२५. उपोसथपवारणाविनिच्छयकथा
१६८.एवं सीमाविनिच्छयं कथेत्वा इदानि उपोसथपवारणाविनिच्छयं कथेतुं ‘‘उपोसथपवारणाति एत्थ’’त्यादिमाह। तत्थ उपोसथसद्दो ताव –
‘‘उद्देसे पातिमोक्खस्स, पण्णत्तियमुपोसथो।
उपवासे च अट्ठङ्गे, उपोसथदिने सिया’’ति॥ –
वचनतो पातिमोक्खुद्देसे पण्णत्तियं उपवासे अट्ठङ्गसीले उपोसथदिने च वत्तति। तथा हेस ‘‘आयामावुसो कप्पिन उपोसथं गमिस्सामा’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ अट्ठ॰ १.१५०; म॰ नि॰ अट्ठ॰ ३.८५) पातिमोक्खुद्देसे आगतो, ‘‘उपोसथो नाम नागराजा’’तिआदीसु (दी॰ नि॰ २.२४६) पण्णत्तियं, ‘‘सुद्धस्स वे सदा फेग्गु, सुद्धस्स उपोसथो सदा’’तिआदीसु (म॰ नि॰ १.७९) उपवासे, ‘‘एवं अट्ठङ्गसमन्नागतो खो, विसाखे, उपोसथो उपवुत्थो’’तिआदीसु (अ॰ नि॰ ८.४३) अट्ठङ्गसीले। ‘‘न, भिक्खवे, उपोसथे सभिक्खुकाआवासा अभिक्खुको आवासो’’तिआदीसु (पाचि॰ १०४८) उपोसथदिने वत्तति। ‘‘पारिसुद्धिउपोसथो अधिट्ठानुपोसथो’’तिआदीसु पारिसुद्धिअधिट्ठानेसुपि वत्तति। ते पन पातिमोक्खुद्देसे अन्तोगधाति कत्वा विसुं न वुत्ता। इध पन पातिमोक्खुद्देसे उपोसथदिने च वत्तति। तत्थ पातिमोक्खुद्देसे उपवसनं उपोसथो, सीलेन उपेता हुत्वा वसनन्त्यत्थो। उपोसथदिने उपवसन्ति एत्थाति उपोसथो, एतस्मिं दिवसे सीलेन उपेता हुत्वा वसन्तीत्यत्थो।
पवारणा-सद्दो पन ‘‘पवारणा पटिक्खेपे, कथिताज्झेसनाय चा’’ति अभिधानप्पदीपिकायं वचनतो पटिक्खेपे अज्झेसने च वत्तति। तत्थ ‘‘यो पन भिक्खु भुत्तावी पवारितो अनतिरित्तं खादनीयं वा भोजनीयं वा खादेय्य वा भुञ्जेय्य वा, पाचित्तिय’’न्तिआदीसु (पाचि॰ २३८) पटिक्खेपे, ‘‘सङ्घो पवारेय्या’’तिआदीसु (महाव॰ २१०) अज्झेसने, ‘‘अज्जपवारणा चातुद्दसी’’तिआदीसु (महाव॰ अट्ठ॰ २१२) पवारणादिवसे। सो पन अज्झेसनदिवसोयेवाति विसुं न वुत्तो। इध पन अज्झेसने वत्तति, तस्मा पवारीयते पवारणा, पकारेन इच्छीयतेत्यत्थो। प-पुब्ब वरधातु चुरादिगणिकायं।
एत्थ च किञ्चापि पाळियं उपोसथक्खन्धकानन्तरं वस्सूपनायिकक्खन्धको, तदनन्तरं पवारणक्खन्धको सङ्गीतो, तथापि उपोसथपवारणकम्मानं येभुय्येन समानत्ता यमकमिव भूतत्ता मिस्सेत्वा कथेन्तो सुविञ्ञेय्यो होति सल्लहुकगन्थो चाति मन्त्वा खन्धकद्वयसङ्गहितं अत्थं एकेनेव परिच्छेदेन दस्सेति आचरियो। तत्थ चातुद्दसिको पन्नरसिको सामग्गीउपोसथोति दिवसवसेन तयो उपोसथा होन्तीति सम्बन्धो। चतुद्दसियं नियुत्तो चातुद्दसिको, एवं पन्नरसिको। सामग्गीउपोसथो नाम सङ्घसामग्गिकदिवसे कातब्बउपोसथो। हेमन्तगिम्हवस्सानं तिण्णं उतूनन्ति एत्थ हेमन्तउतु नाम अपरकत्तिककाळपक्खस्स पाटिपदतो पट्ठाय फग्गुनपुण्णमपरियोसाना चत्तारो मासा। गिम्हउतु नाम फग्गुनस्स काळपक्खपाटिपदतो पट्ठाय आसाळ्हिपुण्णमपरियोसाना चत्तारो मासा। वस्सानउतु नाम आसाळ्हस्स काळपक्खपाटिपदतो पट्ठाय अपरकत्तिकपुण्णमपरियोसाना चत्तारो मासा। ततियसत्तमपक्खेसु द्वे द्वे कत्वा छ चातुद्दसिकाति हेमन्तस्स उतुनो ततिये च सत्तमे च पक्खे द्वे चातुद्दसिका, मिगसिरमासस्स काळपक्खे, माघमासस्स काळपक्खे चाति अत्थो। एवं गिम्हस्स उतुनो ततिये चित्तमासस्स काळपक्खे सत्तमे जेट्ठमासस्स काळपक्खे च, वस्सानस्स उतुनो ततिये सावणस्स काळपक्खे च सत्तमे अस्सयुजमासस्स काळपक्खे चाति अत्थो। सेसा पन्नरसिकाति सेसा अट्ठारस पन्नरसिका।
