहेत्वा महाजनं दुद्दिट्ठिं मिच्छादिट्ठिं गण्हापेसि, तस्मा ताय कम्मसभागताय गन्धपुप्फादीनं थेनितत्ता दुग्गन्धा दुद्दस्सनस्स गाहितत्ता दुद्दसिका विरूपा बीभच्छा हुत्वा निब्बत्ता।
ओकिलिनिवत्थुस्मिं उप्पक्कं ओकिलिनिं ओकिरिनिन्ति सा किर अङ्गारचितके निपन्ना विप्फन्दमाना विपरिवत्तमाना पच्चति, तस्मा उप्पक्का चेव होति खरेन अग्गिना पक्कसरीरा; ओकिलिनी च किलिन्नसरीरा बिन्दुबिन्दूनि हिस्सा सरीरतो पग्घरन्ति। ओकिरिनी च अङ्गारसम्परिकिण्णा, तस्सा हि हेट्ठतोपि किंसुकपुप्फवण्णा अङ्गारा, उभयपस्सेसुपि , आकासतोपिस्सा उपरि अङ्गारा पतन्ति, तेन वुत्तं – ‘‘उप्पक्कं ओकिलिनिं ओकिरिनि’’न्ति। सा इस्सापकता सपत्तिं अङ्गारकटाहेन ओकिरीति तस्सा किर कलिङ्गरञ्ञो एका नाटकिनी अङ्गारकटाहं समीपे ठपेत्वा गत्ततो उदकञ्च पुञ्छति, पाणिना च सेदं करोति। राजापि ताय सद्धिं कथञ्च करोति, परितुट्ठाकारञ्च दस्सेति। अग्गमहेसी तं असहमाना इस्सापकता हुत्वा अचिरपक्कन्तस्स रञ्ञो तं अङ्गारकटाहं गहेत्वा तस्सा उपरि अङ्गारे ओकिरि। सा तं कम्मं कत्वा तादिसंयेव विपाकं पच्चनुभवितुं पेतलोके निब्बत्ता।
चोरघातकवत्थुस्मिं सो रञ्ञो आणाय दीघरत्तं चोरानं सीसानि छिन्दित्वा पेतलोके निब्बत्तन्तो असीसकं कबन्धं हुत्वा निब्बत्ति।
भिक्खुवत्थुस्मिं पापभिक्खूति लामकभिक्खु। सो किर लोकस्स सद्धादेय्ये चत्तारो पच्चये परिभुञ्जित्वा कायवचीद्वारेहि असं यतो भिन्नाजीवो चित्तकेळिं कीळन्तो विचरि। ततो एकं बुद्धन्तरं निरये पच्चित्वा पेतलोके निब्बत्तन्तो भिक्खुसदिसेनेव अत्तभावेन निब्बत्ति। भिक्खुनी-सिक्खमाना-सामणेर-सामणेरीवत्थूसुपि अयमेव विनिच्छयो।
२३१.तपोदावत्थुस्मिं अच्छोदकोति पसन्नोदको। सीतोदकोति सीतलउदको। सातोदकोति मधुरोदको। सेतकोति परिसुद्धो निस्सेवालपणककद्दमो। सुप्पतित्थोति सुन्दरेहि तित्थेहि उपपन्नो। रमणीयोति रतिजनको। चक्कमत्तानीति रथचक्कप्पमाणानि। कुथिता सन्दतीति तत्रा सन्तत्ता हुत्वा सन्दति। यतायं भिक्खवेति यतो अयं भिक्खवे। सो दहोति सो रहदो। कुतो पनायं सन्दतीति? वेभारपब्बतस्स किर हेट्ठा भुम्मट्ठकनागानं पञ्चयोजनसतिकं नागभवनं देवलोकसदिसं मणिमयेन तलेन आरामुय्यानेहि च समन्नागतं; तत्थ नागानं कीळनट्ठाने सो उदकदहो, ततो अयं तपोदा सन्दति। द्विन्नं महानिरयानं अन्तरिकाय आगच्छतीति राजगहनगरं किर आविञ्जेत्वा महापेतलोको, तत्थ द्विन्नं महालोहकुम्भिनिरयानं अन्तरेन अयं तपोदा आगच्छति, तस्मा कुथिता सन्दतीति।
युद्धवत्थुस्मिं नन्दी चरतीति विजयभेरी आहिण्डति। राजा आवुसो लिच्छवीहीति थेरो किर अत्तनो दिवाट्ठाने च रत्तिट्ठाने च निसीदित्वा ‘‘लिच्छवयो कतहत्था कतूपासना, राजा च तेहि सद्धिं सम्पहारं देती’’ति आवज्जेन्तो दिब्बेन चक्खुना राजानं पराजितं पलायमानं अद्दस। ततो भिक्खू आमन्तेत्वा ‘‘राजा आवुसो तुम्हाकं उपट्ठाको लिच्छवीहि पभग्गो’’ति आह। सच्चं, भिक्खवे, मोग्गल्लानो आहाति पराजिककाले आवज्जित्वा यं दिट्ठं तं भणन्तो सच्चं आह।