होति चेत्थ –
‘‘कत्तिकस्स च काळम्हा।
याव फग्गुनपुण्णमा।
हेमन्तकालोति विञ्ञेय्यो।
अट्ठ होन्ति उपोसथा॥
‘‘फग्गुनस्स च काळम्हा।
याव आसाळ्हिपुण्णमा।
गिम्हकालोति विञ्ञेय्यो।
अट्ठ होन्ति उपोसथा॥
‘‘आसाळ्हस्स च काळम्हा।
याव कत्तिकपुण्णमा।
वस्सकालोति विञ्ञेय्यो।
अट्ठ होन्ति उपोसथा॥
‘‘उतूनं पन तिण्णन्नं, पक्खे ततियसत्तमे।
चतुद्दसोति पातिमोक्खं, उद्दिसन्ति नयञ्ञुनो’’ति॥ (कङ्खा॰ अभि॰ टी॰ निदानवण्णना)।
एवं एकसंवच्छरे चतुवीसति उपोसथाति एवं इमिना वुत्तनयेन हेमन्तादीनं तिण्णं उतूनं एकेकस्मिं उतुम्हि पच्चेकं अट्ठअट्ठउपोसथत्ता उतुत्तयसमोधानभूते एकस्मिं संवच्छरे चतुवीसति उपोसथा होन्तीति अत्थो। इदं ताव पकतिचारित्तन्ति इदं एकस्मिं संवच्छरे छचातुद्दसिकअट्ठारसपन्नरसिकउपोसथकरणं ताव पठमं पकतिया सभावेन चारित्तं कातब्बं कम्मं होति, न बहुतरावासिकादिना कारणेन कातब्बन्ति अत्थो।
तथारूपपच्चयेसति अञ्ञस्मिम्पि चातुद्दसे उपोसथं कातुं वट्टतीति ‘‘सकिं पक्खस्स चातुद्दसे वा पन्नरसे वा पातिमोक्खं उद्दिसितु’’न्ति (महाव॰ १३६) वचनतो ‘‘यो पन आगन्तुकेहि आवासिकानं अनुवत्तितब्ब’’न्तिआदिवचनतो (महाव॰ १७८) च तथारूपपच्चये सति अञ्ञस्मिम्पि चातुद्दसे उपोसथं कातुं वट्टतीति अत्थो। तत्थ सकिन्ति एकवारं। आवासिकानं अनुवत्तितब्बन्ति आवासिकेहि ‘‘अज्जुपोसथो चातुद्दसो’’ति पुब्बकिच्चे करियमाने अनुवत्तितब्बं, न पटिक्कोसितब्बं। आदि-सद्देन ‘‘आवासिकेहि आगन्तुकानं अनुवत्तितब्ब’’न्ति वचनं, ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तेहि भिक्खूहि द्वे तयो उपोसथे चातुद्दसिके कातुं, कथं मयं तेहि भिक्खूहि पठमतरं पवारेय्यामा’’ति (महाव॰ २४०) वचनञ्च सङ्गण्हाति। एत्थ च पठमसुत्तस्स एकेकस्स उतुनो ततियसत्तमपक्खस्स चातुद्दसे वा अवसेसस्स पन्नरसे वा सकिं पातिमोक्खं उद्दिसितब्बन्ति। पकतिचारित्तवसेनपि अत्थसम्भवतो ‘‘आगन्तुकेही’’तिआदीनि सुत्तानि दस्सितानीति वेदितब्बं। तथारूपपच्चये सतीति अञ्ञस्मिम्पि चातुद्दसे उपोसथं कातुं अनुरूपे आवासिका बहुतरा होन्तीति एवमादिके पच्चये सति। अञ्ञस्मिम्पि चातुद्दसेति तिण्णं उतूनं ततियसत्तमपक्खचातुद्दसतो अञ्ञस्मिं चातुद्दसे।
तत्रायं पाळि (महाव॰ १७८) –
‘‘इध पन, भिक्खवे, आवासिकानं भिक्खूनं चातुद्दसो होति, आगन्तुकानं पन्नरसो। सचे आवासिका बहुतरा होन्ति, आगन्तुकेहि आवासिकानं अनुवत्तितब्बं। सचे समसमा होन्ति, आगन्तुकेहि आवासिकानं अनुवत्तितब्बं। सचे आगन्तुका बहुतरा होन्ति, आवासिकेहि आगन्तुकानं अनुवत्तितब्बं।
‘‘इध पन, भिक्खवे, आवासिकानं भिक्खूनं पन्नरसो होति, आगन्तुकानं चातुद्दसो। सचे आवासिका बहुतरा होन्ति, आगन्तुकेहि आवासिकानं अनुवत्तितब्बं। सचे समसमा होन्ति, आगन्तुकेहि आवासिकानं अनुवत्तितब्बं। सचे आगन्तुका बहुतरा होन्ति, आवासिकेहि आगन्तुकानं अनुवत्तितब्बं।
‘‘इध पन, भिक्खवे, आवासिकानं भिक्खूनं पाटिपदो होति, आगन्तुकानं पन्नरसो। सचे आवासिका बहुतरा होन्ति, आवासिकेहि आगन्तुकानं नाकामा दातब्बा सामग्गी, आगन्तुकेहि निस्सीमं गन्त्वा उपोसथो कातब्बो। सचे समसमा होन्ति, आवासिकेहि आगन्तुकानं नाकामा दातब्बा सामग्गी, आगन्तुकेहि निस्सीमं गन्त्वा उपोसथो कातब्बो। सचे आगन्तुका बहुतरा होन्ति, आवासिकेहि आगन्तुकानं सामग्गी वा दातब्बा, निस्सीमं वा गन्तब्बं।
‘‘इध पन, भिक्खवे, आवासिकानं भिक्खूनं पन्नरसो होति, आगन्तुकानं पाटिपदो। सचे आवासिका बहुतरा होन्ति, आगन्तुकेहि आवासिकानं सामग्गी वा दातब्बा, निस्सीमं वा गन्तब्बं। सचे समसमा होन्ति, आगन्तुकेहि आवासिकानं सामग्गी वा दातब्बा, निस्सीमं वा गन्तब्बं। सचे आगन्तुका बहुतरा होन्ति, आगन्तुकेहि आवासिकानं नाकामा दातब्बा सामग्गी, आवासिकेहि निस्सीमं गन्त्वा उपोसथो कातब्बो’’ति।
तत्रायं अट्ठकथा (महाव॰ अट्ठ॰ १७८) –
आवासिकानंभिक्खूनं चातुद्दसो होति, आगन्तुकानं पन्नरसोति एत्थ येसं पन्नरसो, ते तिरोरट्ठतो वा आगता, अतीतं वा उपोसथं चातुद्दसिकं अकंसूति वेदितब्बा। आवासिकानं अनुवत्तितब्बन्ति आवासिकेहि ‘‘अज्जुपोसथो चातुद्दसो’’ति पुब्बकिच्चे करियमाने अनुवत्तितब्बं, न पटिक्कोसितब्बं। नाकामा दातब्बाति न अनिच्छाय दातब्बाति।
‘‘अनुजानामि भिक्खवे’’तिआदिम्हि अयं पवारणक्खन्धकागता पाळि (महाव॰ २४०) – इध पन, भिक्खवे, सम्बहुला सन्दिट्ठा सम्भत्ता भिक्खू अञ्ञतरस्मिं आवासे वस्सं उपगच्छन्ति, तेसं सामन्ता अञ्ञे भिक्खू भण्डनकारका कलहकारका विवादकारका भस्सकारका सङ्घे अधिकरणकारका वस्सं उपगच्छन्ति ‘‘मयं तेसं भिक्खूनं वस्संवुत्थानं पवारणाय पवारणं ठपेस्सामा’’ति। अनुजानामि, भिक्खवे, तेहि भिक्खूहि द्वे तयो उपोसथे चातुद्दसिके कातुं, कथं मयं तेहि भिक्खूहि पठमतरं पवारेय्यामाति।
तत्रायं अट्ठकथा (महाव॰ अट्ठ॰ २४०) – द्वे तयो उपोसथे चातुद्दसिके कातुन्ति एत्थ चतुत्थपञ्चमा द्वे, ततियो पन पकतियापि चातुद्दसिकोयेवाति, तस्मा ततियचतुत्था वा ततियचतुत्थपञ्चमा वा द्वे तयो चातुद्दसिका कातब्बा। अथ चतुत्थे कते सुणन्ति, पञ्चमो चातुद्दसिको कातब्बो, एवम्पि द्वे चातुद्दसिका होन्ति। एवं करोन्ता भण्डनकारकानं तेरसे वा चातुद्दसे वा इमे पन्नरसीपवारणं पवारेस्सन्तीति।
तत्थ अयं सारत्थदीपनीपाठो (सारत्थ॰ टी॰ महावग्ग ३.२४०) – चतुत्थे कते सुणन्तीति चतुत्थे पन्नरसिकुपोसथे कते अम्हाकं पवारणं ठपेस्सन्तीति सुणन्ति। एवम्पि द्वे चातुद्दसिका होन्तीति ततियेन सद्धिं द्वे चातुद्दसिका होन्तीति।
तत्रायं विमतिविनोदनीपाठो (वि॰ वि॰ टी॰ महावग्ग २.