२३२.नागोगाहवत्थुस्मिं सप्पिनिकायाति एवंनामिकाय। आनेञ्जं समाधिन्ति अनेजं अचलं कायवाचाविप्फन्दविरहितं चतुत्थज्झानसमाधिं। नागानन्ति हत्थीनं। ओगय्ह उत्तरन्तानन्ति ओगय्ह ओगाहेत्वा पुन उत्तरन्तानं। ते किर गम्भीरं उदकं ओतरित्वा तत्थ न्हत्वा च पिवित्वा च सोण्डाय उदकं गहेत्वा अञ्ञमञ्ञं आलोलेन्ता उत्तरन्ति, तेसं एवं ओगय्ह उत्तरन्तानन्ति वुत्तं होति। कोञ्चं करोन्तानन्ति नदीतीरे ठत्वा सोण्डं मुखे पक्खिपित्वा कोञ्चनादं करोन्तानं। सद्दं अस्सोसिन्ति तं कोञ्चनादसद्दं अस्सोसिं। अत्थेसो, भिक्खवे, समाधि सो च खो अपरिसुद्धोति अत्थि एसो समाधि मोग्गल्लानस्स, सो च खो परिसुद्धो न होति। थेरो किर पब्बजिततो सत्तमे दिवसे तदहुअरहत्तप्पत्तो अट्ठसु समापत्तीसु पञ्चहाकारेहि अनाचिण्णवसीभावो समाधिपरिपन्थके धम्मे न सुट्ठु परिसोधेत्वा आवज्जनसमापज्जनाधिट्ठानवुट्ठानपच्चवेक्खणानं सञ्ञामत्तकमेव कत्वा चतुत्थज्झानं अप्पेत्वा निसिन्नो, झानङ्गेहि वुट्ठाय नागानं सद्दं सुत्वा ‘‘अन्तोसमापत्तियं अस्सोसि’’न्ति एवंसञ्ञी अहोसि। तेन वुत्तं – ‘‘अत्थेसो, भिक्खवे, समाधि; सो च खो अपरिसुद्धो’’ति।
सोभितवत्थुस्मिं अहं, आवुसो, पञ्च कप्पसतानि अनुस्सरामीति एकावज्जनेन अनुस्सरामीति आह। इतरथा हि अनच्छरियं अरियसावकानं पटिपाटिया नानावज्जनेन तस्स तस्स अतीते निवासस्स अनुस्सरणन्ति न भिक्खू उज्झायेय्युं। यस्मा पनेस ‘‘एकावज्जनेन अनुस्सरामी’’ति आह, तस्मा भिक्खू उज्झायिंसु। अत्थेसा, भिक्खवे, सोभितस्स, सा च खो एकायेव जातीति यं सोभितो जातिं अनुस्सरामीति आह, अत्थेसा जाति सोभितस्स, सा च खो एकायेव अनन्तरा न उप्पटिपाटिया अनुस्सरिताति अधिप्पायो।
कथं पनायं एतं अनुस्सरीति? अयं किर पञ्चन्नं कप्पसतानं उपरि तित्थायतने
पब्बजित्वा असञ्ञसमापत्तिं निब्बत्तेत्वा अपरिहीनज्झानो कालं कत्वा असञ्ञभवे निब्बत्ति। तत्थ यावतायुकं ठत्वा अवसाने मनुस्सलोके उप्पन्नो सासने पब्बजित्वा तिस्सो विज्जा सच्छाकासि। सो पुब्बेनिवासं अनुस्सरमानो इमस्मिं अत्तभावे पटिसन्धिं दिस्वा ततो परं ततिये अत्तभावे चुतिमेव अद्दस। अथ उभिन्नमन्तरा अचित्तकं अत्तभावं अनुस्सरितुं असक्कोन्तो नयतो सल्लक्खेसि – ‘‘अद्धाअहं असञ्ञभवे निब्बत्तो’’ति। एवं सल्लक्खेन्तेन पनानेन दुक्करं कतं, सतधा भिन्नस्स वालस्स कोटिया कोटि पटिविद्धा, आकासे पदं दस्सितं। तस्मा नं भगवा इमस्मिंयेव वत्थुस्मिं एतदग्गे ठपेसि – ‘‘एतदग्गं भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं पुब्बेनिवासं अनुस्सरन्तानं यदिदं सोभितो’’ति (अ॰ नि॰ १.२१९, २२७)।