२४०) – द्वे चातुद्दसिका होन्तीति ततियपक्खे चातुद्दसिया सद्धिं द्वे चातुद्दसिका होन्ति। भण्डनकारकानं तेरसे वा चातुद्दसे वा इमे पन्नरसीपवारणं पवारेस्सन्तीति इमिना यथासकं उपोसथकरणदिवसतो पट्ठाय भिक्खूनं चातुद्दसीपन्नरसीवोहारो, न चन्दगतिसिद्धिया तिथिया वसेनाति दस्सेति। किञ्चापि एवं ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, राजूनं अनुवत्तितु’’न्ति (महाव॰ १८६) वचनतो पनेत्थ लोकियानं तिथिं अनुवत्तन्तेहिपि अत्तनो उपोसथक्कमेन चातुद्दसिं पन्नरसिं वा पन्नरसिं चातुद्दसिं वा करोन्तेहेव अनुवत्तितब्बं, न पन सोळसमदिवसं वा तेरसमदिवसं वा उपोसथदिवसं करोन्तेहि। तेनेव पाळियम्पि (महाव॰ २४०) ‘‘द्वे तयो उपोसथे चातुद्दसिके कातु’’न्ति वुत्तं। अञ्ञथा ‘‘द्वादसियं, तेरसियं वा उपोसथो कातब्बो’’ति वत्तब्बतो। ‘‘सकिं पक्खस्स चातुद्दसे वा पन्नरसे वा’’तिआदिवचनम्पि (महाव॰ १३६) उपवुत्तक्कमेनेव वुत्तं, न तिथिक्कमेनाति गहेतब्बन्ति।
न केवलं उपोसथदिवसायेव तयो होन्ति, अथ खो पवारणादिवसापीति आह ‘‘पुरिमवस्संवुत्थानं पना’’तिआदि। माइति चन्दो वुच्चति तस्स गतिया दिवसस्स मिनितब्बतो, सो एत्थ सब्बकलापपारिपूरिया पुण्णोति पुण्णमा। पुब्बकत्तिकाय पुण्णमा पुब्बकत्तिकपुण्णमा, अस्सयुजपुण्णमा। सा हि पच्छिमकत्तिकं निवत्तेतुं एवं वुत्ता। तेसंयेवाति पुरिमवस्संवुत्थानंयेव। भण्डनकारकेहीति कलहकारकेहि। पच्चुक्कड्ढन्तीति उक्कड्ढन्ति, भण्डनकारके अनुवादवसेन अस्सयुजपुण्णमादिं परिच्चजन्ता पवारणं काळपक्खं जुण्हपक्खन्ति उद्धं कड्ढन्तीति अत्थो, ‘‘सुणन्तु मे, आयस्मन्तो आवासिका, यदायस्मन्तानं पत्तकल्लं, इदानि उपोसथं करेय्याम, पातिमोक्खं उद्दिसेय्याम, आगमे काळे पवारेय्यामा’’ति, ‘‘सुणन्तु मे, आयस्मन्तो आवासिका, यदायस्मन्तानं पत्तकल्लं, इदानि उपोसथं करेय्याम, पातिमोक्खं उद्दिसेय्याम, आगमे जुण्हे पवारेय्यामा’’ति (महाव॰ २४०) च एवं ञत्तिया पवारणं उद्धं कड्ढन्तीति वुत्तं होति।
अथाति अनन्तरत्थे निपातो। चतुद्दसन्नं पूरणो चातुद्दसो, दिवसो। यं सन्धाय ‘‘आगमे काळे पवारेय्यामा’’ति ञत्तिं ठपयिंसु। पच्छिमकत्तिकपुण्णमा वाति कोमुदिचातुमासिनिपुण्णमदिवसो वा। यं सन्धाय ‘‘आगमे जुण्हे पवारेय्यामा’’ति ञत्तिं ठपयिंसु। तस्मिं पन आगमे जुण्हे कोमुदिया चातुमासिनिया अवस्सं पवारेतब्बं। न हि तं अतिक्कमित्वा पवारेतुं लब्भति। वुत्तञ्हेतं ‘‘ते चे, भिक्खवे, भिक्खू भण्डनकारका कलहकारका विवादकारका भस्सकारका सङ्घे अधिकरणकारका तम्पि जुण्हं अनुवसेय्युं। तेहि, भिक्खवे, भिक्खूहि सब्बेहेव आगमे जुण्हे कोमुदिया चातुमासिनिया अकामा पवारेतब्ब’’न्ति (महाव॰ २४०)। तेनेवाह ‘‘पच्छिमवस्संवुत्थानञ्च पच्छिमकत्तिकपुण्णमा एव वा’’ति। यदि हि तं अतिक्कमित्वा पवारेय्य, दुक्कटापत्तिं आपज्जेय्युं। वुत्तञ्हेतं ‘‘न च, भिक्खवे, अपवारणाय पवारेतब्बं अञ्ञत्र सङ्घसामग्गिया’’ति (महाव॰ २३३)। विसुद्धिपवारणायोगतो पवारणादिवसा। पि-सद्देन न केवलं पवारणादिवसाव , अथ खो तदञ्ञे उपोसथदिवसापि होन्तीति दस्सेति। इदम्पीति पवारणत्तयम्पि। तथारूपपच्चयेति बहुतरावासिकादिपच्चये। द्विन्नं कत्तिकपुण्णमानन्ति पुब्बकत्तिकपच्छिमकत्तिकसङ्खातानं द्विन्नं अस्सयुजकोमुदिपुण्णमानं।
इदानि यो सो सामग्गिउपोसथदिवसो वुत्तो, तञ्च तप्पसङ्गेन सामग्गिपवारणादिवसञ्च दस्सेन्तो ‘‘यदा पना’’तिआदिमाह। तत्थ ओसारिते तस्मिं भिक्खुस्मिन्ति उक्खित्तके भिक्खुस्मिं ओसारिते, तं गहेत्वा सीमं गन्त्वा आपत्तिं देसापेत्वा कम्मवाचाय कम्मपटिप्पस्सद्धिवसेन पवेसितेति वुत्तं होति। तस्स वत्थुस्साति तस्स अधिकरणस्स। तदा ठपेत्वा चुद्दसपन्नरसे अञ्ञो यो कोचि दिवसो उपोसथदिवसो नाम होतीति सम्बन्धो। कस्माति आह ‘‘तावदेव उपोसथो कातब्बो। ‘पातिमोक्खं उद्दिसितब्ब’न्ति वचनतो’’ति। तत्थ तावदेवाति तं दिवसमेव। वचनतोति कोसम्बकक्खन्धके (महाव॰ ४७५) वुत्तत्ता। यत्र पन पत्तचीवरादीनं अत्थाय अप्पमत्तकेन कारणेन विवदन्ता उपोसथं वा पवारणं वा ठपेन्ति, तत्थ तस्मिं अधिकरणे विनिच्छिते ‘‘समग्गा जातम्हा’’ति अन्तरा सामग्गिउपोसथं कातुं न लभन्ति, करोन्तेहि अनुपोसथे उपोसथो कतो नाम होति।
कत्तिकमासब्भन्तरेति एत्थ कत्तिकमासो नाम पुब्बकत्तिकमासस्स काळपक्खपाटिपदतो पट्ठाय याव अपरकत्तिकपुण्णमा, ताव एकूनतिंसरत्तिदिवा, तस्स अब्भन्तरे। ततो पुरे वा पन पच्छा वा वट्टति। अयमेवाति यो कोचि दिवसोयेव। इधापि कोसम्बकक्खन्धके सामग्गिया सदिसाव सामग्गी वेदितब्बा। ये पन किस्मिञ्चिदेव अप्पमत्तके पवारणं ठपेत्वा समग्गा होन्ति, तेहि पवारणायमेव पवारणा कातब्बा, तावदेव न कातब्बा, करोन्तेहि अपवारणाय पवारणा कता नाम होति, ‘‘न कातब्बायेवा’’ति नियमेन यदि करोति, दुक्कटन्ति दस्सेति। तत्थ हि उपोसथकरणे दुक्कटं। वुत्तञ्हेतं ‘‘न, भिक्खवे, अनुपोसथे उपोसथो कातब्बो अञ्ञत्र सङ्घसामग्गिया’’ति (महाव॰ १८३)।
१६९.सङ्घे उपोसथो नाम एकसीमायं सन्निपतितेन चतुवग्गादिसङ्घेन कत्तब्बो उपोसथो, सो च पातिमोक्खुद्देसोयेव। गणे उपोसथो नाम एकसीमायं सन्निपतितेहि द्वीहि, तीहि वा भिक्खूहि कत्तब्बो उपोसथो, सो च पारिसुद्धिउपोसथोयेव। पुग्गले उपोसथो नाम एकसीमायं निसिन्नेन एकेन भिक्खुना कत्तब्बो उपोसथो, सो च अधिट्ठानुपोसथोयेव। तेनाह ‘‘कारकवसेन अपरेपि तयो उपोसथा’’ति। कत्तब्बाकारवसेन वुत्तेसु तीसु उपोसथेसु सुत्तुद्देसो नाम पातिमोक्खुद्देसो। सो दुविधो ओवादपातिमोक्खुद्देसो च आणापातिमोक्खुद्देसो च। तत्र ओवादोव पातिमोक्खं, तस्स उद्देसो सरूपेन कथनं ओवादपातिमोक्खुद्देसो। ‘‘इमस्मिं वीतिक्कमे अयं नाम आपत्ती’’ति एवं आपत्तिवसेन आणापनं पञ्ञापनं आणा। सेसं अनन्तरसदिसमेव।
तत्थ ओवादपातिमोक्खुद्देसो नाम –
‘‘खन्ति परमं तपो तितिक्खा।
निब्बानं परमं वदन्ति बुद्धा।
न हि पब्बजितो परूपघाती।
न समणो होति परं विहेठयन्तो॥
‘‘सब्बपापस्स अकरणं, कुसलस्स उपसम्पदा।
सचित्तपरियोदपनं, एतं बुद्धान सासनं॥
‘‘अनुपवादो अनुपघातो, पातिमोक्खे च संवरो।
मत्तञ्ञुता च भत्तस्मिं, पन्तञ्च सयनासनं।
अधिचित्ते च आयोगो, एतं बुद्धान सासन’’न्ति॥ (दी॰ नि॰ २.९०; ध॰ प॰ १८३-१८५) –
इमा तिस्सो गाथा।
तत्थ खन्ति परमं तपोति अधिवासनखन्ति नाम परमं तपो। तितिक्खाति खन्तिया एव वेवचनं, तितिक्खासङ्खाता अधिवासनखन्ति उत्तमं तपोति अत्थो। निब्बानं परमं वदन्तीति सब्बाकारेन पन निब्बानं परमन्ति वदन्ति बुद्धा। न हि पब्बजितो परूपघातीति यो अधिवासनखन्तिविरहितत्ता परं उपघातेति बाधति विहिंसति, सो पब्बजितो नाम न होति । चतुत्थपादो पन तस्सेव वेवचनं। ‘‘न हि पब्बजितो’’ति एतस्स हि न समणो होतीति वेवचनं। ‘‘परूपघाती’’ति एतस्स परं