विनीतवत्थुवण्णना निट्ठिता।
निगमनवण्णना
२३३.उद्दिट्ठाखो आयस्मन्तो चत्तारो पाराजिका धम्माति इदं इध उद्दिट्ठपाराजिकपरिदीपनमेव। समोधानेत्वा पन सब्बानेव चतुवीसति पाराजिकानि वेदितब्बानि। कतमानि चतुवीसति? पाळियं आगतानि ताव भिक्खूनं चत्तारि, भिक्खुनीनं असाधारणानि चत्तारीति अट्ठ। एकादस अभब्बपुग्गला, तेसु पण्डकतिरच्छानगतउभतोब्यञ्जनका, तयो वत्थुविपन्ना अहेतुकपटिसन्धिका, तेसं सग्गो अवारितो मग्गो पन वारितो, अभब्बा हि ते मग्गप्पटिलाभाय वत्थुविपन्नत्ताति। पब्बज्जापि नेसं पटिक्खित्ता, तस्मा तेपि पाराजिका। थेय्यसंवासको, तित्थियपक्कन्तको, मातुघातको, पितुघातको, अरहन्तघातको, भिक्खुनीदूसको, लोहितुप्पादको, सङ्घभेदकोति इमे अट्ठ अत्तनो किरियाय विपन्नत्ता अभब्बट्ठानं पत्ताति पाराजिकाव। तेसु थेय्यसंवासको, तित्थियपक्कन्तको, भिक्खुनीदूसकोति इमेसं तिण्णं सग्गो अवारितो मग्गो पन वारितोव। इतरेसं पञ्चन्नं उभयम्पि वारितं। ते हि अनन्तरभवे नरके निब्बत्तनकसत्ता। इति इमे च एकादस, पुरिमा च अट्ठाति एकूनवीसति। ते गिहिलिङ्गे रुचिं उप्पादेत्वा गिहिनिवासननिवत्थाय भिक्खुनिया सद्धिं वीसति। सा हि अज्झाचारवीतिक्कमं अकत्वापि एत्तावताव अस्समणीति इमानि ताव वीसति पाराजिकानि।
अपरानिपि – लम्बी, मुदुपिट्ठिको, परस्स अङ्गजातं मुखेन गण्हाति, परस्स अङ्गजाते अभिनिसीदतीति इमेसं चतुन्नं वसेन चत्तारि अनुलोमपाराजिकानीति वदन्ति। एतानि हि यस्मा उभिन्नं रागवसेन सदिसभावूपगतानं धम्मो ‘‘मेथुनधम्मो’’ति वुच्चति। तस्मा एतेन परियायेन मेथुनधम्मं अप्पटिसेवित्वायेव केवलं मग्गेन मग्गप्पवेसनवसेन आपज्जितब्बत्ता मेथुनधम्मपाराजिकस्स अनुलोमेन्तीति अनुलोमपाराजिकानीति वुच्चन्ति। इति इमानि च चत्तारि पुरिमानि च वीसतीति समोधानेत्वा सब्बानेव चतुवीसति पाराजिकानि वेदितब्बानि।
न लभति भिक्खूहि सद्धिं संवासन्ति उपोसथ-पवारण-पातिमोक्खुद्देस-सङ्घकम्मप्पभेदं भिक्खूहि सद्धिं संवासं न लभति। यथा पुरे तथा पच्छाति यथा पुब्बे गिहिकाले अनुपसम्पन्नकाले च पच्छा पाराजिकं आपन्नोपि तथेव असंवासो होति। नत्थि तस्स भिक्खूहि सद्धिं उपोसथपवारणपातिमोक्खुद्देससङ्घकम्मप्पभेदो संवासोति भिक्खूहि सद्धिं संवासं न लभति। तत्थायस्मन्ते पुच्छामीति तेसु चतूसु पाराजिकेसु आयस्मन्ते ‘‘कच्चित्थ परिसुद्धा’’ति पुच्छामि। कच्चित्थाति कच्चि एत्थ; एतेसु चतूसु पाराजिकेसु कच्चि परिसुद्धाति अत्थो। अथ वा कच्चित्थ परिसुद्धाति कच्चि परिसुद्धा अत्थ, भवथाति अत्थो। सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति।
समन्तपासादिकाय विनयसंवण्णनाय
चतुत्थपाराजिकवण्णना निट्ठिता।