विहेठयन्तोति वेवचनं। अथ वा परूपघातीति सीलूपघाती। सीलञ्हि उत्तमट्ठेन परन्ति वुच्चति। यो च समणो परं यं कञ्चि सत्तं विहेठयन्तो परूपघाती होति अत्तनो सीलविनासको, सो पब्बजितो नाम न होतीति अत्थो। अथ वा यो अधिवासनखन्तिया अभावा परूपघाती होति, परं अन्तमसो डंसमकसम्पि सञ्चिच्च जीविता वोरोपेति, सो न हि पब्बजितो। किं कारणा? मलस्स अपब्बजितत्ता। ‘‘पब्बाजयमत्तनो मलं, तस्मा ‘पब्बजितो’ति वुच्चती’’ति (ध॰ प॰ ३८८) इदञ्हि पब्बजितलक्खणं। योपि न हेव खो उपघातेति न मारेति, अपिच दण्डादीहि विहेठेति, सोपि परं विहेठयन्तो न समणो होति। किंकारणा? विहेसाय असमितत्ता। ‘‘समितत्ता हि पापानं, समणोति पवुच्चती’’ति (ध॰ प॰ २६५) इदञ्हि समणलक्खणं।
१७०.बहि उपोसथं कत्वा आगतेनाति नदिया वा सीमाय वा यत्थ कत्थचि उपोसथं कत्वा आगतेन छन्दो दातब्बो, ‘‘कतो मया उपोसथो’’ति अच्छितुं न लभतीति अधिप्पायो। किच्चपसुतो वाति गिलानुपट्ठानादिकिच्चपसुतो वा। सङ्घो नप्पहोतीति द्विन्नं द्विन्नं अन्तरा हत्थपासं अविजहित्वा पटिपाटिया ठातुं नप्पहोति।
‘‘अधम्मेन वग्ग’’न्ति एत्थ एकसीमाय चतूसु भिक्खूसु विज्जमानेसु पातिमोक्खुद्देसोव अनुञ्ञातो, तीसु द्वीसु च पारिसुद्धिउपोसथोव, इध पन तथा अकतत्ता ‘‘अधम्मेना’’ति वुत्तं। यस्मा पन छन्दपारिसुद्धि सङ्घे एव आगच्छति, न गणे न पुग्गले, तस्मा ‘‘वग्ग’’न्ति वुत्तं। सचे पन द्वे सङ्घा एकसीमायं अञ्ञमञ्ञं छन्दं आहरित्वा एकस्मिं खणे विसुं सङ्घकम्मं करोन्ति, एत्थ कथन्ति? केचि पन ‘‘तं वट्टती’’ति वदन्ति, तं न गहेतब्बं वग्गकम्मत्ता। वग्गकम्मं करोन्तानञ्हि छन्दपारिसुद्धि अञ्ञत्थ न गच्छति तथा वचनाभावा, विसुं विसुं कम्मकरणत्थमेव सीमाय अनुञ्ञातत्ता चाति गहेतब्बं। विहारसीमाय पन सङ्घे विज्जमानेपि केनचि पच्चयेन खण्डसीमाय तीसु, द्वीसु वा पारिसुद्धिउपोसथं करोन्तेसु कम्मं धम्मेन समग्गमेव भिन्नसीमट्ठत्ताति दट्ठब्बं।
‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, तदहुपोसथे पारिसुद्धिं देन्तेन छन्दम्पि दातुं, सन्ति सङ्घस्स करणीय’’न्ति (महाव॰ १६५) वुत्तत्ता भगवतो आणं करोन्तेन ‘‘छन्दं दम्मी’’ति वुत्तं। ‘‘छन्दहारको चे, भिक्खवे, दिन्ने छन्दे तत्थेव पक्कमति, अञ्ञस्स दातब्बो छन्दो’’तिआदिवचनतो (महाव॰ १६५) पुन अत्तनो छन्ददानपरिस्समविनोदनत्थं ‘‘छन्दं मे हरा’’ति वुत्तं। ‘‘छन्दहारको चे, भिक्खवे, दिन्ने छन्दे सङ्घप्पत्तो सञ्चिच्च नारोचेति, आहटो होति छन्दो, छन्दहारकस्स आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति वुत्तत्ता दुक्कटतो तं मोचेतुं ‘‘छन्दं मे आरोचेही’’ति वुत्तं। कायेन वा वाचाय वा उभयेन वा विञ्ञापेतब्बोति मनसाव अचिन्तेत्वा कायप्पयोगं करोन्तेन येन केनचि अङ्गपच्चङ्गेन वा, वाचं पन निच्छारेतुं सक्कोन्तेन तथेव वाचाय वा, उभयथापि सक्कोन्तेन कायवाचाहि वा विञ्ञापेतब्बो, जानापेतब्बोति अत्थो। ‘‘अयमत्थो’’तिवचनतो पन याय कायचिपि भासाय विञ्ञापेतुं वट्टति।
पारिसुद्धिदानेपि छन्ददाने वुत्तसदिसोव विनिच्छयो, तं पन देन्तेन पठमं सन्ती आपत्ति देसेतब्बा। न हि सापत्तिको समानो ‘‘पारिसुद्धिं दम्मि, पारिसुद्धिं मे हर, पारिसुद्धिं मे आरोचेही’’ति वत्तुमरहति। ‘‘सन्ति सङ्घस्स करणीयानी’’ति वत्तब्बे वचनविपल्लासेन ‘‘सन्ति सङ्घस्स करणीय’’न्ति वुत्तं। तेसञ्च अत्तनो च छन्दपारिसुद्धिं देतीति एत्थ छन्दो च पारिसुद्धि च छन्दपारिसुद्धि च छन्दपारिसुद्धि, तं देतीति सरूपेकसेसेन अत्थो दट्ठब्बो। इतराति अञ्ञेसं छन्दपारिसुद्धि। बिळालसङ्खलिका छन्दपारिसुद्धीति एत्थ बिळालसङ्खलिका नाम बिळालबन्धनं। तत्थ हि सङ्खलिकाय पठमवलयं दुतियवलयंयेव पापुणाति, न ततियं, एवमयम्पि छन्दपारिसुद्धि दायकेन यस्स दिन्ना, ततो अञ्ञत्थ न गच्छति, तस्मा सा बिळालसङ्खलिकसदिसत्ता ‘‘बिळालसङ्खलिका’’ति वुत्ता। बिळालसङ्खलिकाग्गहणञ्चेत्थ यासं कासञ्चि सङ्खलिकानं उपलक्खणमत्तन्ति दट्ठब्बं।
१७३.पवारणादानेपि एसेव नयो। अयं पन विसेसो – तत्थ ‘‘छन्दं मे आरोचेही’’ति, इध पन ‘‘ममत्थाय पवारेही’’ति। तत्थ छन्दहारके सङ्घस्स हत्थं उपगतमत्तेयेव आगता होति। इध पन एवं दिन्नाय पवारणाय पवारणाहारकेन सङ्घं उपसङ्कमित्वा एवं पवारेतब्बं ‘‘तिस्सो, भन्ते, भिक्खु…पे॰… पटिकरिस्सामी’’ति। विमतिविनोदनियं ‘‘एवमेतं धारयामि, सुता खो पनायस्मन्तेहीति एत्थ ‘एवमेतं धारयामी’ति वत्वा उद्दिट्ठं खो आयस्मन्तो निदानं, सुता खो पनायस्मन्तेहि चत्तारो पाराजिका धम्मा’’तिआदिना वत्तब्बं। मातिकाट्ठकथायञ्हि एवमेव वुत्तं। सुतेनाति सुतपदेन।
१७४.निदानुद्देसे अनिट्ठिते पातिमोक्खं निद्दिट्ठं नाम न होतीति आह ‘‘दुतियादीसु उद्देसेसू’’तिआदि।
१७५.तीहिपि विधीहीति ओसारणकथनसरभञ्ञेहि। एत्थ च अत्थं भणितुकामताय वा भणापेतुकामताय वा सुत्तस्स ओतारणं ओसारणं नाम। तस्सेव अत्थप्पकासना कथनं नाम। केवलं पाठस्सेव सरेन भणनं सरभञ्ञं नाम। सज्झायं अधिट्ठहित्वाति ‘‘सज्झायं करोमी’’ति चित्तं उप्पादेत्वा। ओसारेत्वा पन कथेन्तेनाति सयमेव पाठं वत्वा पच्छा अत्थं कथेन्तेन। नवविधन्ति सङ्घगणपुग्गलेसु तयो, सुत्तुद्देसपारिसुद्धिअधिट्ठानवसेन तयो, चातुद्दसीपन्नरसीसामग्गिवसेन तयोति नवविधं। चतुब्बिधन्ति अधम्मेनवग्गादि चतुब्बिधं। दुविधन्ति भिक्खुभिक्खुनीनं पातिमोक्खवसेन दुविधं पातिमोक्खं। नवविधन्ति भिक्खूनं पञ्च, भिक्खुनीनं चत्तारोति नवविधं पातिमोक्खुद्देसं। कतिमीति कतिसद्दापेक्खं इत्थिलिङ्गं दट्ठब्बं।
उतुवस्सेयेवाति हेमन्तगिम्हेसुयेव। विञ्ञापेतीति एत्थ मनसा चिन्तेत्वा कायविकारकरणमेव विञ्ञापनन्ति दट्ठब्बं। पाळियं अञ्ञस्स दातब्बा पारिसुद्धीति पारिसुद्धिदायकेन पुन अञ्ञस्स भिक्खुनो सन्तिके दातब्बा। ‘‘भूतं एव सामणेरभावं आरोचेती’’ति वुत्तत्ता ऊनवीसतिवस्सकाले उपसम्पन्नस्स, अन्तिमवत्थुअज्झापन्नसिक्खापच्चक्खातकादीनं वा याव भिक्खुपटिञ्ञा वट्टति, ताव तेहि आहटापि छन्दपारिसुद्धि आगच्छति। यदा पन ते अत्तनो सामणेरादिभावं पटिजानन्ति, ततो पट्ठाय नागच्छतीति दस्सितन्ति दट्ठब्बं। पाळियम्पि (महाव॰ १६४) हि ‘‘दिन्नाय पारिसुद्धिया सङ्घप्पत्तो विब्भमति…पे॰… पण्डको पटिजानाति, तिरच्छानगतो पटिजानाति, उभतोब्यञ्जनको पटिजानाति, आहटा होति पारिसुद्धी’’ति वुत्तत्ता पण्डकादीनं भिक्खुपटिञ्ञाय वत्तमानकालेसु पन छन्दपारिसुद्धियाव आगमनं सिद्धमेव। तेनाह ‘‘एस नयो सब्बत्था’’ति। उम्मत्तकखित्तचित्तवेदनाट्टानं पन पकतत्ता अन्तरामग्गे उम्मत्तकादिभावे पटिञ्ञातेपि तेसं सङ्घप्पत्तमत्तेनेव छन्दादि आगच्छतीति दस्सेति।
भिक्खूनंहत्थपासन्ति इमिना गणपुग्गलेसु छन्दपारिसुद्धिया अनागमनं दस्सेति। ‘‘सङ्घप्पत्तो’’ति हि पाळियं (महाव॰ १६५) वुत्तं। सङ्घसन्निपाततो पठमं कातब्बं पुब्बकरणं सङ्घसन्निपाते कातब्बं पुब्बकिच्चन्ति दट्ठब्बं। पाळियं ‘‘नो चे अधिट्ठहेय्य, आपत्ति दुक्कटस्सा’’ति एत्थ असञ्चिच्च अस्सतिया अनापत्ति। यथा चेत्थ, एवं उपरिपि, यत्थ पन अचित्तकापत्ति अत्थि, तत्थ वक्खाम। पञ्ञत्तं होतीति इमिना न सापत्तिकेन उपोसथो कातब्बोति विसुं पटिक्खेपाभावेपि यथावुत्तसुत्तसामत्थियतो पञ्ञत्तमेवाति दस्सेति। इमिना एव नयेन ‘‘अट्ठानमेतं, भिक्खवे, अनवकासो, यं तथागतो अपरिसुद्धाय परिसाय उपोसथं करेय्य, पातिमोक्खं उद्दिसेय्या’’तिआदिसुत्तनयतोव (अ॰ नि॰ ८.२०; उदा॰ ४५; चूळव॰ ३८६) अलज्जीहि सद्धिं उपोसथकरणम्पि पटिक्खित्तमेव अलज्जीनिग्गहत्थत्ता सब्बसिक्खापदानन्ति दट्ठब्बं। पारिसुद्धिदानपञ्ञापनेनाति इमिना सापत्तिकेन पारिसुद्धिपि न दातब्बाति दीपितं होति।
१७६.उभोपि दुक्कटन्ति एत्थ सभागापत्तिभावं अजानित्वा केवलं आपत्तिनामेनेव देसेन्तस्स पटिग्गण्हन्तस्स च अचित्तकमेव दुक्कटं होतीति वदन्ति। यथा सङ्घो सभागापत्तिं आपन्नोति ञत्तिं ठपेत्वा उपोसथं कातुं लभति, एवं तयोपि ‘‘सुणन्तु मे, आयस्मन्ता, इमे भिक्खू सभागं आपत्तिं आपन्ना’’तिआदिना वुत्तनयानुसारेनेव गणञत्तिं ठपेत्वा द्वीहि अञ्ञमञ्ञं आरोचेत्वा उपोसथं कातुं वट्टति। एकेन पन सापत्तिकेन दूरं गन्त्वापि पटिकातुमेव वट्टति, असम्पापुणन्तेन ‘‘भिक्खू लभित्वा पटिकरिस्सामी’’ति उपोसथो कातब्बो, पटिकरित्वा च पुन उपोसथो कातब्बो । केनचि करणीयेन गन्त्वाति सीमापरिच्छेदतो बहिभूतं गामं वा अरञ्ञं वा गन्त्वाति अत्थो। एतेनेव उपोसथञत्तिया ठपनकाले समग्गा एव ते ञत्तिं ठपेसुन्ति सिद्धं। तेनेव पाळियं (महाव॰ १७२) ‘‘उद्दिट्ठं सुउद्दिट्ठ’’न्ति सब्बपन्नरसकेसुपि वुत्तं।
सचे पन वुड्ढतरो होतीति पवारणदायको भिक्खु वुड्ढतरो होति। एवञ्हि तेन तस्सत्थाय पवारितं होतीति एत्थ एवं तेन अप्पवारितेपि तस्स सङ्घप्पत्तमत्तेन सङ्घस्स पवारणाकम्मं समग्गकम्ममेव होतीति दट्ठब्बं। तेन च भिक्खुनाति पवारणदायकेन भिक्खुना। बहूपि समानवस्सिका एकतो पवारेतुं लभन्तीति एकस्मिं संवच्छरे लद्धुपसम्पदताय समानुपसम्पदवस्सा सब्बे एकतो पवारेतुं लभन्तीति अत्थो।
एत्थ पन पण्डितेहि चिन्तेतब्बं विचारेतब्बं कारणं अत्थि, किं पन तन्ति? इदानि पातिमोक्खुद्देसकाले –
‘‘सम्मज्जनी पदीपो च, उदकं आसनेन च।
उपोसथस्स एतानि, पुब्बकरणन्ति वुच्चति॥
‘‘छन्दपारिसुद्धिउतुक्खानं, भिक्खुगणना च ओवादो।
उपोसथस्स एतानि, पुब्बकिच्चन्ति वुच्चति॥
‘‘उपोसथो यावतिका च भिक्खू कम्मप्पत्ता।
सभागापत्तियो च न विज्जन्ति।
वज्जनीया च पुग्गला तस्मिं न होन्ति।